ვიკიპედია kawiki https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%9B%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%98_%E1%83%92%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%93%E1%83%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter მედია სპეციალური განხილვა მომხმარებელი მომხმარებლის განხილვა ვიკიპედია ვიკიპედია განხილვა ფაილი ფაილის განხილვა მედიავიკი მედიავიკის განხილვა თარგი თარგის განხილვა დახმარება დახმარების განხილვა კატეგორია კატეგორიის განხილვა პორტალი პორტალი განხილვა TimedText TimedText talk მოდული მოდულის განხილვა Event Event talk 0 2908 5405459 4881938 2026-06-02T05:11:32Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405459 wikitext text/x-wiki {{განსხვავება|ნიგერი}} {{ვიკი}} {{ინფოდაფა ქვეყანა2 |ვირტუალური სახელმწიფო = |სრული სახელი = ნიგერიის ფედერაციული რესპუბლიკა |მშობლიური სახელი = {{lang-en|Federal Republic of Nigeria}}<br>{{lang-ig|Ọ̀hàńjíkọ̀ Ọ̀hànézè Naìjíríyà}}<br>{{lang-yo|Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà}}<br>{{lang-ha|Jamhuriyar Tarayyar Najeriya}}<br>{{Lang-ff|Republik Federaal bu Niiseriya}} |სახელი = ნიგერია |სტატუსი = |დროშა = Flag of Nigeria.svg |ალტ დროშა = |დროშის სიგანე = |გერბი = Coat of arms of Nigeria.svg |ალტ გერბი = |ეროვნული დევიზი = {{lang-en|"Unity and Faith, Peace and Progress"}} |დევიზი ქართულად = „ერთობა და რწმენა, მშვიდობა და პროგრესი“ |ეროვნული ჰიმნი = {{lang-en|"Nigeria, We Hail Thee"}}<br /><br/>{{small|"[[ნიგერია, ჩვენ გესალმებით შენ]]"}}<br/>{{center|[[File:Nigeria, We Hail Thee - Banda do Batalhão da Guarda Presidencial, 2025.ogg]]}} |სამეფო ჰიმნი = |სხვა სიმბოლოს ტიპი = |სხვა სიმბოლო = |რუკა = Nigeria (orthographic projection).svg |მდებარეობის ტექსტი = |ალტ რუკა = |რუკის წარწერა = |რუკა2 = |ალტ რუკა2 = |რუკის წარწერა2 = |დედაქალაქი = [[აბუჯა]] |latd=9 | latm=10 | lats= | latNS=N |longd=7 |longm=10 |longs= |longEW=E |უდიდესი ქალაქი = [[ლაგოსი]] |უდიდესი დასახლების ტიპი = |უდიდესი დასახლება = |ოფიციალური ენები = [[ინგლისური ენა|ინგლისური]] |ეროვნული ენები = |რეგიონული ენები = |ენების ტიპი = |ენები = |ქვე ენები = |ენების ტიპი2 = |ენები2 = |ქვე ენები2 = |ეთნიკური ჯგუფები = |ეთნიკური ჯგუფების წელი = |რელიგია = |ეთნოქორონიმი = |მთავრობის ტიპი = [[საპრეზიდენტო რესპუბლიკა]] |ლიდერის ტიტული1 = [[ნიგერიის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] |ლიდერის სახელი1 = [[ბოლა ტინუბუ]] |ლიდერის ტიტული2 = [[ნიგერიის ვიცე-პრეზიდენტი|ვიცე-პრეზიდენტი]] |ლიდერის სახელი2 = [[კაშიმ შეტიმა]] |ლიდერის ტიტული3 = |ლიდერის სახელი3 = |ლიდერის ტიტული4 = |ლიდერის სახელი4 = |საკანონმდებლო ორგანო = |ზედა პალატა = |ქვედა პალატა = |დამოუკიდებლობის ტიპი = |დამოუკიდებლობის შენიშვნა = |მნიშვნელოვანი მოვლენა1 = |მოვლენის თარიღი1 = |მნიშვნელოვანი მოვლენა2 = |მოვლენის თარიღი2 = |მნიშვნელოვანი მოვლენა3 = |მოვლენის თარიღი3 = |ფართობის ადგილი = 32-ე |ფართობი = 923 768 |ფართობის შენიშვნები = |წყლის პროცენტულობა = 1,4 |ტერიტორიის სახელიl = |ფართობის სახელი2 = |ფართობის მონაცემი2 = |მოსახლეობის შეფასება = 236 747 130<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html The World Factbook, CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129161346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |date=2018-01-29 }} {{en}}</ref> |მოსახლეობის შეფასების ადგილი = მე-8 |მოსახლეობის შეფასების წელი = 2023 |მოსახლეობის აღწერა = 140 431 790 <ref name="citypopulation">[https://www.citypopulation.de/Nigeria-Cities.html 2006 წლის მოსახლეობის აღწერა (citypopulation)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110519235026/http://www.population.gov.ng/files/nationafinal.pdf Population by State and Sex]. population.gov.ng {{en}}</ref> |მოსახლეობის აღწერის წელი = 2006 |მოსახლეობის აღწერის ადგილი = |მოსახლეობის სიმჭიდროვე = 256,4 |მოსახლეობის სიმჭიდროვის ადგილი = 71-ე |წევრების რაოდენობა = |მშპ-ის მუპ = $1.580 ტრილიონი<ref name="auto">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref> |მშპ-ის მუპ-ის ადგილი = 27-ე |მშპ-ის მუპ-ის წელი = 2025 |მშპ-ის მუპ ერთ სულ მოსახლეზე = $6790<ref name="auto"/> |მშპ-ის მუპ ერთ სულ მოსახლეზე ადგილი = 142-ე |მშპ-ის ნომინალი = |მშპ-ის ნომინალის ადგილი = |მშპ-ის ნომინალის წელი = |მშპ-ის ნომინალი ერთ სულ მოსახლეზე = |მშპ-ის ნომინალი ერთ სულ მოსახლეზე ადგილი = |ჯინი = |ჯინის სქოლიო = |ჯინის ადგილი = |ჯინის წელი = |ჯინის ცვლილება = |აგი-ს წელი = 2023 |აგი = 0.560 |აგი-ს ცვლილება = {{ზრდა}} |აგი-ს ადგილი = 164-ე |აგი-ს სქოლიო = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/24|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=22 March 2023|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> |ვალუტა = [[ნაირა]] |ვალუტის კოდი = NGN |სასაათო სარტყელი = [[UTC+01:00]] |UTC-ის გადაწევა = |სასაათო სარტყელი DST = |UTC-ის გადაწევა DST-ზე = |DST-ის შენიშვნა = |ანტიპოდები = |თარიღის ფორმატი = დდ/თთ/წწწწ |მოძრაობის მიმართულება = |ქვეყნის ზედა დონის დომენი = [[.ng]] |ISO 3166 კოდი = NGA |სატელეფონო კოდი = 234 |რუკა3 = |ალტ რუკა3 = |შენიშვნა ა = |შენიშვნა ბ = |შენიშვნები = }} '''ნიგერია''' ({{lang-en|Nigeria}}), ოფიციალურად '''ნიგერიის ფედერაციული რესპუბლიკა''' ({{lang-en|Federal Republic of Nigeria}}, {{lang-ig|Ọ̀hàńjíkọ̀ Ọ̀hànézè Naìjíríyà}}, {{lang-yo|Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà}}, {{lang-ha|Jamhuriyar Tarayyar Najeriya}}, {{Lang-ff|Republik Federaal bu Niiseriya}}) — სახელმწიფო [[დასავლეთი აფრიკა|დასავლეთ აფრიკაში]]. [[დასავლეთი]]თ ესაზღვრება [[ბენინი]], [[ჩრდილოეთი]]თ — [[ნიგერი]], ჩრდილო-აღმოსავლეთით — [[ჩადი]] და [[აღმოსავლეთი]]თ [[კამერუნი]]. მისი სამხრეთ სანაპირო ზოლი გადის [[გვინეის ყურე]]ზე, [[ატლანტის ოკეანე]]ში. ნიგერია მოიცავს 36 შტატს და მისი დედაქალაქი არის [[აბუჯა]]. ნიგერია ოფიციალურად დემოკრატიულ-სეკულარულ ქვეყნად მიიჩნევა.<ref>{{Cite web |url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria |title=Constitution of the Federal Republic of Nigeria. (n.d.). Retrieved July 06, 2016 |accessdate=ივლისი 6, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200515002448/https://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria |archivedate=მაისი 15, 2020 }}</ref> [[ფაილი:Abuja Collage.jpg|მარჯვნივ|მინი|267x267პქ|აბუჯა, ნიგერიის დედაქალაქი. აბუჯის დიდი მეჩეთი]] მილენიუმების განმავლობაში თანამედროვე ნიგერია სხვადასხვა სამეფოებისა და ტომების დაქვემდებარებაში იყო. XIX საუკუნეში ნიგერია [[დიდი ბრიტანეთი|ბრიტანეთის]] [[კოლონია]] იყო და 1914 წელს აერთიანებდა სამხრეთ ნიგერიისა და ჩრდილოეთ ნიგერიის [[პროტექტორატი|პროტექტორატებს]]. 1960 წელს გახდა ფორმალურად დამოუკიდებელი ფედერაცია და 1967-1970 წლებში სამოქალაქო ომში ჩაება. მას შემდეგ ერთმანეთს ენაცვლებოდნენ დემოკრატიული არჩევნების გზით არჩეული სამოქალაქო მთავრობა და სამხედრო დიქტატურები მანამ, სანამ 1999 წელს სტაბილურ დემოკრატიას არ მიაღწია. 2011 წლის საპრეზიდენტო არჩევნები ითვლება, როგორც პირველი მიუკერძოებელი და დასაბუთებულად თავისუფალი არჩევნები.<ref>[http://www.nytimes.com/2011/04/17/world/africa/17nigeria.html Nigerians Vote in Presidential Election - The New York Times. (n.d.). Retrieved July 6, 2016]</ref> ნიგერია ხშირად მოხსენებულია, როგორც „აფრიკის გიგანტი“, მისი უზარმაზარი მოსახლეობისა და ეკონომიკიდან გამომდინარე.<ref>[http://www.worldcat.org/title/nigeria-giant-of-africa/oclc/13577037 Nigeria, giant of Africa. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref> დაახლოებით 224 მილიონი მკვიდრით ნიგერია არის აფრიკის კონტინენტზე ყველაზე მეტი მოსახლეობის მქონე ქვეყანა და მოსახლეობის სიმრავლის მხრივ მსოფლიო რეიტინგებში მე-7 ადგილს იკავებს. ნიგერია არის ქვეყანა, სადაც მსოფლიოში ყველაზე მეტი ახალგაზრდა მოსახლეობა ცხოვრობს.<ref>[https://www.loc.gov/collections/country-studies/ Search results from Country Studies. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref> ქვეყანა ინტერნაციონალურ ქვეყნადაა მიჩნეული, იქიდან გამომდინარე, რომ 500-ზე მეტი ეთნიკური ჯგუფისაგან შედგება, რომელთაგანაც ყველაზე დიდია [[ჰაუსა (ხალხი)|ჰაუსა]], [[იგბო (ხალხი)|იგბო]] და [[იორუბა (ხალხი)|იორუბა]]; ეს ეთნიკური ჯგუფები 500-ზე მეტ განსხვავებულ ენაზე საუბრობენ და საკმაოდ მრავალფეროვანი კულტურითაც გამოირჩევიან.<ref>[http://www.pbs.org/newshour/updates/africa-jan-june07-ethnic_04-05/ Ethnicity in Nigeria. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref><ref>[http://www.onlinenigeria.com/tribes/tribes.asp Nigeria's Identifiable Ethnic Groups. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref> ოფიციალურ ენად [[ინგლისური ენა|ინგლისურია]] მიჩნეული. ნიგერია, უხეშად რომ ვთქვათ, [[ქრისტიანობა|ქრისტიანებად]] და [[ისლამი|მუსლიმებადაა]] დაყოფილი. ქრისტიანი მოსახლეობა უმეტესწილად სამხრეთ ნაწილში ცხოვრობს, მუსულმანი მოსახლეობა კი ჩრდილოეთ ნაწილში. მოსახლეობის მცირედი ნაწილი იყენებს ნიგერიისთვის დამახასიათებელ რელიგიას, რომელიც ''იგბოსა'' და ''იორუბას'' ხალხებისთვისაა დამახასიათებელი. 2015 წელს ნიგერიის ეკონომიკა მსოფლიო ეკონომიკების სიაში მე-20 ადგილს იკავებდა, $500 მილიონზე მეტი ღირებულებით და 1 ტრილიონი დოლარის ოდენობის ნომინალური [[მთლიანი შიდა პროდუქტი|მშპ-ით]]. 2014 წელს სამხრეთ აფრიკა გახდა აფრიკის ყველაზე დიდი ეკონომიკის მფლობელი.<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2014/04/nigeria-becomes-africa-largest-economy-20144618190520102.html Nigeria becomes Africa's largest economy. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bloomberg.com/news/articles/2014-04-06/nigerian-economy-overtakes-south-africa-s-on-rebased-gdp |title=Nigerian Economy Overtakes South Africa S On Rebased Gdp |website=bloomberg.com |access-date=2025-08-09}}</ref> ასევე ვალის წილი მშპ-ში მხოლოდ 11 %-ია, რაც 2012 წელთან შედარებით 8 %-ით არის შემცირებული.<ref>[http://www.reuters.com/article/nigeria-gdp-idUSL6N0MY0LT20140406 UPDATE 2-Nigeria surpasses South Africa as continent's biggest economy. (2014). Retrieved July 06, 2016]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.trademarksa.org/news/nigeria-poised-become-africa-s-most-powerful-nation |title=TradeMark Southern Africa. (n.d.). Retrieved July 06, 2016 |accessdate=ივლისი 6, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203012707/http://www.trademarksa.org/news/nigeria-poised-become-africa-s-most-powerful-nation |archivedate=დეკემბერი 3, 2013 }}</ref> ნიგერია [[მსოფლიო ბანკი]]ს მიერ მიჩნეულია განვითარებად ბაზრად. მას გააჩნია რეგიონული ძალაუფლება აფრიკის კონტინენტზე. ნიგერია არის MINT ჯგუფის წევრი ([[მექსიკა]], [[ინდონეზია]], ნიგერია, [[თურქეთი]]), რომელსაც „[[BRIC]]“-ს ადარებენ და მისნაირ მომავალს უწინასწარმეტყველებენ ([[ბრაზილია]], [[რუსეთი]], [[ინდოეთი]], [[ჩინეთი]]). ნიგერია ასევე დასახელებულია „მომავალი თერთმეტი“ ქვეყნის სიაში, რომლის ეკონომიკაც მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული იქნება. ნიგერია არის „აფრიკული გაერთიანები“-ს, „[[ოპეკი]]“-ს და [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|„გაერთიანებული ერები“]]-ს წევრი ქვეყანა. [[ფაილი:Goodluck Jonathan 2014.jpg|მარჯვნივ|მინი|238x238პქ|გუდლაკ ჯონათანი, ნიგერიის მე-14 პრეზიდენტი (2010-2015)]] 2014 წელს, როდესაც ებოლას ეპიდემია მოედო მსოფლიოს, ნიგერია იყო ერთ-ერთი ყვეყანა, რომელიც ეპიდემიას ეფექტურად გაუმკლავდა. მის მიერ შემუშავებული „კონტაქტური მეთვალყურეობა“ საკმაოდ ეფექტური ხერხი გახდა, რომელიც შემდგომში [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულმა შტატებმაც]] გადმოიღო, როდესაც ებოლას საშიშროება აღმოაჩინეს<ref>[http://www.theatlantic.com/international/archive/2014/10/why-nigeria-stopped-ebola-but-not-boko-haram/381442/ (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref><ref>[http://www.vanguardngr.com/2014/10/us-sends-medical-experts-study-nigeria-tamed-ebola/ US sends medical experts to study how Nigeria tamed Ebola - Vanguard News. (2014). Retrieved July 06, 2016]</ref><ref>{{Cite web |url=http://punchng.com/news/us-sends-medical-experts-to-study-how-nigeria-contained-ebola/ |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2016-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924132040/http://www.punchng.com/news/us-sends-medical-experts-to-study-how-nigeria-contained-ebola/ |archivedate=2015-09-24 }}</ref> 2002 წლიდან მოყოლებული, ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთი მხარე გახდა სექტანტური ძალადობის მსხვერპლი ისლამური დაჯგუფება „[[ბოკო ჰარამი]]ს“ მხრიდან, რომელსაც სურს მთავრობის სისტემის განადგურება და „[[შარიათი]]ს“ კანონების დამკვიდრება.<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/12/20111224124241652788.html Scores killed in Nigeria clashes. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref><ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201102030036.html |title=201102030036 |website=allafrica.com |access-date=2025-08-09}}</ref> ნიგერიის პრეზიდენტი [[გუდლაკ ჯონათანი]] (Goodluck Jonathan) 2014 წლის მაისში ამტკიცებდა, რომ [[ბოკო ჰარამი]]ს თავდასხმების შედეგად დაიღუპა სულ მცირე 12 000 ადამიანი და 8000 დასახიჩრდა.<ref>[http://www.premiumtimesng.com/news/160942-boko-haram-killed-12000-nigerians-plans-take-country-jonathan-says.html Boko Haram has killed over 12,000 Nigerians, plans to take over country, Jonathan says - Premium Times Nigeria. (2014). Retrieved July 06, 2016]</ref> 276 სკოლის მოსწავლის გატაცების შემდეგ, მეზობელი ქვეყნები - [[ბენინი]], [[ჩადი]], [[კამერუნი]] და [[ნიგერი]] შეუერთდნენ ნიგერიას „ბოკო ჰარამ“-თან საბრძოლველად.<ref>{{Cite web |url=http://www.nigeriannews.net/index.php/sid/222083321 |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2016-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624052742/http://www.nigeriannews.net/index.php/sid/222083321 |archivedate=2016-06-24 }}</ref> == სახელწოდება == * '''ოფიციალური''': ნიგერიის ფედერაციული რესპუბლიკა. * '''ინგლისური''': Federal Republic of Nigeria. * '''ეტიმოლოგია''': მდინარე [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერის]] მიხედვით. ადგილობრივ ენაზე Ni Gir, „მდინარე გირი“. აღსანიშნავია, რომ Niger [[ლათინური ენა|ლათინურად]] „შავს“ ნიშნავს.<ref>[http://www.africaresource.com/rasta/sesostris-the-great-the-egyptian-hercules/the-etymological-origins-of-the-word-nigeria-lion/ Rasta Livewire. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref> * '''ქვეყნის კოდი''': NG. სახელი „ნიგერია“ წამოვიდა მდინარე ნიგერიდან, რომელიც ამ ქვეყანაში მიედინება. მტკიცების თანახმად, ეს სახელი XIX საუკუნის ბრიტანელმა ჟურნალისტმა [[Flora Shaw]]-მ შეთხზა, რომელიც მოგვიანებით ქორწინდება [[Baron Frederick Lugard]]-ზე, ბრიტანეთის კოლონიურ ადმინისტრატორზე. ნიგერიის ნამდვილი სახელი, რომელიც თავდაპირველად გამოიყენებოდა, როგორც ნიგერიის მდინარის სახელწოდება, ცოტა საეჭვოა. ეს სიტყვა შეიძლება Tuareg-ის ალტერნატივა იყოს. == ისტორია <ref>[http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad41 HISTORY OF NIGERIA. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref> == === ადრეული პერიოდი (ძვ. წ. 500-1500) === ჩრდილოეთ ნიგერიის ნოკის ცივილიზაცია ყვაოდა ძვ. წ. 500-ახ. წ. 200 წლებში. ისინი ამზადებდნენ გამომწვარი თიხის ფიგურებს, რომელებიც ერთ-ერთი ადრეული სკულპტურებია [[სუბსაჰარული აფრიკა|სუბსაჰარულ აფრიკაში]]. უფრო ჩრდილოეთით, ქალაქების კანოს და კასტინას ისტორია იწყება ახ. წ. 999 წელს. ჰაუსას სამეფოები და კანემ ბორნუს იმპერია განვითარდნენ, როგორც სავაჭრო პოსტები ჩრდილოეთ და დასავლეთ აფრიკას შორის. იგბო ხალხის [[ნრის სამეფო]] გაერთიანდა X საუკუნეში და იქამდე არსებობდა, სანამ დაკარგა სუვერენიტეტი და შეურთდა ბრიტანეთს 1911 წელს. ნრის განაგებდა ეზე ნრი და ქალაქი ნრი მიჩნეულია იგბოს კულტურის საწყისად. ნრი და აგილერი იყვენენ იგბოს მითებიდან, რომლებიც უმერის კლანის ტერიტორიაზე ცხოვრობენ. ამ კლანის წინაპრები პატრიარქალური მეფის ერისგან მოდიან. დასავლეთ აფრიკაში ყველაზე ძველი ბრინჯაო შეიქმნა გამომდნარი მოდელების მიხედვით ჩამოსხმის გამოყენებით, რომელიც ისწავლეს იგბო უკვუსგან, ქალაქი რომელიც ნრის გავლენის ქვეშ იყო. === ბრიტანული ნიგერია (1800-1960) === [[დიდი ბრიტანეთი]], [[ნიდერლანდები]], [[პორტუგალია]], ასევე სხვადასხვა აფრიკის ქვეყნები და კერძო კომპანიები ჩართულები იყვნენ მონობით ვაჭრობაში. მონობის საწინააღმდეგო სენტიმენტებით და ეკონომიკური რეალობის შეცვლით, 1807 წელს დიდმა ბრიტანეთმა გააუქმა მონობით ვაჭრობა. ნაპოლეონის ომების შემდეგ, დიდმა ბრიტანეთმა გაამყარა კონტროლი დასავლეთ აფრიკის რეგიონში საერთაშორისო მონობით ვაჭრობის შესაჩერებლად. ბრიტანელები აჩერებდნენ სხვა ქვეყნების გემებს, რომელზეც იმყოფებოდნენ მონები და გადიოდნენ აფრიკის სანაპიროდან. დამონებული ხალხი მიჰყავდათ [[ფრიტაუნი|ფრიტაუნში]] (Freetown), რომელიც დასავლეთ აფრიკაში მდებარე კოლონია იყო და ბრიტანეთის მიერ განთავისუფლებული მონების დასასახლებლად იყო განკუთვნილი. იმ პერიოდში აფრიკისათვის უძლიერეს სახელმწიფოებს შორის ბრძოლა იმდენად ინტენსიური იყო, რომ ის შეიძლებოდა ინტერ-იმპერიალისტურ კონფლიქტებსა და ომებშიც კი გადაზრდილიყო. ამის ასაცილებლად გერმანიის კანცლერმა [[ოტო ფონ ბისმარკი|ოტო ფონ ბისმარკმა]] (oto fon bismark) 1884-1885 წლებში მოიწვია ამ ეპოქის მთავარი ევროპული სახელმწიფოების დიპლომატიური სამიტი, რომლის მიზანი იყო აფრიკის მომავლის გაანალიზება და მონობის მოსპობა. სინამდვილეში უფრო მნიშვნელოვანი იყო კოლონიალიზმი. [[ფაილი:Nigeria royal visit stamp 1956.jpg|მინი|საფოსტო მარკა ელიზაბეტ მეორის სურათით]] ქვეყნების სტრატეგიული და ეკონომიკური გეგმები, როგორებიცაა ძველი ბაზრების დაცვა, ახალი ტერიტორიების ათვისება და მოსახლეობის ექსპლუატაცია. კონფერენციაზე შეიმუშავეს ხელშეკრულება, რომელიც ცნობილია, როგორც ბერლინის აქტი, რომელიც ევროპულ სახელმწიფოებს აფრიკის დანაწილებაში ბრძოლის წესებს კარნახობდა. ბერლინის კონფერენციამ, რომელზეც აფრიკის არც ერთი წარმომადგენლი არ დაასწრეს, აფრიკის დანაწილების პროცესი დაიწყო და არავითარ ყურადღებას არ აქცევდა არც ადგილობრივ კულტურას, არც ეთნიკურ ჯგუფებსა და ერთი ტომის ხალხს ევროპელთა მიერ გავლებული საზღვრების სხვადასხვა მხარეს ტოვებდა. ამან წარმოქმნა ტრაიბალიზმი, რომელიც დღესაც გრძელდება. 1901 წლის 1 იანვარს ნიგერია გახდა ბრიტანეთის პროტექტორატი და ბრიტანეთის იმპერიის ნაწილი. XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის დასაწყისში დამოუკიდებელი სამეფოები იბრძოდნენ ბრიტანეთის იმპერიის წინააღმდეგ იმისათვის, რომ გაეფართოებინათ თავიანთი ტერიტორიები. 1897 წელს ბრიტანეთმა ომით შეძლო [[ბენინი]]ს დაპყრობა და ანგლო - აროს ომში (1901-1902) დაამარცხა სხვა ოპონენტებიც. 1914 წელს ბრიტანეთმა ფორმალურად გააერთიანა სამხრეთი და ჩრდილოეთი ნიგერიის პროტექტორატები ერთ კოლონიაში და დაუქვემდებარა ნიგერიის პროტექტორატს. ადმინისტრაციულად ნიგერია დაყოფილი იყო ჩრდილო და სამხრეთ პროტექტორატებად და ლაგოსის კოლონიად. სამხრეთ რეგიონის მცხოვრებთ უფრო მჭიდრო კავშირი ჰქონდათ ბრიტანეთთან და სხვა ევროპის ქვეყნებთან, როგორც ეკონომიკურად ასევე კულტურულად. ქრისტიანულმა დელეგაციებმა პროტეტორატებში დასავლური საგანმანათლებლო დაწესებულებები ჩამოაყალიბეს. ბრიტანეთის არაპირდაპირი კანონის და ისლამური ტრადიციების გამტკიცების პოლიტიკის მიხედვით, სამეფო კარმა არ დაუჭირა მხარი ქვეყნის ჩრდილოეთით, ისლამურ ნაწილში მდებარე ქრისტიანულ დელეგაციებს. სამხრეთის მხარის რჩეული საზოგადოებიდან ზოგიერთი ბავშვი მიდიდოდა დიდ ბრიტანეთში უკეთესი განათლების მისაღებად. ჩრდილოეთ ნიგერიამ მხოლოდ 1936 წელს უარყო მონობა მაშინ, როცა ნიგერიის სხვა არეებში მონობა კოლონიალიზმის შემდეგ მალევე მოიშალა. [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ, იმისათვის, რომ გაეზარდათ ნიგერიული ნაციონალიზმი და დამოუკიდებლობაზე მოთხოვნა, მომდევნო კონსტიტუციებმა ნიგერია გადააქციეს თვითმართვად ქვეყანად. XX საუკუნის მეორე ნახევარში აფრიკაში დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის დიდი ტალღა წარმოიშვა. ნიგერიამ 1960 წელს მიაღწია დამოუკიდებლობას. === ნიგერია პირველ-მეორე მსოფლიო ომების დროს === [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს (1914-1918) შემდეგ ნიგერიაში აღმოცენდნენ პირველი საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ორგანიზაციები. 1920 წელს შეიქმნა დასავლეთ აფრიკის ეროვნული კონგრესის ნიგერიის განყოფილება, 1922 წელს კი ნიგერიის პირველი პოლიტიკური პარტია - ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, რომელმაც საკანონმდებლო საბჭოს არჩევნებში იმავე წელს მიიღო ლაგოსისათვის განკუთვნილი სამივე ადგილი. მსოფლიო ეკონომიკურმა კრიზისმა (1929-1933) თავისი დაღი დაასვა ნიგერიის ეკონომიკას. 1929 წლის დამლევს აბაში მოხდა გლეხთა დიდი აჯანყება. 30-იანი წლების დასაწყისისთვის ნიგერიაში აღმოცენდა ახალი მასობრივი ორგანიზაციები, რომელთაც ძირითადად ეროვნული ინტელიგენციის წარმომადგენლები ხელმძღვანელობდნენ. 1933 წელს შეიქმნა ყველაზე მსხვილი ორგანიზაცია - „ლაგოსის ახალგაზრდობის მოძრაობა“, რომელსაც 1936 წელს „ნიგერიის ახალგაზრდობის მოძრაობა“ (ნამ) ეწოდა. [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს (1939-1945) წლებში იმპორტის შემცირებამ ხელი შეუწო ადგილობრივი მრეწველობის განვითარებას. ეროვნული ბურჟუაზიის რადიკალურად განწყობილი წარმომადგენლები სულ უფრო აქტიურად ებმებოდნენ განმათავისუფლებელ მოძრაობაში. 1944 წლის აგვისტოში დაარსდა საერთო ნიგერიული პირველი პოლიტიკური პარტია - ნიგერიისა და კამერუნის ეროვნული საბჭო (1962 წლიდან - ნიგერიის მოქალაქეთა ეროვნული საბჭო, ნმეს). 40-იანი წლების დასაწყისში ნიგერიაში შეიქმნა პროფკავშირი, გახშირდა მუშათა გაფიცვები და ორგანიზებული გამოსვლები (1949 წლის 18 ნოემბერში პოლიციამ ცეცხლი გაუხსნა ენუგუს გაფიცულ მაღაროელებს). ანტიკოლონისტური მოძრაობის ნეიტრალიზების მიზნით კოლონისტური ადმინისტრაცია კონსტიტუციური მანევრების გზას დაადგა. 1947 წელს გუბერნატორ [[რიჩარდზი]]ს კონსტიტუციით ნიგერია სამ ოლქად დაიყო. დასავლეთ ნიგერია, აღმოსავლეთ ნიგერია და ჩრდილოეთ ნიგერია, რომელთაც ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოები განაგებდნენ. გუბერნატორს ჰქონდა ვეტოს უფლება. რეგიონალიზაციისაკენ აღებული კურსი კიდევ უფრო განმტკიცდა შემდეგი კონსტიტუციებით (1951 წლის [[მაკფერსონი]]ს (ნიგერიის გუბერნატორი) და 1954 წლის [[ლიტლტონი]]ს (დიდი ბრიტანეთის კოლონიების მინისტრი)). === დამოუკიდებელი ფედერაცია და პირველი რესპუბლიკა (1960-1966) === ნიგერიამ გაერთიანებული სამეფოსგან დამოუკიდებლობა 1960 წლის 1 ოქტომბერს მიიღო. ნიგერიის მთავრობა კონსერვატიული პარტიის კოალიცია იყო: ნიგერიელი ხალხის კონგრესი ([[NPC]]). ოპოზიცია მოიცავდა შედარებით ლიბერალურ სამოქმედო ჯგუფს, რომელზეც ყველაზე დიდი გავლენა იორუბას ხალხს ჰქონდა და მას მართავდა [[ობაფემი ავოლოვო]]. ნიგერიის დომინანტური ეთნიკური ჯგუფები იყვნენ: [[ჰაუსა (ხალხი)|ჰაუსა]] (ჩრდილოეთის ხალხი), [[იგბო]] (აღმოსავლეთის ხალხი) და [[იორუბა (ხალხი)|იორუბა]] (დასავლეთის ხალხი). მათ შორის საკმაოდ დიდი კულტურული და პოლიტიკური განსხვავებები იყო. დისბალანსი სახელმწიფოებრივ წყობაში 1961 წლის პლებისციტით იყო გამოწვეული. სამხრეთ [[კამერუნი|კამერუნმა]] გადაწყვიტა კამერუნის რესპუბლიკას შეერთებოდა მაშინ, როცა ჩრდილოეთ კამერუნმა ნიგერიაში დარჩენა არჩია. აქედან გამომდინარე, ჩრდილოეთი მხარე უფრო დიდი იყო ვიდრე სამხრეთი მხარე. 1963 წელს ერმა ჩამოაყალიბა ფედერალური რესპუბლიკა და მისი პირველი პრეზიდენტი იყო [[აზიკივი]] (Nnamdi Azikiwe). 1965 წელს არჩევნების დროს ნიგერიის დასავლეთ რეგიონში მმართველობაში მოვიდა ნიგერიის ნაციონალურ დემოკრატიული პარტია. === სამოქალაქო ომი (1967-1970) === [[ფაილი:1968 3 Nigeria CDC.png|მარჯვნივ|მინი|247x247პქ|ნიგერიელი ბავშვები 1968 წელს, სამოქალაქო ომის დროს]] კორუფციამ და გაუწონასწორებლობამ პოლიტიკური პროცესები ნელ-ნელა სამხედრო გადატრიალებებამდე მიიყვანა. პირველი სახელმწიფოებრივი გადატრიალება იგბოს ჯარისკაცების მიერ 1966 წლის იანვარში მოხდა და მას ხელმძღვანელობდნენ [[ემანუელ იფეაჯინა]] (Emmanuel Ifeajuna) და [[ჩუკვუნა კადუნა ნზეოგვუ]] (Chukwuna Kaduna Nzeogwu). აჯანყებულებმა შეძლეს და მოკლეს მთავრობის პირველი პირები [[აბუბაკა ტაფავა ბალევა]] (Abubaka Tafawa Balewa), [[აჰმადუ ბელო]] (Ahmadu Bello) და [[ლადოკე აკინტოლა]] (Ladoke Akintola). [[ფაილი:Biafra independent state map-it.svg|მინი|ბიაფრას რესპუბლიკა 1967 წლის ივნისში, როდესაც მან გამოაცხადა დამოუკიდებლობა და გამოეყო დანარჩენ ნიგერიას.]] 1967 წლის მაისში აღმოსავლეთ რეგიონმა გამოაცხადა დამოუკიდებლება [[ბიაფრის რესპუბლიკა|ბიაფრის რესპუბლიკის]] სახელწოდებით. ნიგერიის სამოქალაქო ომი დაიწყო ნიგერიის მთავრობის მიერ, როდესაც 1967 წლის 6 ივლისს გარკემში ბიაფრას დაესხნენ თავს. ომი 30 თვის განმავლობაში გაგრძელდა და 1970 წლის იანვარში დასრულდა. ამ პერიოდში ბიაფრას ალყა ჰქონდა შემორტყმული და ვაჭრობაც იზოლირებული იყო. ყოფილი აღმოსავლეთის რეგიონში მსხვერპლის რაოდენობა 1-დან 3 მილიონ ადამიანამდე აღწევდა. არაპირდაპირი გზით, თუმცა მჭიდროდ, ომში ჩაბმული იყვნენ: [[საფრანგეთი]], [[ეგვიპტე]], [[საბჭოთა კავშირი]], [[დიდი ბრიტანეთი]], [[ისრაელი]] და სხვანი. [[დიდი ბრიტანეთი]] და [[საბჭოთა კავშირი]] ნიგერიის მთავრობის მთავარი მხარდამჭერები იყვნენ, მაშინ, როცა საფრანგეთი და დანარჩენები მხარს ბიაფრას უჭერდნენ. ასევე აღსანიშნავი ფაქტია ისიც, რომ ნიგერიამ ეგვიპტელი პილოტები გამოიყენა საჰაერო ძალებისთვის. === დემოკრატია (1999) === [[ფაილი:Muhammadu Buhari 2015.jpg|მინი|მუჰამედ ბუჰარი, ნიგერიის მე-15 პრეზიდენტი (2015 წლის 28 მარტიდან)]] ნიგერიამ დემოკრატია 1999 წელს დაიბრუნა მაშინ, როდესაც პრეზიდენტად აირჩიეს [[ოლესეგუნ ობასანჯო]] (Olesegun Obasanjo), შტატის ფორმალური მმართველი. მისმა მოსვლამ დაასრულა 33 წლიანი საომარი მმართველობა (1966-1999), თუმცა ობასანჯოს მმართველობის პერიოდში ჩატარებული არჩევნები იყო არათავისუფალი და უსამართლო. ნიგერიამ ამ ყველაფერს ნელ-ნელა თავი დააღწია და აჩვენა დიდი წინსვლა მთავრობის კორუფციისგან თავის დაღწევისა და განვითარებისკენ სწრაფვაში. ეთნიკურმა მოხალისეებმა კონტროლი აიღეს ნიგერის დელტის ნავთობ-პროდუქციის წარმოებაზე. [[უმარუ იარადუა]] (Umaru Musa Iar'Adua) ხალხის დემოკრატიული პარტიიდან 2007 წელს მოვიდა მმართველობაში გენერალური არჩევნებით. ინტერნაციონალური საზოგადოება აკვირდებოდა ნიგერიის არჩევნებს, რათა დარწმუნებულიყვნენ, რომ ის თავისუფალი ნების და სამართლიანობის ფარგლებქვეშ ტარდებოდა. იარადუა გარდაიცვალა 2010 წლის 5 მაისს. [[გუდლაკ ჯონათანი|გუდლაკ ჯონათანმა]] (Dr. Goodluck jonathan) მისი სიკვდილი გამოაცხადა 6 მაისს და გახდა მე-14 მმართველი. ის მართავდა ნიგერიას სანამ მისი ვიცე-პრეზიდენტი [[ნამადი სამბო]] (Namadi Sambo) მოვიდოდა სათავეში. ნამადი სამბო იყო არქიტექტორი და მართავდა [[კადუნის შტატი|კადუნის შტატს]]. ჯონათანი ქვეყანას მართავდა 2011 წლის 16 აპრილამდე, ანუ არჩევნების ჩატარებამდე. 22 495 187 ხმით მოუგო [[მუჰამადუ ბუჰარი|მუჰამადუ ბუჰარს]] (Muhammadu Buhar), რომელსაც 12 214 853 ხმა ჰქონდა. 2015 წლის მარტში მუჰამედ ბუჰარმა დაამარცხა ჯონათანი 2 მილიონი ხმით. არჩევნების დამკვირვებლები აცხადებენ, რომ არჩევნები ჩატარდა სამართლიანად. == გეოგრაფია == === გეოგრაფიული მდებარეობა === [[ფაილი:Nigeria-CIA WFB Map.png|thumb|right|250px|ნიგერიის რუკა]] [[ფაილი:Nigeria Topography.png|thumb|right|250px|ნიგერიის ტოპოგრაფიული რუკა]] [[ფაილი:Nigeria_sat.png|thumb|right|250px|ნიგერიის ხედი ხელოვნური თანამგზავრიდან]] ნიგერია მდებარეობს [[დასავლეთი აფრიკა|დასავლეთ აფრიკაში]], [[გვინეის ყურე|გვინეის ყურის]] სანაპიროზე და უკავია 923 768 კმ² ფართობი.<ref name="cia">{{cite web|author=CIA|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook. Nigeria|accessdate=7 сентября|accessyear=2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5gSwE0b5H?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|archivedate=2009-05-02}}</ref> ნიგერია ტერიტორიის მიხედვით მსოფლიოს 32-ე და აფრიკის მე-14 ქვეყანაა. [[სახელმწიფო საზღვარი|სახელმწიფო საზღვრის]] საერთო სიგრძე შეადგენს 4047 კმ-ს: დასავლეთით — [[ბენინი|ბენინთან]] (773 კმ), ჩრდილოეთით — [[ნიგერი|ნიგერთან]] (1497 კმ), ჩრდილო-აღმოსავლეთით — [[ჩადი|ჩადთან]] (87 კმ), აღმოსავლეთით — [[კამერუნი|კამერუნთან]] (1690 კმ); სანაპირო ხაზის სიგრძე შეადგენს 853 კმ-ს.<ref name="cia" /><ref name="infoplease.com">[http://www.infoplease.com/country/nigeria.html (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref><ref name="infoplease.com"/> === გეოლოგია === ნიგერიის ტერიტორიის დიდი ნაწილი მდებარეობს ბენინ-ნიგერიის და კამერუნის პრეკამბრიული მასივების ფარგლებში, რომლებიც აგებულია [[გრანიტი|გრანიტ]]-[[გნაისი|გნაისებით]], [[გნაისი|გნაისებით]], [[მიგმატიტები]]თ, კრისტალური [[ფიქალი|ფიქლებით]], [[კატარქეული ეონი|კატარქეულ]]-[[არქეული ეონი|არქეული]] პერიოდის ჩარნოკიტებით და უფრო ახალგაზრდა დანალექი ქანებით, რომლებთანაც დაკავშირებულია ძირითადი [[რკინის მადანი|რკინის მადნის]] საბადოები. ფუნდამენტის ქანები შეჭრილია [[პროტეროზოური ეონი]]ს [[ინტრუზია|ინტრუზიულ]]-მეტასომატიკურ წარმონაქმნებში — ანუ უძველეს გრანიტებში. ქვეყნის შუა ნაწილში მდებარე [[ჯოსის პლატო]]ზე არსებობს ახალგაზრდა გრანიტების რგოლური [[ინტრუზია|ინტრუზიების]] რიგი ([[პალეოზოური ჯგუფი]] — [[იურული სისტემა]]), რომლებთანაც დაკავშირებულია კომპლექსური ნედლეულები: [[კალა|კალის]], [[ტანტალი]]ს ნიობატების, [[ვოლფრამი]]ს, [[მოლიბდენი]]ს, [[ურანი (ელემენტი)|ურანის]] მადნები. ზოგიერთ რაიონში ადრეული პრეკამბრიული პერიოდის ფუნდამენტზე შეიმჩნევა ვიწრო მერიდიონალური ჯდენები, რომელიც გამოწვეულია ფიქლებით, [[კვარციტი|კვარციტებით]], [[ამფიბოლიტი|ამფიბოლიტებით]], [[მარმარილო]]ებით, გვიანდელი პრეკამბრიული პერიოდის კონგლომერატებით. ზოგიერთ ადგილებში ფუნდამენტი გადახურულია [[მეზოზოური ჯგუფი|მეზოზოური]] — [[კაინოზოური ჯგუფი|კაინოზოური]] ერის [[დანალექი ქანები]]თ, რომლებიც თავს ყველაზე უფრო მკვეთრად იჩენენ ბენინ-ნიგერიის და კამერუნის მასივებს (ბენუეს გრაბენი) შორის, ასევე მდინარე [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერის]] დელტის ოკეანისპირა ღრმულში. ბენუეს გრაბენი შედგება ნახშირბადშემცველი ცარცოვანი დანალექებისგან, რომელიც არსებობს ნაკეცების სახით, ზოგან გართულებული [[ნასხლეტი|ნასხლეტებით]] და ძირითადად ინტრუზიებით გარღვეული. მდინარე ნიგერის დელტის ოკეანისპირა ღრმული წარმოადგენს [[მონოკლინალი|მონოკლინალს]], სადაც ფენები ოკეანისკენ გადაადგილდება. ამ დეპრესიების დანალექი ქანები დაკავშირებულია შემდეგ ნედლეულებთან: [[ნავთობი]] და [[ბუნებრივი აირი]], [[ქვანახშირი]] და [[მურა ნახშირი]], [[ტყვია|ტყვიის]], [[თუთია|თუთიის]], [[ფოსფორიტი]]ს მადნები. სანაპირო ზოლი, სიგანით 50-250 კმ, გადაფარულია [[პალეოგენური სისტემა|პალეოგენურ]]-[[ნეოგენური სისტემა|ნეოგენური]] სისტემების ზღვის და [[მეოთხეული სისტემა|მეოთხეული სისტემის]] [[ალუვიონი|ალუვიური]] დანალექებით. === სასარგებლო წიაღისეული === ნიგერიის ძირითადი [[სასარგებლო წიაღისეული]]ა: [[ნავთობი]], [[ბუნებრივი აირი]], [[ქვანახშირი]], [[რკინის მადანი]], [[კალა]], იშვიათი [[ლითონი|ლითონების]] ([[ნიობიუმი]], [[ტანტალი]]) მადანი, სამშენებლო მასალები; ასევე არსებობს მურა ნახშირის, [[ურანი (ელემენტი)|ურანის]], [[მანგანუმი]]ს, [[ვოლფრამი]], [[ოქრო]]ს, [[სპილენძი]]ს, [[მოლიბდენი]]ს, [[ტყვია|ტყვიის]] და [[თუთია|თუთიის]] საბადოები, სამთო ქიმიური ნედლეული, ინდუსტრიული ნედლეული და სხვა. [[ნავთობი]]ს და [[ბუნებრივი აირი]]ს მარაგების რაოდენობით ნიგერიას უკავია მეორე ადგილი აფრიკაში. ХХ საუკუნის ბოლოსათვის ქვეყანაში აღმოჩენილია 300-ზე მეტი ნავთობის და ბუნებრივი აირის საბადო, რომლებიც შედიან გვინეის ყურის ნავთობის და ბუნებრივი აირის აუზში. მათ შორის ყველაზე უფრო დიდებია: ბომუ, იმო-რივერი, ოკანი, მერენი, ოლომორო, დელტა, დელტა-საუტი, ეკპე, უბიტი, იოკრი და სხვა. პროდუქტიული ფენების სიღრმე ხმელეთზე მდებარეობს 1500-2000 მეტრზე, შელფზე – 2500-3600 მეტრზე. 2003 წლის [[British Petroleum]]-ის შეფასებით ნიგერიაში ნავთობის მარაგი შეადგენს 24 მილიარდ ბარელს, რაც მთელი მსოფლიოს მარაგის 2 %-ია, მოხმარების დონის მიხედვით მომავალი პროდუქტიული პერიოდი შეადგენს 33 წელს. ბუნებრივი აირის მარაგით (ტრილიონი მ³) ქვეყანას მსოფლიოში მესამე ადგილი უკავია (2 %), ხოლო მოხმარების დონის მიხედვით მომავალი პროდუქტიული პერიოდი შეადგენს 100 წელზე მეტს. ნიგერიაში საძიებო-დაზვერვითი სამუშაოები დიდი ხნის განმავლობაში პირველ რიგში ორიენტირებული იყო ნავთობზე და ამიტომ ბუნებრივი აირის რეალური მარაგი შეიძლება მნიშვნელოვნად აღემატებოდეს არსებულ შეფასებებს. დღეისათვის ცნობილია ბუნებრივი აირის დაახლოებით 25 საბადო. მარაგის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს ნავთობის საბადოებში არსებული ბუნებრივი აირი (დაახლოებით 70 %), ასევე ნავთობში შერეული ბუნებრივი აირი. 2002 წელს ქვეყანაში [[ქვანახშირი]]ს რესურსი შეადგენდა 2750 მილიონ ტონას (Mining Annual Review 2002). ქვანახშირის ნედლეულის არსებობა დაკავშირებულია ცარცულ დანალექებთან, რომელიც ფართოდაა გავრცელებული ბენუეს გრაბენში. ქვანახშირის ყველაზე უფრო დიდი აუზია – ენუგუ (ფართობი — 20 000 კმ², ნახშირბადშემცველი ფენა 150 მეტრამდე), რომელიც აგებულია [[ქვიშაქვა|ქვიშაქვისგან]], [[არგილითი]]სგან, ქვანახშირის ფიქლებისაგან. ქვანახშირი ენერგეტიკულია, ნაცრის საშუალო შემცველობა — 10 %, ნესტი — 9 %, [[გოგირდი]] — 1 %-ზე ნაკლები, [[კუთრი თბოტევადობა]] — 29,4-32,8 მჯ/კგ. ქვეყნის ცენტრში, დასავლეთში და ჩრდილო-დასავლეთში თავმოყრილია [[ოქრო]]ს წვრილი კუსტარული (ზამფარა, ბიშინი და სხვა) და ორგანიზებული (ილეშა-იფე, მინა და სხვა) საბადოები. მათი დიდი ნაწილი დამუშავებულია, ყველაზე უფრო პერსპექტიულია ილეშას რაიონი. === რელიეფი === ნიგერიის ტერიტორიის რელიეფის ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი ნაწილებია [[მდინარე]] [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერის]] და მდინარე [[ბენუე]]ს [[ხეობა|ხეობები]], რომლებიც [[გვინეის ყურე|გვინეის ყურიდან]] გამოყოფილია სანაპირო [[ჭაობი|ჭაობებიანი]] ვიწრო ზოლით. ამ ზოლის სიგანე არ აჭარბებს 16 კმ-ს, გარდა მდინარე ნიგერის დელტისა, სადაც ის აღწევს 97 კმ-ს. გვინეის ყურის სანაპიროს გასწვრივ მდებარეობს ტალღისებური სანაპირო დაბლობი, რომელიც ჩრდილოეთით თანდათან მაღლდება და ღებულობს საფეხურიანი [[პლატო]]ს ფორმას. [[ქვიშა|ქვიშოვანი]] [[პლაჟი|პლაჟების]] ბარიერების იქით მდებარე [[ლაგუნა|ლაგუნებისა]] და მდინარეების რთული ქსელი ქმნის დაცული მეჩხერწყლოვანი გზების სისტემას, რისი მეშვეობითაც პატარა გემებს შეუძლიათ დასავლეთით მდებარე [[ბენინი]]ს [[სახელმწიფო საზღვარი|სახელმწიფო საზღვრიდან]] აღმოსავლეთით მდებარე [[კამერუნი]]ს სახელმწიფო საზღვრამდე ოკეანეში გაუსვლელად გაცურონ. ქვეყნის სიღრმეში მკვეთრად გამოირჩევა მდინარე [[კროსი (მდინარე)|კროსის]] ხეობაში ამოწეული ნსუკა-ოკიგვის საფეხური, [[ჯოსის პლატო|ჯოსის]] და [[ბიუს პლატო|ბიუს]] პლატოები, ასევე [[ადამავის პლატო]]. ქვეყნის ჩრდილოეთში და დასავლეთში კრისტალური ქანებისაგან, ხოლო აღმოსავლეთში [[ქვიშაქვა|ქვიშაქვებისაგან]] აგებული პლატოს ზედაპირის თანდათანობითი დადაბლება ბევრ ადგილას ძირითადად დაფარულია [[ინზელბერგი|ინზელბერგებით]], ანუ ციცაბო ფერდოებიანი [[კლდე|კლდოვანი]] [[ბიუტი]]სებრი [[ბორცვი|ბორცვებით]]. ჩრდილო-აღმოსავლეთში ზედაპირი თანდათან დაბლდება [[ჩადის ტბა|ჩადის ტბის]] მხარეს. ქვეყნის ყველაზე უფრო მაღალი წერტილი — [[ჩაპალ-უადი]]ს [[მთა]] (2419 მეტრი)<ref>{{cite web |url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11096 |title=Peak |website=peakbagger.com |access-date=2025-08-09}}</ref><ref>[http://www.freeworldmaps.net/africa/nigeria/map.html Physical Map of Nigeria]</ref> მდებარეობს [[ტარაბის შტატი|ტარაბის შტატში]], ნიგერია-კამერუნის სახელმწიფო საზღვართან ახლოს. === ნიადაგი === ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, სადაც [[ტროპიკული ტყეები|ტროპიკულმა ტყეებმა]] განიცადა მნიშვნელოვანი დეგრადაცია, გვხვდება წითელ-ყვითელი ოქსისოლის და აკრისოლის [[ნიადაგი]]. ნიგერიის სანაპირო ზოლი დაფარულია წითელი ნატისოლის ნიადაგით, რომელსაც აქვს ცოტათი უფრო მეტი ჰუმუსი, ვიდრე ოქსისოლს. ქვეყნის ყველაზე უფრო მეტი ფართობი უკავია მოყვითალო-მოყავისფრო რკინის შემცველ ლუვისოლის ნიადაგს. ამ ნიადაგით დაფარულია ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთი და ჩრდილოეთი ნაწილების დიდი პლატოების ვრცელი მონაკვეთები. ჩრდილოეთ [[სავანა|სავანურ]] რეგიონებში მნიშვნელოვანი ტერიტორიები დაფარულია მოწითალო-მოყავისფრო არენოსოლის ნიადაგით. მდინარე ნიგერის დელტაში გავრცელებულია [[ალუვიონი|ალუვიური]] ფლუვისოლის ნიადაგი. === ჰიდროლოგია === მიუხედავად ქვეყანაში არსებული აფრიკის ერთ-ერთი უდიდესი [[მდინარე]] [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერისა]], რომელიც მიედინება მთელი ქვეყნის ტერიტორიაზე, წყლის რესურსები ღარიბია. ქვეყნის ჩრდილოეთში და ცენტრალურ ნაწილში არსებული ზოგიერთი მდინარე მშრალი სეზონების დროს შრება. მოსახლეობა წვიმიანი სეზონების დროს წყალს ინახავს. ქვეყნის ტერიტორიის დაახლოებით 65 %-ს წყლით კვებავს [[გვინეის ყურე]]ში ჩამავალი მდინარე ნიგერი და მისი შენაკადები, რომელთაგან ყველაზე უფრო დიდებია [[ბენუე]] და [[კადუნა (მდინარე)|კადუნა]]. მდინარეების უმრავლესობა, განსაკუთრებით ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში სანაოსნოა [[ჭორომი|ჭორომებისა]] და [[ჩანჩქერი|ჩანჩქერების]] არყოფნის გამო. ნიგერიის დანარჩენ ტერიტორიებს წყლით კვებავენ [[ჩადის ტბა|ჩადის ტბისკენ]] მიმდინარე მდინარეები. ქვეყნის ყველაზე უფრო დიდი ბუნებრივი წყლის რეზერვუარია ჩადის ტბა, რომლის სამხრეთი ნაწილი მიეკუთვნება ნიგერიის ტერიტორიას. კრატერული ტიპის პატარა ტბები მდებარეობენ ნიგერიის ჩრდილო-აღმოსავლეთში. ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს ორი დიდი ხელოვნური ტბა. [[კაინჯი]]ს და [[შირორო]]ს ტბა შეიქმნა [[კაშხალი|კაშხლების]] მშენებლობის დროს, პირველი მდინარე ნიგერზე და მეორე მდინარე კადუნაზე. === კლიმატი === [[ფაილი:Nigeria map of Köppen climate classification.svg|thumb|right|250px|ნიგერიის რუკა [[კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია|კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის]] მიხედვით.]] ნიგერია მიეკუთვნება ცხელ [[ტროპიკული სარტყლები|ტროპიკულ სარტყლებს]], სადაც გვხვდება [[კლიმატი]]ს ორი ტიპი: [[ეკვატორული კლიმატური სარტყელი|ეკვატორული]] სამხრეთით და [[სუბეკვატორული კლიმატური სარტყელი|სუბეკვატორული]] ჩრდილოეთით. ამას გარდა სუბეკვატორული კლიმატი წვიმიანი და მშრალი სეზონების მიხედვით თავის მხრივ ორ ნაწილად იყოფა: ნოტიო და მშრალი. ნიგერიის ამინდს აყალიბებს ორი ჰაერის მასა. ნოტიო გვინეის ყურესთან და კონტინენტური-მშრალი მატერიკის სიღრმეში. ჩრდილოეთის რეგიონები ზამთრის პერიოდში ხვდება მშრალი ჰაერის ნაკადის გავლენის ქვეშ (მშრალი სეზონი). სამხრეთი რეგიონების ეკვატორული კლიმატი ხასიათდება 26-29&nbsp;°C მუდმივი ტემპერატურებით და 2000 მმ-ზე მეტი წლიური ნალექების რაოდენობით. ნალექების ეს რაოდენობა ზოგჯერ აღწევს 3000 მმ-მდე წელიწადში, ხოლო ჰაერის ტენიანობა არასოდეს ეცემა 80 %-ზე დაბლა. ნალექების ყველაზე უფრო დიდი რაოდენობა და ჰაერის მაღალი ტენიანობა ახასიათებს მდინარე ნიგერის დელტას. ჩრდილოეთის მიმართულებით კლიმატი უფრო მშრალი ხდება. ქვეყნის შუა ნაწილში (8°-10° N), სადაც კლიმატი სუბეკვატორულია, ჰაერის ტემპერატურა უფრო სხვადასხვანაირია. იგივე ხდება ნალექების მხრივაც, სადაც გამოიყოფა ორი მკვეთრად გამოკვეთილი წვიმიანი სეზონი. მშრალი ამინდის დროს ცხელა, დღისით ტემპერატურა აჭარბებს 30&nbsp;°C-ს, ხოლო ღამით ეცემა რამდენიმე გრადუსით. ნალექების რაოდენობა მერყეობს 1000 მმ-დან 2000 მმ-მდე. მშრალი სუბეკვატორული კლიმატის დროს იკვეთება ჰაერის ტემპერატურის მაღალი ამპლიტუდები, ერთი წვიმიანი სეზონი და იშვიათი ნალექები. 10°-12° N შორის ნალექების წლიური რაოდენობა მერყეობს 500 მმ-დან 900 მმ-მდე. ჰაერის ტემპერატურა წვიმიანი სეზონის დროს ნალექებამდე რამდენიმე კვირის განმავლობაში მერყეობს 24&nbsp;°C-დან 34-36&nbsp;°C-მდე. ყველაზე უფრო თბილი ჰაერის ტემპერატურა დგება წვიმიან სეზონებამდე რამდენიმე კვირით ადრე, შემდეგ ჰაერი მკვეთრად გრილდება. კიდევ უფრო ჩრდილოეთისკენ (13°–14°48' N) სუბეკვატორული კლიმატი იძენს საკმაოდ მშრალ სახეს. ეს იწვევს ჰაერის დაბალ ტენიანობას, იშვიათ ნალექებს და ჰაერის ტემპერატურის მაღალ ამპლიტუდებს. წვიმების დროს და მათი დამთავრებისას ჰაერის ტემპერატურა მერყეობს 23 °С-ის ფარგლებში. ხანგრძლივი მშრალი სეზონის დროს, წვიმიან სეზონამდე რამდენიმე კვირით ადრე, ჰაერის ტემპერატურა ადის 40&nbsp;°C-მდე, ხოლო ღამით ორჯერ ეცემა. ნალექების რაოდენობა შეადგენს უკიდურეს ჩრდილოეთში 300 მმ-დან დაახლოებით 12° N ხაზზე 700 მმ-მდე. ჩრდილოეთში წვიმიანი სეზონი გრძელდება დაახლოებით სამი თვე. === ფლორა და ფაუნა === [[ფაილი:Nigeria veg 1979.jpg|thumb|right|250px|ნიგერიის მცენარეულობა.]] ნიგერიის მცენარეულობა კლიმატური ზონების შესაბამისად დაყოფილია ოთხ ტიპად: სანაპირო [[მანგროს ტყეები]], მდინარე ნიგერის დელტის [[ჭაობი]]ანი [[ტყე]]ები, ქვეყნის სამხრეთი ნაწილის [[ტროპიკული ტყე]]ები და [[სავანა|სავანის]] ტყეების მოზაიკა. ამას გარდა ნიგერიის ჩრდილოეთის განაპირა მხარეები, განსაკუთრებით ჩადის ტბის რაიონში, დაფარულია [[საჰელი]]ს ზონისთვის დამახასიათებელი მშრალი სავანებით. ეკვატორული ზონის ტყეებისათვის დამახასიათებელია მდიდარი სახეობების მაღალი [[ხე]]ები. ჭაობის ტყეები ხის ჯიშებით ღარიბია, სადაც [[პალმა|პალმები]] უფრო ჭარბობენ. სამხრეთ ნიგერიის მთელი ზოლი პირველ რიგში უკავია ნოტიო [[ტროპიკული ტყეები|ტროპიკულ ტყეებს]], მაგრამ დღეისათვის ეს ტყეები საკმაოდ დეგრადირებულია. სავანები, რომლებსაც უკავიათ ქვეყნის დიდი ნაწილი, დაყოფილია სამ ტიპად: [[გვინეის სავანა]], რომელსაც უკავია ქვეყნის ტერიტორიის 40 %, ჩრდილოეთში არსებული [[სუდანის სავანა]] და მცირე ფართობის მქონე [[საჰელის სავანა]]. რაც უფრო ჩრდილოეთისაკენ მივდივართ მცენარეული საფარის სახეობების რაოდენობა და მათი სიმჭიდროვეც შესაბამისად კლებულობს. ადამიანის მოღვაწეობის შედეგად (სოფლის მეურნეობა) ველური ცხოველების რაოდენობა საკმაოდ შემცირდა. ასევე საკმაოდ შემცირდა მათი [[სახეობა|სახეობების]] რაოდენობა, განსაკუთრებით [[გორილა|გორილების]], რომლებიც ოდესღაც ცხოვრობდნენ ტროპიკულ ტყეებში [[კამერუნი]]ს [[სახელმწიფო საზღვარი|სახელმწიფო საზღვართან]] ახლოს. მხოლოდ [[ეროვნული პარკი|ეროვნული პარკების]] ტერიტორიებზე შეიძლება შეგვხვდეს ბევრი ველური სახეობების ცხოველი. დიდი რაოდენობით გვხვდება [[ფრინველები]], [[ქვეწარმავლები]] და მცირე [[ძუძუმწოვრები]]. ისეთი ცხოველები, როგორებიცაა [[ბეჰემოთი]], [[ჟირაფისებრნი|ჟირაფი]], [[ლომი]] და [[ჯიქი]] იშვიათად გვხვდება. ქვეყანაში [[ანტილოპები]]ს და [[მაიმუნები]]ს ბევრი სახეობა, მაგრამ ისინი ბინადრობენ მხოლოდ დაცულ ტერიტორიებზე. ზღვარზეა მისული [[სპილოსებრნი|სპილოების]] პოპულაცია, რომლებიც გვხვდებიან მხოლოდ იანკარის ნაკრძალში, ხოლო მათი რაოდენობა არ აღემატება ათასს. == სახელმწიფო წყობა == [[ფაილი:Atiku Abubakar-2010.jpg|მინი|ატიკუ აბუბაკარი, ნიგერიის მე-11 ვიცე-პრეზიდენტი (1999-2007)]] [[ფაილი:NG-Sharia.png|მინი|ნიგერიის 12 შტატი, სადაც მოქმედებენ შარიათის კანონები.]] ნიგერია ფედერალური საპრეზიდენტო რესპუბლიკაა, სადაც მოქმედებს 1999 წლის 29 მაისს მიღებული კონსტიტუცია. სახელმწიფოსა და შეიარაღებული ძალების მეთაური არის პრეზიდენტი, რომელიც ირჩევა საყოველთაო პირდაპირი არჩევნების გზით (ფარული ხმის მიცემით) 4 წლის ვადით. იმარჯვებს ის პრეზიდენტობის კანდიდატი, რომელიც იღებს არჩევნებში არანაკლებ 1/4 ხმას საერთო ამომრჩევლებიდან. პრეზიდენტი ამ პოსტზე შეიძლება აირჩეს მხოლოდ ორჯერ, ხოლო ვიცე-პრეზიდენტი ინიშნება პრეზიდენტის მიერ იმ პოლიტიკური პარტიის წევრებიდან, საიდანაც მან იყარა კენჭი. ორპალატიან პარლამენტს (ნაციონალური ასამბლეა), რომელიც შედგება წარმომადგენელთა პალატისა და სენატისაგან, აქვს საკანონმდებლო უფლება. წარმომადგენელთა პალატის 360 დეპუტატი ინიშნება პირდაპირი საყოველთაო და ფარული არჩევნების გზით. სენატი კი რომელიც შედგება 109 წევრისგან (3 წევრი ყოველი 36 შტატიდან და 1 წევრი დედაქალაქიდან) ირჩევა საყოველთაო არჩევნების გზით. წარმომადგენელთა პალატის მუშაობას ხელმძღვანელობს თავმჯდომარე, სენატისას კი – სპიკერი. ნაციონალური ასამბლეის ორივე პალატის უფლებამოსილების დროის ხანგრძლივობა არის 4 წელი.<ref name=":0">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/3458/Нигерия Нигерия - это... Что такое Нигерия? (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref> სახელმწიფო დროშა - შედგება სამი ვერტიკალური ერთნაირი ზომის ზოლებისაგან, რომელთა შორის ორი მწვანე, ერთი კი თეთრი ფერისაა. ადმინისტრაციული მოწყობა – 1996 წლიდან ქვეყანა დაიყო 36 შტატად და [[აბუჯა|აბუჯის]] ფედერალური დედაქალაქის ტერიტორიად (შეიქმნა 1979 წელს, 1991 წლის დეკემბრიდან ითვლება სახელმწიფოს დედაქალაქად, მანამდე კი ნიგერიის დედაქალაქი [[ლაგოსი]] იყო). შტატების სათავეში დგას გუბერნატორი, რომელსაც ირჩევენ 4 წლის ვადით. იმისთვის, რომ ნიგერიის გუბერნატორი გახდე საჭიროა დააგროვო არანაკლებ 25 % მთლიანი ხმებისა. შტატების გუბერნატორს იცავს იმუნიტეტი. სასამართლო სისტემა – მოქმედებს უზენაესი სასამართლო, ფედერალური სააპელაციო სასამართლო, პირველი ინსტანციის ფედერალური სასამართლო და ასევე შტატების პირველი ინსტანციის სასამართლოები. ზოგიერთ შტატებში არსებობს [[შარიათი]]ს ან ჩვეულებრივი სააპელაციო სასამართლოები, რომლებიც განიხილავენ საქმეებს მუსულმანურ უფლებებთან ან ტრადიციის ნორმებთან დაკავშირებით. === ქვეყნის პოლიტიკა === საგარეო პოლიტიკა მიმართულია ქვეყნის ავტორიტეტის გამყარებაზე. იმის გამო, რომ საერთაშორისო არენაზე მისი იზოლირების შემდეგ დიდხანს სუფევდა სამხედრო დიქტატურა, მას საფუძვლად უდევს არშემოერთების პოლიტიკა. სახელმწიფოს პოლიტიკური კურსის მთავარ მიმართულებად ითვლება მეგობრულ-პარტნიორული ურთიერთობების გამყარება აფრიკულ სახელმწიფოებთან. პრეზიდენტი აბასანჯო იყო ოთხიდან ერთ–ერთი ავტორი პროგრამისა, სახელწოდებით „ახალი პარტნიორობა აფრიკის განვითარებისთვის“. ნიგერია კომისია „მდინარე ნიგერიის სახელმწიფოების“ აქტიური წევრია, აქვს კეთილმეზობლური ურთიერთობები [[ბენინი|ბენინთან]] (Benin) და [[ნიგერი|ნიგერთან]] (Niger). 2005 წლის ზაფხულში ნიგერიამ გააგზავნა 1000 ტონა მარცვლეული ნიგერში, სადაც დაიწყო შიმშილობა გვალვისა და მწერების შემოსევის გამო. ვითარდება თანამშრომლობა [[სან-ტომე და პრინსიპი|სან-ტომესა და პრინსიპის]] (Sao Tome & Principe) რესპუბლიკასთან, ვისთანაც აქვს ნავთობის მოპოვების საერთო ზონა. ამჟამად აგვარებს ჩინეთთან ურთიერთობას. 2000 წლის დასაწყისში ამ ქვეყნებს შორის ხელი მოეწერა შეთანხმებას ნავთობის მოპოვებასთან დაკავშირებით. 2006 წლის იანვარში „ჩინეთის ნაციონალურმა ნავთობის კორპორაციამ“ და ნიგერიის ნავთობის კომპანია „სამხრეთ ატლანტიკამ“ ხელი მოაწერეს შეთანხმებას ნიგერიის საზღვაო ნავთობის რესურსების ერთობლივ ექსპლუატაციაზე მდინარე ნიგერიის რაიონში. ნიგერია იყო დიდი ბრიტანეთის უმნიშვნელოვანესი საგარეო პოლიტიკური პარტნიორი, თუმცა ქვეყნებს შორის ურთიერთობა გაფუჭდა 1993 წელს გენერალ [[აბაჩა|აბაჩის]] (Sani Abacha) ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ. 1995 წელს ლონდონმა ოფიციალურად შეუჩერა ნიგერიას კავშირის წევრობა და მის წინააღმდეგ შემოიღო ევროკავშირის სავაჭრო სანქციები. 1999 წლიდან დიდ ბრიტანეთთან ურთიერთობები გამოსწორდა. პრეზიდენტ [[ობასანჯოს]] (Olusegun Obasanjo) ინაუგურაციას პრინცი [[ჩარლზი (უელსის პრინცი)|ჩარლზიც]] (Prince Charles) კი ესწრებოდა. ნიგერიამ სწორედ ამ წელსვე აღიდგინა კავშირის წევრობა. დიდმა ბრიტანეთმა დემოკრატიული რეფორმების მხარდასაჭერად ნიგერიას 2000 წელს გამოუყო 12 მილიონი ფუნტი სტერლინგი. 2002 წლის თებერვალში კი ნიგერიას ეწვია [[ტონი ბლერი]] (Tony Blair). ნიგერია [[გაერო]]ს (UN) აქტიური წევრია. ქვეყანა ცდილობს გაეროს უშიშროების საბჭოს ორი მუდმივი ადგილის მოპოვებას და ამასთანავე საკმაოდ დიდ კონკურენციას უწევს [[სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა]]ს, [[ანგოლა]]ს, [[კენია]]ს, [[ლიბია]]სა და [[სენეგალი|სენეგალს]]. 1960 წლის 25 ნოემბერს დამყარდა დიპლომატიური ურთიერთობები ნიგერიასა და [[საბჭოთა კავშირი|საბჭოთა კავშირს]] (USSR) შორის. საბჭოთა კავშირმა ნიგერიას სამხედრო და მატერიალური დახმარება გაუწია 1967-1970 წლის სამოქალაქო ომის დროს. ორმხრივი თანამშრომლობის შედეგი სავაჭრო ეკონომიური ურთიერთობების სფეროში ნავთობის 900 კილომეტრიანი მაგისტრალისა და მეტალურგიული კომბინატის მშენებლობა იყო [[აჯაოკუტა]]ში (Ajaokuta). 1971-1980 წელს ქვეყანაში საბჭოთა ექიმები მუშაობდნენ. 2001 წლის მარტში პრეზიდენტი ობასანჯო ოფიციალურად ეწვია მოსკოვს. 1999 წელს ხელი მოეწერა ორმხრივ შეთანხმებას ფსიქოტროპული ნივთიერებებისა და ნარკოტიკული საშუალებების არაკანონიერ მოხმარებასთან ბრძოლის შესახებ. 1998 წლის მაისში შეიქმნა რუსულ-ნიგერიული სავაჭრო პალატა, სადაც შევიდა დაახლოებით 160 კომპანია და ბიზნესმენები. ნიგერიაში ოთხი კომპანია მუშაობს [[რუსეთი]]ს ჩათვლით (2004 წლიდან). 2001 წლის თებერვალში შეიქმნა რუსულ-ნიგერიული კომისია სამხედრო-ტექნიკური ურთიერთობების ერთობლივი განვითარების გზების შესასწავლად. 2005 წლის 19-23 სექტემბერს მოსკოვში გაიმართა ნიგერიული საქონლის გამოფენა ორმხრივი სავაჭრო ურთიერთობების განვითარებისთვის. განსაკუთრებით აქტიურად ვითარდებოდა ორმხრივი ურთიერთობები ნიგერიასა და რუსეთს შორის ნაციონალური კადრების მომზადების სფეროში, ასევე მეცნიერებისა და კულტურის დარგებში. საბჭოთა კავშირის ურთიერთობების წლებში უმაღლესი განათლება მიიღო 10 000-მა ნიგერიელმა. 2001-2003 წლებში წარმატებით განხორციელდა ორმხრივი კულტურულ-მეცნიერული თანამშრომლობის პროგრამა. [[ლაგოსი|ლაგოსში]] (Lagos) მოქმედებს [[იტარ-ტასსი]]ს (ITAR - TASS) წარმომადგენლობა. გაცვლები ხორციელდება რუსული აკადემიის მეცნიერების ხაზით. 2005 წლის ნოემბერში ნიგერიაში იმყოფებოდა მეცნიერთა დელეგაცია აფრიკის ინსტიტუტიდან „RAS“. 2004 წლის გაზაფხულზე მოხდა ინციდენტი თორმეტი რუსი მეზღვაურის შესახებ, რომელთა ტანკერიც „აფრიკის სიამაყე“ (Afriken prayd) დაცურავდა პანამის დროშით, თუმცა სინამდვილეში მიეკუთვნებოდნენ ბერძნულ კომპანია „აზორ სერვისს“ (Azor service). ტანკერი დააკავეს 31 მილის დაშორებით ნიგერიის სანაპიროდან. ისინი ეჭვმიტანილები იყვნენ ნავთობის კონტრაბანდულ გადატანაში, თუმცა ხანგრძლივი სასამართლო გარჩევებისა და შეთანხმების შემდეგ რუსი მეზღვაურები 2005 წელს გაათავისუფლეს და ისინი დაუბრუნდნენ თავიანთ სამშობლოს. პოლიტიკური ორგანიზაციები - ქვეყანაში დამყარდა მრავალპარტიული სისტემა (2003 წელს დარეგისტრირებული იყო 30 პოლიტიკური პარტია). ყველაზე გავლენიანი იყო „[[სახალხო-დემოკრატიული პარტია]]“ (PDP - People's Democratic Party), თავმჯდომარე [[ოგძე აუდუ]] (Audu Ogbeh), ეროვნული მდივანი - [[ნვოდო ოკვეზილიეზე]] (Okwesilieze Nwodo). პრეზიდენტ ობასანჯოს მმართველი პარტია შეიქმნა 1998 წლის 26 აგვისტოს. [[ნიგერიული სახალხო პარტია|„ნიგერიული სახალხო პარტიის“]] (ANPP - All Nigeria People's Party) ლიდერი იყო [[გარბა ალი იუსუფი]] (Yusuf Garbah Ali). პარტია დაფუძნდა 1998 წლის 19 ოქტომბერს. [[დემოკრატიის კავშირი|„დემოკრატიის კავშირი]]“ (AD - Alliance for Democracy) თავმჯდომარე იყო [[აჰმედ აბდულქადირი]] (Ahmed Abdulkadir). პარტია შეიქმნა 1998 წლის 19 ოქტომბერს. პროფკავშირული გაერთიანება „[[ნიგერიული შრომის კონგრესი]]“ (NLC - Nigerian Labour Congress) არის ქვეყნის ერთიანი ცენტრალური პროფკავშირული ორგანიზაცია. შეიქმნა 1978 წელს და აერთიანებს 29 ქვეყანას. პროფკავშირის თავმჯდომარეა [[ოშიომჰოლე ადამსი]] (Adams Oshiomhole). == შეიარაღებული ძალები == შეიარაღებული ძალები და თავდაცვა – ნიგერიის ნაციონალური შეიარაღებული ძალები ითვლება ერთ–ერთ ყველაზე დიდ ძალად უმეტესად ტროპიკულ აფრიკაში. 2002 წელს მათ რიცხვში შედიოდა 78 500 ადამიანი (სახმელეთო ძალები - 6200, სამხედრო-საჰაერო ძალები - 9500, სამხედრო–საზღვაო ძალები – 7000). ამ ძალებში გაერთიანება შეუძლია ყველა ნიგერიელ ადამიანს 18 წლიდან, გაწვევა ხდება პირის სურვილით. ნიგერია შევიდა იმ ქვეყნებთა რიგში, რომელსაც დახმარებას უწევენ სამხედრო კადრების მომზადებაში. 2004 წელს თავდაცვაზე დანახარჯი შეადგენდა 544,6 მილიონ ამერიკულ დოლარს (მშპ-ს 0,8 %). == ადმინისტრაციული დაყოფა == [[ფაილი:Nigeria political.png|thumb|300px|ნიგერიის შტატები და [[აბუჯა|აბუჯის]] ფედერალური ტერიტორია]] ნიგერიის ტერიტორია დაყოფილია 36 შტატად ({{lang-en|state}}) და ერთ დედაქალაქის ფედერალურ ტერიტორიად ({{lang-en|Federal Capital Territory}}), რომლებიც თავის მხრივ იყოფიან 774 [[ნიგერიის თვითმმართველობის რაიონები|თვითმმართველობის რაიონებად]] ({{lang-en|Local Government Area, LGA}}).<ref name="statoids">{{cite web|author=Statoids|url=http://www.statoids.com/ung.html|title=States of Nigeria|accessdate=6 სექტემბერი 2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6177CgEDp?url=http://www.statoids.com/ung.html|archivedate=2011-08-21}}</ref> 1960 წელს მიღებული დამოუკიდებლობის შემდეგ ნიგერია იყოფოდა ეთნო-რელიგიური პრინციპების მიხედვით შექმნილ სამ ოლქად: ჩრდილოეთის (ადმ. ცენტრი — [[კადუნა]], ძირითადი მოსახლეობა — [[ჰაუსა (ხალხი)|ჰაუსა]]), დასავლეთის (ადმ. ცენტრი — [[იბადანი]], ძირითადი მოსახლეობა — [[იორუბა (ხალხი)|იორუბა]]) და აღმოსავლეთის (ადმ. ცენტრი — [[ენუგუ]], ძირითადი მოსახლეობა — [[იგბო (ხალხი)|იგბო]], [[ედო (ხალხი)|ედო]] და [[იბიბიო (ხალხი)|იბიბიო]]). 1963 წელს დასავლეთის ოლქის ორი პროვინციისაგან შეიქმნა შუადასავლეთის ოლქი. 1967 წელს ოლქები გაუქმდა და ჩამოყალიბდა ფედერალურ მთავრობაზე პირდაპირ დაქვემდებარებული 12 შტატი (მხოლოდ ყოფილ შუადასავლეთის ოლქს არ შეეხო ეს ცვლილებები). 1976 წელს შეიქმნა კიდევ 9 შტატი, ასევე დედაქალაქის ფედერალური ტერიტორია (დღეისათვის [[აბუჯა]]). 1987 წელს შეიქმნა 2 ახალი შტატი, 1991 წელს — 9, 1996 წელს — 6.<ref name="statoids" /> {| class="wikitable sortable" !width="20"| № ! შტატი ! ადმინისტრაციული ცენტრი ! ფართობი,<br />კმ² ! მოსახლეობა,<ref>[https://web.archive.org/web/20110519235026/http://www.population.gov.ng/files/nationafinal.pdf Population by State and Sex]. population.gov.ng</ref>.<br />ად. (2006) ! სიმჭიდროვე,<br />ად./კმ² |- | 1 | [[აბიის შტატი|აბია]] | [[უმუაჰია]] | align="right" | 6320 | align="right" | 2 845 380 | align="right" | 450,22 |- | 2 | [[ადამავის შტატი|ადამავა]] | [[იოლა]] | align="right" | 36 917 | align="right" | 3 178 950 | align="right" | 86,11 |- | 3 | [[აკვა-იბომის შტატი|აკვა-იბომი]] | [[უიო]] | align="right" | 7081 | align="right" | 3 902 051 | align="right" | 551,06 |- | 4 | [[ანამბრის შტატი|ანამბრა]] | [[აუკა]] | align="right" | 4844 | align="right" | 4 177 828 | align="right" | 862,47 |- | 5 | [[ბაიელსის შტატი|ბაიელსა]] | [[იენაგოა]] | align="right" | 10 773 | align="right" | 1 704 515 | align="right" | 158,22 |- | 6 | [[ბაუჩის შტატი|ბაუჩი]] | [[ბაუჩი]] | align="right" | 45 837 | align="right" | 4 653 066 | align="right" | 101,51 |- | 7 | [[ბენუეს შტატი|ბენუე]] | [[მაკურდი]] | align="right" | 34 059 | align="right" | 4 253 641 | align="right" | 124,89 |- | 8 | [[ბორნოს შტატი|ბორნო]] | [[მაიდუგური]] | align="right" | 70 898 | align="right" | 4 171 104 | align="right" | 58,83 |- | 9 | [[გომბეს შტატი|გომბე]] | [[გომბე]] | align="right" | 18 768 | align="right" | 2 365 040 | align="right" | 126,01 |- | 10 | [[დელტის შტატი|დელტა]] | [[ასაბა]] | align="right" | 17 698 | align="right" | 4 112 445 | align="right" | 232,37 |- | 11 | [[ებონიის შტატი|ებონიი]] | [[აბაკალიკი]] | align="right" | 5670 | align="right" | 2 176 947 | align="right" | 383,94 |- | 12 | [[ედოს შტატი|ედო]] | [[ბენინ-სითი]] | align="right" | 17 802 | align="right" | 3 233 366 | align="right" | 181,63 |- | 13 | [[ეკიტის შტატი|ეკიტი]] | [[ადო-ეკიტი]] | align="right" | 6353 | align="right" | 2 398 957 | align="right" | 377,61 |- | 14 | [[ენუგუს შტატი|ენუგუ]] | [[ენუგუ]] | align="right" | 7161 | align="right" | 3 267 837 | align="right" | 456,34 |- | 15 | [[ზამფარის შტატი|ზამფარა]] | [[გუსაუ]] | align="right" | 39 762 | align="right" | 3 278 873 | align="right" | 82,46 |- | 16 | [[იმოს შტატი|იმო]] | [[ოვერი]] | align="right" | 5530 | align="right" | 3 927 563 | align="right" | 710,23 |- | 17 | [[იობეს შტატი|იობე]] | [[დამატურუ]] | align="right" | 45 502 | align="right" | 2 321 339 | align="right" | 51,02 |- | 18 | [[კადუნის შტატი|კადუნა]] | [[კადუნა]] | align="right" | 46 053 | align="right" | 6 113 503 | align="right" | 132,75 |- | 19 | [[კანოს შტატი|კანო]] | [[კანო (ქალაქი)|კანო]] | align="right" | 20 131 | align="right" | 9 401 288 | align="right" | 467,01 |- | 20 | [[კატსინის შტატი|კატსინა]] | [[კატსინა]] | align="right" | 24 192 | align="right" | 5 801 584 | align="right" | 239,81 |- | 21 | [[კების შტატი|კები]] | [[ბირნინ-კები]] | align="right" | 36 800 | align="right" | 3 256 541 | align="right" | 88,49 |- | 22 | [[კვარის შტატი|კვარა]] | [[ილორინი]] | align="right" | 36 825 | align="right" | 2 365 353 | align="right" | 64,23 |- | 23 | [[კოგის შტატი|კოგი]] | [[ლოკოჯა]] | align="right" | 29 833 | align="right" | 3 314 043 | align="right" | 111,09 |- | 24 | [[კროს-რივერის შტატი|კროს-რივერი]] | [[კალაბარი]] | align="right" | 20 156 | align="right" | 2 892 988 | align="right" | 143,53 |- | 25 | [[ლაგოსის შტატი|ლაგოსი]] | [[იკეჯა]] | align="right" | 3345 | align="right" | 9 113 605 | align="right" | 2724,55 |- | 26 | [[ნასარავის შტატი|ნასარავა]] | [[ლაფია]] | align="right" | 27 117 | align="right" | 1 869 377 | align="right" | 68,94 |- | 27 | [[ნიგერის შტატი|ნიგერი]] | [[მინა (ქალაქი)|მინა]] | align="right" | 76 363 | align="right" | 3 954 772 | align="right" | 51,79 |- | 28 | [[ოგუნის შტატი|ოგუნი]] | [[აბეოკუტა]] | align="right" | 16 762 | align="right" | 3 751 140 | align="right" | 223,79 |- | 29 | [[ოიოს შტატი|ოიო]] | [[იბადანი]] | align="right" | 28 454 | align="right" | 5 580 894 | align="right" | 196,14 |- | 30 | [[ონდოს შტატი|ონდო]] | [[აკურე]] | align="right" | 14 606 | align="right" | 3 460 877 | align="right" | 236,95 |- | 31 | [[ოსუნის შტატი|ოსუნი]] | [[ოსოგბო]] | align="right" | 9251 | align="right" | 3 416 959 | align="right" | 369,36 |- | 32 | [[პლატოს შტატი|პლატო]] | [[ჯოსი]] | align="right" | 30 913 | align="right" | 3 206 531 | align="right" | 103,73 |- | 33 | [[რივერსის შტატი|რივერსი]] | [[პორტ-ჰარკორტი]] | align="right" | 11 077 | align="right" | 5 198 716 | align="right" | 469,33 |- | 34 | [[სოკოტოს შტატი|სოკოტო]] | [[სოკოტო (ქალაქი)|სოკოტო]] | align="right" | 25 973 | align="right" | 3 702 676 | align="right" | 142,56 |- | 35 | [[ტარაბის შტატი|ტარაბა]] | [[ჯალინგო]] | align="right" | 54 473 | align="right" | 2 294 800 | align="right" | 42,13 |- | 36 | [[ჯიგავის შტატი|ჯიგავა]] | [[დუტსე]] | align="right" | 23 154 | align="right" | 4 361 002 | align="right" | 188,35 |- | 37 | [[დედაქალაქის ფედერალური ტერიტორია (ნიგერია)|დედაქალაქის ფედერალური ტერიტორია]] | [[აბუჯა]] | align="right" | 7315 | align="right" | 1 406 239 | align="right" | 192,24 |- style="background: #CCC;" | || სულ || || 923 768 || 140 431 790 || 152,02 |} === ნიგერიის ქალაქები === {{მთავარი|ნიგერიის ქალაქები}} == დემოგრაფია == * მოსახლეობა — 186 053 386 ადამიანი (2016 წელი)<ref name="CIA" />. * წლიური ზრდა — 2,44 % (2016 წელი).<ref name="ins-demographics">[http://www.indexmundi.com/nigeria/demographics_profile.html Nigeria Demographics Profile 2014] / Index Mundi, CIA World Factbook</ref> * ქალაქის მოსახლეობა — 47,8 % (2015 წელი).<ref name="ins-demographics" /> * სოფლის მოსახლეობა — 52,2 % (2015 წელი).<ref name="ins-demographics" /> * [[შობადობა]] — 37,3 ბავშვი 1000 ადამიანზე (ფერტილობა — 5,13 დაბადებული ერთ ქალზე) (2016 წელი).<ref name="ins-demographics" /> * [[სიკვდილიანობა]] — 12,7 % (2016 წელი).<ref name="ins-demographics" /> * ბავშვთა სიკვდილიანობის კოეფიციენტი — 71,2 % (2016 წელი).<ref name="ins-demographics" /> * [[სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა]] — 53,4 წელი ** მამაკაცები — 52,4 წელი ** ქალები — 54,5 წელი (2016).<ref name="ins-demographics" /> * საშუალი ასაკი — 18,3 წელი ** მამაკაცები — 18,2 წელი ** ქალები — 18,4 წელი (2016 წელი).<ref name="ins-demographics" /> * ასაკობრივი ჯგუფები: ** 0-14 წელი: 42,79 % ** 15-64 წელი: 54,09 % ** 65 წელზე უფროსები: 3,12 % (2016 წელი).<ref name="ins-demographics" /> * განათლება — 59,6 % (69,2 % მამაკაცებში, 49,7 % ქალებში (2015 წლის შეფასება)).<ref name="ins-demographics" /> * [[შიდსი]]ს ვირუსით დაავადება — მოსახლეობის 3,17 % (2014 წელი).<ref name="ins-demographics" /> ნიგერიის მოსახლეობა 1990 წლიდან 2008 წლამდე 57 მილიონით გაიზარდა, ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში დაფიქსირებულია 60 %-იანი ზრდის ტემპით. ნიგერიელების თითქმის ნახევარი 14 წლისა ან უფრო ახალგაზრდაა. [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის]] მონაცემებით 2009 წელს მოსახლეობა შეადგენდა 154 729 000 ადამიანს, აქედან 51,7 % სოფლად იყო დასახლებული, ხოლო 48,3 % - ქალაქში. მოსახლეობის სიმჭიდროვეა — 167,5 ადამიანი 1 კმ²-ზე. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მონაცემების თანახმად ნიგერიას მოსახლეობის მიხედვით ერთ-ერთი ყველაზე ზრდადი მაჩვენებელი აქვს მსოფლიოში. მათი პროგნოზით ნიგერია არის ერთ-ერთი რვა ქვეყნიდან, რომელთა ერთობლივი რაოდენობა გაიზრდება მსოფლიო მოსახლეობის ნახევრამდე 2005 წლიდან 2050 წლამდე. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის შეფასებით 2100 წლისთვის ნიგერიის მოსახლეობა იქნება 505 მილიონიდან 1,03 მილიარდ ადამიანამდე (საშუალო შეფასებით 730 მილიონი ადამიანი). 1950 წლის მონაცემებით ნიგერიაში მხოლოდ 33 მილიონი ადამიანი ცხოვრობდა. სტატისტიკის მიხედვით 4 აფრიკელიდან 1 ნიგერიელია. ამჟამად ნიგერია არის მსოფლიოში მეშვიდე ადგილზე ყველაზე ხალხმრავალ ქვეყნებში. ნიგერიის უდიდესი ქალაქია [[ლაგოსი]]. ლაგოსი 1950 წლიდან დღემდე 300 000 მოსახლიდან 15 მილიონამდე გაიზარდა. ნიგერიის მთავრობა ვარაუდობს, რომ ქალაქის მობინადრეთა რიცხვი 2025 წლისთვის გაიზრდება 25 მილიონამდე. === მოსახლეობა === [[ფაილი:Nigeria linguistic 1979.jpg|thumb|400px|ნიგერიის ეთნიკური რუკა]] ნიგერია გამოირჩევა მოსახლეობის ყველაზე დიდი რაოდენობით აფრიკის კონტინენტზე. იგი მსოფლიო სახელმწიფოებს შორის მიეკუთვნება 10 ყველაზე ფართო მოსახლეობის მქონე ქვეყანას. მოსახლეობის სიმჭიდროვით ხასიათდება ტერიტორიის სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი. მოსახლეობის საშუალო სიმჭიდროვე - 130,9 ადამიანი 1 კვ. კმ-ზე (2002 წლის მონაცემებით). მოსახლეობის საშუალო წლიური ზრდა შეადგენს 2,37 %-ს, შობადობა კი 40,65-ს 1000 კაცზე, 1 ქალის მშობიარობის დონე - 5,5, ბავშვთა სიკვდილიანობის დონე - 98,8 – 1000 ახალშობილზე. მოსახლეობის 42,3 %-ს შეადგენს ბავშვები 14 წლამდე. მოსახლეობის 3,1 %-ს შეადგენს 65 წელს მიღწეული მაცხოვრებელი. მოსახლეობის საშუალო ასაკი არის 18,63 წელი. მოსალოდნელი სიცოცხლის ხანგრძლივობა არის 46,74 წელი. (მამაკაცები - 46,21; ქალები - 47,29). მოსახლეობის მსყიდველუნარიანობა შეადგენს 1000 ამერიკულ დოლარს (2005 წლის მაჩვენებლის მიხედვით). [[ფაილი:Nigeria Benin Cameroon languages.png|thumb|400px|ბენინის, ნიგერიის და კამერუნის ლინგვისტური რუკა.]] ნიგერია ნახევრად ეთნიკური სახელმწიფოა. ითვლის 500-ზე მეტ ხალხურ და ეთნიკურ ჯგუფს. მათ შორის ყველაზე დიდი არის [[ჰაუსა (ხალხი)|ჰაუსა]] და [[ფულბე]] - 29 %, [[იორუბა (ხალხი)|იორუბა]] - 21 %, [[იგბო (ხალხი)|იგბო]] - 18 %, [[იჯო]] - 10 %, [[იბიბიო]] - 3,5 %, [[ტივი]] - 2,5 %, [[ედო (ხალხი)|ედო]] და სხვა. ჰაუსას, ფულანის, იორუბას და იგბოს ეთნიკური ჯგუფი შეადგენს ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით 70 %-ს. ჰაუსას ხალხში ცხოვრობენ ჩრდილოეთ ნიგერიის უძველესი ცივილიზაციის მემკვიდრეები (ადრინდელი ფეოდალური სახელმწიფოები [[ზარია]], [[კანოს ქალაქი|კანო]], [[კაცინა]] და სხვა). მათი ენა ყველაზე მეტად გავრცელებულია აფრიკის დასავლეთ ქვეყნებში. იორუბა პირველი იყო, რომელმაც დაიწყო მნიშვნელოვანი ურთიერთობები დასავლეთთან, რომელმაც შემდგომ მნიშვნელოვანი ზეგავლენა მოახდინა თვითონ მათ კულტურასა და ღირებულებების სისტემაზე. იორუბას მოსახლეობა შეადგენს (უმრავლესობის) საშუალო ფენას, ასევე განათლებულ ნიგერიელებს (ქვეყნის განათლებულ მაცხოვრებლებს შორის). დღეს ინტენსიურად გრძელდება ეთნიკური კონსულიდაციისა და ინტეგრირების პროცესები. ნიგერიაში 521 ენაზე საუბრობენ (აქედან 9 უკვე გაქრა, ესენია: [[აიავა]], [[ბასა-გუმნა]], [[ხოლმა]], [[აიოკავა]], [[გამო-ნინგი]], [[კპატი]], [[მავა]], [[კუბის ქალაქი|კუბი]] და [[ტეშენავა]]). ნიგერიაში ზოგიერთ ეთნიკურ ჯგუფში საუბრობენ ერთზე მეტ ენაზე. ნიგერიის ოფიციალური ენაა ინგლისური. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა ეთნიკური ჯგუფი ამჯობინებს ისაუბროს საკუთარ ენაზე, ინგლისური, როგორც ოფიციალური ენა ფართოდ გამოიყენება ბიზნეს ოპერაციებში და სხვა ოფიციალური მიზნებისთვის. მოსახლეობაში ფართოდაა გავრცელებული ენები: [[ედო (ენა)|ედო]], [[ეფიკი (ენა)|ეფიკი]], [[ადამავა ფულფულდე]], [[ჰაუსა (ენა)|ჰაუსა]], [[აიდომა]], [[აიგბა (ენა)|აიგბა]], [[კანური (ენა)|კანური]] და [[იორუბა (ენა)|იორუბა]]. მათ შორის ყველაზე მეტად გამოიყენება ჰაუსა. ეთნიკური ჯგუფების ენებს იყენებენ ურთიერთობისას და მასიური ინფორმაციის გადაცემისას, ზოგიერთი ენა ისწავლება სკოლებში. 1990-იანი წლების ბოლოს მოხდა ეთნიკური და კონფესიონალური დაპირისპირება. 1999 წელს ადგილი ჰქონდა დაპირისპირებას ეთნიკურ ჯგუფებსა და ეკლესიის წარმომადგენლებს შორის, რის შედეგადაც დაიღუპა დაახლოებით 200 კაცი. შედარებით ურბანიზებულია (ქალაქში მაცხოვრებელი) ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთი შტატები. ურბანიზაციის დონე შეადგნეს დაახლოებით 3,8 %-ს (2004 წლის მონაცემების მიხედვით). შედარებით მსხვილი ქალაქებია - [[ლაგოსი]], სადაც ცხოვრობს 13 მილიონი ადამიანი, [[აბეოკუტა]], [[ზარიას ქალაქი|ზარია]], [[იბადანი]], [[იგოს ქალაქ|იგო]], [[ელეშას ქალაქი|ელეშა]], [[ილორიონის ქალაქი|ილორიონი]], [[კანო (ქალაქი)|კანო]], [[ოგბოშო]], [[ონიჩას ქალაქი|ონიჩა]], [[ოშოგბო]] და სხვა. ნიგერიაში მცხოვრებლების ნაწილი არის ნიგერიდან სამუშაოდ ჩამოსული მიგრანტები. ნიგერიელი ლტოლვილები და მიგრანტები (ჩამოსული სამუშაო ძალა) დასაქმებულები არიან [[გაბონი|გაბონში]], [[კამერუნი|კამერუნში]] (დაახლოებით 4 მილიონი ადამიანი) და [[კოტ-დ’ივუარი|კოტ-დ'ივუარი]]. ეთნოკონფესიონალური კონფლიქტების დროს 2001-2002-ში, რომელიც დაკავშირებული იყო ჩრდილოეთ ქვეყნებში არსებულ შარიათის სასამართლოების დაარსებასთან, დევნილთა რიცხვმა შეადგინა 750 ათასს. 2000 წლის დასაწყისიდან ემიგრანტების და ლტოლვილების რიცხვი გაიზარდა და ერთ-ერთ პირველ ადგილს იკავებს ევროპაში ([[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა|კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასა]] და [[სენეგალი|სენეგალთან]] ერთად). === ეთნიკური ჯგუფები === ნიგერია მოიცავს 500-ზე მეტ ეთნიკურ ჯგუფს, განსხვავებული ენებითა და ზნე-ჩვეულებებით, რომლებიც ქმნიან ქვეყნის მდიდარ ეთნიკურ მრავალფეროვნებას. ყველაზე დიდი ეთნიკური ჯგუფებია [[ჰაუსა (ხალხი)|ჰაუსა]], [[იორუბა (ხალხი)|იორუბა]], [[იგბო (ხალხი)|იგბო]] და [[ფულბე]], რომლებიც შეადგენენ მოსახლეობის 70 %-ს, ხოლო [[ედო (ხალხი)|ედო]], [[იჯაუ]], [[კანური]], [[იბიბიო]], [[ებირა]], [[ნიუპი]], [[გუარი]], [[იცეკირი]], [[იუკუნი]], [[ურჰობო]], [[აიგალა]], [[აიდომა]] და [[ტივი (ხალხი)|ტივი]] მერყეობს 25-30 %-მდე, დანარჩენი უმცირესობები შეადგენენ 5 %-ს. === ენები === ნიგერიაში 521 ენაზე საუბრობენ (აქედან 9 უკვე გაქრა, ესენია: [[აიავა]], [[ბასა-გუმნა]], [[ხოლმა]], [[აიოკავა]], [[გამო-ნინგი]], [[კპატი (ენა)|კპატი]], [[მავა (ენა)|მავა]], [[კუბი (ენა)|კუბი]] და [[ტეშენავა (ენა)|ტეშენავა]]). ნიგერიაში ზოგიერთ ეთნიკურ ჯგუფში საუბრობენ ერთზე მეტ ენაზე. ნიგერიის ოფიციალური ენაა ინგლისური. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა ეთნიკური ჯგუფი ამჯობინებს ისაუბროს საკუთარ ენაზე, ინგლისური, როგორც ოფიციალური ენა ფართოდ გამოიყენება ბიზნეს ოპერაციებში და სხვა ოფიციალური მიზნებისთვის. მოსახლეობაში ფართოდაა გავრცელებული ენები: [[ედო (ენა)|ედო]], [[ეფიკი (ენა)|ეფიკი]], [[ადამავა ფულფულდე]], [[ჰაუსა (ენა)|ჰაუსა]], [[აიდომა]], [[იგბო (ენა)|იგბო]], [[კანური (ენა)|კანური]] და [[იორუბა (ენა)|იორუბა]]. მათ შორის ყველაზე მეტად გამოიყენება ჰაუსა. ეთნიკური ჯგუფების ენებს იყენებენ ურთიერთობისას და მასიური ინფორმაციის გადაცემისას, ზოგიერთი ენა ისწავლება სკოლებში. === რელიგია === მოსახლეობის დაახლოებით 50 % [[ისლამი|მუსულმანია]], 40 % - [[ქრისტიანობა|ქრისტიანი]] (ქრისტიანების უმრავლესობა კი [[პროტესტანტიზმი|პროტესტანტი]], კონკრეტულად კი 74 % პროტესტანტი, 25 % - [[კათოლიციზმი|კათოლიკე]], 1 % სხვა ქრისტიანები), ნიგერიელების დაახლოებით 10 % კი მიეკუთვნება ტრადიციულ აფრიკულ რელიგიას. ესენია: [[ანიმალიზმი]], [[ფეტიშიზმი]], [[წინაპრების კულტისა და ბუნების ძალების თაყვანისცემა]] და სხვა. (მოცემული მაჩვენებლები 2002 წლის მონაცემებს ეკუთვნის). ისლამის გავრცელება დაიწყო ჩვენი წელთაღრიცხვის XII საუკუნეში. ცენტრალური სახელმწიფოს არსებობის პერიოდში [[კანე-ბარნუ]]ში, რომელიც თანამედროვე ჩრდილოეთ ნიგერიის ტერიტორიაზე მდებარეობს, ისლამი გავრცელებულია, როგორც [[სუნიზმი|სუნიტური]], ასევე [[შიიზმი|შიიტური]] მიმართულებებით. ისლამს ქადაგებს თანემდროვე იორუბის, ჰაუსას და ფულბეს ხალხის უმეტესობა. ქრისტიანობა გავრცელდა XIX საუკუნის დასაწყისში. ქრისტიანული რელიგიის მატარებლები ცხოვრობენ ძირითადად სამხრეთ შტატებში. იბიობის, იგბოს, იჯოსა და ტივის მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი ქრისტიანია. პროტესტანტული ეკლესიის ძალა შედარებით ძლიერია ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილში. კონფესიონალური სიტუაცია ქვეყანაში აისახება ისლამსა და ქრისტიანობას შორის კონკურენციაში. ქრისტიანული და მუსულმანური ორგანიზაციის ქმედება ხშირად სცდება რელიგიურ ინტერესების სფეროს და იძენს პოლიტიკურ ელფერს. ასე, 2005 წლის ოქტომბერში, ქალაქ კანოში, ისლამურმა მოძრაობამ ორგანიზება გაუკეთა მუსულმან-შიიტების მანიფესტაციას, რომლის მეშვეობითაც თანადგომა გამოუცხადა ირანის პრეზიდენტს [[მაჰმუდ აჰმადინეჟადი|მაჰმუდ აჰმადინეჟადს]]. აქციის მონაწილები ითხოვდნენ „ისრაელის დედამიწიდან მოკვეთას“. ნიგერიაში ასევე მოქმედებენ ქრისტიანულ-აფრიკული ეკლესიები, რომლებიც მოძრაობის განხეთქილების შედეგად წარმოიშვა, რომლებიც გამოდიოდნენ უცხოელი მისიონერების ძალაუფლების წინააღმდეგ ეკლესიის იერარქიაში. აფრიკულ ტრადიციულ რელიგიაში გამოყოფილია რამდენიმე კულტი, მათ შორის [[შანგო (კულტი)|შანგო]] - ჭექა-ქუხილის ღმერთი და [[ოგუნომი (კულტი)|ოგუნომი]] - რკინისა და ომის ღმერთი. ოგუნი ითვლება ყველაზე საპატივცემულო და ყოვლისშემძლე ღმერთად იოგურის პანთეონში. მეომარი ოგუნის კულტი თანამედროვე ნიგერიაში ტრანსფორმირდა, როგორც ჯარისკაცების, მჭედლების, მონადირეებისა და ოჯახის მფარველობის კულტი. ასევე, მოსახლეობის რწმენა - წარმოდგენით, სწორედ ოგუნი უზრუნველყოფს ჯანმრთელ შთამომავლობას. ქალაქ [[ოლე-ოფე]]ში (ონდოს შტატი) ყოველწლიურად ტარდება დღესასწაულები ოგუნის პატივსაცემად, რომელშიც მონაწილეობას იღებენ არა მხოლოდ ადგილობრივი ტრადიუციული რელიგიის მიმდევრები, არამედ ნიგერიის სხვა შტატებიდან ჩამოსული მუსულმანები, ქრისტიანები და უცხოელი სტუმრები. == ეკონომიკა == === სოფლის მეურნეობა === 2010 წლის მონაცემებით ნიგერიელების 30 % დასაქმებულია სოფლის მეურნეობაში. ძირითადი მარცვლოვანი კულტურები მოიცავს: [[ლობიო]], [[მანიჰოტი]], [[კაკაოს მარცვლები]], [[არაქისი]], [[სიმინდი]], [[ნესვი]], [[კაუჩუკი]], [[ბრინჯი]], [[სოიო]], [[პალმის ზეთი]] და [[იამსი]]. კაკაო არის პირველი წამყვანი გაცვლითი სავალუტო საშუალება ნავთობის შემდეგ, კაკაოს შემდეგ კი კაუჩუკი. === ნავთობი === ნიგერიაში ნავთობი აღმოჩენილი იყო 1901 წელს. 1956 წლიდან დაიწყო სამრეწველო წარმოება. 1971 წელს ნიგერია ნავთობის ექსპორტიორი ორგანიზაციის წევრი გახდა. 2007 წელს ნიგერიამ მიიღო მსოფლიოში მეშვიდე ადგილი ნავთობის ექსპორტიორ ქვეყნებს შორის. 2013 წელს ნავთობის მოპოვებამ შეადგინა 111,3 მილიონი ტონა (2,322 მილიონი ბარელი დღეში). === საზღვარგარეთული ფულადი გზავნილები === ნავთობიდან მიღებული შემოსავლის შემდეგ, ნიგერიაში სავალუტო მოგების ყველაზე დიდ წყაროს წარმოადგენს საზღვარგარეთიდან შემოსული ფულადი გზავნილები საზღვარგარეთ მცხოვრები ნიგერიელი ემიგრანტების მიერ. 2014 წლის მონაცემებით უცხო ქვეყნებში ცხოვრობდა 17,5 მილიონი ნიგერიელი, დიდ ბრიტანეთში და აშშ-ში თითოეულში დაახლოებით 2 მილიონზე მეტი ნიგერიელი ცხოვრობს. მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის კვლევის მიხედვით 2004 წლიდან 2007 წლამდე საოცრად გაიზარდა უცხოეთიდან შემოსული ფულადი გზავნილების რაოდენობა (2,3 მილიონი დოლარიდან 17,9 მილიარდ დოლარამდე). ფულადი გზავნილების უდიდესი ნაწილი მოდის [[აშშ]]-დან, მას რეიტინგით მოყვებიან შემდეგი ქვეყნები: [[გაერთიანებული სამეფო]], [[იტალია]], [[კანადა]], [[ესპანეთი]] და [[საფრანგეთი]]. აფრიკის კონტინენტის შემდეგი ქვეყნები: [[ეგვიპტე]], [[ეკვატორული გვინეა]], [[ჩადი]], [[ლიბია]] და [[სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა]] ნიგერიისთვის ფულადი გზავნილების მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენენ. === სამთო მრეწველობა === ნიგერიას აქვს გამოუყენებელი მინერალური რესურსების ფართო არეალი, რომელიც მოიცავს [[ბუნებრივი აირი|ბუნებრივ აირს]], [[ქვანახშირი|ქვანახშირს]], [[ალუმინი|ალუმინის მადანს]], [[ოქრო]]ს, [[კალა]]ს, [[რკინის მადანი|რკინის მადანს]], [[კირქვა]]ს, [[ნიობიუმი|ნიობიუმს]], [[ტყვია]]ს და [[თუთია]]ს. მიუხედავად მინერალური რესურსების საბადოების ასეთი დიდი რაოდენიბით არსებობისა, სამთო მრეწველობა ნიგერიაში ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების სტადიაშია. === ფაბრიკები === ნიგერიას აქვს ფაბრიკული წარმოებები, რომლებიც ორიენტირებულები არიან [[ტყავი|ტყავზე]] და [[ტექსტილი|ტექსტილზე]] (ისინი გადანაწილებულები არიან [[კანო (ქალაქი)|კანოში]], [[აბეოკუტა]]ში, [[ონიცა]]ში და [[ლაგოსი|ლაგოსში]]). ნიგერიაში ასევე იწარმოება ავტომობილები, რომლის ქარხანაც მდებარეობს ქალაქ [[ნევი (ქალაქი)|ნევში]]. იგი აწარმოებს ავტობუსებს და ჯიპებს. ბოლო ათწლეულში ნიგერიაში განვითარდა ინდუსტრიალიზაცია. ნიგერიაში ასევე არის რამდენიმე ელექტროტექნიკის მწარმოებელი ფაბრიკა, როგორიცაა ზინოქსი, რომელიც ნიგერიაში პირველი ბრენდული კომპანიაა კომპიუტერული და ელექტრო გაჯეტების წარმოებაში. === ტრანსპორტი === ==== ავტოგზები ==== ნიგერიას აქვს დიდი ავტოსაგზაო ქსელი დასავლეთ აფრიკაში და სიგრძით მეორე [[სუბსაჰარული აფრიკა|სუბსაჰარულ აფრიკაში]], 1990 წელს ქვეყნის ავტოგზების დაახლოებით 108 000 კმ იყო გრუნტიანი საფარის. მაგრამ ისინი იმყოფებიან ცუდ მდგომარეობაში და ამ მიზეზის შედეგად ქვეყანაში ხშირად ხდება ავტო-საგზაო შემთხვევები. 2004 წელს ნიგერიის ფედერალური საგზაო სარემონტო სააგენტომ (FERMA) დაიწყო 32 000 კმ ფედერალური ავტოსაგზაო ქსელის რემონტი, ხოლო 2005 წელს FERMA-მ წამოიწყო მისი უფრო გაძლიერებული რეკონსტრუქცია. ავტოგზების რემონტს ხელს უშლის წვიმების სეზონი და ცუდი ტექნიკა.<ref name="LOCprof">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ Library of Congress Country Studies, Nigeria.]</ref> ავტოგზების საერთო კილომეტრაჟი: 193 200 კმ * ქვეყნის ადგილი მსოფლიოში: 26 * ასფალტირებული ავტოგზები: 28 980 კმ * უასფალტო ავტოგზები: 164 220 კმ (2004 წლისთვის)<ref name="CIA World Factbook: Nigeria">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=CIA World Factbook: Nigeria|accessdate=2016-07-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/5gSwE0b5H?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|archivedate=2009-05-02}}</ref>. ნიგერიის სტრატეგიული მდგომარეობა და მისი შეფასება [[ტრანსაფრიკული ავტომაგისტრალური ქსელი]]ს ოთხ მარშრუტზე, რომელსაც იყენებს ქვეყნის ეროვნული ავტოსაგზაო ქსელი: * [[ტრანსსაჰარული ავტომაგისტრალი]] [[ალჟირი]]სკენ თითქმის დამთავრებულია, მაგრამ [[სახელმწიფო საზღვარი|სახელმწიფო საზღვრების]] უსაფრთხოების საკითხმა შეიძლება შეაფერხოს მისი გამოყენება უახლოვეს მომავალში. * [[ტრანსსაჰელური ავტომაგისტრალი]] [[დაკარი]]სკენ პრაქტიკულად დამთავრებულია. * [[ტრანსდასავლეთაფრიკული სანაპირო ავტომაგისტრალი]] იწყება ნიგერიაში, შემდეგ აღმოსავლეთისკენ მასში ერთვებიან [[ბენინი]], [[ტოგო]], [[განა]] და [[კოტ-დ’ივუარი]], ასევე ზღვაზე გასასვლელის არმქონე [[ბურკინა-ფასო]] და [[მალი]]. [[ლიბერია]]ში და [[სიერა-ლეონე]]ში მშენებლობა დამთავრებულია, ავტომაგისტრალი გაგრძელდება 7 სხვა [[დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობა|დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის]] (ECOWAS) ქვეყნებისკენ დასავლეთის მიმართულებით. * [[ლაგოს-მომბასის ავტომაგისტრალი]]ს მშენებლობა უკვე დიდი ხანია გრძელდება, იგი მთელი აფრიკისათვის სასარგებლოა, განსაკუთრებით ქვეყნებს შორის სავაჭრო ურთიერთობისათვის. ის უზრუნველყოფს გაუმჯობესებულ ავტომაგისტრალს მეზობელი [[კამერუნი]]სკენ, რომელიც [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა|კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის]] გავლით გაგრძელდება [[აღმოსავლეთი აფრიკა|აღმოსავლეთ აფრიკისაკენ]], კამერუნიდან ასევე შეიძლება ავტომაგისტრალის გაგრძელება [[ცენტრალური აფრიკა|ცენტრალური აფრიკისაკენ]] და [[სამხრეთი აფრიკა|სამხრეთ აფრიკისაკენ]]. ==== რკინიგზები ==== [[ფაილი:Nigeria railway map.svg|thumb|250px|ნიგერიის რკინიგზების რუკა. შენიშვნა: წითელი ფერით აღნიშნულია ლიანდაგები 1067 მმ-იანი სიგანით, ლურჯი ფერით ლიანდაგები 1435 მმ-იანი სიგანით]] ნიგერიის რკინიგზებს ექსპლოატაციას უწევს [[ნიგერიის სარკინიგზო კორპორაცია]]. ნიგერიაში 1067 მმ-იანი სიგანის ლიანდაგიანი რკინიგზების მთლიანი სიგრძე შეადგენს 3505 კმ-ს, ხოლო 1435 მმ-იანი სიგანის ლიანდაგიანი რკინიგზების 479 კმ-ს. მუშავდება 1067 მმ-იანი სიგანის ლიანდაგების რეკონსტრუქციისა და მოდერნიზაციის და ახალი 1435 მმ-იანი სიგანის ლიანდაგების მშენებლობის ღონისძიებები. ნიგერიის რკინიგზები ააშენა კოლონიურმა მეტროპოლიამ — [[დიდი ბრიტანეთი|დიდმა ბრიტანეთმა]]. რკინიგზის ლიანდაგების სიგანე იყო 1067 მმ, რომელიც გამოიყენებოდა დიდი ბრიტანეთის სხვა აფრიკული კოლონიების უმრავლესობაში. ქვეყანაში არსებობს ორი ძირითადი 1067 მმ-იანი სიგანის ლიანდაგიანი ხაზი. დასავლეთის ხაზი ქალაქ ლაგოსს აერთებს [[ბენინის ყურე]]სთან და ქვეყნის ჩრდილოეთში არსებული [[იობეს შტატი]]ს ქალაქ [[ნგურუ]]სთან. აღმოსავლეთის ხაზი ქალაქ [[პორტ-ჰარკორტი|პორტ-ჰარკორტს]] აერთებს მდინარე ნიგერის დელტასთან და ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთში მდებარე [[ბორნოს შტატი]]ს ქალაქ [[მაიდუგური]]სთან. აღმოსავლეთის და დასავლეთის ეს ორი მთავარი ხაზი ერთმანეთს უერთდება დასავლეთის ხაზზე მყოფი ქალაქ [[კადუნა|კადუნიდან]] აღმოსავლეთის ხაზზე მყოფ პატარა ქალაქ კაფანჩანამდე გამავალი მოკლე სარკინიგზო ხაზით. სარკინიგზო კავშირი მეზობელ ქვეყნებამდე არ არსებობს. ნიგერიაში არ არის ლიანდაგის ის სიგანე, რაც მის მეზობელ ქვეყნებში, სადაც [[ფრანგები|ფრანგი]] და [[გერმანელები|გერმანელი]] კოლონისტები აშენებდნენ 1000 მმ-იანი სიგანის რკინიგზებს. არსებობდა კამერუნთან ნიგერის სარკინიგზო დაკავშირების გეგმები სოკოტოს სახელმწიფოს გავლით, მაგრამ ეს გეგმები ვერ განხორციელდა. სტანდარტული 1435 მმ-იანი სიგანის ლიანდაგიანი რკინიგზა დედაქალაქ [[აბუჯა]]ს აერთებს ქალაქ კადუნასთან, საიდანაც იგი უერთდება 1067 მმ-იანი სიგანის ლიანდაგიან ხაზს. ეს პირველი ნაწილია დაგეგმილი ლაგოს–კანოს 1435 მმ-იანი სიგანის ლიანდაგის მშენებლობისა. ==== საჰაერო ტრანსპორტი ==== ნიგერიის ძირითადი აეროპორტებია [[მურტალა მუჰამედის საერთაშორისო აეროპორტი]] ლაგოსში და [[ნნამდი აზიკივეს საერთაშორისო აეროპორტი]] აბუჯაში. სამი სხვა საერთაშორისო აეროპორტია [[მალამ ამინუ კანოს საერთაშორისო აეროპორტი]] კანოში, [[აკანუ იბიამის საერთაშორისო აეროპორტი]] ენუგუში და [[პორტ-ჰარკორტის საერთაშორისო აეროპორტი]] ქალაქ პორტ-ჰარკორტში. საერთო ჯამში ნიგერიის, როგორც საერთაშორისო, ასევე რეგიონალურ აეროპორტებს, აქვთ ცუდი რეპუტაცია ოპერატიული ეფექტურობისა და უსაფრთხოების მხრივ. კერძო ადგილობრივმა ავიაგადამზიდავებმა საკუთარი ბიზნესი დაიწყეს ყოფილი ეროვნული ავიაკომპანია Nigeria Airways-ის მეშვეობით, რომელიც ბანკროტად აღიარეს 2004 წელს. ნიგერიის ეროვნულმა ავიაგადამზიდავმა Air Nigeria-მ, რომელშიც Virgin Atlantic ფლობს 49 %, ხოლო დანარჩენ 51 %-ს ნიგერიის ინვესტორები, შეწყვიტა პარტნიორობა 2009 წლის 18 სექტემბრიდან.<ref>{{cite web |url=http://www.vanguardngr.com/2009/09/virgin-nigeria-airways-now-nigerian-eagle-airlines/ |title=Virgin Nigeria Airways Now Nigerian Eagle Airlines |website=vanguardngr.com |access-date=2025-08-09}}</ref> ეროვნული ავიაგადამზიდავი შემდეგ გახდა Air Nigeria, რომელმაც შეწყვიტა თავისი მოღვაწეობა 2012 წელს.<ref>{{Cite web |url=http://www.punchng.com/business/business-economy/air-nigeria-suspends-operations-sacks-workers/ |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2017-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131215231044/http://www.punchng.com/business/business-economy/air-nigeria-suspends-operations-sacks-workers/ |archivedate=2013-12-15 }}</ref> დღეისათვის Arik Air ნიგერიის დიდი ავიაკომპანიაა და მას გადაყვანილი ჰყავს 10 მილიონზე მეტი მგზავრი.<ref>{{Cite web |url=http://www.arikair.com/our-history |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2017-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170622073546/http://www.arikair.com/our-history |archivedate=2017-06-22 }}</ref> * აეროპორტები მყარი [[ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლი]]თ: ** ''სულ:'' — 38 ** ''3047 მეტრზე გრძელი:'' — 9 ** ''2438 მეტრიდან 3047 მეტრამდე:'' — 11 ** ''1524 მეტრიდან 2437 მეტრამდე:'' — 10 ** ''914 მეტრიდან 1523 მეტრამდე:'' — 5 ** ''914 მეტრზე ნაკლები:'' — 3 (2010 წლის შეფასებით) * აეროპორტები გრუნტიანი [[ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლი]]თ: ** ''სულ:'' — 16 ** ''3047 მეტრზე გრძელი:'' — 1 ** ''1524 მეტრიდან 2437 მეტრამდე:'' — 2 ** ''914 მეტრიდან 1523 მეტრამდე:'' — 11 ** ''914 მეტრზე ნაკლები:'' — 2 (2010 წლის შეფასებით) ==== საწყლოსნო ტრანსპორტი ==== ნიგერიაში 8600 კმ შიდა საწყლოსნო გზებია. მათში ყველაზე გრძელია [[მდინარე]] [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერი]] და მისი შენაკადი მდინარე [[ბენუე]]<ref name="LOCprof"/>, მაგრამ უმრავლესობა, განსაკუთრებით დიდი ძრავიანი ნავებისთვის და ვაჭრობისათვის, მდებარეობს მდინარე ნიგერის დელტაში და ლაგოსის ლაგუნის გასწვრივ არსებულ მდინარეებთან. ნიგერიის პორტების სამმართველო (NPA) პასუხისმგებელია ნიგერიის პორტების მართვაზე, რომელთაგანაც ზოგიერთი ჩამორჩება საერთაშორისო სტანდარტებს მომსახურების ხარისხის და ოპერატიული ეფექტურობის თვალსაზრისით. იმის გამო, რომ ხელისუფლებას არ ჰყოფნის თანხები და ცოდნა წარმოების მოდერნიზაციისთვის და პორტების ეფექტური მუშაობისათვის, NPA ატარებს პორტების ნაწილობრივ პრივატიზაციას. კონცესიური შეთანხმების პირობების თანახმად, ხელისუფლება აბარებს ექსპლოატაციის უფლებებს კერძო კომპანიებს რამდენიმე წლის განმავლობაში პორტის მიწებზე საკუთრების უფლებაზე უარის თქმის გარეშე. ნიგერიის ძირითადი საკონტეინერო პორტია ლაგოსის პორტი, რომელიც ყოველწლიურად ამუშავებს დაახლოებით 5,75 მილიონ ტონა ტვირთს. პორტს, რომელიც შედგება ცალკეული ნაგებობებისაგან, აქვს სარკინიგზო კავშირი შიდა რეგიონებთან. პორტ-ჰარკორტის პორტი მდებარეობს [[გვინეის ყურე|გვინეის ყურიდან]] 66 კმ-ში, მდინარე ნიგერის დელტაში მდებარე მდინარე ბონის გასწვრივ, ამუშავებს დაახლოებით 815 000 ტონა ტვირთს ყოველწლიურად, ასევე აქვს სარკინიგზო კავშირი. ორივე პორტი არა მარტო პასუხისმგებელია ნიგერიის საზღვაო ვაჭრობაზე, არამედ ემსახურება [[ნიგერი|ნიგერსაც]] და [[ჩადი|ჩადსაც]]. ახალი პორტი შენდება ქალაქ ონესთან, დაახლოებით 25 კმ-ით სამხრეთით ქალაქ პორტ-ჰარკორტიდან. შედარებით თანამედროვე და ეფექტური ტერმინალები იმართება ტრანსეროვნული ნავთობკომპანიების მიერ, რომლებიც ამუშავებენ [[ნავთობი]]სა და [[ბუნებრივი აირი]]ს ექსპორტის უმრავლესობას.<ref name="LOCprof" /> ნიგერიის სავაჭრო ფლოტი არ არის იურიდიულად აღიარებული ორგანო, მაგრამ უფროსი ოფიცრები სავაჭრო ფლოტში წარმოდგენილები არიან ოფიცრებად, ხოლო საწყლო ტრანსპორტში ასოციაციის უფროს თანამშრომლებად.<ref name=OLN20071221>{{cite web|url=http://nm.onlinenigeria.com/templates/?a=11091&z=12|title=Fake Commodore arrested over military outfit|work=Online Nigeria|date=December 21, 2007|author=PHILIP NWOSU|accessdate=2011-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327065115/http://nm.onlinenigeria.com/templates/?a=11091&z=12|archivedate=2012-03-27}}</ref><ref name=Independent20100805>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201008060209.html|title=Police Can't Ban Merchant Navy - Kemewerigha|work=[[The Daily Independent (Lagos)]]|author=Andrew Airahuobhor|date=5 August 2010|accessdate=2011-06-23}}</ref> საზღვაო დარგებს არეგულირებს ნიგერიის საზღვაო ადმინისტრაცია და უსაფრთხოების სააგენტო (NIMASA), რომელიც პასუხს აგებს ნიგერიის ნაოსნობასთან დაკავშირებული ნორმების დაცვაზე, ზღვაში შრომაზე და სანაპირო წყლებზე. სააგენტო ასევე ატარებს ინსპექციებს და უზრუნველყოფს საკვლევ-სამაშველო სამსახურებს.<ref>{{cite web|url=http://nimasa.gov.ng/about.php|title=About NIMASA|publisher=NIMASA|accessdate=2011-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823075048/http://nimasa.gov.ng/about.php|archivedate=2011-08-23}}</ref> * საერთო: 40 [[გემი]] (1000 ბრუტო-რეგისტრული ტონა (GRT) ან მეტი) ჯამში 360 505 GRT/644 471 ტონა დიდვეიტი (DWT) * გემები ტიპების მიხედვით: მშრალი ტვირთების — 1, სატვირთო გემი — 12, ქიმიური ტვირთების ტანკერი — 4, ნავთობის ტანკერი — 22, სპეც ტანკერი — 1 (1999 წლის შეფასება) ==== მილსადენები ==== 2004 წელს ნიგერიაში ფუნქციუნირებს 105 კმ მილსადენი კონდენსანტებისთვის, 1896 კმ ბუნებრივი აირისათვის, 3638 კმ ნავთობისათვის და 3626 კმ ნავთობპროდუქტებისათვის. მილსადენების სხვადასხვა პროექტები იგეგმება ბუნებრივი აირის შიდა განაწილების გაფართოებისთვის და [[დასავლეთ აფრიკის გაზსადენი]]ს მშენებლობის საშუალებით მისი ექსპორტისათვის [[ბენინი|ბენინში]], [[განა]]ში, [[ტოგო]]ში, ასევე შეიძლება [[ალჟირი|ალჟირშიც]] (სადაც მდებარეობენ ხმელთაშუაზღვის საექსპორტო ტერმინალები) [[ტრანს-საჰარის გაზსადენი]]ს წინადადებით. ენერგეტიკული მილსადენები განიცდიან ბოევიკების დივერსიული ჯგუფების თავდასხმებსა და ქურდების მიერ ძარცვას.<ref name="LOCprof" /> [[ნავთობი]] — 2042 კმ; ნავთობპროდუქტები — 3000 კმ; [[ბუნებრივი აირი]] — 500 კმ. === ტურიზმი === [[ფაილი:Templo Osun3.jpg|thumb|right|250px|მსოფლიო მემკვიდროების ობიექტი — [[ოსუნ-ოსოგბო]].]] [[ფაილი:Yankari Elephants.jpg|thumb|right|250px|იანკარის ეროვნული პარკი.]] [[ტურიზმი]] ნიგერიაში — ქვეყნის ბიუჯეტის ერთ-ერთი მთავარი შემადგენელი ნაწილია. ქვეყანაში არსებობს [[ტროპიკული ტყე]]ები, [[სავანა|სავანები]], [[ჩანჩქერი|ჩანჩქერები]], კულტურული და ისტორიული მნიშვნელობის ბევრი ობიექტები.<ref name=suntra>{{cite news|first=Maurice|last=Archibong|title=Nigeria: Gold mine waiting to be tapped|url=http://www.sunnewsonline.com/webpages/features/travels/2004/mar/18/travels-mar18-01.htm|work=The Sun Online|publisher=The Sun Publishing Ltd.|accessdate=|date=2004-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070426214225/http://www.sunnewsonline.com/webpages/features/travels/2004/mar/18/travels-mar18-01.htm|archivedate=2007-04-26}}</ref> მაგრამ ქვეყნის რიგი რეგიონები განიცდიან ელექტროენერგიის უკმარისობას, ავტოგზების ცუდ ხარისხს და ჭუჭყიან სასმელ წყალს.<ref name=afrol>{{cite news|title=Nigeria starts taking tourism sector seriously|url=http://www.afrol.com/articles/10583|work=afrol.com|publisher=afrol News|date= |accessdate= }}</ref> ნიგერიაში ტურისტული ობიექტები მოიცავენ: საფესტივალო და კულტურულ ღონისძიებებს (როგორებიცაა დურბარის ფესტივალი და სხვა), [[ეროვნული პარკი|ეროვნულ პარკებს]] (როგორებიცაა ოლდ ოიო, იანკარი და კროს-რივერი) და სხვა გეოგრაფიულ ობიექტებს (როგორებიცაა ასოს კლდე აბუჯაში). ტურიზმის ინდუსტრიას არეგულირებს [[ნიგერიის კულტურის, ტურიზმის და ეროვნული ორიენტაციის სამინისტრო]].<ref name=unseco>{{cite web|url=http://www.unesco.org/delegates/nigeria/MinisterofCultureAndTourism.html|title=Honourable Minister of Culture, Tourism and National Orientation|accessdate=|work=UNESCO.org|publisher=[[UNESCO]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AM6mGEhq?url=http://www.unesco.org/redirect/messages/erc.html|archivedate=2012-09-01}}</ref> ქვეყნის ტურისტული სექტორის პოპულარობის განვითარების მიზნით 2004 წლიდან ტარდება [[სილამაზის კონკურსი]] — '''ნიგერიის მის ტურიზმი'''. 2004, 2005 და 2006 წლების გამარჯვებულები არიან: შირლი აგნოტცი,<ref>{{cite news|first=|last=|title=Abuja beckons new Miss Tourism Nigeria|url=http://www.sunnewsonline.com/webpages/features/blockbuster/2005/sep/24/blockbuster-24-09-2005-001.htm|work=The Sun Online|publisher=The Sun Publishing Ltd.|date=2001-10-05|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926215810/http://www.sunnewsonline.com/webpages/features/blockbuster/2005/sep/24/blockbuster-24-09-2005-001.htm|archivedate=2007-09-26}}</ref> აბიგეილ ლონგე და გლორია ზირიგბე.<ref name=vanfas>{{cite news|first=Jemi|last=Ekunkunbor|title=Winning Miss Tourism is more than an Xmas gift — Gloria Zirigbe|url=http://www.vanguardngr.com/articles/2002/features/fashion/fas217122006.html|work=Vanguard online|publisher=Vanguard Media Limited|date=2006-12-24|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070115085526/http://www.vanguardngr.com/articles/2002/features/fashion/fas217122006.html|archivedate=2007-01-15}}</ref> [[ტურიზმისა და მოგზაურობის მსოფლიო საბჭო]]ს მოხსენების თანახმად, 2007 წელს ნიგერიაში ტურიზმიდან შემოსავლებმა გადააჭარბა 10 მილიარდ [[ამერიკული დოლარი|ამერიკულ დოლარს]] და შეადგინა ქვეყნის [[მთლიანი შიდა პროდუქტი]]ს დაახლოებით 6 %<ref name=wttc>{{cite web|url=http://www.wttc.org/eng/WTTC_Research/Tourism_Satellite_Accounting/TSA_Country_Reports/Nigeria/index.php|title=Nigeria|accessdate=|work=Wttc.org|publisher=[[World Travel and Tourism Council]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AM6n2euL?url=http://www.wttc.org/eng/WTTC_Research/Tourism_Satellite_Accounting/TSA_Country_Reports/Nigeria/index.php|archivedate=2012-09-01}}</ref>. === საგარეო ვაჭრობა === * '''ექსპორტი''': მოცულობა — 33,27 მლრდ $; 1 სულზე — 280 $; სტრუქტურა (%) — სოფლის მეურნეობა 33, მრეწველობა 42, მომსახურება 25 (2016 წელი).<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |title=The World Factbook: Nigeria. (2016). Retrieved July 06, 2016 |accessdate=ივლისი 5, 2016 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5gSwE0b5H?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |archivedate=მაისი 2, 2009 }}</ref> * '''ექსპორტის დარგები''': [[ნავთობი]], [[კაკაო]], [[პალმის ზეთი]], [[კაუჩუკოვანი მცენარეები|კაუჩუკი]], [[ბამბა]]. * '''ძირითადი მყიდველები:''' [[ინდოეთი]] — 18,2 %, [[ნიდერლანდები]] — 8,5 %, [[ესპანეთი]] — 8,2 %, [[ბრაზილია]] — 8,2 %, [[სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა]] — 7,8 %, [[საფრანგეთი]] — 5,2 %, [[იაპონია]] — 4,5 % (2015 წელი). * '''იმპორტი:''' $36,4 მილიარდი (2016 წელი). * '''იმპორტის დარგები:''' მანქანები და მოწყობილობები, ქიმიკატები, სატრანსპორტო მოწყობილობები, სამრეწველო საქონელი, საკვები პროდუქტები და ცოცხალი საქონელი. * '''ძირითადი მომწოდებლები:''' [[ჩინეთი]] — 25,7 %, [[აშშ]] — 6,4 %, [[ნიდერლანდები]] — 6,1 %, [[ინდოეთი]] — 4,3 % (2015 წელი) * '''ბიუჯეტი''': 3,400 მლნ $. * '''ვალუტა''': [[ნაირა]] (NGN). == სოციალური სფერო == === ჯანმრთელობა === ნიგერიაში აივ/შიდსის კოეფიციენტი გაცილებით დაბალია სხვა აფრიკული ერებისგან განსხვავებით, როგორიცაა [[კენია]] ან [[სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა]], რომელთა პროცენტული მაჩვენებელი ორჯერ დიდია. 2012 წლის მონაცემებით, აივ/შიდსის სიჭარბე 15-49 ასაკის მქონე მოსახლეობის იყო 3,1 %. სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 52,62 წელს შეადგენდა, მოსახლეობის მხოლოდ ნახევარზე მეტს ჰქონდა ხელმისაწვდომობა დასალევად ვარგის წყალზე და სათანადო სანიტარიაზე. 2010 წლის მონაცემებით ახალდაბადებულ ჩვილთა სიკვდლიანობა ყოველ 1000 დაბადებულ ბავშვზე შეადგენდა 8,4-ს. ნიგერია იყო ერთადერთი ქვეყანა აფრიკაში, სადაც ვერ აღმოფხვრეს პოლიომიელიტი, რომელიც პერიოდულად გადაიტანებოდა ხოლმე სხვადასხვა აფრიკულ ქვეყნებში. პოლიომიელიტი 98 %-ით იქნა განადგურებული 2009 და 2010 წლებში. 2014 წელს ებოლას ეპიდემიისას, ნიგერია იყო პირველი ქვეყანა, სადაც ეფექტურად აღმოიფხვრა ებოლას საფრთხე. ნიგერიის ეფექტური მეთოდი შემდგომში გამოყენებული იყო ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა აშშ, როდესაც ებოლას საფრთხეები იყო აღმოჩენილი. ნიგერიის ჯანდაცვის სისტემა მუდმივად დგას ექიმების დეფიციტის წინაშე, რადგან ხდება ე. წ. „ტვინების გადინება“, კვალიფიციური ნიგერიელი ექიმები მიემგზავრებიან ევროპაში და ჩრდილოეთ ამერიკაში. === განათლება === ქვეყანაში 1830 წელს დაარსდა პირველი მისიონური სკოლა, 1950 წელს გაუნათლებელი ხალხი წარმოადგენდა მთლიანი საზოგადოების 90 %-ს. 1992 წლიდან აუცილებელი იყო დაწყებითი განათლება, რომლის მიღებაც სრულიად უფასოდ ხდებოდა. ბავშვები 6 წლის ასაკში უნდა მისულიყვნენ სკოლაში. შემდეგ 6-დან 12 წლამდე შესაძლებელი იყო საშუალო განათლების მიღება, რომელიც იყო დაყოფილი 2 ეტაპად: ყოველი ეტაპი კი გრძელდებოდა 3 წელი. ამავე დროს ასევე ფუნქციონირებენ კერძო სკოლები. არსებობს 56 კოლეჯი და 26 პოლიტექნიკური სასწავლებელი. 2005 წლის მონაცემების მიხედვით, სკოლის განათლებას არ იღებს დაახლოებით 8 მლნ ბავშვი. უმაღლეს განათლებაში შედის 33 უნივერსიტეტი, სწავლა მიმდინარეობს ინგლისურ ენაზე, რომლის ხანგრძლივობა არის 3 წელი. ბევრ მათგანს ფედერალური უნივერსიტეტის სახელწოდება აქვს. უძველეს უნივერსიტეტად ითვლება იბადანური უნივერსიტეტი, თავდაპირველად, ის ატარებდა კოლეჯის სახელს, 1962 წელს კი გახდა უნივერსიტეტი. მოცემულ უნივერსიტეტებს აქვთ უზარმაზარი ბიბლიოთეკები. ნიგერიის ნაციონალურ ბიბლიოთეკაში (მდებარეობს ქალაქ ლაგოსში, აშენებულია 1964 წელს) ინახება 158 ათასი ტომი. უმეტეს შემთხვევაში ნიგერიელები უმაღლეს განათლებას იღებენ აშშ-ში ან დიდ ბრიტანეთში. რუსეთი გამოყოფს 50 სტიპენდიას ნიგერიის სტუდენტებისათვის. 2004 წელს რუსეთში 289 ნიგერიელმა სტუდენტმა მიიღო განათლება. განათლების სისტემა ნიგიერიელებისთვის დაფინანსებულია სახელმწიფოს ბიუჯეტიდან. 2001 წელს გამოიყო ბიუჯეტის 7,5 %. 1977 წლიდან მოყოლებული მოქმედებს ნიგერიული მეცნიერული აკადემია, რომელიც ითვლის ასობით წევრს. მუშაობენ 20-ზე მეტ კვლევით ინსტიტუტებსა და ცენტრებში (მათ შორის, უნივერსიტეტები). ნიგერიაში განათლებას ზედამხედველობას უწევს განათლების სამინისტრო. ადგილობრივი ხელისუფლება პასუხისმგებლობას იღებს განახორციელოს სახელმწიფოს მიერ შემუშავებული მეთოდიკა საჯარო განათლებასა და სახელმწიფო სკოლებში რეგიონალურ დონეზე. 1970 წლის ნავთობის ბუმის შემდეგ უმაღლესი განათლება ისე გაუმჯობესდა, რომ მიაღწია ნიგერიის ყველა რეგიონში, ნიგერიის მოსახლეობის 68 %-მა ისწავლა წერა, მათ შორის კაცების 75,7 %-მა და ქალების 60,6 %-მა. === დანაშაული === ნიგერია წარმოადგენს ორგანიზებული დანაშაულების სამშობლოს, განსაკუთრებით აქტიურად მიმდინარეობს ნარკოტიკებით ვაჭრობა. ნიგერიის კრიმინალური ჯგუფები ძლიერად არიან ჩართული ნარკოტიკების გადაზიდვაში, ჰეროინი გადააქვთ აზიის ქვეყნებიდან ევროპასა და ამერიკაში, კოკაინი გადააქვთ სამხრეთ ამერიკიდან ევროპასა და სამხრეთ აფრიკაში. საერთაშორისოდ, ნიგერია ცნობილია თავისი სამარცხვინო საბანკო თაღლითობებით. ნიგერიაში ასევე არსებობს რამდენიმე მსხვილი მეკობრული თავდასხმები. ნიგერიაში გავრცელებული იყო პოლიტიკური კორუფცია, 2011 წლის მონაცემებით გამჭირვალეობის მიხედვით 182-დან 143 კორუფციული ინდექსი აღიბეჭდებოდა, თუმცა 2014 წელს ეს ინდექსი გაუმჯობესდა და შეადგინა 136. 1960 წლიდან 1999 წლამდე ნიგერიის პოლიტიკურ ლიდერებს 400 მილიონ დოლარზე მეტი ჰქონდათ მოპარული სახაზინოდან. == მასმედია == ნიგერიის მასმედიას სხვა აფრიკული ქვეყნების მასმედიებისგან განსხვავებით აქვს ხანგრძლივი ისტორია. ისტორიულად ნიგერიას, აფრიკის დანარჩენი ქვეყნებისგან განსხვავებით, გააჩნია ყველაზე უფრო თავისუფალი და ღია პრესა, მაგრამ ამასთან ერთად ის ყოველმხრივ განიცდის დიდ ზეწოლას სამხედრო დიქტატურების მმართველობის მხრიდან. ბევრი ნიგერიელი ჟურნალისტი ჩასვეს ციხეში, აწამეს და მოკლეს. ნიგერიაში ჟურნალისტების მოსყიდვა და მოქრთამვა ჩვეულებრივი ამბავია. მათ დიდ თანხებს აძლევენ კარგი სტატიების დასაწერად ან ნეგატიური ფაქტების გასაბათილებლად.<ref name="brown envelope">{{cite news|url=http://www.iijsr.org/data/frontImages/gallery/16.pdf|title=BROWN ENVELOPE SYNDROME AND THE FUTURE OF JOURNALISM IN NIGERIA|author=Eke, Williams|work=International Interdisciplinary Journal of Scientific Research|access-date=2017-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151203123929/http://www.iijsr.org/data/frontImages/gallery/16.pdf|archivedate=2015-12-03}}</ref> ეს ჩვეულებრივი პრაქტიკაა ქვეყანაში, მიუხედავად იმისა, რომ ბევრმა ჟურნალისტმა შესანიშნავად იცის მისი არაეთიკური ხასიათი.<ref name="BBC">{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-africa-31748257|title=Nigeria's 'brown envelope' journalism|author=BBC Africa|work=BBC}}</ref> 1990-იან წლებამდე პრესის დიდი ნაწილი სახელმწიფოს ხელში იყო, მაგრამ ასევე არსებობდნენ ისეთი [[გაზეთი|გაზეთები]], როგორებიცაა ''Nigerian Tribune'', ''The Punch'', ''Vanguard'' და ''The Guardian'', რომლებიც აქვეყნებდნენ საზოგადოებრივი და კერძო მოვლენების გამოქვეყნებას.{{sfn|Sriramesh||Verčič|2009|pp=324}} კანონი მასმედიის შესახებ, გაზეთების ჩათვლით, დარიგებულია საკანონმდებლო ხელისუფლების სხვადასხვა ორგანოებში. არსებობს მათი განხილვისა და ანალიზის რამდენიმე კარგი წყარო.{{sfn|Mwalimu|2005|pp=656}} პრესის ანალიზი აჩვენებს, რომ გაზეთებს, ქვეყანაში გავრცელებული ტრადიციებიდან გამომდინარე, უფრო ხშირად მამაკაცები კითხულობენ. რამდენიმე გაზეთს ქალები უფრო კითხულობენ, განსაკუთრებით მოდის შესახებ.{{sfn|Poindexter|Meraz|2008|pp=220ff}} მიუხედავად იმისა, რომ 1980-იანი წლების ბოლოს შემოსავალი შემცირდა გაზეთების რაოდენობა განუწყვეტლად იზრდებოდა. 2008 წლის მდგომარეობით გამოდიოდა 100-ზე მეტი ეროვნული, რეგიონული და ადგილობრივი გაზეთი.{{sfn|Sriramesh||Verčič|2009|pp=324}} მაშინ როდესაც გაზეთები უკვე დიდი ხანია პოპულარობით სარგებლობენ ნიგერიაში, [[რადიო]]მ და [[ტელევიზია]]მ ვერ მოიპოვა ასეთი აღიარება რესურსების ნაკლებობისა და ძლიერი შეზღუდვების გამო, რომლებსაც განიცდიან ქვეყანაში შექმნილი რადიო და სატელევიზიო კომპანიები. მაგრამ, როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე მის ფარგლებს გარეთ, უფრო ფართე აუდიტორიის მისაღწევად ეს შეზღუდვები შემცირდა, რაც გამოიხატება თანამგზავრული ტელევიზიების რაოდენობის ზრდაში. [[BBC]]-ის მსოფლიო სამსახური, [[ამერიკის ხმა]] და გერმანული სამაუწყებლო ორგანიზაცია [[Deutsche Welle]] (DW) ასევე აწარმოებენ [[მოკლე ტალღები|მოკლეტალღოვან]] რადიოგადაცემებს [[ჰაუსა (ენა)|ჰაუსას]] ენაზე. ქვეყანაში არსებობს ფედერალურ სამთავრობო საკუთრებაში მყოფი ეროვნული, რეგიონული და შტატების რადიოსადგურები; დაახლოებით 40 შტატების სამთავრობო საკუთრებაში მყოფ რადიოსადგურებს გააჩნიათ საკუთარი პროგრამები, ახალი ამბების გარდა. ამას გარდა მაუწყებლობს დაახლოებით 20 კერძო რადიოსადგური და შესაძლებელია საერთაშორისო რადიოსადგურების გადაცემების მოსმენაც (2007).<ref name=CIAWFB-Nigeria-2014>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html "Communications: Nigeria"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129161346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |date=2018-01-29 }}, ''World Factbook'', U. S. Central Intelligence Agency, 11 February 2014. Retrieved 21 February 2014.</ref> ნიგერიაში არსებობს 83 AM, 36 FM და 11 მოკლეტალღოვანი სადგური (2001).<ref name=CIAWFB-Nigeria-2007>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html "Communications: Nigeria"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129161346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |date=2018-01-29 }}, ''World Factbook'', U. S. Central Intelligence Agency, 31 May 2007. Retrieved 12 June 2007 via the Internet Archive.</ref> ნიგერიაში არსებობს დაახლოებით 70 ფედერალურ სამთავრობო საკუთრებაში მყოფი და რეგიონული სატელევიზიო სადგური; ყველა 36 შტატში მუშაობს სატელევიზიო არხები; მაუწყებლობს რამდენიმე კერძო სატელევიზიო სადგური; აბონენტების მფლობელებისათვის შესაძლებელია კაბელური და თანამგზავრული ტელეგადაცემების მიღება (2007).<ref name=CIAWFB-Nigeria-2014/> ნიგერიაში გაზეთები, ტელევიზია და რადიო ყველაზე მთავარი საკომუნიკაციო და საინფორმაციო საშუალებებია, უკვე შემდგომში სოციალური მედია სწრაფად გადაიქცა კომუნიკაციის დიდ წყაროდ. საერთაშორისო მაუწყებლები, BBC-ის ჩათვლით, დიდი პოპულარობით სარგებლობენ. ტელეგადაცემების ყურება ხდება ქალაქის რაიონებში.<ref name=BBCNews-NigeriaProfile-2013>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13949549 "Nigeria Profile"], ''BBC News'', 12 September 2013.</ref> ქვეყნის ყველაზე უფრო დიდი სამაუწყებლო კომპანიებია სამთავრობო საკუთრებაში მყოფი [[ნიგერიის ფედერალური რადიო კორპორაცია]] (FRCN)<ref>{{cite web|url=http://ww2.radionigeria.gov.ng/fr360.php?360ID=5|title=Radio Nigeria Online|publisher=Ww2.radionigeria.gov.ng|date=|accessdate=10 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110203753/http://ww2.radionigeria.gov.ng/fr360.php?360ID=5|archivedate=10 ნოემბერი 2013}}</ref> და [[ნიგერიის სატელევიზიო ადმინისტრაცია]] (NTA).<ref>http://www.nta.com.ng/ {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110000958/http://www.nta.com.ng/ |date=January 10, 2016}}</ref> НТА-ს გააჩნია ორი სატელევიზიო სერვიზი. პირველი НТА 1, რომელიც ვრცელდება НТА-ს ექვს სატელევიზიო ზონას შორის. მეორე НТА 2, რომელიც ვრცელდება მთელ ქვეყანაში და ძირითადად ფინანსირდება რეკლამების ხარჯზე. ნიგერიის ტელესაკომუნიკაციო საზოგადოების (NITEL) საკუთრებაშია გადამცემების უმრავლესობა, რომლებიც ახდენენ FRCN-ს და НТА-ს პროგრამების ტრანსლირებას. თითოეულ შტატს ასევე აქვს ტელეკომპანია, რომელიც მაუწყებლობს ერთი ან ორი ადგილობრივი სახმელეთო ტელესადგურით.<ref name=BBCNews-NigeriaProfile-2013/> ეს ნიშნავს, რომ დაახლოებით 50 ეკუთვნის სახელმწიფოს, ხოლო დანარჩენი ნაწილობრივ დამოუკიდებელი სატელევიზიო სადგურებია. ნიგერიის სატელევიზიო სფეროში კერძო ტელეკომპანიებია: Silverbird Television (STV),<ref>{{cite web|url=http://silverbirdtv.com/ |title=Silverbird Television|publisher=Silverbirdtv.com|accessdate=10 November 2013}}</ref> Africa Independent Television (AIT),<ref name="daargroup1">{{cite web|url=http://www.daargroup.com/ |title=DAAR Group • DAAR Communications|publisher=Daargroup.com|date= |accessdate=10 November 2013}}</ref> Channels TV,<ref>{{cite web|url=http://www.channelstv.com|title=Channelstv|publisher=Channelstv.com|date= |accessdate=10 November 2013}}</ref> Superscreen Television,<ref>{{cite web|url=http://www.superscreentelevision.com/ |title=Superscreentelevision.com|publisher=Superscreentelevision.com|date= |accessdate=10 November 2013}}</ref> და ზოგიერთი სხვა. პროგრამების უმრავლესობა მიმართულია აფრიკული და მსოფლიო ბაზრებისაკენ და გადაიცემა მთელ მსოფლიოში ლაგოსის, აბუჯის და პორტ-ჰარკორტის ცენტრებიდან, ნიგერიის სხვა ქალაქების ტელეარხების ფილიალებიდან და ზოგიერთი აფრიკული სახელმწიფოდან. African Independent Television-ს (AIT)<ref>{{cite web|url=http://www.aittv.com/|title=AIT International|publisher=Aittv.com|date=|accessdate=10 November 2013|archive-date=4 თებერვალი 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204033423/http://www.aittv.com/}}</ref> გააჩნია მაუწყებლობის მაღალი თანამგზავრული სატელევიზიო სადგურები მთელ მსოფლიოში ლაგოსის და აბუჯის ცენტრებიდან. ნიგერიაში მაუწყებელი სხვა საერთაშორისო მასშტაბის პირდაპირი თანამგზავრული ტელეარხებია: Murhi International Television, ON Television, Galaxy Television, TV Continental და სხვა.<ref name=BBCNews-NigeriaProfile-2013/> ქვეყანაში შესაძლებელია ისეთი საკაბელო ტელევიზიების გადაცემების ნახვა,<ref name=BBCNews-NigeriaProfile-2013/> როგორებიცაა DSTV,<ref>{{cite web|author= |url=http://www.dstv.com/ |title=Movies &#124; Sport &#124; Series &#124; Music &#124; TV Guide &#124; Entertainment|publisher=DStv|date= |accessdate=10 November 2013}}</ref> HiTV,<ref>http://www.hitv.com.ng/ {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615065921/http://www.hitv.com.ng/ |date=June 15, 2015}}</ref> DaarSat,<ref name="daargroup1"/> StarTimes<ref>{{cite web|url=http://www.startimes.com.ng/ |title=Number One International Pay TV|publisher=StarTimes|date= |accessdate=10 November 2013}}</ref> და Infinity TV<ref>http://www.infinitytv.tv/ {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120808044430/http://www.infinitytv.tv/ |date=August 8, 2012}}</ref> და ნიგერიის სხვა საკაბელო არხებით. == კულტურა<ref>[http://www.commisceo-global.com/country-guides/nigeria-guide Award-Winning Culture Guides. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref><ref>[http://www.everyculture.com/Ma-Ni/Nigeria.html Nigeria. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref> == === არქიტექტურა === ნიგერიის რაიონებში შენობები განსხვავდებიან არქიტექტურული ფორმით. ჩრდილოეთში შენობას აქვს ოთკუთხედი ფორმა, სახურავი კი ბრტყელია. ნიგერიის ტროპიკულ ზონებში საცხოვრებელი ადგილები ქოხის მაგვარია, სახურავის მაგივრად კი იყენებენ პალმის ფოთლებს. ცენტრალურ შტატებში შენობებს მრგვალი ფორმა აქვთ, სახურავს კი კონუსური, რომელიც გეომეტრიული ფორმებით არის მორთული. ქალაქებში სახლს ძირითადად აგურისგან აშენებენ. „საქმიან“ რაიონებში კი გვხვდება უამრავი მრავალსართულიანი შენობა, მაგრამ ეს ყველაფერი აშენებულია დაბალხარისხიანი მასალებისაგან, ამიტომაც შენობები ხშირად ინგრევა. === ლიტერატურა === ნიგერიის მოქალაქეებმა შექნეს ყოფილი კოლონიური ლიტერატურის ბევრი გავლენიანი ნაშრომი ინგლისურ ენაზე. ნიგერიელი ყველაზე ცნობილი მწერლები არიან: [[ვოლ სოინკა]] (Wole Soyinka), პირველი აფრიკელი ნობელის ლაურეანტი ლიტერატურის დარგში, ასევე ცნობილი ნიგერილი მწერალია [[ჩინუა აჩებე]] (Chinua Achebe), რომელიც ცნობილია მისი ნოველით „ის რაც ინგრევა“ (Things Fall Apart). სხვა საერთაშორისო დონის ნიგერიელი მწერლები და პოეტები არიან: [[ჯონ პეპერ კლარკი]] (John Pepper Clark), [[ბენ ოკრი]] (Ben Okri), [[კიპრიან ეკვენსი]] (Cyprian Ekwensi), [[ბუში ემეჩეტა]] (Buchi Emecheta), [[ჰელონ ჰაბილა]] (Helon Habila), [[თ. მ. ალუკო]] (T. M. Aluko), [[ჩიმამანდა ნგოზი ადიჩიე]] (Chimamanda Ngozi Adichie), [[დანიელ ო. ფაგუნა]] (Daniel O. Fagunwa), [[ფემი ოსოფისან]] (Femi Osofisan) და [[კენ სარო ვივა]] (Ken Saro Wiwa). ნიგერიას აქვს სიდიდით მეორე ბეჭდური მედიის ბაზარი აფრიკაში (ეგვიპტის შემდეგ), რომელიც 2003 წელს დღიური რამდენიმე მილიონი ასლის ბრუნვას უტოლდებოდა. === მუსიკა და ფილმები === ნიგერიამ დიდი როლი ითამაშა სხვადასხვა ჟანრის აფრიკული მუსიკის განვითარებაში, მათ შორის დასავლეთ აფრიკული „ჰაილაიფი“, „აფრობიტი“ და „ფალმ-ვაინ მუსიკა“, რომელის ადგილობრივი რიტმიც ერწყმის [[კონგო]]ს, [[ბრაზილია|ბრაზილიის]], [[კუბა|კუბის]], [[იამაიკა|იამაიკის]] და მსოფლიო ტექნიკებს. [[ფაილი:Eyo Iga Jump.jpg|მინი|ეიოს ფესტივალის მასკარადი]] XX საუკუნის მეორე ნახევრის მუსიკოსებმა, მაგალითად [[ფელა კუტი]]-მ (Fela Kuti) წარმატებულად გააერთიანა კულტურული ელემენტები ამერიკულ ჯაზთან, რომ შეექმნა აფრობიტი, რომელმაც თავის მხრივ ჰიპ-ჰოპ მუსიკაზე იქონია გავლენა. ასევე ნიგერიული მუსიკიის მიმდინარეობაა [[ჯუჯუ]]ც (Juju), რომელიც რიტმულ მუსიკასა და იორუბას ნაციონალურ მუსიკას აერთიანებს. ასევე იორუბას მუსიკას მიეკუთვნება [[ფუჯი]]ც (Fuji). ასევე ნიგერიული მუსიკალური მიმდევრობაა [[აფანი]] (Afan), რომელიც პოეტმა და მუსიკოსმა [[უმუობუა]]მ შექმნა. კენის მუსიკა არის თვით გამოცხადებული, როგორც აფრიკაში ნომერი პირველი ჩანაწერების მხრივ და ნიგერიელებისთვის ერთ-ერთი ყველაზე საყვარელი მუსიკაა და მასზე ზეგავლენა ჰიპ-ჰოპ არტისტებს აქვთ. ნიგერიელი სახელოვანი მუსიკოსების სიაში არიან: [[სეიდ ადუ]] (Sade Adu), [[კინგ სანი ადე]] (King Sunny Ade), [[ონიეკა ონვენუ]] (Onyeka Onwenu), [[დელ სოსიმი]] (Dele Sosimi), [[ადევალ აიუბა]] (Adewale Ayuba), [[ეზებუირო ობინა]] (Ezebuiro Obinna), [[ალჰაჯი სიკირუ აინდე ბარისტერი]] (Alhaji Sikiru Ayinde Barrister), [[ბენი კინგი]] (Bennie King), [[ებენეზერ ობეი]] (Ebenezer Obey), [[უმობუარი იგბერაესე]] (Umobuarie Igberaese), [[ფემი კუტი]] (Femi Kuti), [[ლაგბაია]] (Lagbaja), [[დოქტორი ალბანი]] (Dr. Alban), [[ბოლა აბიმბოლა]] (Bola Abimbola), [[ზაკი აძე]] (Zaki Adze), [[ტუფაკ იდიბია]] (Tuface Idibia), [[ასა მუსიკოსი|ასა]] (Asa), [[ნნეკა]] (Nneka), [[პი სქვეარ]] (P Square) და [[დიბანჯი]] (D’Banj). 2008 წლის ნოემბერში ნიგერიის მუსიკალურმა სცენამ მიიპყრო ყურადღება საერთაშორისო მასშტაბით, როდესაც „ემტივი“-მ ჩაატარა პირველი აფრიკული მუსიკალური დაჯილდოების ცერემონიალი [[აბუჯა]]ში. ასევე ყველაზე პირველი მუსიკალური ვიდეო, რომელიც გაჟღერდა აფრიკულ „ემტივი“-ზე (ორიგინალი „ემტივის“ მეასე სადგური), იყო [[თუფაკ იდიბია]]ს (Tuface Idibia) მიერ შექმნილი ჰიტი „African Queen”. [[ფაილი:NW-Brand-01-large.png|მინი|233x233პქ|ნოლივუდის ბრენდის ლოგო]] ნიგერიული ფილმების ინდუსტრია ცნობილია ნოლივუდის სახელით (Nollywood) სადაც ნიგერია და ჰოლივუდია გაერთიანებული. 2015 წელს იგი სიდიდით იყო მეორე ფილმების მწარმოებელი მსოფლიოში. ნიგერიის ფილმების ინდუსტრია დაფუძნებულია [[ლაგოსი|ლაგოსში]], [[კანო (ქალაქი)|კანოში]] და [[ენუგუ]]ში და უნდა ითქვას, რომ ამ ქალაქების ეკონომიკის საკმაოდ დიდი ნაწილი სწორედ ამ ფილმების ინდუსტრიაზეა დამოკიდებული. ნიგერიული კინო არის აფრიკის ყველაზე დიდი ფილმების ინდუსტრია, როგორც ხარისხით, ისე წელიწადში გადაღებული ფილმების რაოდენობით. მიუხედავად იმისა, რომ ნიგერიული ფილმები 1960-იანი წლებიდან იწარმოება, მისთვის დიდი შეღავათი იყო ხელმისაწვდომი ციფრული კინოგადაღება და მონტაჟის ტექნოლოგიები. თ. ბ. ჯოშუას Emmanuel TV არის ერთ-ერთი ყველაზე ყურებადი სატელევიზიო არხი მთელი აფრიკის მასშტაბით. === სამზარეულო === ნიგერიული სამზარეულო, ისევე როგორც ზოგადად დასავლეთ აფრიკის სამზარეულო, მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. პალმის ზეთი და მიწის თხილის ზეთი ხშირად გამოიყენება სხვადასხვა სუნელებთან, მცენარეებთან და სურნელოვან არომატებთან ერთად, იმისათვის, რომ შექმნან არომატული გარნირები და წვნიანები, რომლებიც ძირითადად ცხარეა. ნიგერიული დღესასწაულები ფერებითა და სიუხვით გამოირჩევა. == სპორტი == [[ფეხბურთი]] ითვლება ნიგერიის ეროვნულ [[სპორტი|სპორტად]]. ქვეყანას საკუთარი საფეხბურთო პრემიერ ლიგაც კი გააჩნია. ნიგერიის ეროვნულმა ფეხბურთის გუნდმა, რომელიც ცნობილია „სუპერ არწივები“-ს სახელით, ფიფას მსოფლიო თასზე 5-ჯერ მიიღო მონაწილეობა: 1994, 1998, 2002, 2010 და 2014 წლებში. 1994 წლის აპრილში, ფიფას მსოფლიო რეიტინგში ნიგერიის ეროვნულ საფეხბურთო გუნდს მე-5 ადგილი ეკავა. ეს ყველაზე დიდი მაჩვენებელია აფრიკული ფეხბურთის გუნდებისათვის. „სუპერ არწივებმა“ მოიგეს „აფრიკული ერების თასი“ 1980, 1994 და 2013 წლებში.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/football/24974606 |title=World Cup 2014: Nigeria beat Ethiopia to book berth in Brazil |author=https://www.facebook.com/BBCSport/ |date=2013-11-16 |website=BBC Sport |access-date=2025-08-09}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/associations/association=nga/about.html |title=Nigeria - Association Information - FIFA.com. (n.d.). Retrieved July 06, 2016 |accessdate=ივლისი 6, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819162613/http://www.fifa.com/associations/association=NGA/about.html |archivedate=აგვისტო 19, 2016 }}</ref> 2010 წლის ფიფას მსოფლიო რეიტინგების ოფიციალური მონაცემებით, ნიგერია იყო აფრიკის ერების საფეხბურთო გუნდებში მეორე ადგილას, ხოლო მსოფლიოს მასშტაბით 21-ე ადგილი ეკავა. ნიგერია ასევე ჩართულია [[მძლეოსნობა|მძლეოსნურ]] სახეობებში, ასევე [[კრიკეტი|კრიკეტსა]] და [[კალათბურთი|კალათბურთში]]. [[კრივი]] ასევე საკმაოდ მნიშვნელოვანი სპორტია ნიგერიისთვის. Dick Tiger და Samuel Peter, ორივე ყოფილი მსოფლიო ჩემპიონები არიან. ნიგერიამ პირველად მონაწილეობა მიიღო 1952 წლის [[ჰელსინკი]]ს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 1952|ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებში]] და მას შემდეგ გამოდიოდა ყველა [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებში]], 1976 წლის [[მონრეალი]]ს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 1976|ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები]]ს გარდა. [[ზამთრის ოლიმპიური თამაშები|ზამთრის ოლიმპიურ თამაშებში]] ნიგერიელ სპოტსმენებს მონაწილეობა არასოდეს არ მიუღია. ოლიმპიურ თამაშებში გამოსვლის დროს ნიგერიელმა სპორტსმენებმა მოიპოვეს 24 [[ოლიმპიური მედალი]]: 3 ოქროს, 8 ვერცხლის და 13 ბრინჯაოს. ყველაზე უფრო მეტი მედალი ნიგერიელმა სპორტსმენებმა მოიპოვეს [[მძლეოსნობა]]ში და [[კრივი|კრივში]]. ნიგერიის [[ეროვნული ოლიმპიური კომიტეტი]] შეიქმნა 1951 წელს. == დღესასწაულები == ნიგერიაში სადღესასწაულო დღეებია: {| class="wikitable" ! თარიღი !! ქართული სახელწოდება !! ინგლისური სახელწოდება |- | 1 იანვარი || [[ახალი წელი]] || New Year's Day |- | 8 მარტი || [[ქალთა საერთაშორისო დღე]] || Women's Day |- | 1 მაისი || [[მშრომელთა საერთაშორისო დღე]] || Workers' Day |- | 27 მაისი || [[ბავშვთა დაცვის საერთაშორისო დღე]] || Children's Day |- | 29 მაისი || დემოკრატიის დღე || Democracy Day |- | 1 ოქტომბერი || [[დამოუკიდებლობის დღე]] || Independence Day |- | 25 დეკემბერი || [[ქრისტეს შობა]] || Christmas Day |- | 26 დეკემბერი || [[საჩუქრების დღე]] || Boxing Day |} ასევე აღინიშნება რელიგიური სადღესასწაულო დღეები, რომელთა თარიღი მერყევია მათი შესაბამისი კალენდარული დღეების გამო. {| class="wikitable" ! ქართული სახელწოდება !! ინგლისური სახელწოდება |- | [[მავლიდი]] || Mawlid |- | [[ყურბან-ბაირამი]] || Eid al-Adha |- | [[ურაზა-ბაირამი]] || Eid al-Fitr |- | [[დიდი პარასკევი]] || Good Friday |- | [[ნათელი ორშაბათი]] || Easter Monday |} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat|Nigeria|ნიგერია}} * {{Official website|http://www.nigeria.gov.ng}} * {{Wikiatlas|Nigeria}} *[https://eastnaija.com ნიგერიის ცნობილი ადამიანებისა და სიმღერების ვებსაიტები] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215103854/https://eastnaija.com/ |date=2019-12-15 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{აფრიკის ქვეყნები}} {{აფრიკის კავშირი}} {{ერთა თანამეგობრობა}} [[კატეგორია:აფრიკის ქვეყნები]] [[კატეგორია:ინგლისურენოვანი ქვეყნები]] [[კატეგორია:ნიგერია]] [[კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები]] [[კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით]] mwsjksibrpqe6srmcmwbtnx4551ksx6 0 5882 5405421 4937452 2026-06-02T00:50:46Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 4 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405421 wikitext text/x-wiki {{ციტირება აკლია}} {{ინფოდაფა ორგანიზაცია | სახელი =ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაცია |ორგანიზაციის სახელი მშობლიური=North Atlantic Treaty Organization<br/>Organisation du traité de l'Atlantique nord | სურათი =NATO_flag.svg | სურათის წარწერა = დროშა | ლოგო = NATO OTAN landscape logo.svg | ლოგოს წარწერა = ლოგო | size = | რუკა = North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg | msize = | რწარწერა = | რტიტრი = | რუკა2 = | აბრევიატურა = NATO | ჰიმნი = | შეიქმნა =[[4 აპრილი]], [[1949]] | გაუქმდა = | ტიპი =სამხერდო-პოლიტიკური ალიანსი | სტატუსი = | მიზანი = | შტაბბინა =[[ბრიუსელი]], [[ბელგია]] | ადგილმდებარეობა =[[ბრიუსელი]], [[ბელგია]] | ემსახურება რეგიონს = | წევრები = {{ნატოს წევრები}} | ენა =[[ინგლისური ენა|ინგლისური]], [[ფრანგული ენა|ფრანგული]] | მდივანი =[[მარკ რუტე]] | ლიდერი წარწერა =[[ნატოს სამხედრო კომიტეტი | სამხედრო კომიტეტის]] თავმჯდომარე | ლიდერი სახელი =[[ჯუზეპე კავო დრაგონე]] | ლიდერი წარწერა2 =[[ნატოს გაერთიანებული ოპერაციების სარდლობა | გაერთიანებული ოპერაციების სარდლობის]] ხელმძღვანელი | ლიდერი სახელი2 =[[კრისტოფერ კავოლი]] | ლიდერი წარწერა3 =[[ნატოს გაერთიანებული ტრანსფორმაციის სარდლობა | გაერთიანებული ტრანსფორმაციის სარდლობის]] ხელმძღვანელი | ლიდერი სახელი3 =[[პიერ ვანდიე]] | მნიშვნელოვანი პირები = | მთავარი ორგანო = | გაწევრიანება = | ბიუჯეტი = | შტატი = | ვოლონტიორი = | ვებსაიტი = http://www.nato.int | შენიშვნები = | ყოფილი სახელი = |სამხედრო ბიუჯეტი=€ 1,474 მილიარდი (2024) |სამოქალაქო ბიუჯეტი= }} '''ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაცია''',<ref>{{Cite web |url=http://eu-nato.gov.ge/index.php?que=geo%2FNATO_W_I_N%2FWhat_I_N |title=რა არის NATO? -სახელმწიფო მინისტრის აპარატი ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში |accessdate=2021-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306071237/http://eu-nato.gov.ge/index.php?que=geo%2FNATO_W_I_N%2FWhat_I_N |archivedate=2016-03-06 }}</ref> ''ნატო'' ({{lang-en|North Atlantic Treaty Organization, NATO}}; {{lang-fr|Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN}}) — ჩრდილოეთ ამერიკისა და ევროპის 32 სახელმწიფოსგან შემდგარი სამხედრო-პოლიტიკური ალიანსი, რომლის მიზანს ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულებით განსაზღვრული მიზნებისა და ამოცანების შესრულება წარმოადგენს. ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციის ({{lang-ka|ნატო}}, {{lang-en|NATO}}, {{lang-fr|OTAN}}) ძირითად ამოცანას წარმოადგენს ალიანსის წევრი ქვეყნების თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა როგორც პოლიტიკური, ისე სამხედრო თვალსაზრისით.<ref name="EUNATO">{{Cite web |url=http://eu-nato.gov.ge/index.php?que=geo%2FNATO_W_I_N%2FWhat_I_N |title=სახელმწიფო მინისტრის აპარატი ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში |accessdate=2021-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306071237/http://eu-nato.gov.ge/index.php?que=geo%2FNATO_W_I_N%2FWhat_I_N |archivedate=2016-03-06 }}</ref> NATO იცავს მოკავშირეების დემოკრატიის საერთო ფასეულობებს, პიროვნების თავისუფლებას, კანონის უზენაესობასა და უზრუნველყოფს კონფლიქტების მშვიდობიანად მოგვარებას. ნატო არის საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომლის წევრი ქვეყნები ინარჩუნებენ სრულ დამოუკიდებლობასა და სუვერენიტეტს. ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციაში ყველა გადაწყვეტილება მიიღება წევრი ქვეყნების მიერ კონსესუსის საფუძველზე. ალიანსში გადაწყვეტილებების მიმღები მთავარი ორგანო არის [[ჩრდილოატლანტიკური საბჭო]], რომლის სხდომებს ნატო-ს გენერალური მდივანი ხელმძღვანელობს.<ref name="EUNATO"/> [[მეორე მსოფლიო ომი|მეორე მსოფლიო ომის]] დასრულებისას იდეოლოგიურმა და პოლიტიკურმა ბარიერებმა ევროპის კონტიტენტი ორად გაჰყვეს. [[დასავლეთ ევროპა|დასავლეთ ევროპაზე]] [[საბჭოთა კავშირი|საბჭოური]] გავლენის აღმოსაფხვრელად და ევროპის სახელმწიფოების დაცვის მიზნით [[ვაშინგტონი|ვაშინგტონში]] [[1949|1949 წლის]] [[4 აპრილი|4 აპრილს]], ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების საფუძველზე ათი ევროპული და ორი ჩრდილოამერიკული დამფუძნებელი ქვეყნის მიერ დაარსდა ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაცია.<ref>{{cite web|url=http://www.nato.int/|title=NATO homepage|accessdate=7 March 2006}}</ref> დამფუძნებელი წევრების მთავარი მიზანი იყო წინ აღდგომოდნენ საბჭოთა კავშირის გავლენის გავრცელებას ევროპის კონტინენტზე. ხელშეკრულების ხელმოწერით წევრებმა ვალდებულება აიღეს ერთობლივად დაეცვათ საკუთარი თავისუფლება და უსაფრთხოება, როგორც პოლიტიკური, ისე სამხედრო საშუალებებით.<ref name="natoinfo1">{{Cite web |url=http://natoinfo.ge/?action=page&do1=pages&p_id=37&lang=geo |title=საინფორმაციო ცენტრი ნატოს შესახებ |accessdate=2011-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201029180830/http://www.natoinfo.ge/?action=page&do1=pages&p_id=37&lang=geo |archivedate=2020-10-29 }}</ref> ==ისტორია== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს დასრულების შემდეგ, დასავლეთ ევროპული სახელმწიფოები და მათი ჩრდილოატლანტიკელი მოკავშირეები, ნათლად ხედავდნენ [[საბჭოთა კავშირი]]ს ექსპანსიურ პოლიტიკას. დასავლეთ ევროპის ქვეყნებმა შეასრულეს ომის შემდგომ ნაკისრი ვალდებულებები სამხედრო ძალების შემცირებასა და სამხედრო მოსასახურეების დემობილიზაციასთან დაკავშირებით. თუმცა, საბჭოთა კავშირი არ ჩქარობდა ამ ვალდებულებების შესრულებას და ინარჩუნებდა ევროპის კონტინენტზე სამხედრო ძალების სრულ შემადგენლობას. [[საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტია|საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის]] პოლიტიკურ-იდეოლოგიური მიზნების გათვალისწინებით აშკარა იყო, რომ [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის]] წესდებისა და საერთაშორისო შეთანხმებების დაცვისკენ მოწოდება არ იყო დამოუკიდებელი სახელმწიფოებისათვის ეროვნული [[სუვერენიტეტი]]სა და უსაფრთხოების გარანტი. მოსალოდნელ საფრთხეზე [[1946]] წლის 5 მარტს, [[ამერიკის შეერთებული შტატები]]ს ქალაქ [[ფულტონი|ფულტონში]] [[უინსტონ ჩერჩილი|უინსტონ ჩერჩილმა]] (რომელიც [[დიდი ბრიტანეთი]]ს საპარლამენტო ოპოზიციის ლიდერის რანგში წარდგა) აღნიშნულ გარემოებაზე გაამახვილა ყურადღება, ევროპის კონტინენტზე მიმდინარე პროცესი კი აღმოსავლეთ და დასავლეთ ევროპას შორის [[რკინის ფარდა|რკინის ფარდის]] დაშვებას შეადარა [[1948]] წელს [[საბერძნეთი]] და [[ნორვეგია]] კომუნისტური ექსპანიის პირდაპირი საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდნენ, იმავე წლის აპრილში ყველა არსებული ხელშეკრულების დარღვევით [[კრემლი|კრემლმა]] განახორციელა [[ბერლინის ბლოკადა]] ხოლო ივნისში, [[ჩეხოსლოვაკია]]ში მოახდინა სახელმწიფო გადატრიალება. [[კორეის ომი|კორეის ომმა]] კიდევ ერთხელ დაარწმუნა დასავლეთი საბჭოთა კავშირის ექსპანსიონისტურ ამბიციებში, რომელიც მხოლოდ ევროპის კონტინენტზე არ ვრცელდებოდა. [[1948]] წლის მარტში, დასავლეთ ევროპის ხუთმა სახელმწიფომ - [[ბელგია]]მ, [[დიდი ბრიტანეთი|დიდმა ბრიტანეთმა]], [[ლუქსემბურგი|ლუქსემბურგმა]], [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებმა]] და [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] ხელი მოაწერეს [[ბრიუსელი]]ს პაქტს ეს კავშირი მიზნად ისახავდა თავდაცვის საერთო სისტემის შექმნას და ერთმნეთთან მჭიდრო თანამშრომლობას, რომელიც წინ აღუდგებოდა [[საბჭოთა კავშირი]]ს იდეოლოგიურ, პოლიტიკურ და სამხედრო ექსპანსიას. ბრიუსელის პაქტი დასავლეთ ევროპის საერთო უსაფრთხოების სისტემის შექმნის წინაპირობად იქცა და სწორედ ის გახდა საფუძველი NATO-ს დაარსებისა [[1949]] წელს. ბრიუსელის პაქტის ქვეყნები, მოლაპარაკებებს აწარმოებდნენ [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებსა]] და [[კანადა]]სთან, ასევე [[დანია]]სთან, [[ისლანდია]]სთან, [[იტალია]]სთან, [[ნორვეგია]]სა და [[პორტუგალია]]სთან ერთიან თავდაცვით სისტემაში ჩართვის თაობაზე. მოლაპარაკებები [[1949]] წლის 4 აპრილს, [[ვაშინგტონი]]ს ხელშეკრულების (ჩრდილო-ატლანტიკური ხელშეკრულება) ხელმოწერით დასრულდა. ჩრდილოატლანტიკური ალიანსის დამფუძნებელი აქტის თანახმად, წევრი სახელმწიფოები თანხმდებოდნენ, რომ ისინი არ შეუერთდებოდნენ სხვა ისეთი ტიპის გაერთიანებებს, რომლის მიზნებიც წინააღმდეგობაში მოვიდოდა [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის]] პრინციპებთან. NATO-ს დამფუძნებელი ხელშეკრულების მიხედვით, ალიანსი არის უნიკალური გაერთიანება, რომელიც აღიარებს და იცავს ისეთ ღირებულებებსა და პრინციპებს, როგორიცაა დემოკრატია, ინდივიდის თავისუფლება, ადამიანის უფლებები და კანონის უზენაესობა. ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციის შექმნის შემდეგ, ალიანსის წევრი ევროპული სახელმწიფოების მთავრობების მოთხოვნის შესაბამისად, ამერიკული სამხედრო ძალების ყოფნამ დასავლეთ ევროპის ტერიტორიაზე, განაპირობა საბჭოთა კავშირის მიერ აგრესიული ქმედებების შეჩერება. თუმცა, მოსკოვის მხრიდან საფრთხე კვლავ აშკარა იყო. მეოცე საუკუნის 50-იანი წლებიდან, დაიწყო [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდგომ, პირველი ფართომასშტაბიანი სამხედრო ოპერაციები [[საბჭოთა კავშირი]]ს სატელიტის, [[ჩრდილოეთ კორეა|ჩრდილოეთ კორეის]] მიერ. [[კომუნისტური ბანაკი]] იწყებდა გლობალურ შეიარაღებულ აგრესიას დემოკრატიულ სახელმწიფოთა წინააღმდეგ. ამის საპირისპიროდ, NATO-ს წევრმა ქვეყნებმა, გააქტიურეს ძალისხმევა ერთობლივი სამხედრო სტრუქტურების გასაძლიერებლად. ==გაფართოება== NATO-ს ღია კარის პოლიტიკა ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების მე-10 მუხლს ემყარება, რომლის მიხედვითაც: „მხარეებს შეუძლიათ ერთსულოვანი თანხმობით ამ ხელშეკრულებასთან მისაერთებლად მოიწვიონ ნებისმიერი სხვა ევროპული სახელმწიფო, რომელიც ხელს უწყობს ამ ხელშეკრულების პრინციპების განხორციელებას და წვლილი შეაქვს ჩრდილო-ატლანტიკური სივრცის უსაფრთხოებაში“. გადაწყვეტილებას სახელმწიფოს ალიანსის წევრად მოწვევის შესახებ იღებს ჩრდილოატლანტიკური საბჭო, ალიანსის წევრი ქვეყნების კონსენსუსის საფუძველზე. NATO-ს არაწევრი სახელმწიფო არ მონაწილეობს ამგვარი გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში. NATO არ წარმოადგენს საფრთხეს არც ერთი ქვეყნისთვის, ალიანსის გაფართოების მიზანი სტაბილურობისა და თანამშრომლობის განმტკიცება, ერთიანი და თავისუფალი სივრცის მშენებლობა, მშვიდობისა და საერთო დემოკრტიული ღირებულებების დაცვაა. NATO-ს კარი ღიაა ნებისმიერი სახელმწიფოსთვის, რომელიც მზადაა, წევრობისთვის საჭირო ვალდებულებები შეასრულოს და ევროატლანტიკური სივრცის უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში მიიღოს მონაწილეობა. [[1949]] წლიდან NATO-ს წევრი ქვეყნების რაოდენობა 12-დან 29 ქვეყანამდე გაიზარდა. [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს დასრულების შემდგომ განვითარებულმა მოვლენებმა და [[ცივი ომი]]ს პერიოდში [[საბჭოთა კავშირი]]ს მიერ განხორციელებულმა ექსპანსიურმა პოლიტიკამ, განაპირობა ის, რომ სტრატეგიული გადაწყვეტილებების შედეგად [[1952]] წელს ალიანსი პირველად გაფართოვდა და NATO-ს ორი ახალი წევრი შეუერთდა [[თურქეთი]]სა და [[საბერძნეთი]]ს სახით. [[1955]] წელს ალიანსს [[დასავლეთ გერმანია]] ხოლო [[1982]] წელს [[ესპანეთი]] შეემატა. [[ვარშავის პაქტი]]ს გაუქმებისა და [[საბჭოთა კავშირის დაშლა|საბჭოთა კავშირის დაშლის]] შემდეგ, მიუხედავად იმისა, რომ კრემლის მიერ სამხედრო ინტერვენციის საფრთხე თითქოს გამქრალი იყო, საგრძნობლად იმატა არასტაბილურობამ ევროპის მთელს კონტინენტზე. [[იუგოსლავია|იუგოსლავიის]] მოვლენებს დაემატა კონფლიქტები [[პოსტსაბჭოთა სივრცე]]ში. ყოველივე ამის შემდეგ, ალიანსის წევრი ქვეყნები შეთანხმდნენ, რომ NATO კვლავ უნდა დარჩენილიყო კოლექტიური უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის მთავარ გარანტად [[ევროპა]]ში. [[1995]] წელს, ალიანსმა ჩაატარა სწავლება ნატოს გაფართოების შესახებ (დოკუმენტი უკანასკნელად განახლდა [[2008]] წელს), რომლის საფუძველზეც [[1997]] წლის [[მადრიდი]]ს სამიტზე, გაწევრიანების მიზნით ალიანსმა [[ჩეხეთი]]ს რესპუბლიკა), [[უნგრეთი]] და [[პოლონეთი]] მიიწვია, ისინი ალიანსს [[1999]] წელს შეუერთდენენ. ეს ქვეყნები გახდნენ [[ვარშავა|ვარშავის]] ხელშეკრულების ყოფილი ქვეყნებიდან პირველი NATO-ს წევრი სახელმწიფოები. [[1999]] წლის [[ვაშინგტონი]]ს სამიტზე ქვეყნებისთვის NATO-ში გაწევრების სამოქმედო გეგმა (Membership Action Plan - MAP) შეიმუშავეს. [[2002]] წელს გამართულ პრაღის სამიტზე მიღებული გადაწყვეტილების შედეგად, წევრობის შესახებ მოლაპარაკება ერთდროულად შვიდ ევროპული ქვეყანასთან დაიწყო. გაწევრების სამოქმედო გეგმის შესრულების შედეგად კი [[2004]] წელს ალიანსში [[ბულგარეთი]], [[ესტონეთი]], [[ლატვია]], [[ლიეტუვა]], [[რუმინეთი]], [[სლოვაკეთი]] და [[სლოვენია]] გაწევრიანდნენ. [[2008]] წელს გამართული [[ბუქარესტი]]ს სამიტის გადაწყვეტილების საფუძველზე [[ალბანეთი]] და [[ხორვატია]] ოფიციალურად ალიანსის წევრები [[2009]] წლის 1 აპრილს გახდნენ. ბუქარესტის სამიტის დეკლარაციაში დაფიქსირდა, რომ საქართველო და უკრაინა აუცილებლად გახდებიან ალიანსის წევრები. [[2015]] წელს [[ბრიუსელი]]ს მინისტერიალზე [[მონტენეგრო]]მ ნატოსგან ალიანსის წევრობაზე მიწვევა მიიღო - [[2017]] წლის 5 ივნისს კი 29-ე წევრი ოფიციალურად გახდა. [[2019]] წელს [[ლონდონი]]ს სამიტის გადაწყვეტილებით [[ჩრდილოეთ მაკედონია]] [[2020]] წელს ჩრდილოატლანტიკური ალიანსის 30-ე წევრი გახდა. [[2023]] წელს ჩრდილოატლანტიკური ალიანსის 31-ე წევრი გახდა ფინეთი. [[2024]] წელს ჩრდილოატლანტიკური ალიანსის 32-ე წევრი გახდა შვედეთი. ==ჩრდილოატლანტიკური ალიანსის მიერ განხორციელებული ოპერაციები და მისიები== აღსანიშნავია, რომ [[ცივი ომი]]ს პერიოდში NATO არ ჩართულა სამშვიდობო ოპერაციებში და მხოლოდ 90-იანი წლების დასაწყისიდან დაიწყო სამშვიდობო მისიებში მონაწილეობის მიღება: *Anchor Guard ([[1990]] წლის 10 აგვისტო - [[1991]] წლის 9 მარტი) პირველი ოპერაციის განხორციელება უკავშირდება [[ერაყი]]ს შეჭრას [[ქუვეითი|ქუვეითში]]. NATO-ს საჰაერო ძალები განლაგდნენ [[თურქეთი|თურქეთში]], სადაც აკონტროლებდნენ სიტუაციას რათა გალფის კრიზისის გამწვავების შემთხვევაში დაეცვათ ალიანსის წევრი [[თურქეთი]] მოსალოდნელი საფრთხისგან. *Ace Guard ([[1991]] წლის 3 იანვარი - [[1991]] წლის 8 მარტი) [[თურქეთი]]ს მოთხოვნის შესაბამისად ალიანსმა დაიწყო ოპერაცია Ice Guard, რაც განპირობებული იყო სპარსეთის ყურის პირველი ომისას ერაყის მხრიდან თურქეთისკენ მომდინარე საფრთხისგან. აღნიშნულ მისიაში NATO-ს მიერ თურქეთში საჰაერო ძალები იქნა მივლენილი. *Allied Goodwill I & II ([[1992]] წლის 4-9 თებერვალი & 27 თებერვალი - 24 მარტი) [[1991]] წელს [[საბჭოთა კავშირის დაშლა|საბჭოთა კავშირის დაშლისა]] და მისი [[ეკონომიკური სისტემა|ეკონომიკური სისტემის]] კოლაფსის შემდეგ, NATO-მ საერთაშორისო მხარდაჭერის პროგრამის ფარგლებში განახორციელა ჰუმანიტარული დახმარება - გაგზავნა ექსპერტები და სამედიცინო სფეროს მრჩევლები რუსეთსა და სხვა ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში. *Agile Genie ([[1992]] წლის 1-19 მაისი) მას შემდეგ რაც [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია]]მ [[ლიბია|ლიბიის]] წინააღმდეგ სანქციები დააწესა [[1988]] წელს [[შოტლანდია|შოტლანდიის]] საჰაერო სივრცეში [[Pan Am]]-ის თვითმფრინავის დაბომბვის გამო - NATO-მ დაიწყო [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვის]] აკვატორიისა და ჩრდილოეთ აფრიკის სანაპიროს საჰაერო მონიტორინგი, რის შედეგადაც საერთო ჯამში 36 მისიის ფარგლებში განხორციელდა 2336 საათის ფრენა. *Maritime Monitor ([[1992]] წლის 16 ივლისი - 22 ნოემბერი) NATO-ს სამხედრო გემებმა მონიტორინგი დაიწყეს ადრიატიკის ზღვაში გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის დადგენილების შესაბამისად, რომელიც [[იუგოსლავიის ომები|იოგოსლავიის ომში]] მონაწილე მხარეებისთვის იარაღის მიწოდებაზე ემბარგოს შეეხებოდა. *Sky Monitor ([[1992]] წლის 15 ოქტომბერი - [[1993]] წლის 12 აპრილი) [[იუგოსლავია|იუგოსლავიის]] კონფლიქტისას NATO-ს სამხედრო გემებმა ბოსნიის საჰაერო სივრცის მონიტორინგი დაიწყეს [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის]] მიერ მისი არასაფრენ ზონად გამოცხადების შემდგომ. *Deny Flight ([[1993]] წლის 12 აპრილი - [[1995]] წლის 21 დეკემბერი) აღნიშნული ოპერაცია Sky Monitor-ის გაგრძელება იყო, თუმცა დაემატა [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის]] სამშვიდობო მისიის საჰაერო მხარდაჭერის მიმართულება და საჰაერო პასუხის ვალდებულება აუცილებლობის შემთხვევაში [[გაერო]]ს მიერ მიღებული შესაბამისი რეზოლუციის აღსრულების მხარდასაჭერად. [[1994]] წლის 28 თებერვალს, NATO მისი ისტორიის მანძლზე პირველად ჩაერთო საომარ მოქმედებებში. *Sharp Guard ([[1993]] წლის 15 ივნისი-[[1996]] წლის 2 ოქტომბერი) [[გაერო]]ს მიერ იარაღით ვაჭრობის აკრძალვის გადაწყვეტილების შესრულების მიზნით NATO-ს ჩრდილოატლანტიკური საბჭოსა და დასავლეთ ევროპული კავშირის შეთანხმების შესაბამისად, მათი ოპერაციები ადრიატიკის ზღვაში გაერთიანდა. *Deadeye and Deliberate Force (1995 წლის 30-31 აგვისტო-1995 წლის 5-14 სექტემბერი) [[სარაევო]]ს დაბომბვამ დიდი მსხვერპლი გამოიწვია, გაეროს სამშვიდობო ძალებმა NATO-ს საჰაერო დახმარების თხოვნით მიმართა. [[1995]] წლის 30 აგვისტოს NATO-მ [[ბოსნია]]ში სერბების სამხედრო შენაერთებზე საჰაერო დარტყმები განახორციელა. გამაფრთხილებელი ოპერაციის (Deadeye) უგულებელყოფამ განაპირობა ოპერაცია Deliberate Force-ის დაწყება, რომელიც მიმართული იყო მოწინააღმდეგის სამეთაურო შტაბისა და საბრძოლო მასალების საწყობების წინააღმდეგ. *Joint Endeavour ([[1995]] წლის 20 დეკემბერი - [[1996]] წლის 20 დეკემბერი) NATO-ს პირველი სამშვიდობო მისიის (the Implementation Force (IFOR)) მიზანი იყო [[ბოსნია-ჰერცეგოვინა]]ში სამშვიდობო შეთანხმების სამხედრო ასპექტის განხორხციელება. IFOR-ის ფარგლებში 60.000-მდე სამხედრომ მიიღო მონაწილეობა 16 NATO-ს წევრი და 17 პარტნიორი ქვეყნიდან. *Joint Guard ([[1996]] წლის 20 დეკემბერი - [[1998]] წლის 20 ივნისი) ოპერაცია Joint Endeavour-სა და სამშვიდობო შეთანხმების ფარგლებში ცალკეული სამხედრო დავალებების შესრულების შემდეგ, NATO-მ განაგრძო [[ბოსნია-გერცეგოვინა]]ში საერთაშორისო სამშვიდობო მისიის ხელმძღვანელობა, თუმცა ამჯერად შედარებით მცირე მასშტაბის და მიმართულებით მოქმედებდა - the Implementation Force (IFOR) შეიცვალა Stabilisation Force (SFOR)-მა. *Joint Forge ([[1998]] წლის 20 ივნისი - [[2004]] წლის 2 დეკემბერი) მას შემდეგ, რაც [[ბოსნია-ჰერცეგოვინა]]ში სიტუაცია სტაბილური გახდა და სახელმწიფოს თავადაც შეეძლო საკუთარი საჰაერო სივრცის კონტროლი, ქვეყანაში საერთაშორისო მშვიდობისმყოფელთა არსებული რაოდენობა აღარ იყო საჭირო. შესაბამისად, NATO-მ კვლავ შეამცირა არსებული კონტინგენტი და ცვლილებები შეიტანა სამშვიდობო მისიაშიც Stabilisation Force (SFOR), რომელიც საბოლოოდ [[2004]] წლის 2 დეკემბერს დასრულდა. *Joint Guarantor ([[1998]] წლის 4 დეკემბერი - [[1999]] წლის 20 მარტი) NATO-მ [[კოსოვო]]ში [[ეუთო]]ს სადმკვირვებლო მისიის საევაკუაციო გეგმა მოამზადა, თუმცა ევაკუაციის საჭიროება არ დამდგარა. [[ეუთო]]ს მისიამ [[კოსოვო]] [[1999]] წლის 20 მარტს, კონფლიქტის დაწყებამდე 4 დღით ადრე დატოვა. *Joint Guardian (1999 12 ივნისიდან) NATO-ს მიერ კოსოვოს კონფლიქტში ჩარევა განხორციელდა რეგიონში მიმდინარე საომარი მოქმედებების, ძალადობისა და რეპრესიების შეჩერების მიზნით. [[კოსოვო]]სთან დაკავშირებით [[გაეროს ქარტია|გაეროს ქარტიისა]] და [[საერთაშორისო სამართალი|საერთაშორისო სამართლის]] შესაბამისად [[1999]] წელს NATO-სა და ყოფილი იუგოსლავიის არმიის სარდლობას შორის სამხედრო შეთანხმების ხელმოწერის შედეგად, [[1999]] წლის 12 ივნისს, გაეროს მანდატის საფუძველზე, NATO-მ რეგიონში ე.წ. კოსოვოს ძალები (Kosovo Force – KFOR) გაგზავნა. NATO-ს ხელმძღვანელობით მოქმედი კოსოვოს ძალები (KFOR) განლაგდნენ კოსოვოში, რათა უზრუნველეყოთ სამშვიდობო შეთანხმებით (Military Technical Agreement) გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულება. KFOR-ის სამხედრო წარმომადგენლობა უნდა ყოფილიყო მზად, თავიდან აეცილებინა კონფლიქტის ხელახალი ესკალაცია, შეექმნათ უსაფრთხო გარემო დაბრუნებული იძულებით გადაადგილებული პირებისთვის, ლტოლვილთათვის და საერთაშორისო ორგანიზაციებისთვის (რომლებიც თავის მხრივ დახმარებას უწევდნენ კონფლიქტით დაზარალებულ ადამიანებს); გაეკონტროლებინათ კოსოვოს საზღვრები; *Essential Harvest ([[2001]] წლის 27 აგვისტო - 27 სექტემბერი) [[2001]] წლის ივნისში [[იუგოსლავია|იუგოსლავიის]] ყოფილმა რესპუბლიკა [[მაკედონია]]მ თხოვნით მიმართა NATO-ს დახმარებოდა ქვეყნის ტერიტორიაზე ეროვნულ გამათავისუფლებელი არმიისა და ეთნიკურ ალბანელთა მეამბოხე ჯგუფების განიარაღებაში. დაპირისპირებულ მხარეთა შორის NATO-ს ხელშეწყობით შემდგარი პოლიტიკური დიალოგის შედეგად შემუშავდა სამშვიდობო გეგმა და საბოლოოდ რეგიონში საომარი მოქმედებებიც შეწყდა. ოჰრიდის ხელშეკრულების (Ohrid Framework Agreement) საფუძველზე, [[2001]] წლის 27 აგვისტოს ოპერაციის Essential Harvest-ის ფარგლებში, NATO-მ იუგოსლავიის ყოფილ რესპუბლიკა მაკედონიაში სამხედრო მისია მიავლინა. NATO-ს მისიას ევალებოდა ეროვნულ-გამათავისუფლებელ არმიაში არსებული იარაღის შეგროვება და განადგურება. აღნიშნულმა ოპერაციამ ხელი შეუწყო სამოქალაქო კონფლიქტის ესკალაციის თავიდან აცილებას. ===NATO-ს მისია ერაყში=== NATO-ს ჩართულობა ერაყში მიმდინარე კოალიციური ჯარების მიერ წარმოებულ სამხედრო ოპერაციაში მხოლოდ ერაყელი სამხედრო მოსამსახურეების წვრთნაში გამოიხატებოდა, რაც ერაყის გარდამავალი მთავრობის თხოვნის შედეგად განხორციელდა. ალიანსმა აღნიშნული თხოვნის დაკმაყოფილების გადაწყვეტილება [[2004]] წლის [[სტამბოლი]]ს სამიტზე მიიღო. [[2004]] წლის 7 აგვისტოდან NATO-ს მისია ერაყელ სამხედრო მოსამსახურეების წვრთნიდა როგორც ერაყში, ასევე ალიანსის წევრი ქვეყნების ტერიტორიაზე. ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს [[2004]] წლის 22 სექტემბერის გადაწყვეტილების შედეგად, ერაყში წვრთნების, განათლებისა და დოქტრინების ცენტრი შეიქმნა. [[2004]]-[[2006]] წლებში NATO-ს მისიის ფარგლებში 5000-მდე ერაყელმა ოფიცერმა აიმაღლა კვალიფიკაცია. ===NATO-ს მისია ავღანეთში=== [[2001]] წლის 11 სექტემბერს [[აშშ]]-ში ტერორისტების მიერ განხორციელებული ტერაქტის შედეგად, პირველად ალიანსის ისტორიაში, მოკავშირეებმა აამოქმედეს [[ვაშინგტონი]]ს ხელშეკრულების მე-5 მუხლი (კოლექტიური თავდაცვა). ალიანსმა ოპერატიულად დაიწყო ოპერაცია Active Endeavor, ხომალდები განათავსა ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილში, რათა გამოეაშკარავებინა ტერორისტულ საქმიანობაში ეჭვმიტანილი ხომალდები. ჩრდილოატლანტიკური ალიანსის ისტორაში მისია ავღანეთში იყო ყველაზე მასშტაბური სამხედრო ოპერაცია, ევროატლანტიკური სივრცის გარეთ. [[2001]] წლის დეკემბერში, ავღანეთიდან ტერორისტული დაჯგუფება [[ალქაიდა]]სა და [[თალიბები|თალიბების]] დამარცხების შემდეგ, [[ავღანეთი]]ს ოპოზიციის ლიდერებმა ქალაქ [[ბონი|ბონში]] (გერმანია) გამართულ კონფერენციაზე განიხილეს ქვეყნის სამომავლო განვითარების გზები. გადაწყდა ახალი სახელმწიფო სტრუქტურის – [[ავღანეთი]]ს დროებითი ხელისუფლების ჩამოყალიბება და ქვეყანაში უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად [[საერთაშორისო უსაფრთხოების მხარდაჭერის ძალები]]ს (International Security Assistance Force – ISAF) მისიის ფორმირება. თავდაპირველად ISAF-ის მისიას ექვსთვიანი ვადით ცალკეული ქვეყნები ხელმძღვანელობდნენ და ოპერაციებზე პასუხისმგებლობაც მათ ეკისრებოდათ. თუმცა, [[2003]] წლის აგვისტოდან მისიის ხელმძღვანელობა NATO-ს ჩაბარდა. ISAF იყო გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მანდატით მოქმედი საერთაშორისო მისია, რომელიც აერთიანებდა სამხედრო მოსამსახურეებს 51 ქვეყნიდან. ISAF-ის მიზანი იყო ავღანეთში უსაფრთხო გარემოს ჩამოყალიბების ხელშეწყობა. თავდაპირველად მისიის მანდატი [[ქაბულითა]] და მისი შემოგარენით შემოიფარგლებოდა, თუმცა [[2003]] წლის ოქტომბრიდან ISAF [[ავღანეთი]]ს მთელს ტერიტორიაზე გავრცელდა. აღნიშნული გარემოების გათვალისწინებით, ალიანსმა შექმნა სამოქალაქო-სამხედრო პროვინციების სარეკონსტრუქციო ჯგუფები (Provincial Reconstruction Teams – PRT). PRT წარმოადგენდა სამოქალაქო და სამხედრო მოსამსახურეებისაგან დაკომპლექტებულ ჯგუფებს, რომლებიც იცავდნენ ქვეყნის ტერიტორიაზე მოქმედი საერთაშორისო ორგანიზაციების უსაფრთხოებას; მონაწილეობდნენ სკოლების, სამედიცინო დაწესებულებებისა და წყლის სისტემების აღდგენით სამუშაოებში; მხარს უჭერდნენ სამოქალაქო და სამხედრო პროექტების განხორციელებას. NATO-ს მისია [[2014]] წლის 28 დეკემბერს ოფიციალურად დასრულდა. ISAF-ის მისიის შემდგომ ალიანსმა ავღანეთში [[2015]] წლიდან აამოქმედა - გადამწყვეტი მხარდაჭერის მისია, რომელიც სასწავლო და საკონსულტაციო ხასიათისაა და ავღანელი სამხედროების დახმარებას ისახავს მიზნად. ==წევრები== {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! width="120"|თარიღი !! width="140"|ქვეყანა !! width="350"|სქოლიო |- !colspan=3 |დამფუძნებლები |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|ბელგია}} || |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|გაერთიანებული სამეფო}} || |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|დანია}} || |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|ისლანდია}} || ისლანდია არის ალიანსის ერთადერთი წევრი, რომელსაც არ გააჩნია რეგულარული სამხედრო შენაერთები - მხოლოდ სანაპირო დაცვის ნაწილები. |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|იტალია}} || |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|კანადა|1921}} || |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|ლუქსემბურგი}} || |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|ჰოლანდია}} || |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|ნორვეგია}} || |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|პორტუგალია}} || |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|აშშ|1912}} || |- | [[4 აპრილი]] [[1949]] || {{დროშა|საფრანგეთი}} ||[[1966|1966 წლის]] ივლისიდან საფრანგეთმა დატოვა ალიანსის სამხედრო ორგანიზაცია, თუმცა გააგრძელა მონაწილეობა პოლიტიკურ სტრუქტურებში. [[2009|2009 წლიდან]] საფრანგეთი დაბრუნდა ალიანსის ყველა სტრუქტურაში. |- !colspan=3 |პირველი გაფართოება |- | [[18 თებერვალი]] [[1952]] || {{დროშა|საბერძნეთი}} || [[1974|1974 წლიდან]] [[1980|1980 წლამდე]] საბერძნეთი არ იღებდა მონაწილეობას ალიანსის სხვა წევრთან - თურქეთთან დაძაბული ურთიერთობების გამო. |- | [[18 თებერვალი]] [[1952]] || {{დროშა|თურქეთი}} || |- !colspan=3 |მეორე გაფართოება |- | [[9 მაისი]] [[1955]] || {{დროშა|გერმანია}} || [[1955|1955 წლისთვის]] გერმანია გაყოფილი იყო ორ ნაწილად - პროდასავლურ [[გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა|გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკად]] და პროსაბჭოურ [[გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკა|გერმანიის დემოკრატიულ რესპუბლიკად]]. [[საარი]] შეურთდა გერმანიას, და ალიანსს [[1957|1957 წელს]], ხოლო დანარჩენი გერმანია - [[ბერლინის კედელი|ბერლინის კედლის]] დამხობის შემდეგ, [[1990|1990 წლის]] [[3 ოქტომბერი|3 ოქტომბერს]]. |- !colspan=3 |მესამე გაფართოება |- | [[30 მაისი]] [[1982]] || {{დროშა|ესპანეთი}} || არ იღებს მონაწილეობას ალიანსის სამხედრო ორგანიზაციაში. |- !colspan=3 |მეოთხე გაფართოება |- | [[12 მარტი]] [[1999]] || {{დროშა|უნგრეთი}} || |- | [[12 მარტი]] [[1999]] || {{დროშა|პოლონეთი}} || |- | [[12 მარტი]] [[1999]] || {{დროშა|ჩეხეთი}} || |- !colspan=3 |მეხუთე გაფართოება |- | [[29 მარტი]] [[2004]] || {{დროშა|ბულგარეთი}} || |- | [[29 მარტი]] [[2004]] || {{დროშა|ლატვია}} || |- | [[29 მარტი]] [[2004]] || {{დროშა|ლიეტუვა}}|| |- | [[29 მარტი]] [[2004]] || {{დროშა|რუმინეთი}} || |- | [[29 მარტი]] [[2004]] || {{დროშა|სლოვაკეთი}} || |- | [[29 მარტი]] [[2004]] || {{დროშა|სლოვენია}} || |- | [[29 მარტი]] [[2004]] || {{დროშა|ესტონეთი}} || |- !colspan=3 |მეექვსე გაფართოება |- | [[1 აპრილი]] [[2009]] || {{დროშა|ალბანეთი}} || |- | [[1 აპრილი]] [[2009]] || {{დროშა|ხორვატია}} || |- !colspan=3 |მეშვიდე გაფართოება |- | [[5 ივნისი]] [[2017]] || {{დროშა|მონტენეგრო}} || |- !colspan=3 |მერვე გაფართოება |- | [[27 მარტი]] [[2020]] || {{დროშა|ჩრდილოეთი მაკედონია}} || |- !colspan=3 |მეცხრე გაფართოება |- | [[4 აპრილი]] [[2023]] || {{დროშა|ფინეთი}} || |- !colspan=3 |მეათე გაფართოება |- | [[7 მარტი]] [[2024]] || {{დროშა|შვედეთი}} || |- |} ===ევრო-ატლანტიკური პარტნიორობა=== [[File:NATO partnerships.svg|thumb|left|upright=2| {{legend|#004990|ნატოს წევრი ქვეყნები|outline=black}} {{legend|#2A7FFF|წევრობის სამოქმედო გეგმა|outline=black}} {{legend|#88B7FF|გაძლიერებული შესაძლებლობების პარტნიორი|outline=black}} {{legend|#FFD900|ინდივიდუალური პარტნიორობის სამოქმედო გეგმა|outline=black}} {{legend|#FF7826|პარტნიორობა მშვიდობისთვის (PfP)|outline=black}} {{legend|#D40000|ხმელთაშუაზღვის დიალოგი (MD)|outline=black}} {{legend|#C0F|სტამბულის თანამშრომლობის ინიციატივა (ICI)|outline=black}} {{legend|#008000|კონტაქტი ქვეყნები|outline=black}}]] {{clear}} <div style="overflow:auto; overflow-x:auto; overflow-y:hidden;"> {| class="wikitable" style="margin: 1em" |- !colspan=3|პარტნიორობა მშვიდობისთვის (Partnership for Peace, PfP) !rowspan=2|ხმელთაშუაზღვის დიალოგი !rowspan=2|საკონტაქტო ქვეყნები |- !დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა !ცივი ომის მონაწილე ყოფილი სოციალისტური ქვეყნები !ცივი ომის მონაწილე კაპიტალისტური ქვეყნები |- |{{დროშა|სომხეთი}} !იუგოსლავია |{{დროშა|ავსტრია}} |{{დროშა|ალჟირი}} |{{დროშა|ავსტრალია}} |- |{{დროშა|აზერბაიჯანი}} |{{დროშა|ბოსნია და ჰერცეგოვინა}} |{{დროშა|ეგვიპტე}} |{{დროშა|იაპონია}} |- |{{დროშა|ბელარუსი}} |{{დროშა|ირლანდია}} |{{დროშა|ისრაელი}} |{{დროშა|ახალი ზელანდია}} |- |{{დროშა|ყაზახეთი}} |{{დროშა|მონტენეგრო}} |{{დროშა|მალტა}} |{{დროშა|იორდანია}} |{{დროშა|სამხრეთი კორეა}} |- |{{დროშა|ყირგიზეთი}} |{{დროშა|სერბეთი}} |{{დროშა|მავრიტანია}} |rowspan=5|&nbsp; |- |{{დროშა|მოლდოვა}} !სსრკ |{{დროშა|შვეიცარია}} |{{დროშა|მაროკო}} |- |{{დროშა|რუსეთი}} |{{დროშა|საქართველო}} |rowspan=3|&nbsp; |{{დროშა|ტუნისი}} |- |{{დროშა|ტაჯიკეთი}} |{{დროშა|თურქმენეთი}} |rowspan=2|&nbsp; |- |{{დროშა|უზბეკეთი}} |{{დროშა|უკრაინა}} |} </div> ==იხილეთ აგრეთვე== * [[ნატო-საქართველოს ურთიერთობები]] * [[ნატო-რუსეთის ურთიერთობები]] * [[უკრაინა-ნატოს ურთიერთობები]] == ლიტერატურა == * სოსო ცინცაძე. ულდის უმულისი. "ნატო და საქართველოს უსაფრთხოება". თბილისი. 2008 წელი. * http://old.infocenter.gov.ge/70-chrdiloatlantikuri-khelshekruleba.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407043718/http://old.infocenter.gov.ge/70-chrdiloatlantikuri-khelshekruleba.html |date=2022-04-07 }} 25.03.2020 ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულება * https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_171584.htm 25.03.2020 ჩრდილოატლანტიკური ალიანსის გადაწყვეტილებით, ჩრდილოეთ მაკედონია NATO-ს 30-ე წევრი გახდება * http://old.infocenter.gov.ge/nato-structure/#1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001201941/http://old.infocenter.gov.ge/nato-structure/#1 |date=2020-10-01 }} 25.03.2020 * http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/ჩრდილოატლანტიკური_ხელშეკრულების_ორგანიზაცია_(ნატო) 25.03.2020 * https://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_49205.htm 25.03.2020 * https://www.nato.int/cps/en/natohq/structure.htm 25.03.2020 * https://www.nato.int/cps/ic/natohq/topics_49763.htm 25.03.2020 * http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=6&t=4166 25.03.2020 * http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=3&t=10274 25.03.2020 * http://www.ungeorgia.ge/geo/პუბლიკაციები/გლობალური_პუბლიკაციები?info_id=1#.Xno8meozbIV{{Dead link|date=ნოემბერი 2024 |bot=InternetArchiveBot }} 25.03.2020 * https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_24733.htm 25.03.2020 * https://www.nato.int/docu/pr/1997/p97-081e.htm 25.03.2020 * https://www.nato.int/docu/pr/1999/p99-063e.htm 25.03.2020 * https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_27444.htm? 25.03.2020 * https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_19552.htm? 25.03.2020 * https://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_8443.htm 25.03.2020 * https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_144647.htm * https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_171584.htm * https://shape.nato.int/resources/21/NATO%20Operations,%201949-Present.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220201228/http://www.shape.nato.int/resources/21/NATO%20Operations,%201949-Present.pdf |date=2016-02-20 }} * http://old.infocenter.gov.ge/peacekeeping-missions/#1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001182229/http://old.infocenter.gov.ge/peacekeeping-missions/#1 |date=2020-10-01 }} * http://www.weu.int/Declaration_E.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010150807/http://www.weu.int/Declaration_E.pdf |date=2017-10-10 }} * http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=6&t=4157 * https://jfcnaples.nato.int/kfor {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527040828/https://jfcnaples.nato.int/kfor |date=2020-05-27 }} 25.03.2020 * https://www.gfsis.org/files/my-world/17/2.pdf 25.03.2020 ირაკლი მენაღარიშვილი, „როგორ შეიქმნა ნატო“ * http://old.infocenter.gov.ge/uploads/files/2019-04/1555401920_nato-book-2019-1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929150031/http://old.infocenter.gov.ge/uploads/files/2019-04/1555401920_nato-book-2019-1.pdf |date=2020-09-29 }} 25.03.2020საინფორმაციო ცენტრი ნატოსა და ევროკავშირის შესახებ „გზამკვლევი ნატოს და ევროკავშირის შესახებ“ ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ნატოს წევრები და კანდიდატები}} [[კატეგორია:საერთაშორისო ორგანიზაციები]] [[კატეგორია:სამხედრო ალიანსები]] [[კატეგორია:ცივი ომის ხელშეკრულებები]] [[კატეგორია:ნატო]] [[კატეგორია:ორგანიზაციები ანბანის მიხედვით]] [[კატეგორია:ანტი-კომუნისტური ორგანიზაციები]] 68r13zn2oaipffjjwvpu70c35zy18c0 0 8306 5405478 4885852 2026-06-02T06:59:23Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405478 wikitext text/x-wiki {{მმ*|ფიროსმანი}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ნიკო ფიროსმანი | სათაური = ნიკო ფიროსმანი | გარდაცვალების თარიღი = [[1918]] | სრული სახელი = ნიკო ფიროსმანაშვილი | მშობსახელი = | მიმდინარეობა = [[ნაივური ხელოვნება]] | მომზადება = თვითნასწავლი | ეროვნება = [[ქართველები|საქართველო]] | ცნობილი ნამუშევრები = | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = | საიტი = | ხელმოწერა =Niko Pirosmani signature (vect).svg }} '''ნიკოლოზ (ნიკო) ფიროსმანაშვილი''' (''ნიკო ფიროსმანი''; დ. [[5 აპრილი]] ან [[5 მაისი]], [[1862]],<ref>{{cite web|url=http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00008589|title=ნიკო ფიროსმანი|publisher=[[ბიოგრაფიული ლექსიკონი]]|accessdate=13 სექტემბერი, 2018}}</ref> სოფ. [[მირზაანი (დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი)|მირზაანი]] ― გ. [[1918]], [[თბილისი]]) — [[ქართველები|ქართველი]] მხატვარი. == ბიოგრაფია == [[ფაილი:House of Pirosmani.jpg|200პქ|მარცხნივ|მინი|სახლი სადაც დაიბადა ნიკო ფიროსმანაშვილი]] [[ფაილი:Пиросмани.png|მინი|ნიკო ფიროსმანაშვილი ახალგაზრდობაში.]] ცნობები ფიროსმანის ცხოვრების შესახებ უმეტესად შეკრებილია მისი გარდაცვალების შემდეგ. დაიბადა გლეხის ოჯახში (სოფელ [[მირზაანი (დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი)|მირზაანში]], ახლანდ. [[დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი|დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში]], [[კახეთის მხარე|კახეთში]]). მისი ბავშვობის საუკეთესო მეგობარი იყო ლევან კალმახელიძე, რომელმაც ასწავლა ხატვა. რომელიც ადრევე გადასახლდა შულავერში. მშობლების გარდაცვალების შემდეგ ფიროსმანი თბილისში გადავიდა საცხოვრებლად. ბავშვობაშივე იჩენდა დიდ ინტერესს მხატვრობისადმი, ბევრს ხატავდა კიდეც. სპეციალური სამხატვრო განათლება არ მიუღია. 1880-იან წლებში თვითნასწავლ [[ზაზიაშვილი, გიორგი|გ. ზაზიაშვილთან]] ერთად გახსნა ფერწერის სახელოსნო და აბრების შეკვეთებს იღებდა. [[1890]]-[[1894]] კონდუქტორად მუშაობდა ამიერკავკასიის რკინიგზაზე, შემდეგ ვაჭრობაშიც სცადა ბედი. XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე თბილისელ მედუქნეებთან და მიკიტნებთან აფარებდა თავს, მათი შეკვეთით ხატავდა აბრებს, პორტრეტებს, სურათებს. სიცოცხლის ბოლომდე გაჭირვებას თავი ვერ დააღწია; ქართველ მხატვართა საზოგადოება დროდადრო ცდილობდა შეემსუბუქებინა მისი ხვედრი. თუმცა ფიროსმანი მარტოობაში გარდაიცვალა და მისი საფლავიც უცნობი დარჩა. [[თბილისი|თბილისში]] არსებობს [[ნიკო ფიროსმანის ქუჩა|მისი სახელობის ქუჩა]]. == შემოქმედება == [[ფაილი:Pirosmani - Giraffe.jpg|მარცხნივ|მინი|272x272პქ|ჟირაფი]] ფიროსმანის, როგორც მხატვრის აღმოჩენაში, მისი სურათების შეგროვებასა და შემოქმედების პროპაგანდაში განსაკუთრებული ღვაწლი მიუძღვის ძმებ ზდანევიჩებს — მხატვარ [[ზდანევიჩი, კირილ|კირილ]] და პოეტ [[ილია ზდანევიჩი|ილიას]], მხატვრებს მ. ლე დანტიუს, [[შევარდნაძე, დიმიტრი|დ. შევარდნაძეს]], [[გუდიაშვილი, ლადო|ლ. გუდიაშვილს]], [[კაკაბაძე, დავით|დ. კაკაბაძეს]] და სხვებს. უფრო გვიან — [[ლეონიძე, გიორგი|გ. ლეონიძეს]], რომელმაც მნიშვნელოვანი ცნობები მოიპოვა მისი ბიოგრაფიისათვის. {{ციტატა|ჩემი აზრით, იგი იყო ერთადერთი მხატვარი, რომელმაც ნამდვილი ხალხური გადმოცემის სიცხოველით მოგვცა მთელი XIX საუკუნის ქართული ყოფა-ცხოვრება|დიმიტრი შევარდნაძე}} ფიროსმანის ნამუშევრები წარმოდგენილი იყო ქართველ მხატვართა I დიდ გამოფენაზე თბილისში [[1918]] წელს. [[1920]]-იან წლებში იბეჭდებოდა წერილები პერიოდულ პრესაში, გამოიცა მისდამი მიძღვნილი კრებული. განსაკუთრებით გაცხოველდა ინტერესი ფიროსმანისადმი 50-იან წლების შემდეგ — გამოიცა წიგნები საქართველოში, რუსეთში, უცხოეთში. შეიქმნა ბიოგრაფიული ფილმი, დაიწერა მისდამი მიძღვნილი პიესები, მუსიკალური ნაწარმოებები; ფიროსმანის სურათების გამოფენა მოეწყო ყოფილ სსრკ-ის ქალაქებში და დასავლეთ ევროპის მრავალ ქვეყანაში. თბილისში დაიდგა ფიროსმანის ძეგლი; მხატვრის მშობლიურ სოფელში — მირზაანში — გაიხსნა ფიროსმანის მუზეუმი. მხატვრის ნამუშევართა დიდი ნაწილი ამჟამად ინახება [[საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმი|საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში]], აგრეთვე ყოფილ სსრკ-ისა და საზღვარგარეთის ზოგ მუზეუმებში, თბილისის ყოფილ სსრკ-ისა და უცხოეთის კერძო კოლექციებში. მის ნაწარმოებთა დიდი ნაწილის ქრონოლოგია დღემდე დაუდგენელია. [[ფაილი:Pirosmani - Fisherman with a red shirt.jpg|მინი|269x269პქ|მეთევზე]] ფიროსმანის თემატიკას გარკვეული კვალი დაამჩნია იმ სოციალურმა გარემომ, რომელშიც უხდებოდა ცხოვრება მხატვარს. მის მხატვრულ მემკვიდრეობაში დიდი ადგილი უჭირავს ქეიფის სცენებს, რომელიც არსებითად, თბილისელ ვაჭარ-ხელოსანთა, მიკიტნების,ზოგჯერ თავადების ჯგუფურ პორტრეტებს წარმოადგენს („ბეგოს კამპანია“, „ქეიფი მეარღნე დათიკო ზემელთან“, „თავადების ქეიფი მინდვრად“, „ხუთი თავადის ქეიფი“, 1906, ყველა — საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი, თბილისი და სხვა). ზოგჯერ ქეიფის სცენები გაშლილია პეიზაჟის ფონზე („სვირი“, საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი, თბილისი), ან ჩართულია მრავალფიგურიან „პანორამულ“ კომპოზიციებში („ვირის ხიდი“, „კახეთის ეპოსი“, „ქეიფი რთველში“). თემატიკურად სცენებს ენათესავება ნატურმორტები და აბრები. ფიროსმანაშვილს იზიდავდა სოფლის ბუნება და ცხოვრება („რთველი“, „დღეობა ბოლნისში“, „გლეხის ქალი ვაჟით“, „გლეხკაცი ვაჟით“, „წყალზე მიმავალი ბავშვებიანი დედაკაცი“, „კალოობა“ - ყველა საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი, თბილისი); იშვიათად მიმართავდა ქალაქურ პეიზაჟებს („ბათუმი“, „ფუნიკულორი“ — ორივე საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი, თბილისი). განსაკუთრებული პოეტური ძალით არის აღბეჭდილი ფიროსმანაშვილის მიერ დახატული ღამის სცენები („არსენალის გორა ღამით“, მოსკოვი, კერძო კოლექცია; „ყაჩაღმა ცხენი მოიპარა“, „დათვი მთვარიან ღამით“ — ორივე საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი, თბილისი). მკვეთრი სოციალური დახასიათებებით გამოირჩევა ფიროსმანაშვილის მიერ თბილისელი ხელოსნების, მედუქნეების, კინტოების, ბოჰემის წარმომადგენელთა, აგრეთვე მუშების პორტრეტები („გოგონა საჰაერო ბუშტით“,მოსკოვი, კერძო კოლექცია; „მდიდარი კინტოს შვილი“, „მეეზოვე“, „ორი მუშა“, „აქტრისა მარგარიტა“, „ორთაჭალის ტურფები“, „მუშა სოსო“, „მებადური“ — ყველა საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი, თბილისი და სხვა). სოციალური დაპირისპირება მკაფიოდ არის ნაჩვენები ცნობილ სურათში „უშვილო მილიონერი და ღარიბი ქალი შვილებით“ (საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი). [[ფაილი:Pirosmani - Actress Margarita.jpg|მარცხნივ|მინი|274x274პქ|აქტრისა მარგარიტა]] ფიროსმანაშვილის შემოქმედებაში დიდი ადგილი უჭირავს ანიმალისტურ ჟანრს (დღემდე ფიროსმანაშვილი ერთადერთი ქართველი ანიმალისტია). უეჭველია, მხატვარი ცხოველთა გამოსახულებებში ხშირად გარკვეულ სიმბოლურ-მორალურ აზრს აქსოვდა. განსაკუთრებით შთამბეჭდავია „ირემი“, „ჟირაფი“, „თეთრი ღორი გოჭებით“, „შავი ტახი“, „თეთრი დათვი“, „არწივს კურდღელი დაუჭერია“ და სხვა (ყველა საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი). ფიროსმანს იზიდავდა ისტორიული თემებიცა და პერსონაჟებიც („რუსთაველი“, „თამარ მეფე“, „ერეკლე მეორე“, „გიორგი სააკაძე“ — არსებობს სხვადასხვა ვარიანტი; „შეთე გზას უჩვენებს თავად ბარიატინსკის შამილის დასაჭერად“ და სხვა). ფიროსმანის ზოგი სურათი ქართული თეატრის სპექტაკლებით (დ. ერისთავის „სამშობლო“, ვ. გუნიას „და-ძმა“) არის შთაგონებული. ფიროსმანი ჩვეულებრივ მუშამბაზე წერდა. მის სურათებში ადვილი შესამჩნევია, რომ ავტორს სპეციალური განათლება არ მიუღია, მაგრამ ეს არ უშლის ხელს მხატვრის მიერ შექმნილი სამყაროს მთლიანობას, ერთგვარად ხელს უწყობს კიდეც მისი სურათების მკაფიო თავისებურებების გამოვლენას. ფიროსმანაშვილის სურათების უპირველეს ძალას შეადგენს მათი შინაგანი სიმართლე, უშუალობა, დიდი ექსპრესიულობა, ხასიათის მკაფიო გამოკვეთა. სხვა თვითნასწავლ მხატვართაგან განსხვავებით, ფიროსმანაშვილი მიზნად არ ისახავდა ბუნების ნატურალისტურ იმიტაციას, არ მისდევდა წვრილმანებს, შესწევდა ყველაფერში არსებითის, ტიპურის დანახვისა და განზოგადების უნარი. მისი სურათების კოლორიტი მკაცრია, ზოგჯერ თითქმის მონოქრომული (ბევრი სხვა თვითნასწავლი მხატვრისაგან განსხვავებით, რომლებსაც ფერადების სიჭრელე ხიბლავდა). მათი აგება მოწმობს ავტორის მახვილ კომპოზიციურ ალღოს. ფიგურების განლაგება უმეტესად ფრონტალურია, იერატიკული, სახეები არ გადმოგვცემს კონკრეტულ განწყობილებას; სივრცის გადმოცემა, პროპორციული შეფარდებები რამდენიმე პირობითია; განურჩევლად ზომისა, ფიროსმანაშვილის სურათებს შინაგანი მნიშვნელოვანება და მონუმენტურობა ახასიათებს. ყველა ამ თვისებით ფიროსმანის შემოქმედება ძველ ქართულ კედლის მხატვრობას ენათესავება. == მემკვიდრეობა == [[ფაილი:ფიროსმანი.jpg|250px|thumb|ფიროსმანის ძეგლი მირზაანში.]] [[ფაილი:1lari.jpg|thumb|250px|ერთლარიანი ფიროსმანის გამოსახულებით]] როდესაც ფიროსმანს მემკვიდრეობას ვეცნობით, ნათელი ხდება მხატვრის ინტერესთა მრავალფეროვნება, რჩება შთაბეჭდილება, რომ მას სავსებით ჩამოყალიბებული მსოფლგაგება ჰქონდა და შეგნებულად, თანამიმდევრულად ქმნიდა თავის მხატვრულ სამყაროს. ფიროსმანის შემოქმედებამ XX საუკუნის 10-20-იან წლებში მიჯნაზე, როდესაც ხელოვნებაში მწვავედ დაისვა ქართული ეროვნული ფორმის ძიების საკითხი, დიდი გამოძახილი პოვა ქართველ მხატვართა ახალ თაობის წარმომადგენლებში, რომელთაც სამართლიანად მიაჩნდათ, რომ ფიროსმანი ეროვნულ ნიადაგზე ორგანულად აღმოცენებული მხატვარია. დღეს ფიროსმანის შემოქმედება საყოველთაო სახალხო სიყვარულით სარგებლობს. * [[ქიზიყი|ქიზიყში]] სოფ. [[მირზაანი (დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი)|მირზაანში]] ფიროსმანის მშობლიურ სახლში ამჟამად მისი სახლ-მუზეუმია განთავსებული. * მირზაანში ყოველწლიურად ოქტომბრის თვეს ტარდება ფიროსმანისადმი მიძღვნილი ფოლკლორული ზეიმი საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან ჩამოსული ხალხური ანსამბლების მონაწილეობით. * ნიკო ფიროსმანი გამოსახულია საქართველოს ეროვნულ ვალუტაზე — 1 [[ლარი|ლარიანზე]]. * ქალაქ [[სტამბოლი|სტამბოლში]], [[თურქეთი]], პერიოდულად იბეჭდება ორენოვანი ჟურნალი, სახელწოდებით „ფიროსმანი“.<ref>{{Cite web |url=http://www.pirosmani.com.tr/ |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2007-11-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071212154002/http://www.pirosmani.com.tr/ |archivedate=2007-12-12 }}</ref> == საინტერესო ცნობები == * [[საქართველოს ეროვნული მუზეუმი|საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში]] ნიკო ფიროსმანის 146 ნამუშევარია დაცული. 16 ტილო სიღნაღის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმშია გამოფენილი. * [[2006]] წლიდან ფიროსმანის გამოფენამ წარმატებით იმოგზაურა [[კიევი|კიევში]], [[სტამბოლი|სტამბოლში]], [[მინსკი|მინსკში]], [[ვეზელი|ვეზელესა]] და [[ვილნიუსი|ვილნიუსში]]. ამ ქვეყნებში მას 350 000-ზე მეტი დამთვალიერებელი ჰყავდა<ref>[http://www.medianews.ge/geo/news/43401.html ეროვნულ მუზეუმში ნიკო ფიროსმანაშვილის გამოფენა გაიხსნება]{{Dead link|date=ივლისი 2022 |bot=InternetArchiveBot }}{{Dead link|date=იანვარი 2021 |bot=InternetArchiveBot }}, ''მედინიუსი''.</ref>. * [[2011]] წლის მარტში ცნობილი გახდა, რომ სოფელ [[ოზაანი|ოზაანში]] ქვრივიშვილების [[მარანი|მარნის]] კარზე გაკეთებული წარწერა ნიკო ფიროსმანს ეკუთვნის. ექსპერტთა 4-კაციანმა ჯგუფმა ეს დასკვნა 8-თვიანი მუშაობის შემდეგ გამოიტანა. ხელოვნებათმცოდნეები ახლა ქვრივიშვილების ოჯახის გადასაწყვეტილებას ელოდებიან. მათ შეუძლიათ მარნის კარი დაიტოვონ, გაყიდონ ან ნიკო ფიროსმანის მუზეუმს გადასცენ.<ref>[http://www.rustavi2.com/news/news_textg.php?id_news=40702&pg=1&im=main&ct=3&wth= სოფელ ოზაანში ნიკალას გაკეთებული წარწერა აღმოაჩინეს / Rustavi 2 Broadcasting Company]{{Dead link|date=თებერვალი 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.rustavi2.com/news/news_textg.php?id_news=41180&pg=1&im=main&ct=3&wth= ფიროსმანის მიერ მოხატულ კარზე დავა გრძელდება / Rustavi 2 Broadcasting Company]{{Dead link|date=იანვარი 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[2011]] წლის [[31 მაისი|31 მაისს]] ქართველმა სამართალდამცველებმა, ერთ-ერთი საქმის გამოძიებისას, ნიკო ფიროსმანის კიდევ ერთი ადრე გაუჩინარებული ტილო - „დაჭრილი ჯარისკაცი“ იპოვეს. ტილოს ჩაუტარდა ექპერტიზა, რომელმაც დაადასტურა, რომ იგი ორიგინალია. იმავე დღეს „დაჭრილი ჯარისკაცი“ [[ეროვნული გალერეა (თბილისი)|საქართველოს ეროვნულ გალერეას]] გადაეცა.<ref>[http://pirweli.com.ge/index.php?option=com_content&task=view&id=71462&Itemid=1 ქართველმა სამართალდამცველებმა ფიროსმანის კიდევ ერთი ტილო - „დაჭრილი ჯარისკაცი“ იპოვეს / Information Agency 'PirWeli']{{Dead link|date=აგვისტო 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.presage.tv/?m=news&NID=10041 სამართალდამცველებმა ნიკო ფიროსმანის კიდევ ერთი ტილო ამოიღეს / Presage.tv]</ref> ==გალერეა== <gallery> ფაილი:Pirosmani - Arsenal Hill.jpg|„არსენალის მთა ღამით“ ფაილი:Pirosmani - Roe deer.jpg|„შველი პეიზაჟის ფონზე“ ფაილი:Pirosmani - Janitor.jpg|„მეეზოვე“ ფაილი:Niko Pirosmani. ''Black Lion''. Oil on oilcloth. Private collection.jpg|„შავი ლომი“ ფაილი:Кутеж трех князей.jpg|„სამი თავადის ქეფი“ ფაილი:Count With Kantzi.jpg|„თავადი ყანწით“ ფაილი:Niko Pirosmani. Autumn Feast. Niko Six - picture Panel. Oil on oilcloth. 179,5X379.jpg|„ქეიფი შემოდგომაზე“ ფაილი:Niko Pirosmani. «White Sow with Piglets». Oil on cardboard, 80x100 cm. The State Museum of Fine Arts of Georgia, Tbilisi.jpg|„თეთრი ღორი გოჭებით“ ფაილი:Pirosmani. Nanny Goat (Cardboard 49x80).jpg|„თხა“ ფაილი:Pirosmani - Deer.jpg|„ირემი“ ფაილი:Doctor on a Jackass - Niko Pirosmani.jpg|„ექიმი ვირზე“ ფაილი:Молотьба хлеба в деревне.png|„კალოზე პურის ლეწვა“ ფაილი:Пиросмани. Б-100.jpg|„მონადირე თოფითა და ხაფანგით“ ფაილი:Fischer in rotem Hemd - Niko Pirosmani.jpg|„მეთევზე“ ფაილი:Pirosmani - Ilya Zdanevich (1913).jpg|ილია ზდანევიჩის პორტრეტი ფაილი:Ein Räuber hat ein Pferd gestohlen - Niko Pirosmani.jpg|„ყაჩაღმა ცხენი მოიპარა“ ფაილი:Kleiner Holzverkäufer - Niko Pirosmani.jpg|„შეშის გამყიდველი ბიჭი“ ფაილი:Niko Pirosmani - Camel herder.jpg|„აქლემის მწყემსი“ ფაილი:Niko Pirosmani. Fisherman among Rocks. Oil on oilcloth. The Tretyakov Gallery, Moscow, Russia.jpg|„მეთევზე კლდეებში“ ფაილი:Ortachla belle (left half of diptych) - Niko Pirosmani.jpg|„ორთაჭალის ტურფა“ ფაილი:Pirosmani. Brooder with Chicks (Cardboard 67x79).jpg|„მამალი და კრუხ-წიწილა“ </gallery> == ლიტერატურა == * „ნიკო ფიროსმანიშვილი“, კირილე ზდანევიჩი, თბილისი, 1963 წ. * „ნახტომი სამხრეთისაკენ“, კ. პაუსტოვსკი, თბილისი, 1964 წ. * „ნიკო ფიროსმანიშვილი“, ა. ბარნოვი, „საბჭოთა ხელოვნება“, თბილისი, 1968, N 3. * „ნ. ფიროსმანიშვილის სახლ-მუზეუმი“, ანზორ მაძღარაშვილი, თბილისი, 1970. * „Пиросмани“, Э Кузнецов, 1975, Искусство. * [http://ripol.ru/books/28/3583/ „Легенда о Пиросмани“], роман, Валериан Маркаров, 2025, РИПОЛ классик. * „მოგონებანი ფიროსმანზე“, შეადგინა მ. სოხაძემ, „ნაკადული“, თბილისი, 1986 წ. * „ფიროსმანი, ანუ სიკვდილით იწყება სიცოცხლე“, მამია ჩორგოლაშვილი, „ხელოვნება“, თბილისი, 1991. * „ფიროსმანის გარემო“, ანზორ მაძღარაშვილი, თბილისი, 1992, გამომცემლობა „მერანი“. * „ნიკო ფიროსმანი“, თემო ჯაფარიძე, თბილისი, 1999 წ. * „ჩვენ ვეძებთ ფიროსმანს“, ნელი კობიაშვილი, თბილისი, 2004. * „ნიკო ფიროსმანაშვილი“, ვახტანგ ბერიძე, თბილისი, 2007. * „ნიკო ფიროსმანი” გიორგი კაკაბაძე, „პეგასი“ 2010. {{ქსე|10|330-331|ბერიძე}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Category:Niko Pirosmani|ნიკო ფიროსმანი}} {{nplg ბიოგრაფია|00008589}} * [http://www.pirosmani.org ფიროსმანის ბიოგრაფია და ნახატების გალერეა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004085553/http://www.pirosmani.org/ |date=2011-10-04 }} — Pirosmani.org * [http://burusi.wordpress.com/მხატვრის-თვალი/ფიროსმანი/ ნიკო ფიროსმანი, ცხოვრება, შემოქმედება, გალერეა] — ბურუსი * გიორგი პაპაშვილი, [http://georgianart.ge/index.php?option=com_content&view=article&id=129%3A2012-07-30-16-31-10&catid=42%3A2010-12-03-16-05-33&Itemid=91&lang=ka ნიკო ფიროსმანაშვილის სურათის ენა და ფოტოგრაფია] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928182512/http://georgianart.ge/index.php?option=com_content&view=article&id=129%3A2012-07-30-16-31-10&catid=42%3A2010-12-03-16-05-33&Itemid=91&lang=ka |date=2013-09-28 }} — Ars Georgica == სქოლიო == {{სქოლიოს სია}} {{ავტორიტეტული წყაროები}} {{ყოფილი რჩეული}} {{DEFAULTSORT:ფიროსმანი, ნიკო}} [[კატეგორია:ქართველი მხატვრები]] [[კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 9mdyumqatxnsbrwt33icuenv771evkf 0 15122 5405453 4838058 2026-06-02T04:45:23Z ნანა1962 171202 5405453 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait headcrop.jpg|right|thumb|200px|[[მაკიაველი, ნიკოლო|ნიკოლო მაკიაველი]] (1469-1527), რენესანსის არქეტიპი. დეტალი პორტრეტიდან სანტი დი ტიტოს მიერ.]] '''იტალიური რენესანსით''' ([[იტ.]]: rinascimento) დაიწყო [[რენესანსი]]ს პერიოდის საწყისი ფაზა, პერიოდი, რომელმაც უდიდესი კულტურული ცვლილებები და მიღწევები გამოიწვია [[ევროპა]]ში მე-14 საუკუნის ბოლოდან ერთი საუკუნის განმავლობაში. მიუხედავად იმისა, რომ მიმდინარეობა მე-14 საუკუნის ადრეულ წლებში ჩაისახა, ამ პერიოდში იტალიური კულტურა ჯერ კიდევ შუასაუკუნეობრივი იყო და რენესანსი სრული ძალით მხოლოდ საუკუნის ბოლოს გაბატონდა. სიტყვა „რენესანსი“ ფრანგულად ნიშნავს „ხელმეორედ დაბადებას“ და ეს ხანა ხასიათდება კლასიკური ანტიკურობისადმი განახლებული ინტერესის გაღვივებით ე.წ. „<nowiki/>[[ბნელი ხანა|ბნელი ხანის]]<nowiki/>“ შემდეგ. ეს ცვლილებები უმეტესწილად შეეხო ელიტარულ ფენებს, მოსახლეობის უმრავლესობის ცხოვრება კი შუა საუკუნეების შემდეგ დიდად არ შეცვლილა. იტალიური რენესანსი დაიწყო [[ტოსკანა]]ში, ცენტრებით [[ფლორენცია]]სა და [[სიენა]]ში. შემდეგ ის სამხრეთშიც ვრცელდება და მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს [[რომი|რომზე]], რომელიც თითქმის თავიდან აიგო რენესანსის პაპების მმართველობის პერიოდში. იტალიურმა რენესანსმა პიკს მე-15 საუკუნის ბოლოს მიაღწია, რის შემდეგად უცხოელი დამპყრობლების შემოსევებმა კულტურული ცხოვრების დაქვეითება გამოიწვია. მიუხედავად ამისა, რენესანსის იდეები და იდეალები დანარჩენ ევროპაშიც ვრცელდება, დასაბამს აძლევს რა [[ჩრდილოეთის რენესანსი|ჩრდილოეთის რენესანსსა]] და [[ინგლისური რენესანსი|ინგლისურ რენესანსს]]. იტალიური რენესანსი განსაკუთრებით ცნობილია ამ პერიოდის კულტურული მიღწევებით. მათ შორისაა ლიტერატურული შრომები ისეთი ფიგურებისა, როგორიცაა [[პეტრარკა, ფრანჩესკო|ფრანჩესკო პეტრარკა]], [[კასტილიონე, ბალთაზარ|ბ. კასტილიონე]] და [[მაკიაველი, ნიკოლო|ნიკოლო მაკიაველი]], ხელოვანები — [[ბუონაროტი, მიქელანჯელო|მიქელანჯელო ბუონაროტი]] და [[და ვინჩი, ლეონარდო|ლეონარდო და ვინჩი]], უდიდესი არქიტექტურული ქმნილებები -- [[სანტა მარია დელ ფიორეს ტაძარი]] ფლორენციაში და [[წმ. პეტრეს ტაძარი]] რომში. ამავე დროს თანამედროვე ისტორიკოსები ამ პერიოდს განიხილავენ როგორც ეკონომიკური რეგრესიისა და სამეცნიერო პროგრესის უქონლობის ხანას. == ლიტერატურა == * {{cite book | author=Bayer, A. | title=[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/96665 ''Painters of reality : the legacy of Leonardo and Caravaggio in Lombardy''] | location=New York | publisher=The Metropolitan Museum of Art | year=2004 | isbn=9781588391162}} * {{cite book | title=[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/84801/rec/2 ''Leonardo da Vinci: anatomical drawings from the Royal Library, Windsor Castle''] | location=New York | publisher=The Metropolitan Museum of Art | year=1983 | isbn=9780870993626}} == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.glenndixon.org/Florence.html The High Renaissane in Florence - video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515183430/http://www.glenndixon.org/Florence.html |date=2011-05-15 }} * [http://www.vam.ac.uk/vastatic/microsites/1487_renaissance/renaissance_house.html Renaissance House] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423230813/http://www.vam.ac.uk/vastatic/microsites/1487_renaissance/renaissance_house.html |date=2013-04-23 }} {{ხელოვნება}} [[კატეგორია:რენესანსი]] [[კატეგორია:იტალიის ისტორია]] [[კატეგორია:იტალიური კულტურა]] njw5d9yq6l5jgs0wpip6y4ssvfwtc0z 0 16572 5405458 5382474 2026-06-02T05:09:23Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405458 wikitext text/x-wiki {{მმ*|ნიგერი (მრავალმნიშვნელოვანი)}} {{განსხვავება|ნიგერია}} {{ინფოდაფა ქვეყანა2 |ვირტუალური სახელმწიფო = |სრული სახელი = ნიგერის რესპუბლიკა |მშობლიური სახელი = {{lang-fr|République du Niger}}<br>{{lang-ha|Jamhuriyar Nijar}} |სახელი = ნიგერი |სტატუსი = |დროშა = Flag of Niger.svg |ალტ დროშა = |დროშის სიგანე = |გერბი = Coat of arms of Niger.svg |ალტ გერბი = |ეროვნული დევიზი = {{lang-fr|"Fraternité, Travail, Progrès"}} |დევიზი ქართულად = „ძმობა, შრომა, პროგრესი“ |ეროვნული ჰიმნი = {{lang-fr|"L'Honneur de la Patrie"}}<br /><br/>{{small|"[[სამშობლოს ღირსება]]"}}<br/>{{center|[[File:THE HONOR OF THE FATHERLAND.ogg]]}} |სამეფო ჰიმნი = |სხვა სიმბოლოს ტიპი = |სხვა სიმბოლო = |რუკა = Niger (orthographic projection).svg |მდებარეობის ტექსტი = |ალტ რუკა = |რუკის წარწერა = |რუკა2 = |ალტ რუკა2 = |რუკის წარწერა2 = |დედაქალაქი = [[ნიამეი]] |latd=13 | latm=32 | lats= | latNS=N |longd=2 |longm=5 |longs= |longEW=W |უდიდესი ქალაქი = [[ნიამეი]] |უდიდესი დასახლების ტიპი = |უდიდესი დასახლება = |ოფიციალური ენები = [[ჰაუსა (ენა)|ჰაუსა]], [[ფრანგული ენა|ფრანგული]] |ეროვნული ენები = |რეგიონული ენები = |ენების ტიპი = |ენები = |ქვე ენები = |ენების ტიპი2 = |ენები2 = |ქვე ენები2 = |ეთნიკური ჯგუფები = |ეთნიკური ჯგუფების წელი = |რელიგია = |ეთნოქორონიმი = |მთავრობის ტიპი = [[საპარლამენტო დემოკრატია]] |ლიდერის ტიტული1 = [[ნიგერის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] |ლიდერის სახელი1 = [[ომარ ჩიანი]] |ლიდერის ტიტული2 = [[ნიგერის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] |ლიდერის სახელი2 = [[ალი ლამინ ზეინი]] |ლიდერის ტიტული3 = |ლიდერის სახელი3 = |ლიდერის ტიტული4 = |ლიდერის სახელი4 = |საკანონმდებლო ორგანო = |ზედა პალატა = |ქვედა პალატა = |დამოუკიდებლობის ტიპი = |დამოუკიდებლობის შენიშვნა = |მნიშვნელოვანი მოვლენა1 = |მოვლენის თარიღი1 = |მნიშვნელოვანი მოვლენა2 = |მოვლენის თარიღი2 = |მნიშვნელოვანი მოვლენა3 = |მოვლენის თარიღი3 = |ფართობის ადგილი = 22-ე |ფართობი = 1 267 000 |ფართობის შენიშვნები = |წყლის პროცენტულობა = 0,02 |ტერიტორიის სახელიl = |ფართობის სახელი2 = |ფართობის მონაცემი2 = |მოსახლეობის შეფასება = 13 957 000 |მოსახლეობის შეფასების ადგილი = 64-ე |მოსახლეობის შეფასების წელი = 2005 |მოსახლეობის აღწერა = 17 138 707 |მოსახლეობის აღწერის წელი = 2012 |მოსახლეობის აღწერის ადგილი = |მოსახლეობის სიმჭიდროვე = 13,53 |მოსახლეობის სიმჭიდროვის ადგილი = 216-ე |წევრების რაოდენობა = |მშპ-ის მუპ = $42.739 მილიარდი<ref name="IMFWEO.NE">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=692,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Niger) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=17 October 2023 |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019123330/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=692,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> |მშპ-ის მუპ-ის ადგილი = 144-ე |მშპ-ის მუპ-ის წელი = 2023 |მშპ-ის მუპ ერთ სულ მოსახლეზე = $1579<ref name="IMFWEO.NE"/> |მშპ-ის მუპ ერთ სულ მოსახლეზე ადგილი = 188-ე |მშპ-ის ნომინალი = |მშპ-ის ნომინალის ადგილი = |მშპ-ის ნომინალის წელი = |მშპ-ის ნომინალი ერთ სულ მოსახლეზე = |მშპ-ის ნომინალი ერთ სულ მოსახლეზე ადგილი = |ჯინი = |ჯინის სქოლიო = |ჯინის ადგილი = |ჯინის წელი = |ჯინის ცვლილება = |აგი-ს წელი = 2023 |აგი = 0.419 |აგი-ს ცვლილება = {{ზრდა}} |აგი-ს ადგილი = 188-ე |აგი-ს სქოლიო = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|title=Gini Index coefficient|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=25 March 2024|archive-date=17 ივლისი 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison}}</ref> |ვალუტა = [[დასავლეთაფრიკული ფრანკი]] |ვალუტის კოდი = XOF |სასაათო სარტყელი = [[UTC+01:00]] |UTC-ის გადაწევა = |სასაათო სარტყელი DST = |UTC-ის გადაწევა DST-ზე = |DST-ის შენიშვნა = |ანტიპოდები = |თარიღის ფორმატი = დდ/თთ/წწწწ |მოძრაობის მიმართულება = |ქვეყნის ზედა დონის დომენი = [[.ne]] |ISO 3166 კოდი = NE |სატელეფონო კოდი = 227 |რუკა3 = |ალტ რუკა3 = |შენიშვნა ა = |შენიშვნა ბ = |შენიშვნები = }} '''ნიგერი''' (ნიგერის რესპუბლიკა; {{lang-fr|République du Niger}}, {{lang-ha|Jamhuriyar Nijar}}) — [[ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფოები|ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო]] [[დასავლეთი აფრიკა|დასავლეთ აფრიკაში]]. ფართობი — 1267 ათასი კვ. კმ. მოსახლეობის რაოდენობა 2012 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 17 138 707 ადამიანს<ref name="citypopulation">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Niger.html|title=Niger: Regions, Major Cities & Urban Centers&nbsp;— Statistics & Maps on City Population|publisher=Citypopulation.de|date= |accessdate=25 April 2014}}</ref><ref name="geohive">{{Cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/niger.aspx |title=მოსახლეობის 2012 წლის აღწერა (geohive) |accessdate=2017-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420070414/http://www.geohive.com/cntry/niger.aspx |archivedate=2015-04-20 }}</ref><ref name="statoids">[http://www.statoids.com/une.html მოსახლეობის 2012 წლის აღწერა (statoids)]</ref>. ოფიციალური ენა — [[ფრანგული ენა|ფრანგული]]. მორწმუნეთა დიდი უმეტესობა (დაახ. 95 %) [[მუსლიმი]], ხოლო დანარჩენი [[ქრისტიანობა|ქრისტიანი]] (დაახ. 5 %). დაყოფილია 7 დეპარტამენტად. დედაქალაქი — [[ნიამეი]]. სახელმწიფოს მეთაური — [[ნიგერის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]. საკანონმდებლო ორგანო — [[პარლამენტი]]. == ისტორია == === უძველესი ნიგერი === [[ფაილი:1997 278-10 Sahara glyph.jpg|thumb|right|250px|კლდეზე შესრულებული ნახატი, გამოსახულია [[ჟირაფისებრნი|ჟირაფების]] ჯოგი]] ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით 2500 წელს დაიწყო [[საჰარა|საჰარის]] [[უდაბნო]]ს შეტევა სამხრეთისკენ. შეტევამდე თანამედროვე ნიგერის მთელი ტერიტორია წარმოადგენდა [[სავანა]]ს, რომლის მოსახლეობას შეადგენდნენ [[ქვის ხანა|ქვის ხანის]] ჯერ კიდევ ლითონის დამუშავების არმცოდნე მონადირეები და მეჯოგეები. ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VIII-VI ათასწლეულში თანამედროვე ნიგერის ტერიტორიაზე არსებობდა [[კიფიური კულტურა]], რომლის წარმომადგენლები იყვნენ მაღლები და ჰქონდათ მასიური აღნაგობა. V-III ათასწლეულში ის შეცვალა [[ტენერიული კულტურა|ტენერიულმა კულტურამ]], რომლის წარმომადგენლებს ჰქონდათ გრაცილური აღნაგობა და მიეკუთვნებოდნენ [[კავკასიური რასა|კავკასიური რასის]] [[ხმელთაშუაზღვისპირული რასა|ხმელთაშუაზღვისპირულ ქვერასას]]. ტენერიული კულტურა უკვალოდ გაქრა საჰარის უდაბნოს შემოტევის შემდეგ; სავარაუდოდ, გადარჩენილი მოსახლეობა სხვა ადგილებში გადასახლდა. ქვეყნის ჩრდილოეთში უდაბნოს შემოტევამ ეს ხალხი აიძულა სამხრეთისკენ გადასახლებულიყო. ნიგერის ისლამიზაციამდელი პერიოდიდან შემოგვრჩა მხოლოდ კლდეზე შესრულებული ნახატების ვრცელი კომპლექსი [[აირის მთები|აირის მთებზე]], რომელიც სავარაუდოდ ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით 6000-2000 წლებშია შექმნილი. === შუა საუკუნეები === [[ფაილი:Niger saharan medieval trade routes.PNG|thumb|right|300px|ნიგერის ტერიტორიაზე XV—XVIII საუკუნეებში გადიოდა [[ტრანსსაჰარული ვაჭრობა|საქარავნო სავაჭრო გზები]]]] ნიგერი მდებარეობს [[ტრანსსაჰარული ვაჭრობა|ტრანსსაჰარულ სავაჭრო გზებზე]], რაც მას საჰარის უდაბნოში [[შუა საუკუნეები|შუა საუკუნეებში]] აღმოცენებული სახელმწიფოებისათვის ხდიდა მიმზიდველად. აღმოსავლეთი ნიგერი X საუკუნიდან შედიოდა [[კანემის იმპერია|კანემის იმპერიის]] შემადგენლობაში. 1085 წელს კანემის იმპერიაში შეიცვალა მმართველი დინასტია, რომლის ახალი სულთანი იყო [[მუსლიმი]], რაც ნიშნავდა სახელმწიფო რელიგიად [[ისლამი]]ს გამოცხადებას. ისლამის მიღების შემდეგ კანემის იმპერია მჭიდროდ დაუკავშირდა არაბულ სამყაროს. თვითონ კანემის იმპერია დაიშალა 1376 წელს შიდა არეულობების გამო. მის ადგილას წარმოიშვა ბორნოს სახელმწიფო, რომელმაც იარსება XIX საუკუნემდე. დასავლეთი ნიგერი XIV—XV საუკუნეებში იყო [[მალის იმპერია|მალის იმპერიის]] ნაწილი, ხოლო მას შემდეგ, რაც ამ იმპერიამ არსებობა შეწყვიტა XVI საუკუნის ბოლომდე იყო [[სონგაის იმპერია|სონგაის იმპერიის]] ნაწილი. თანამედროვე ნიგერის ჩრდილოეთში ცხოვრობდნენ და დღესაც ცხოვრობენ [[ტუარეგები]], რომლებიც აქ ჩრდილოეთიდან XI საუკუნეში მოვიდნენ. ტუარეგების მთავარი ქალაქი იყო [[აგადესი]], რომელმაც თავისი სიმდიდრე [[მარილი]]ს ვაჭრობით მოიპოვა. XVI საუკუნის ბოლოს სონგაის იმპერია განადგურდა და მისი დიდი ნაწილი გადავიდა [[მაროკო]]ს სულთანის კონტროლ ქვეშ. მაგრამ თანამედროვე ნიგერის სამხრეთში წარმოიშვა [[დამაგარამის სასულთნო]], რომლის დედაქალაქი იყო ქალაქი [[ზინდერი]], რომელიც თავდაპირველად კანემის იმპერიას ემორჩილებოდა, მაგრამ შემდეგ გახდა დამოუკიდებელი, ძლიერი სახელმწიფო. სულთანის შემოსავლის ძირითადი წყარო იყო მონებით ვაჭრობა, რომელიც ყვაოდა XIX საუკუნის შუა პერიოდამდე. === ევროპელების მოსვლა და კოლონიზაცია === XVI-XVII საუკუნეებში [[პორტუგალიელები]]ს მიერ [[დასავლეთი აფრიკა|დასავლეთი აფრიკის]] სანაპიროს კოლონიზაციით, სულ უფრო მეტ მნიშვნელობას იძენდა საზღვაო ვაჭრობა, ტრანსსაჰარული ვაჭრობა კი შესაბამისად ძალას კარგავდა. ნიგერმა, რომელსაც არ ჰქონდა ზღვაზე გასასვლელი, მნიშვნელოვნად წააგო მოვლენების ასეთი განვითარების გამო, მისი ქალაქების მოსახლეობა მნიშვნელოვნად შემცირდა. XIX საუკუნეში ნიგერის ტერიტორიაზე შემოსვლა დაიწყეს [[ფრანგები|ფრანგებმა]]. წინააღმდეგობის დახვედრის გამო მათ დაეხმარა სამხედრო ექსპედიცია, ცნობილი როგორც [[ვულე-შანუანის მისია]] ({{lang-fr|Mission Voulet-Chanoine}}) და რომელმაც 1898-1899 წლებში ფაქტობრივად გააცამტვერა ნიგერის სამხრეთი ნაწილი. შემდეგ ფრანგებმა გეზი აიღეს ჩრდილოეთისკენ, სადაც ტუარეგების წინააღმდეგობები მუდამ თან ხვდებოდათ. კოლონიზაციის ერთ-ერთი ბოლო ეპიზოდი იყო [[კაოსენის აჯანყება]] 1916-1917 წლებში. 1900 წელს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] ნიგერი გამოაცხადა სამხედრო ტერიტორიად, რომელიც ზინდერიდან იმართებოდა. 1922 წელს ნიგერი გახდა [[ნიგერი (კოლონია)|საფრანგეთის კოლონია]]. როგორც ფრანგულ კოლონიურ რეჟიმს სჩვეოდა, აქაც კოლონიური ხელისუფლება არ ფიქრობდა მის მფლობელობაში არსებული ტერიტორიის კეთილმოწყობაზე, ხოლო შიდა მართვა გადასცეს ადგილობრივ მმართველებს და ტომების ბელადებს, თვალს ხუჭავდნენ მათ კორუმპირებულ მართველობაზე. ვალუტის სახით ბრუნვაში გაუშვეს [[ფრანგული ფრანკი]], რამაც მოიტანა მოსახლეობის მასიური გადასახლება სოფლებიდან ქალაქებში, ხოლო მარცვლეული კულტურების მასობრივმა შემოტანამ ნიგერი ტრანსსაჰარული ვაჭრობიდან საბოლოოდ გადაერთო საფრანგეთთან ვაჭრობაზე და გაამყარა მისი დამოკიდებულება მეტროპოლიაზე. ამასთან ნიგერი რჩებოდა ერთ-ერთ უღარიბეს ფრანგულ კოლონიად და იღებდა ფრანგული ინვესტიციების მხოლოდ მცირე ნაწილს დასავლეთ და ეკვატორულ აფრიკაში. === დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლა === 1958 წელს, როდესაც საფრანგეთის კოლონიალური იმპერიის კრიზისი თვალსაჩინო გახდა, პრეზიდენტმა [[შარლ დე გოლი|შარლ დე გოლმა]] აფრიკულ კოლონიებს შესთავაზა არჩევანი სრულ დამოუკიდებლობასა და საფრანგეთის შემადგენლობაში თვითმმართველობას შორის, ამასთან გამოხატა აშკარა მხარდაჭერა თვითმმართველობის მიმართ. ყველა [[კოლონია]]ში გაიმართა არჩევნები და ერთადერთი ქვეყანა, რომელმაც [[დამოუკიდებლობა]]ს დაუჭირა მხარი, გახდა [[გვინეა]], რომელიც შარლ დე გოლმა უარყოფით მაგალითად წარმოადგინა, სრულიად შეუწყვიტა ყველანაირი დაფინანსება, იქიდან გამოიყვანა მთელი მოძრავი ფრანგული ქონება და გაანადგურა ყველა უძრავი ქონება, ადმინისტრაციულ შენობებში ელექტროსადენებიც კი<ref>{{წიგნი|ავტორი=Martin Meredith.|სათაური=The State of Africa|გამომცემლობა=Free Press (London)|წელი=2005|ფურცლები=68|isbn=978-0-7432-3222-7}}</ref>. ნიგერმა, როგორც ყველა სხვა დანარჩენმა კოლონიამ, ხმა მისცა ავტონომიას საფრანგეთის შემადგენლობაში. არსებობს მტკიცებულება<ref>Finn Fuglestad. A History of Niger: 1850-1960. Cambridge University Press (1983) ISBN 0521252687</ref>, რომ ხმის მიცემა გაყალბებული იყო. მაგრამ საკმაოდ მალე გამოირკვა, რომ აფრიკული სახელმწიფოების მეთაურები არ იყვნენ კმაყოფილები საფრანგეთის შემადგენლობაში ადმინისტრაციული ტერიტორიების მმართველობის თავიანთი მდგომარეობით და უკვე მოითხოვეს სრული დამოუკიდებლობა. 1960 წელს აფრიკაში ფრანგული კოლონიების უმრავლესობამ გამოაცხადა დამოუკიდებლობა, ამასთან ნიგერი გახდა მეორე ასეთი ტერიტორია [[დაგომეა|დაგომეის]] შემდეგ. ნიგერის დამოუკიდებლობა გამოცხადდა 1960 წლის 3 აგვისტოს. 1958 წლისთვის ნიგერში არსებობდა ორი დიდი პოლიტიკური ძალა. [[საუაბა]]ს პარტია, რომელსაც ხელმძღვანელობდა [[ჯიბო ბაკარი]], აწარმოებდა კამპანიას ქვეყნის დამოუკიდებლობისათვის. [[რეფერენდუმი]]ს საბოლოო შედეგების დათვლის შემდეგ ეს პარტია აიკრძალა, ხოლო ჯიბო ბაკარიმ დატოვა ნიგერი. მეორე პოლიტიკურ ძალას წარმოადგენდა [[ნიგერის პროგრესული პარტია]], რომლის ლიდერმა [[ამანი დიორი]]მ, 1960 წელს, ქვეყნის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ, დაიკავა ქვეყნის [[პრეზიდენტი]]ს პოსტი. === დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ === ამანი დიორიმ ქვეყანაში დაამყარა ერთპარტიული დიქტატორული რეჟიმი. 1968 წელს ნიგერში აღმოჩნდა [[ურანი (ელემენტი)|ურანის]] მსხვილი საბადო, რომელსაც პოტენციურად შეეძლო მნიშვნელოვნად გაეუმჯობესებინა ქვეყნის ეკონომიკური მდგომარეობა. რეალობაში ურანის მოპოვებამ გამოიწვია ფასების ზრდა და ეკონომიკური სისუსტეების გაძლიერება. 1968—1974 წლებში [[საჰელი]]ს ზონაში ძლიერმა [[გვალვა]]მ და ხელმძღვანელობის უუნარობამ უზრუნველყო მოსახლეობა საკვები პროდუქტების მარაგით გამოიწვია უკმაყოფილების მნიშვნელოვანი ზრდა. 1974 წელს ნიგერში განხორციელდა სამხედრო გადატრიალება, რის შედეგადაც პრეზიდენტი გახდა [[სეინი კუნჩე]]. სეინი კუნჩეს მმართველობა წარმოადგენდა აფრიკული ხელისუფლებების იშვიათ მაგალითს, რომელმაც შეძლო გადაეწყვიტა ქვეყნის ეკონომიკური პრობლემები<ref>{{წიგნი|ავტორი=Martin Meredith.|სათაური=The State of Africa|გამომცემლობა=Free Press (London)|წელი=2005|ფურცლები=222|isbn=978-0-7432-3222-7}}</ref>. სეინი კუნჩემ ამას მიაღწია არაპოპულარული ეკონომიკური გადაწყვეტილებებით და თავისი პოლიტიკური მოწინააღმდეგეების განადგურებით. ქვეყნის შიგნით მას ჰქონდა კეთილსინდისიერი და არაკორუმპირებული მმართველის რეპუტაცია, რაც მთავრობას დაეხმარა გადაელახა 1983 წლის ძლიერი გვალვის შედეგები. 1987 წელს სეინი კუნჩე გარდაიცვალა და მისი პოსტი დაიკავა [[ალი საიბუ]]მ. 1989 წელს ალი საიბუმ დანიშნა საპრეზიდენტო არჩევნები, რომელშიც თვითონ იყო ერთადერთი კანდიდატი, მაგრამ უკვე 1990 წელს ქვეყანაში დაიწყო უწესრიგობები და დემონსტრაციები დემოკრატიზაციის მოთხოვნით. 1991 წელს მოწვეული იქნა ეროვნული კონფერენცია და მისი შედეგების მიხედვით 1993 წელს ნიგერში გაიმართა ქვეყნის ისტორიაში პირველი მრავალპარტიული არჩევნები. ნიგერის პირველი დემოკრატიულად არჩეული პრეზიდენტი გახდა [[მაჰამან უსმანი]], [[ჰაუსა (ხალხი)|ჰაუსას]] ხალხის წარმომადგენელი. 1996 წელს, ჯერ კიდევ მაჰამან უსმანის მმართველობის ვადის დამთავრებამდე, ნიგერში განხორციელდა სამხედრო გადატრიალება პოლკოვნიკ [[იბრაჰიმ ბარე მაინასარა]]ს ხელმძღვანელობით. იბრაჰიმ ბარე მაინასარამ საკუთარი თავი პრეზიდენტად გამოაცხადა, ხოლო შემდეგ იმავე წელს გაიმარჯვა საპრეზიდენტო არჩევნებში, რომელშიც სერიოზული დარღვევები გამოვლინდა. 1999 წელს ისევ დაიწყო უწესრიგობები და იბრაჰიმ ბარე მაინასარა გადატრიალების დროს მოკლული იქნა. პრეზიდენტი გახდა მაიორი [[დაუდა მალამ ვანკე]], რომელმაც აღადგინა დემოკრატიული მმართველობა და დანიშნა საპრეზიდენტო არჩევნები 1999 წელს. არჩევნებში გაიმარჯვა [[ტანჯა მამადუ]]მ, რომელმაც შემდეგ ხელმეორედ გაიმარჯვა 2004 წელს. მაგრამ 2009 წელს მან უარი განაცხადა უფლებამოსილების გადაბარებაზე, მის ნაცვლად ჩაატარა [[რეფერენდუმი]] და მისი შედეგების მიხედვით საკუთარი თავი პრეზიდენტად გამოაცხადა კიდევ სამი წლით. ამის პასუხად 2010 წელს განხორციელდა მორიგი [[სამხედრო გადატრიალება ნიგერში (2010)|სამხედრო გადატრიალება]], რის შემდეგაც ხელისუფლებაში მოვიდა მაიორი [[სალუ ჯიბო]]. 1990 წლიდან 1998 წლის ჩათვლით ნიგერის და [[მალი]]ს ჩრდილოეთით მოხდა [[ტუარეგების აჯანყება (1990-1995)|ტუარეგების აჯანყება]], რომლებიც ავტონომიას ითხოვდნენ. თუმცა 1990 წლისთვის მოხერხდა შეთანხმების მიღწევა ყველა შემხებ მხარესთან, 2007—2009 წლებში მოხდა [[ტუარეგების აჯანყება (2007-2009)|ტუარეგების მეორე აჯანყება]], რომლის დროსაც აჯანყებულთა კონტროლ ქვეშ დიდი ხნის განმავლობაში იმყოფებოდა ნიგერის ჩრდილოეთში მდებარე დიდი ქალაქი, [[აგადესი]]. 2011 წლის 12 მარტს გაიმართა საპრეზიდენტო არჩევნები, სადაც გაიმარჯვა [[პარტია ნიგერის დემოკრატიისათვის და სოციალიზმისათვის]] ლიდერმა [[მაჰამადუ ისუფუ]]მ. იმავდროულად გაიმართა საპარლამენტო არჩევნებიც.<ref>Ahmad, Romoke W. [http://allafrica.com/stories/201102030287.html "West Africa: Ecowas, EU Say Niger Elections Satisfactory"], ''Daily Trust'' (republished at AllAfrica.com), 3 February 2011.</ref><ref>Saidou, Djibril. [http://www.businessweek.com/news/2011-02-04/niger-s-presidential-election-heads-to-march-runoff.html Niger’s Presidential Election Heads to March Runoff"], ''Bloomberg Businessweek'', 4 February 2011.</ref><ref>Look, Anne. [http://www.voanews.com/english/news/africa/Niger-Politicians-Forge-Alliances-Before-March-Election-116159734.html "Niger Politicians Forge Alliances Before March Election"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207212122/http://www.voanews.com/english/news/africa/Niger-Politicians-Forge-Alliances-Before-March-Election-116159734.html |date=2012-02-07 }}, ''Voice of America'', 14 February 2011.</ref> == გეოგრაფია == === გეოგრაფიული მდგომარეობა === [[ფაილი:niger sm03.png|thumb|right|250px|ნიგერის რუკა]] [[ფაილი:Niger Topography.png|thumb|right|250px|ნიგერის ტოპოგრაფიული რუკა]] [[ფაილი:Niger sat.png|thumb|right|250px|ნიგერის ხედი ხელოვნური თანამგზავრიდან]] ნიგერის რესპუბლიკა მდებარეობს [[დასავლეთი აფრიკა|დასავლეთი აფრიკის]] ჩრდილო-აღმოსავლეთში. იგი ჩრდილოეთით და ჩრდილო-დასავლეთით ესაზღვრება [[ალჟირი|ალჟირს]], ჩრდილო-აღმოსავლეთით — [[ლიბია]]ს, აღმოსავლეთით — [[ჩადი|ჩადს]], სამხრეთით და სამხრეთ-დასავლეთით — [[ნიგერია]]ს, სამხრეთ-დასავლეთით — [[ბენინი|ბენინს]] და [[ბურკინა-ფასო]]ს, ხოლო დასავლეთით — [[მალი]]ს. ნიგერი ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფოა. ქვეყანა მდებარეობს ჩრდილოეთის განედის 11°37′ და 23°33′ (1300 კმ ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ) და აღმოსავლეთის გრძედის 0°06′ და 16° (2000 კმ დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ) შორის. ნიგერის ტერიტორიის ფართობია 1 267 000 კმ² და ფართობის მიხედვით მას მეექვსე ადგილი უკავია აფრიკაში ([[ალჟირი]]ს, [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა|კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის]], [[სუდანი]]ს, [[ლიბია|ლიბიის]] და [[ჩადი]]ს შემდეგ), ხოლო [[დასავლეთი აფრიკა|დასავლეთ აფრიკაში]] ყველაზე უფრო დიდი სახელმწიფოა. === გეოლოგია === ნიგერი მთლიანად მდებარეობს [[აფრიკის ფილაქანი|აფრიკის ფილაქანზე]], რომელიც აგებულია [[პრეკამბრიული პერიოდი]]ს [[კრისტალური ქანები]]საგან, როგორებიცაა [[გრანიტი]] და [[ფიქალი]]. კრისტალური ქანები ტერიტორიის დიდ ნაწილზე გადაფარულია სხვადასხვა ასაკის ფილაქნის სარჩულით: [[პალეოზოური ჯგუფი|პალეოზოური]], [[მეზოზოური ჯგუფი|მეზოზოური]], [[მესამეული სისტემა|მესამეული]] და [[მეოთხეული სისტემა|მეოთხეული]] ერის. ზედაპირზე კრისტალური ქანების სამი გამოსასვლელი მდიდარია [[სასარგებლო წიაღისეული]]თ. ასეთი ყველაზე უფრო დიდი გამოსასვლელია [[აირის მთები]], 60 ათასი კმ² ფართობით. მდინარე [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერის]] მარჯვენა ნაპირზე პრეკამბრიული პერიოდის ქანები გამოდიან კლდოვანი ბორცვების სახით და ქმნიან [[ლიპტაკო]]ს პლატოს, 30 ათასი კმ² ფართობით. სამხრეთში, ქალაქ [[ზინდერი]]ს მახლობლად, უძველესი ქანები ქმნიან გრანიტული ბორცვების ორ ზოლს, 7 ათასი კმ² ფართობით. გრანიტული [[ბორცვი|ბორცვები]]-[[ბიუტი|ბიუტები]] ასევე გამოდიან [[ტენერე]]ს [[უდაბნო]]ში და [[კაუარი]]ს [[ოაზისი|ოაზისებთან]]. ქვეყნის დასავლეთი, სამხრეთი და აღმოსავლეთი ნაწილების ფილაქნის სარჩულები აგებულია [[ზღვა|ზღვის]], [[ტბა|ტბის]] და კონტინენტური დანალექებით, ხოლო ჩრდილოეთი ნაწილი წარმოადგენს [[ქვიშა|ქვიშის]] უზარმაზარ სისქეს. ინტენსიურმა [[ეროზია]]მ და [[გეოლოგია|გეოლოგიური]] პროცესების ხანგრძლივობამ გამოიწვია ნიგერის ტერიტორიის დიდი ნაწილის სიმაღლეში გათანაბრება. === სასარგებლო წიაღისეული === [[სასარგებლო წიაღისეული]]ს ძირითადი საბადოები მდებარეობენ [[აირის მთები|აირის]] და [[ლიპტაკო]]ს [[პლატო]]ების კრისტალური ქანების გამოსასვლელებში, ასევე ქვეყნის ცენტრალური და აღმოსავლეთის ნაწილების [[დანალექი ქანები|დანალექ ქანებში]]. ქვეყნის მთავარი სიმდიდრეა [[ურანი (ელემენტი)|ურანის მადანი]], რომლის მარაგის მიხედვითაც ნიგერი მსოფლიოში იმყოფება [[ურანი ქვეყნების მიხედვით|მეცხრე ადგილზე]] (მეექვსეზე მოპოვების მიხედვით). ურანის მადნის (ურანის მჟავა) დაზვერვითი მარაგი შეფასებულია 200 ათას ტონად. ურანის ძირითადი საბადოები მდებარეობენ აირის მთების დასავლეთით. მოპოვება მიმდინარეობს ქალაქებში არლიტი და აკუტა. ურანის საძებნი სამუშაოები ასევე მიმდინარეობს [[ჯადოს მთები|ჯადოს მთებში]], დიდი რაოდენობის მარაგი აღმოჩნდა [[კაუარი]]ს [[ოაზისი|ოაზისებში]], არსებობს ვარაუდი, რომ ნიგერში ურანის გავრცელება გაცილებით უფრო ვრცელ ადგილებს მოიცავს{{sfn|Historical Dictionary of the Niger|1997|с=322}}. ურანთან ერთად ქვეყანა მდიდარია სხვა წიაღისეულითაც. ქალაქ აგადესის ჩრდილოეთით მდებარეობს ანუ-არარენის [[ქვანახშირი]]ს საბადო, რომლის მარაგიც შეადგენს დაახლოებით 6 მილიონ ტონას. ქვანახშირის დაბალი ხარისხი კომპენსირდება მისი მდებარეობის დაბალი სიღრმით (დაახლოებით 40 მეტრი). ნიგერის აღმოსავლეთში, მანგის [[ქვაბული]]ს და [[ჩადის ტბა|ჩადის ტბის]] დანალექ ქანებში მდებარეობს [[ნავთობი]]ს შემცველი ფენები. ქალაქ საისთან სიახლოვეს არსებული [[რკინის მადანი|რკინის მადნის]] საბადო შეიცავს 600—700 მილიონ ტონა ნედლეულს{{sfn|Historical Dictionary of the Niger|1997|с=213}}. ქალაქ ტაპოის რაიონში მუშავდება [[ფოსფორიტი|ფოსფორიტების]] მსხვილი საბადო (500 მილიონი ტონა). ტიმიის და ელმეკის დასახლებულ პუნქტებთან მოიპოვება [[კასიტერიტი]]{{sfn|Historical Dictionary of the Niger|1997|с=80}}, რომელიც შეიცავს [[ვოლფრამი|ვოლფრამს]] და [[ტანტალი|ტანტალს]], ასევე აღმოჩენილია საბადო ქალაქ [[ზინდერი|ზინდერთან]]. ქალაქ მალბაზთან სიახლოვეს არსებობს [[კირქვა|კირქვის]] და [[თაბაშირი]]ს დიდი მარაგი{{sfn|Historical Dictionary of the Niger|1997|с=213}}. ბილმის, ფაშის და ტეგიდან-ტესუმის ოაზისებში მუშავდება მოხარშული [[მარილი]]ს საბადოები. მდინარე სირბის დანალექებში აღმოჩენილია [[ოქრო]]ს უმნიშვნელო მარაგი. ცალკეული გეოლოგიური კვლევებით აღმოჩენილია [[სპილენძი]]ს, [[ნიობიუმი]]ს, [[ლითიუმი]]ს, [[მანგანუმი]]ს, [[კობალტი]]ს, [[ნიკელი]]ს და სხვა სასარგებლო წიაღისეული. გეოლოგიური დაზვერვა, ქვეყნის მადნის შესწავლა და ათვისება მთავარი და პერსპექტიული ამოცანაა ქვეყნის ეკონომიკის განვითარებისათვის. === რელიეფი === [[ფაილი:Fachi-Bilma-Dünen.jpg|thumb|right|250px|ერგ ბილმას დიუნების ზღვა]] ქვეყნის რელიეფში სჭარბობს დაბლობები სიმაღლით [[ზღვის დონე|ზღვის დონიდან]] 200—500 მეტრი. ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთში მდებარეობს [[აირის მთები]]ს მასივი — სხვადასხვა სიმაღლის [[პლატო]]ს სისტემა, რომელიც გადაჭიმულია 400 კმ-ზე ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ და 250 კმ-ზე დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ. უმაღლესი წერტილი — [[იდუკალ-ნტაგეზი]]ს მთა, მდებარეობს ზღვის დონიდან 2000 მეტრზე უფრო მაღლა. პლატო დახრილია დასავლეთისკენ, რომელიც საკმაოდ დაკლაკნილია [[უადი|უადებით]] — [[მდინარე]]ების მშრალი კალაპოტებით, რომლებიც მხოლოდ წვიმების სეზონის დროს ივსება. აირის მთების აღმოსავლეთი ნაწილი მკვეთრად ეჯახება უზარმაზარ [[ქვიშა|ქვიშოვან]] [[ტენერე]]ს [[უდაბნო]]ს დაახლოებით 400 ათას კმ² ფართობზე. [[ტენერე]]ს უდაბნოს ჩრდილოეთ ([[ტენერე-ტაფასასეტი]]) და ცენტრალურ ნაწილებში, [[აირის მთები|აირის]] და [[ჯადოს მთები|ჯადოს]] პლატოებს შორის, მდებარეობენ მოძრავი ქვიშოვანი [[დიუნა|დიუნები]]. ტენერეს უდაბნოს ცენტრში მდებარეობს [[კაუარი]] — განცალკევებული ადგილი ბევრი ოაზისებით. ტენერეს უდაბნოს სამხრეთ ნაწილში იშვიათი ბალახი და [[ბუჩქი|ბუჩქნარი]] აკავებენ ქვიშას და ქმნიან გამაგრებულ დიუნებს. აირის მთების დასავლეთით მდებარეობს მოძრავდიუნებიანი [[ტალაკის უდაბნო]]ს დაბლობი ფართობით 2-3 ათასი კმ². აირის მთების მეზობელი დაბლობის ნაწილი აგებულია [[თიხა|თიხებით]] და წვიმების სეზონში ირწყვება [[უადი|უადებიდან]], რაც მათ აქცევს კარგ საძოვრებად მეჯოგეებისთვის. ჩრდილო-აღმოსავლეთში მდებარეობენ [[ჯადოს მთები]]ს და [[მანგენი]]ს ქვიშოვანი პლატოები. აღმოსავლეთში, [[ჩადი|ჩადთან]] [[სახელმწიფო საზღვარი|სახელმწიფო საზღვარზე]] — [[აფაფი]]ს და [[ჩიგაი]]ს პლატოები. ამ პლატოებს აქვთ ჩამოშლილი ფერდოები, დაკლაკნილია [[კანიონი|კანიონებით]] და ადამიანისთვის ძნელად მისადგომია. სამხრეთ-აღმოსავლეთში მდებარეობს მანგის ნახევრადუდაბნო — [[ჩადის ტბა|ჩადის ტბის]] გამომშრალი ქვაბული. ქვეყნის სამხრეთი დაკავებულია დაბლობებით, ცალკეული კრისტალური ქანების გამოსასვლელებით. === ნიადაგი === [[ფაილი:Niger Safari.jpg|thumb|right|250px|ნაყოფიერი ნიადაგი ქვეყნის სამხრეთში მდინარე [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერთან]]]] ნიგერის [[ნიადაგი]] საკმაოდ ღარიბია. ნიგერის ჩრდილოეთში, ქვიან პლატოებზე და ქვიშოვან უდაბნოებში ნიადაგის საფარი პრაქტიკულად არ არსებობს. მხოლოდ იმ უბნებზე, სადაც ჩნდება წყალი, ეკლიანი ბუჩქები და გვალვაგამძლე მარცვლოვნები აყალიბებენ პრიმიტიულ ქვიშოვან ნიადაგს. ნიგერის სამხრეთში, [[საჰელი]]ს ზონაში, ნიადაგის გავრცელება დამოკიდებულია სინოტივის რაოდენობაზე. ძირითადად ესაა სხვადასხვა სიმძლავრის [[წითელმიწა ნიადაგი]] და [[ქვიშის ნიადაგი]]. საჰელის ზონის ქვიშოვან ნიადაგში ნაკლებია [[ჰუმუსი]], რაც ქაროვანი [[ეროზია|ეროზიისთვის]] ხელსაყრელი პირობაა. ქვეყნის აღმოსავლეთში, [[ჩადის ტბა|ჩადის ტბის]] ქვაბულში გავრცელებულია მარილოვანი ბორცვები. მდინარეების [[ხეობა|ხეობებში]], [[უადი|უადებში]] და ღრმულებში, სადაც წყალი იკრიბება, გვხვდება [[ალუვიონი]]თ გამდიდრებული სოფლის მეურნეობისათვის ხელსაყრელი თიხოვანი ნიადაგი. ნიგერისთვის დამახასიათებელია ნიადაგის დეგრადაციისა და ეროზიის პროცესი, რომელსაც მოაქვს მიწის გაუდაბნოება, ამიტომ ბრძოლა ნიადაგის აღდგენისათვის და შენარჩუნებისათვის ქვეყნის მთავარი ამოცანაა. === ჰიდროლოგია === ნიგერის ჰიდროგრაფიული ქსელის საფუძველს წარმოადგენენ [[მდინარე]] [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერი]] თავისი შენაკადებით, რომლებიც მიედინებიან ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთში და [[გაუდინარი არე|გაუდინარი]] [[ჩადის ტბა]] [[კომადუგუ-იობე]]ს მდინარით, რომელიც მდებარეობს სამხრეთ-აღმოსავლეთში. ქვეყნის დანარჩენ ტერიტორიაზე მდებარეობენ მხოლოდ დროებითი მდინარეები ([[უადი]]), რომლებიც მხოლოდ მოკლე წვიმიანი სეზონის დროს ივსებიან. [[ფაილი:Niamey river bridge roof sunset 2006.jpg|thumb|right|250px|[[კენედის ხიდი]] მდინარე [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერზე]] [[ნიამეი]]ს მახლობლად.]] მდინარე '''[[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერი]]''', სიგრძით მესამე მდინარეა აფრიკაში, ქვეყნის ტერიტორიაზე მიედინება დაახლოებით 600 კმ მანძილზე, ქმნის ვრცელ ნაყოფიერ დაბლობს და ქვეყნის ბეღელს წარმოადგენს. [[მალი]]სთან [[სახელმწიფო საზღვარი|სახელმწიფო საზღვარს]] მდინარე კვეთავს შედარებით წყალმეჩხერ მდგომარეობაში, უდაბნოებში წყლის მნიშვნელოვანი აორთქლების გამო. 200 კმ-ის მანძილზე მდინარე გადის [[ლიპტაკო]]ს პლატოს კრისტალურ ქანებს. ნიგერის მდინარეზე განლაგებულია ქვეყნის დედაქალაქი [[ნიამეი]], სადაც მდინარეზე გადებულია ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი ხიდი — [[კენედის ხიდი]]. ნიამეის სამხრეთით მდინარის კალაპოტი გადის მკვრივ [[ქვიშაქვა|ქვიშაქვებში]], სადაც [[წყალმოვარდნა|წყალმოვარდნის]] დროს ფართედ გადმოდის ნაპირებიდან და აღწევს 5 კმ-მდე სიგანეს. [[ბენინი]]ს სახელმწიფო საზღვართან მდინარე ნიგერი გვერდს უვლის [[ატაკორა (მთები)|ატაკორის]] [[მთიანეთი]]ს [[ქედის ტოტი|ქედის ტოტებს]]. მდინარის კლაკნილმა, რომელიც ასო «[[W (ეროვნული პარკი)|W]]»-ს გვაგონებს, დასახელება მისცა აქ მდებარე [[ეროვნული პარკი|ეროვნულ პარკს]]. ქვეყნის ტერიტორიაზე მდინარე ნიგერს უერთდება რამდენიმე შენაკადი, რომელთაგან მარჯვენა მხრიდან ყველაზე უფრო დიდებია: [[გორუოლი]], [[დარგოლი]], [[სირბა]], [[გორუბი]], [[ტაპოა (მდინარე)|ტაპოა]], [[ალიბორი (მდინარე)|ალიბორი]], [[სოტა]] და [[მეკრუ (მდინარე)|მეკრუ]]. მშრალი სეზონის დროს, დეკემბრიდან ივნისის ჩათვლით, მარჯვენა მხრის შენაკადების უმრავლესობა შრება. წვიმების სეზონის დამთავრების შემდეგ მდინარეების კალაპოტებში ალაგ-ალაგ ჩნდება პატარ-პატარა ტბები, სადაც წყალი ნარჩუნდება საკმაოდ დიდ დროს. მარცხენა მხრიდან მდინარე ნიგერში ჩაედინება მხოლოდ დროებითი მდინარეები, რომელთაგან ყველაზე უფრო დიდია — დასოლი ([[უადი]]), ბოსო და მაური. '''[[ჩადის ტბა]]''' და მასში ჩამდინარე დიდი მდინარე '''[[კომადუგუ-იობე]]''' ქმნიან ქვეყნის აღმოსავლეთ მდინარეულ ქსელს. მდინარე კომადუგუ-იობე სათავეს იღებს [[ნიგერია|ნიგერიის]] ტერიტორიაზე, მისი დინების უკანასკნელი 150 კმ-ზე იქმნება ბუნებრივი საზღვარი ნიგერსა და ნიგერიას შორის. მშრალი სეზონის დროს მდინარე საკმაოდ წყალმარჩხია, იანვარში ხდება წყალმოვარდნა. ნიგერის რესპუბლიკას ეკუთვნის აფრიკის ერთ-ერთი უდიდესი [[წყალსატევი]]ს — ჩადის ტბის აკვატორიის დაახლოებით 3 ათასი კმ². მისი მთლიანი ფართობი შეადგენს 10-26 ათას კმ²-ს, ხოლო სიღრმე — 1-4 მეტრს. ივლისში წყლის ინტენსიური აორთქლების გამო შეინიშნება მდინარეთა წყალმეჩხერობა, ხოლო იანვარში წყლის დონე ყველაზე უფრო მაღალია. ჩადის ტბა მდიდარია [[თევზი]]თ, მაგრამ ნაპირები ძნელადმისადგომია მცენარეულობის, [[ჭაობი|დაჭაობების]] და სანაპირო ხაზის ცვლილებების გამო. ქვეყნის ჩრდილოეთში და ცენტრში არსებობენ მხოლოდ დროებითი მდინარეები, რომლებსაც ეძახიან [[უადი]]ს, კორის, [[მაგჯიამი]]ს და [[გულბი]]ს. წვიმების სეზონში — ივლის-აგვისტოში, ისინი რამდენიმე საათში ივსება წყლით, რაც ზოგჯერ იწვევს [[წყალდიდობა|წყალდიდობებს]] და ადგილობრივ მაცხოვრებლებს იძულებულს ხდის დასახლდნენ მაღლობ ადგილებში. წვიმების შემდეგ წყალი იქ ჩერდება რამდენიმე ხანი და მდინარის კალაპოტებს ხდის მიწადმოქმედების და მეცხოველეობის მთავარ წყაროდ. მაგალითად, გულბი ნმარადის ნიგერის ტერიტორიაზე აქვს 150 კმ სიგრძე, რითაც იგი ყველაზე უფრო დიდი დროებითი მდინარეა ქვეყანაში. მიწისქვეშა წყლები [[აირის მთები|აირის]], [[ჯადოს მთები|ჯადოს]] და [[კაუარი]]ს [[პლატო]]ს რაიონებში საკმაოდ უახლოვდებიან მიწის ზედაპირს და ქმნიან [[ოაზისი|ოაზისებს]]. სხვა ადგილებში ისინი მდებარეობენ 650 მეტრამდე სიღრმეზე. ქვეყნის [[გვალვა|გვალვიანობის]] გამო მიწისქვეშა წყლების დაზვერვა და გამოყენება საკმაოდ მთავარი ამოცანაა. === კლიმატი === [[ფაილი:Niger map of Köppen climate classification.svg|thumb|right|250px|ნიგერის რუკა [[კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია|კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის]] მიხედვით.]] ნიგერი საშუალო ტემპერატურის მიხედვით ერთ-ერთი ყველაზე უფრო ცხელი ქვეყანაა მსოფლიოში. მისი [[კლიმატი]] განპირობებულია კონტინენტური მდგომარეობით, [[საჰარა|საჰარის]] [[უდაბნო]]ს და [[ეკვატორი]]ს სიახლოვით. წლის საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით +25&nbsp;°C-ა, მაღალია ტემპერატურის დღე-ღამის საშუალო მერყეობა. დილით გრილა — დაახლოებით +15&nbsp;°C, ხოლო შუადღისთვის ტემპერატურამ შეიძლება მიაღწიოს +35&nbsp;°C-ს და უფრო მაღლა. ნიგერში წელიწადის დროებს გამოყოფენ არა ტემპერატურის მიხედვით, არამედ ატმოსფერული ნალექების რეჟიმის მიხედვით. აქ განასხვავებენ სამ სეზონს: გრილ მშრალს, ცხელ მშრალს და წვიმიანს. გრილი მშრალი სეზონი, გამოწვეული საჰარის უდაბნოდან ჩრდილოეთის კონტინენტური ჰაერის დინებით, გრძელდება ნოემბრიდან თებერვლის ჩათვლით. ღამის ტემპერატურა აღწევს მინიმალურ წლიურ მნიშვნელობას +8&nbsp;°C-ს, მაგრამ დღისით იწევს +30&nbsp;°C-მდე. ეს წლის ყველაზე უფრო რბილი დროა — ტურისტული სეზონის ბუმი. ცხელ მშრალ სეზონში, რომელიც გრძელდება თებერვლიდან ივლისის ჩათვლით, დღის ტემპერატურა აღწევს +40&nbsp;°C-ს, ხოლო ღამის — არა ნაკლები +25&nbsp;°C-ა. ამ დროს ბატონობს აღმოსავლეთის ქარი — ჰორმატანი, რომელიც აღწევს 10 მ/წმ სიჩქარეს. ჰორმატანი ხშირად იწვევს მტვრიან ქარიშხალს და მტვრიან ნისლს, რომელიც რამდენიმე დღეს გრძელდება და ქვეყნის სამხრეთ რეგიონებსაც აღწევს. აპრილ-მაისში, ხოლო ქვეყნის ჩრდილოეთში ივნის-ივლისში იწყება წვიმიანი სეზონი. ქარი უბერავს სამხრეთ-დასავლეთისკენ, წვიმები [[ჭექა-ქუხილი]]თ მოდის დღეში რამდენიმე საათის განმავლობაში, რაც წყალდიდობებს იწვევს. ნალექების მაქსიმუმი მოდის აგვისტოზე. ნალექები არათანაბრადაა განაწილებული: ქვეყნის ჩრდილოეთში — საჰარის უდაბნოში, ნალექები მოდის მხოლოდ რამდენიმე საათი 2-4 დღის განმავლობაში და შეადგენს დაახლოებით 20 მმ-ს. ზოგიერთ რაიონში წვიმა საერთოდ არ იცის რამდენიმე წლის განმავლობაში. ქვეყნის ცენტრალურ რაიონებში, [[საჰელი]]ს ზონაში, ნალექების წლის საშუალო რაოდენობა შეადგენს 200—250 მმ-ს და წვიმები მოდის ორი-ოთხი თვის განმავლობაში, მაგრამ შეიძლება დააგვიანოს, ან ნაკლები რაოდენობით მოვიდეს. ლოკალური გვალვები — ხშირი მოვლენაა. მხოლოდ უკიდურეს სამხრეთში, ბენინის სახელმწიფო საზღვართან, ყოველწლიურად მოდის 600—800 მმ ნალექი; წელიწადში წვიმიანი დღეების რიცხვი შეადგენს 65-ს. ნიგერის ტერიტორიის დიდი ნაწილი მიეკუთვნება [[არიდული ჰავა|არიდულ]] და [[ნახევრად უდაბნოს ზონები|ნახევრად უდაბნოს]] კლიმატურ ზონებს. პოტენციური აორთქლება აღწევს 2000-3000 მმ-ს წელიწადში, რაც რამდენიმეჯერ აჭარბებს ნალექების რაოდენობას. პერიოდულად ქვეყანა განიცდის ხანგრძლივ [[გვალვა|გვალვებს]]. გვალვები აღინიშნებოდა 1910—1915, 1940—1944, 1968—1974, 1984—1985 წლებში. ამ დროს ყველგან იკლებს გრუნტის წყლების დონე, შრება ჭები, გაჭირვებას განიცდის მიწადმოქმედება და მეცხოველეობა. === ფლორა და ფაუნა === [[უდაბნო]]ების და [[ნახევრადუდაბნო]]ების ზონაში მცენარეული საფარი საკმაოდ მეჩხერია. ქვეყნის აღმოსავლეთის [[ოაზისი|ოაზისებში]] იზრდება [[ფინიკის პალმა|ფინიკის პალმები]]. აირის მთების პლატოს [[ხეობა|ხეობებში]] გრუნტის წყლების სიახლოვის და დროებითი მდინარეების გამო მცენარეულობა უფრო ხშირია, იზრდება მაღალი ბალახი, [[ხე]]ები უფრო ბევრია. [[სავანა|სავანის]] [[ფლორა]] წარმოდგენილია მრავალფეროვანი [[აკაცია|აკაციებით]], დაბალი ველური [[მარცვლოვანნი|მარცვლოვნებით]], [[ავშანი]]თ. ბალახები და [[ბუჩქი|ბუჩქები]] ძირითადი საკვებია [[აქლემი|აქლემებისათვის]], [[ცხვარი|ცხვრებისათვის]] და [[თხა|თხებისათვის]]. სავანების ხეებისა და ბუჩქების უმრავლესობა ფოთლებს კარგავს მშრალი სეზონის დასაწყისში. წვიმების სეზონის პერიოდში სავანა იფარება სწრაფადმზარდი ბალახით, სიმაღლით ორ მეტრამდე: [[ურო (მცენარე)|ურო]] და [[სპილოს ბალახი]] ({{lang-la|Pennisetum purpureum}}). ნახევრადუდაბნოების მცენარეულობა საკმაოდ ზარალდება მეცხოველეობისაგან და სათბობის მიზნით გაჩეხვისაგან. სავანის სამხრეთი უფრო კარგად ირწყვება წვიმების სეზონის დროს, ამიტომ აქ მცენარეულობაც ხშირია: იზრდება [[ინდოეთი]]დან შემოტანილი ხე [[ინდური აზადირახტა]] ({{lang-la|Azadirachta indica}}), [[ბამბის ხე]] ({{lang-lat|Ceiba pentandra}}), [[ბაობაბი]], [[ში (ხე)|ში]] ({{lang-la|Vitellaria paradoxa}}). ყველაზე უფრო მეტად მდიდარი და მრავალფეროვანია მდინარე ნიგერის ნაპირების ფლორა. ხეებიდან აქ იზრდება წვნიანი ნაყოფის მომცემი [[ინდური მანგო]] ({{lang-la|Mangífera índica}}) და [[ნესვის ხე]], აკაცია და [[პალმა]]. მდინარის [[ჭალა|ჭალებში]] იზრდება [[ბამბუკი (გვარი)|ბამბუკი]]. [[ფაილი:Hippos niger 2006 river.jpg|thumb|right|250px|ბეჰემოტები მდინარე ნიგერზე]] ნიგერში ბინადრობს ბევრი [[მწერები|მწერი]], მეურნეობას დიდ ზიანს აყენებენ [[მოსკიტები]], [[კალიები]] და [[ტერმიტები]]. მდინარე ნიგერი, როგორც სხვა მდინარეები, ასევე ტბები მდიდარია [[თევზი]]თ. მრავალფეროვანია სავანის [[ქვეწარმავლები]]: [[გველები]] და [[ხვლიკისნაირნი|ხვლიკები]], [[გეკონისებრნი|გეკონებიდან]] დიდ [[ვარანისებრნი|ვარანებამდე]], მდინარე ნიგერში ბინადრობენ [[ნიანგები]]. [[ფრინველები]]დან ბევრია [[აფრიკული სირაქლემა]], [[არწივი]], [[ორბი]], [[ძერა]]. სამხრეთ სავანაში ბინადრობენ [[იხვები]], [[ბატისნაირნი|ბატები]], [[წინტალები]], [[ყანჩისებრნი|ყანჩები]], [[წეროსნაირნი|წეროები]], [[ივეოსისებრნი|ივეოსები]], [[ყარყატისნაირნი|ყარყატები]], [[მარაბუ]]. ოქტომბრიდან მარტის ჩათვლით ნიგერში ზამთრობენ გადამფრენი ფრინველები ჩრდილოეთიდან, მათ შორის ევროპიდანაც. უდაბნოში ბინადრობენ [[ანტილოპები]] — [[ორიქსი]] და [[ადაქსი]], სავანაში ასევე გვხვდება [[გაზელი|გაზელები]], [[ავაზა|ავაზები]], [[აფთარი|აფთრები]] და [[ტურა|ტურები]]. ადამიანის ჩარევის გამო სამხრეთ სავანაში დიდი [[ძუძუმწოვრები]]ს საბინადროდ არც თუ ისე ბევრი ადგილი დარჩა. მაგრამ აქ მაინც გვხვდებიან [[ჟირაფისებრნი|ჟირაფები]], [[ანტილოპები]], [[გარეული ღორი|გარეული ღორები]], [[ლომი|ლომები]]. ჩადის ტბასთან და მდინარე ნიგერის მარჯვენა ნაპირზე ბინადრობს [[სპილო]]ების ორი ჯოგი, ხოლო თვითონ მდინარეში [[ბეჰემოთი|ბეჰემოთები]]. == სახელმწიფო წყობა == ნიგერის სახელმწიფო წყობას განსაზღვრავს ქვეყნის კონსტიტუცია და კანონმდებლობა. ნიგერის 2010 წლის კონსტიტუციის თანახმად მმართველობის არსებულ სისტემას ეწოდება '''ნიგერის მეშვიდე რესპუბლიკა'''. ესაა [[შერეული რესპუბლიკა]], რომელშიც [[ნიგერის პრეზიდენტი]] [[სახელმწიფოს მეთაური]]ა, ხოლო [[ნიგერის პრემიერ-მინისტრი]] — მთავრობის მეთაური. დეპუტატებს თავიანთი პოსტები უკავიათ ეროვნული ან ადგილობრივი დონის არჩევნების შედეგად, მრავალპარტიული კონკურენტუნარიანი სისტემის კონტექსტში. აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნის ნიგერის მთავრობას. საკანონმდებლო ხელისუფლება — მთავრობას და [[ნიგერის ეროვნული კრება|ნიგერის ეროვნულ კრებას]]. სასამართლო ხელისუფლება დამოუკიდებელია აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ხელისუფლებისგან: საკონსტიტუციო სასამართლო ფლობს იურისდიქციას კონსტიტუციური და საარჩევნო საკითხების მიმართ. ნიგერის 2010 წლის კონსტიტუციის თანახმად «ქვეყნის პრეზიდენტი სახელმწიფოს მეთაურია. ის გამოხატავს ერის ერთიანობას. ქვეყნის პრეზიდენტი დგას პოლიტიკურ პარტიებზე მაღლა. ის ეროვნული უსაფრთხოების, ეროვნული ერთიანობის, ტერიტორიული მთლიანობის, კონსტიტუციის დაცვის, საერთაშორისო ხელშეკრულებების და შეთანხმებების გარანტია. ის უზრუნველყოფს სახელმწიფო სტრუქტურების ნორმალურ ფუნქციონირებას.»<ref name="const">{{cite web|url=http://www.presidence.ne/styles/images/doc_pdf/constitution.pdf|title=Constitution|date=|publisher=La Présidence de la République du Niger|accessdate=2011-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/66NFFk2Lf?url=http://www.presidence.ne/styles/images/doc_pdf/constitution.pdf|archivedate=2012-03-23}}</ref> «ქვეყნის პრეზიდენტი ირჩევა საყოველთაო, თავისუფალი, პირდაპირი, თანაბარი და ფარული არჩევნების საფუძველზე 5 წლის ვადით. ერთ ადამიანს შეუძლია მხოლოდ ორი ვადით გახდეს ქვეყნის პრეზიდენტი. არავითარ შემთხვევაში, არც ერთ ადამიანს არ აქვს უფლება იყოს პრეზიდენტი ორ ვადაზე მეტი ხნის შემდეგ ან გააგრძელოს მანდატის მოქმედების ვადა ნებისმიერი მიზეზით.» პრეზიდენტად არჩევა შეუძლია 35 წელს მიღწეულ «ეროვნული წარმოშობის» ნებისმიერი სქესის ნებისმიერ ადამიანს. არჩევნების დანიშვნა, ხმების დათვლა და შედეგების გამოცხადება საკონსტიტუციო სასამართლოს კომპეტენციაა. აღმასრულებელი ხელისუფლება ხორციელდება პრეზიდენტის მიერ დანიშნული და ეროვნული კრების მიერ დამტკიცებული მინისტრთა კაბინეტის მიერ. პრემიერ-მინისტრს ნიშნავს ქვეყნის პრეზიდენტი. მინისტრების კანდიდატურას წარადგენს პრემიერ-მინისტრი ეროვნული კრების წევრებიდან. ეროვნულმა კრებამ პრემიერ-მინისტრს შეიძლება გამოუტანოს უნდობლობის ვოტუმი<ref name=ipu>[http://www.ipu.org/parline-e/reports/CtrlParlementaire/2237_F.htm NIGER, Assemblée nationale, PARLIAMENTARY OVERSIGHT]. 1996-2008 Inter-Parliamentary Union.</ref><ref>[http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/CAFRAD/UNPAN002961.pdf Constitution du Niger du 18 juillet 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002081815/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/CAFRAD/UNPAN002961.pdf |date=2008-10-02 }} and [http://www.parliament.go.th/parcy/sapa_db/cons_doc/constitutions/data/Niger/Niger(english%20summary)(rev).doc CONSTITUTION OF THE FIFTH REPUBLIC OF NIGER. Adopted on 18 July 1999, promulgated on 9 August 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002081817/http://www.parliament.go.th/parcy/sapa_db/cons_doc/constitutions/data/Niger/Niger%28english%20summary%29%28rev%29.doc |date=2 ოქტომბერი 2008 }}.</ref> საკანონმდებლო ხელისუფლებას ახორციელებს ნიგერის ეროვნული კრება, რომელიც შედგება 171 წევრისაგან. დეპუტატები ირჩევა 5 წლის ვადით, პარტიული სიებით, პროპორციული საარჩევნო სისტემით. დეპუტატის მანდატის მისაღებად აუცილებელია პოლიტიკურმა პარტიებმა მიიღონ ხმების მინიმუმ 5 %. ეროვნული კრების უკანასკნელი არჩევნები შედგა 2016 წლის 21 თებერვალს, სადაც გაიმარჯვა [[პარტია ნიგერის დემოკრატიისათვის და სოციალიზმისათვის]]. გამარჯვებული პარტიის გარდა ეროვნულ კრებაში ყველაზე ბევრი ადგილი დაიკავა [[ნიგერის დემოკრატიული მოძრაობა აფრიკული ფედერაციისთვის]] (25 ადგილი), [[ეროვნული მოძრაობა საზოგადოების განვითარებისთვის]] (20 ადგილი) და [[პატრიოტული მოძრაობა რესპუბლიკისათვის]] (13 ადგილი). ცენტრალური მართვა ხორციელდება პროფესიონალური ადმინისტრაციული დაწესებულებების მიერ, რომლებსაც აგზავნის პრეზიდენტის და/ან სამინისტროების ადმინისტრაცია და ხელმძღვანელობს თანამდებობაზე პრეზიდენტის მიერ დანიშნული ეროვნული კრების წევრები. სამინისტროების განყოფილებების დანარჩენი ნაწილი ივსება არაპოლიტიკური პროფესიონალური ადმინისტრატორებით. ადგილობრივი თვითმმართველობა ხორციელდება ადგილობრივი, დარგობრივი და რეგიონალური საბჭოებით, ტერიტორიული კოლექტივების სამინისტროთი, ამ საარჩევნო ორგანოს მიერ არჩეული დეპუტატებით და პროფესიონალი სახელმწიფო მოსამსახურეებით. == შეიარაღებული ძალები == ნიგერის შეიარაღებული ძალები (Forces Armees Nigeriennes, FAN) ქვეყნის სამხედრო ორგანიზაციაა, რომლის დანიშნულებაა ქვეყნის თავდაცვა, თავისუფლების და დამოუკიდებლობის დაცვა. ნიგერის შეიარაღებული ძალები მოიცავს [[არმია]]ს, [[სამხედრო-საჰაერო ძალები|სამხედრო-საჰაერო ძალებს]], ჟანდარმერიას და რესპუბლიკურ გვარდიას. შედგება რეგულარული შემადგენლობის 5300 ადამიანისაგან და მომსახურე პერსონალის დაახლოებით 5400 ადამიანისაგან<ref name=britannica.pdf>{{cite news|title=World data: Niger|url=http://www.britannica.com/new-multimedia/pdf/wordat149.pdf|author=Britannica|accessdate=13-12-2011|lang=en}}</ref>. მოქმედებს სამხედრო სამსახურში არჩევითი გაწვევა. სამხედრო სამსახურში იწვევენ 17—21 წლის დაუქორწინებელ მამაკაცებს 2 წლის ვადით, ქალებს შეუძლიათ სურვილის მიხედვით იმსახურონ სანიტარულ ნაწილებში. სამხედრო საჭიროებისათვის იხარჯება [[მთლიანი შიდა პროდუქტი]]ს 1,1 — 1,3 %<ref name=CIA>{{cite news|title=CIA - The World Factbook: Niger|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|author=CIA|accessdate=13-12-2011|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|archivedate=24-04-2020}}</ref>, რაც შედარებით დაბალი მაჩვენებელია. == ადმინისტრაციული დაყოფა == [[ფაილი:Niger, administrative divisions - de - colored.svg|thumb|right|350px|ნიგერის რეგიონები]] ადმინისტრაციული თვალსაზრისით იყოფა [[ნიამეი]]ს ოლქად და 7 რეგიონად, რომლებიც თავისი მხრივ იყოფიან 36 დეპარტამენტად. დეპარტამენტები შედგება საქალაქო და სასოფლო კომუნებისაგან. {|class="wikitable" style="text-align: left" ! № ! რეგიონი ! ადმინისტრაციული ცენტრი ! ფართობი,<br>კმ²<ref>Institut National de la Statistique du Niger: [http://www.stat-niger.org/statistique/file/Annuaires_Statistiques/Annuaire_ins_2010/serie_longue.pdf ''Annuaire statistique des cinquante ans d’indépendance du Niger''], p.49.</ref> ! მოსახლეობა,<br>ად. (2012)<ref name="citypopulation" /><ref name="geohive" /><ref name="statoids" /> ! სიმჭიდროვე,<br>ად./კმ² |- | <center>1 | [[აგადესის რეგიონი|აგადესი]] | [[აგადესი]] | align="right"|667 799 | align="right"|487 620 | align="right"|0,73 |- | <center>2 | [[დიფის რეგიონი|დიფა]] | [[დიფა]] | align="right"|156 906 | align="right"|593 821 | align="right"|3,78 |- | <center>3 | [[დოსოს რეგიონი|დოსო]] | [[დოსო]] | align="right"|33 844 | align="right"|2 037 713 | align="right"|60,21 |- | <center>4 | [[მარადის რეგიონი|მარადი]] | [[მარადი]] | align="right"|41 796 | align="right"|3 402 094 | align="right"|81,40 |- | <center>5 | [[ნიამეი]] | [[ნიამეი]] | align="right"|255 | align="right"|1 026 848 | align="right"|4026,85 |- | <center>6 | [[ტაჰუის რეგიონი|ტაჰუა]] | [[ტაჰუა]] | align="right"|113 371 | align="right"|3 328 365 | align="right"|29,36 |- | <center>7 | [[ტილაბერის რეგიონი|ტილაბერი]] | [[ტილაბერი]] | align="right"|97 251 | align="right"|2 722 482 | align="right"|27,99 |- | <center>8 | [[ზინდერის რეგიონი|ზინდერი]] | [[ზინდერი]] | align="right"|155 778 | align="right"|3 539 764 | align="right"|22,72 |- style="background: #CCC;" |colspan="3"|სულ |1 267 000 |17 138 707 |13,53 |+ |} == დემოგრაფია == * მოსახლეობა — 17 138 707 ადამიანი (2012 წელი)<ref name="citypopulation" /><ref name="geohive" /><ref name="statoids" />. * წლიური ზრდა — 3,9 % (2012 წელი). * ქალაქის მოსახლეობა — 3 309 955 ადამიანი 21,0 % (2011 წელი).<ref name="ins-demographics">[http://www.stat-niger.org/statistique/file/Annuaires_Statistiques/AS2007-2011STRUCTUREPOPULATION.pdf Population statistique (2011)], Niger's National Statistics Institute Report</ref> * სოფლის მოსახლეობა — 12 420 799 ადამიანი 79,0 % (2011 წელი).<ref name="ins-demographics" /> * [[შობადობა]] — 46,01 ბავშვი 1000 ადამიანზე (ფერტილობა — 7,6 დაბადებული ერთ ქალზე) (2012 წელი). * [[სიკვდილიანობა]] — 11,06 % (2012 წელი). * ბავშვთა სიკვდილიანობის კოეფიციენტი — 81,0 % (2012 წელი). * [[სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა]] — 52,6 წელი ** მამაკაცები — 51,39 წელი ** ქალები — 53,85 წელი (2010). * საშუალი ასაკი — 15,0 წელი ** მამაკაცები — 15,0 წელი ** ქალები — 15,0 წელი (2011 წელი). * ასაკობრივი ჯგუფები: ** 0-14 წელი: 49,2 % ** 15-64 წელი: 48,1 % ** 65 წელზე უფროსები: 2,7 % (2011 წელი). * განათლება — 28,7 % (42,9 % მამაკაცებში, 15,1 % ქალებში (2004 წლის შეფასება)). * [[შიდსი]]ს ვირუსით დაავადება — მოსახლეობის 0,8 % (2008 წელი). === ეთნიკური ჯგუფები === [[ფაილი:Niger peoples ru.svg|thumb|right|350px|ნიგერში ეთნიკური ჯგუფების განსახლების რუკა. {{ლეგენდა|#ff0000|ჰაუსა|inline}} {{ლეგენდა|#ffff00|სონგაი (ჯერმა)|inline}} {{ლეგენდა|#808000|ტუარეგები|inline}} {{ლეგენდა|#b400b4|ფულბე|inline}} {{ლეგენდა|#00ff00|კანური|inline}} {{ლეგენდა|#64b464|[[გურმა]]|inline}} {{ლეგენდა|#8c8c8c|არაბები|inline}} {{ლეგენდა|#ff8000|ტუბუ|inline}}]] {{bar box | title=ეთნიკური შემადგენლობა (2006 წელი)<ref name="WF">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html Niger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html |date=2020-04-24 }} // [[The World Factbook]]. — [[Central Intelligence Agency]], 2015. ISSN 1553-8133. {{ref-en}}</ref> | titlebar=#ddd | left1=ეთნიკური ჯგუფი: | right1=პროცენტი: | float=right | bars= {{bar percent|[[ჰაუსა]]|red|53.1}} {{bar percent|[[სონგაი (ხალხი)|სონგაი]] (ჯერმა)|yellow|21.2}} {{bar percent|[[ტუარეგები]]|olive|11}} {{bar percent|[[ფულბე]]|purple|6.5}} {{bar percent|[[კანური]]|lime|5.9}} {{bar percent|[[გურმა]]|blue|0.8}} {{bar percent|[[არაბები]]|magenta|0.4}} {{bar percent|[[ტუბუ]]|orange|0.4}}{{bar percent|სხვები|gray|0.9}}}} ნიგერი — მრავალეროვანი სახელმწიფოა. ქვეყნის ტერიტორიაზე გადის განსახლების საზღვარი [[კავკასიური რასა|კავკასიურ]] და [[ნეგროიდული რასა|ნეგროიდულ]] რასებს შორის. ქვეყნის მოსახლეობის 90 %-ზე მეტი მიეკუთვნება ნეგროიდულ რასას. ქვეყნის ჩრდილოეთით მცხოვრები [[ტუარეგები]] მიეკუთვნებიან კავკასიური რასის [[ხმელთაშუაზღვისპირული რასა|ხმელთაშუაზღვისპირულ ტიპს]]. [[ფულბე]] შერეული ეთნიკური ჯგუფია. ნიგერის მოსახლეობის უმრავლესობას (55,4 %) შეადგენენ ქვეყნის სამხრეთში, [[ნიგერია|ნიგერიის]] [[სახელმწიფო საზღვარი|სახელმწიფო საზღვრის]] გასწვრივ მცხოვრები '''[[ჰაუსა]]ს''' ხალხი.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.stat-niger.org/statistique/file//Annuaires_Statistiques/AS_INS_Edition2008.pdf|title=ANNUAIRE STATISTIQUE DU NIGER - 2003-2007, გვ. 84|publisher=Institut National de la Statistique|accessdate=2012-01-06|lang=fr|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xsKl37?url=http://www.stat-niger.org/statistique/file//Annuaires_Statistiques/AS_INS_Edition2008.pdf|archivedate=2012-02-02}}</ref> საკმაოდ მრავალრიცხოვანია '''[[სონგაი (ხალხი)|სონგაის]]''' ხალხი, რომლებიც თავიანთ მონათესავე '''ჯერმას''', '''დენდის''', '''კურტეის''' და '''ვოგოს''' ხალხთან ერთად შეადგენენ ნიგერის მოსახლეობის 21 %-ს. ნიგერის გარდა სონგაის ხალხის ბევრი წარმომადგენელი ცხოვრობს მეზობელ [[მალი]]ში, ხოლო დენდი — [[ბენინი|ბენინში]]. ნიგერში სონგაის და ჯერმას ხალხი ცხოვრობენ ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში, მდინარე ნიგერის ხეობაში. ჯერმას ხალხი დედაქალაქ ნიამეის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენს. ძველად ჯერმას ხალხი განთქმული იყო სამხედრო ხელოვნებით, დღემდე მათში მაღალია სამხედრო არისტოკრატიის პრესტიჟი. დოსოს რეგიონში მდებარეობს ჯერმას ყველა ხალხის ტრადიციული წინამძღოლის — ჯერმაკოის რეზიდენცია. კოლონიალიზმის დროს ჯერმას ხალხი ეხმარებოდა ფრანგებს სხვა ხალხის აჯანყებების ჩახშობაში. ჯერმას და სონგაის ხალხი სხვა ხალხზე უკეთ აღიქვამენ დასავლურ კულტურას. '''[[ტუარეგები]]''' შეადგენენ ქვეყნის მოსახლეობის 9,3 %-ს. ისინი ძირითადად ცხოვრობენ ნიგერის ჩრდილოეთში, [[აგადესის რეგიონი|აგადესის რეგიონში]], მისი მოსაზღვრე რეგიონების დეპარტამენტებში, ასევე მდინარე [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერის]] ხეობაში. ტუარეგები ასევე ცხოვრობენ ნიგერის მოსაზღვრე მალიში, ალჟირში და ლიბიაში. ბევრი ტუარეგი ეწევა მომთაბარე ცხოვრებას, ძირითადად დაკავებულები არიან მეცხოველეობით. ნიგერში ტუარეგები გამოჩნდნენ X საუკუნეში, [[ჩრდილოეთი აფრიკა|ჩრდილოეთ აფრიკიდან]] [[არაბები]]ს მიერ მათი გამოდევნის შემდეგ. ტუარეგები გაერთიანებულები არიან ტომობრივ კონფედერაციაში, დიდი ავტორიტეტით სარგებლობს სამხედრო არისტოკრატია, თავისი რიგებიდან ირჩევს ტომის და კონფედერაციის ბელადებს, ასევე აირის სულთანს — ნიგერის ყველა ტუარეგის ტრადიციულ მეთაურს. '''[[ფულბე]]ს''' ხალხი (ჰაუსას ენაზე ფულანი) ცხოვრობს ნიგერის სხვა ხალხთან ერთად და შეადგენს ქვეყნის მოსახლეობის 8,5 %-ს. მთელ [[დასავლეთი აფრიკა|დასავლეთ აფრიკაში]] განსახლებულ ფულბეს ხალხს აქვს პროფესიონალი მწყემსების რეპუტაცია. ისინი სახლდებიან მიწადმოქმედ ხალხს შორის, განსაკუთრებით ჰაუსას ხალხს შორის, მწყემსავენ მათ შინაურ ცხოველებს და მეცხოველეობის პროდუქტებს ცვლიან მიწადმოქმედების შედეგად მიღებულ საქონელზე. ფულბეს ხალხი ეწევა მომთაბარე და ნახევრადმომთაბარე ცხოვრებას. ერთ ადგილზე დამაგრებული ფულბეს ხალხი მეცხოველეობასთან ერთად დაკავებულია მიწადმოქმედებით, მშობლიურ სოფლებში ბრუნდებიან მოსავლის აღების დროს. '''[[კანური]]ს''' და მისი მონათესავე '''მანგას''' ხალხი შეადგენს ნიგერის მოსახლეობის 4,7 %-ს. ისინი ცხოვრობენ ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთში, [[დიფის რეგიონი|დიფის რეგიონში]], [[ჩადის ტბა|ჩადის ტბის]] მახლობლად. კანურის ხალხის დიდი ნაწილი ცხოვრობს ნიგერიაში და ჩადში. [[შუა საუკუნეები|შუა საუკუნეებში]] მათ შექმნეს სახელმწიფოები [[კანემის იმპერია]] და [[ბორნუ]]. თანამედროვე განსახლების ადგილები კანურის ხალხმა დაიკავა მრავალრიცხოვანი მიგრაციის შედეგად, ამასთან მათ სხვადასხვა ჯგუფებს ახსოვთ საკუთარი წარმოშობის ადგილები. კანურის ხალხი ძირითადად მიწადმოქმედია, მაგრამ ზოგიერთი ტომი დაკავებულია მეცხოველეობით და მისდევს ნახევრადმომთაბარე ცხოვრების წესს. განსაკუთრებით გავრცელებულია ტყავის ნაკეთობების დამზადება. '''[[ტუბუ]]ს''' ხალხი შეადგენს ქვეყნის აღმოსავლეთის მეცხოველეობით დაკავებული ხალხის ძირითად ნაწილს — ისინი განსახლებულები არიან [[ჯადოს მთები]]ს, [[კაუარი]]ს და [[ტერმიტის პლატო]]ს [[ოაზისი|ოაზისებში]]. ნიგერის სხვა მომთაბარე ხალხისგან — ტუარეგებისგან და ფულბეს ხალხისგან, განსხვავებით ტუბუს ხალხი მიეკუთვნება ნეგროიდულ რასას. მათ ეძახიან «საჰარის შავ მომთაბარეებს». ტუბუს ხალხის უმრავლესობა ცხოვრობს [[ჩადი|ჩადში]] და [[ლიბია]]ში, ნიგერში მათი რაოდენობა დაახლოებით 40 ათასი ადამიანია (მოსახლეობის 0,4 %<ref name=autogenerated1 />). ნიგერის ტუბუს ხალხის ტრადიციული ბელადია სულთანი კავარა. ტუბუს ხალხი ეწევა მომთაბარე და ნახევრადმომთაბარე ცხოვრებას, უვლიან აქლემებს და თხებს. ოაზისებში ადგილზე დამაგრებული ტუბუს ხალხი ფლობენ [[ფინიკის პალმა|ფინიკის პალმებს]] და [[მარილი]]ს კუსტარულ საწარმოებს, ასევე მოჰყავთ [[ქერი]], [[ფეტვი]] და [[ხორბალი]]. ტუბუს ბევრი ხალხი ასევე დაკავებულია საქარავნო ვაჭრობით. '''[[არაბები]]ს''' რაოდენობა ნიგერში დაბალია და შეადგენს დაახლოებით 40 ათას ადამიანს (მოსახლეობის 0,4 %).<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://www.stat-niger.org/statistique/file/Annuaires_Statistiques/Annuaire_ins_2010/serie_longue.pdf|title=ANNUAIRE STATISTIQUE DES CINQUANTE ANS D’INDEPENDANCE DU NIGER (2010), გვ. 63|publisher=Institut National de la Statistique|accessdate=2012-01-30|lang=fr|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xsyVTW?url=http://www.stat-niger.org/statistique/file/Annuaires_Statistiques/Annuaire_ins_2010/serie_longue.pdf|archivedate=2012-02-02}}</ref> მათი უმრავლესობა მიეკუთვნება ულედ სლიმანის, [[ბაგარები]]ს და კანემის კლანებს. ნიგერში ისინი შემოვიდნენ XX საუკუნის დასაწყისში, დასახლდნენ ლიბიის მოსაზღვრე რაიონებში, ასევე ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთში. ნიგერში ასევე ცხოვრობს 5-6 ათასი ევროპელი, ძირითადად '''[[ფრანგები]]'''. მათი უმრავლესობა — მასწავლებლები და ტექნიკური დარგის სპეციალისტებია, რომლებიც ქვეყანაში განსაზღვრული ვადის განმავლობაში მუშაობენ. ევროპელების ყველაზე უფრო დიდი ჯგუფები ცხოვრობენ [[ნიამეი]]ში და სხვა დიდ ქალაქებში. === ენები === [[ფაილი:Karte Niger - Nationalsprachen.png|thumb|right|350px|ნიგერში ეროვნული ენების გავრცელების რუკა]] ნიგერში არსებობს 11 ოფიციალური ენა, [[ფრანგული ენა|ფრანგული]] ყველაზე უფრო გავრცელებული ენაა ქვეყანაში. ნიგერში არსებობს მკვიდრი მოსახლეობის 8-დან 20 ენა. ამ ენების რაოდენობაში ასეთი სხვაობა გამომდინარეობს იქიდან, რომ ზოგიერთი ენა ერთმანეთთან მჭიდროდაა დაკავშირებული და ისინი ერთადაა დაჯგუფებული, ხოლო დანარჩენი ცალკეულ ენად განიხილება. ფრანგული ენა, რომელიც კოლონიალური პერიოდის დანატოვარია, ქვეყნის ოფიციალური ენაა. ამ ენას განათლებამიღებული ადამიანები ძირითადად იყენებენ, როგორც მეორე ენას (ნიგერელების 20 %-ს განათლება მიღებული აქვს ფრანგულად, ხოლო ქალაქებში ეს რაოდენობა შეადგენს 47 %-ს, ეს მაჩვენებლები იზრდება, რადგან განათლების დონე თანდათან უმჯობესდება.<ref>[http://www.odsef.fss.ulaval.ca/sites/odsef.fss.ulaval.ca/files/odsef_rr_alphab_niger_2015_final2.pdf L’alphabétisation au Niger, page 18-19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026072727/https://www.odsef.fss.ulaval.ca/sites/odsef.fss.ulaval.ca/files/odsef_rr_alphab_niger_2015_final2.pdf |date=2020-10-26 }}.</ref>) მიუხედავად იმისა, რომ ნიგერელების განათლების დონე ჯერ კიდევ დაბალია, ფრანგული ენა გამოიყენება ოფიციალურ ადმინისტრაციაში, (სასამართლოები, მთავრობა და სხვა), მასმედიაში და ბიზნესში. ფრანგული ენის გარდა ნიგერში არსებობს 10 ოფიციალური ეროვნული ენა, კერძოდ: [[არაბული ენა|არაბული]], [[იედინა (ენა)|იედინა]], [[ფულანი]], [[გურმანშე]], [[ჰაუსა (ენა)|ჰაუსა]], [[კანური (ენა)|კანური]], [[სონგაი (ენა)|ჯერმას და სონგაის ენები]], [[ტუარეგული ენები|ტუარეგული]], [[ტასავაქი (ენა)|ტასავაქი]], [[ტუბუს ენები|ტუბუ]].<ref>[http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/niger-loi-2001-037-LNG.htm République du Niger, "Loi n° 2001-037 du 31 décembre 2001 fixant les modalités de promotion et de développement des langues nationales." L'aménagement linguistique dans le monde] (accessed 14 October 2014)</ref> ეს 10 ეროვნული ენა, ენათა ოჯახი, ეთნიკური ჯგუფის მიახლოებითი პროცენტი, განსახლების ძირითადი რეგიონები, ასევე დამატებითი ინფორმაცია მოცემულია ქვემოთ ცხრილის სახით: {| class="wikitable sortable" border=1 |- ! ენა ! ენათა ოჯახი ! % (დაახლოებით) ! ძირითადი რეგიონი ! შენიშვნა |- | [[ჰაუსა (ენა)|ჰაუსა]] | [[აფრაზიული ენები]]<br>([[ჩადური ენები]]) | 49,6 % | სამხრეთი, ცენტრალური | ძირითადად გამოიყენება ვაჭრობაში<ref>[http://www.ethnologue.com/country/NE/languages Ethnologue, 17th ed., Languages of Niger] (accessed 14 October 2014)</ref> |- | [[სონგაი (ენა)|ჯერმას და სონგაის ენები]] | [[ნილო-საჰარული ენები]] | 25,5 % | სამხრეთ-დასავლეთი | [[ჯერმა (ენა)|ჯერმა]] და [[კაადო (ენა)|"კაადო"]] ერთად განიხილება |- | [[ტუარეგული ენები|ტუარეგული]] | [[აფრაზიული ენები]] | 8,4 % | ჩრდილოეთი | |- | [[ფულანი]] | [[ნიგერ–კონგოს ენები]]<br>([[ატლანტიკური ენები]]) | 8,3 % | ყველა | დასავლეთი ნიგერის და ცენტრალური აღმოსავლეთის<br>ნიგერის ფულანი ერთად განიხილება |- | [[კანური (ენა)|კანური]] | [[ნილო-საჰარული ენები]] | 4,8 % | სამხრეთ-აღმოსავლეთი | |- | [[არაბული ენა|არაბული]] | [[აფრაზიული ენები]]<br>([[სემიტური ენები]]) | 1,2 % | ჩრდილოეთი | |- | [[გურმანშე]] | [[ნიგერ–კონგოს ენები]]<br>([[გურის ენები]]) | <1 % | სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე | |- | [[ტუბუს ენები|ტუბუ]] | [[ნილო-საჰარული ენები]] | <1 % | აღმოსავლეთი | |- | [[იედინა (ენა)|იედინა]] | [[აფრაზიული ენები]]<br>([[ჩადური ენები]]) | <1 % | აღმოსავლეთი | |- | [[ტასავაქი (ენა)|ტასავაქი]] | [[ნილო-საჰარული ენები]] |<1 % | ჩრდილოეთი, ცენტრალური | |} === რელიგია === ნიგერში ყველაზე უფრო გავრცელებული [[რელიგია]]ა [[ისლამი]]. 2015 წლის მონაცემებით მისი მორწმუნეა ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით 94 %. [[აფრიკული მითოლოგია|ტრადიციული აფრიკული სარწმუნოების]] მიმდევრები შეადგენენ 5,2 %-ს, [[ქრისტიანობა|ქრისტიანები]] 0,6 %-ს და სხვები 0,3 %-ს.<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148711.htm International Religious Freedom Report 2010: Niger]. United States [[Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]] (17 ნოემბერი 2015)</ref> [[ნიგერის კონსტიტუცია]] რელიგიური აღმსარებლობის თავისუფლების გარანტიას იძლევა. აკრძალულია პოლიტიკური პარტიების შექმნა ისეთი იდეოლოგიით, რომლის საფუძველია რომელიმე რელიგიური აღმსარებლობა. ყველა რელიგიური ორგანიზაცია უნდა იყოს დარეგისტრირებული შინაგან საქმეთა სამინისტროში<ref name="state.gov">{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2010/148711.htm|title=2010 Report on International Religious Freedom» Africa» Niger|format=|work=|publisher=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|accessdate=|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AlRxy791?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2010/148711.htm|archivedate=2012-09-18}}</ref>. პირველი [[მუსლიმი|მუსლიმები]] ნიგერის ტერიტორიაზე გამოჩნდნენ XI საუკუნეში. ისლამის ფართე გავრცელებას ხელი შეუწყო XV საუკუნეში ნიგერის შესვლამ [[სონგაის იმპერია]]ში. XIX საუკუნის დასასრულისთვის მუსლიმები ქვეყანაში გახდნენ რელიგიური უმრავლესობა, ხოლო დღეისათვის ისლამი გაბატონებული რელიგიაა (მოსახლეობის 92 %<ref name="encyc">{{წიგნი|ავტორი=[[J. Gordon Melton]], Martin Baumann|სათაური=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|ადგილი=Oxford, England|გამომცემლობა=ABC CLIO|წელი=2010|ფურცლები=3200|ფურცელი=2103|isbn=1-57607-223-1}}</ref>). მუსლიმების უმრავლესობა (95 %) — [[სუნიზმი|სუნიტები]], [[შიიზმი|შიიტები]] შეადგენენ ნიგერელი მუსლიმების დაახლოებით 5 %-ს. ქვეყანაში ყველაზე უფრო მეტად გავრცელებულია [[მალიქის მაზჰაბი|მალიქის]] [[მაზჰაბი|რელიგიურ-სამართლებრივი სკოლა]]. ქვეყნის სამხრეთის რაიონებში გავლენიანია [[სუფიზმი|სუფიური]] ორდენი [[ტიჯანია]], ცენტრალურში — [[კადირია]]. ქალაქ [[აგადესი|აგადესში]], ქალაქ [[ბილმა]]ში და [[ჩადი]]ს სახელმწიფო საზღვართან არსებობენ [[სანუსია|სანუსიტები]]. მსხვილ ქალაქებში არსებობს [[აჰმადია|აჰმადიტების]] თემები (1956 წლიდან). ქვეყნის დედაქალაქში და ქალაქ [[მარადი]]ში არსებობენ [[ვაჰაბიზმი|ვაჰაბიტები]]. [[ქრისტიანობა|ქრისტიანების]] რაოდენობა (110 ათასი 2010 წელს<ref name="pew">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|archivedate=2013-05-22}}</ref>) მნიშვნელოვნად გაიზარდა უკანასკნელ ათწლეულების განმავლობაში (1970 წელს ნიგერში ცხოვრობდა 17 ათასი ქრისტიანი<ref name="encyc" />, 2000 წელს — 58 ათასი<ref name="encyc-1">{{წიგნი|ავტორი=[[J. Gordon Melton]], Martin Baumann|სათაური=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|წყარო=http://books.google.md/books?id=0YYYAAAAIAAJ&q=Gordon+Melton&dq=Gordon+Melton&hl=ru&sa=X&ei=GzhRUqXdHMXOtQb4nID4CQ&ved=0CGYQ6AEwCTge|ადგილი=Oxford, England|გამომცემლობა=ABC CLIO|წელი=2002|ფურცლები=1508|ფურცელი=950|isbn=1-57607-223-1}}</ref>). 2010 წელს ორგანიზაცია Pew Research Center-ის კვლევების შედეგად ნიგერში აღირიცხა 80 ათასი [[პროტესტანტიზმი|პროტესტანტი]]<ref name="pew"/>. პროტესტანტები ნიგერში ერთ-ერთი ყველაზე უფრო სწრაფად მზარდი რელიგიური ჯგუფია; 1970 წელს ქვეყანაში ცხოვრობდა მხოლოდ 3,4 ათასი პროტესტანტი,<ref name="encyc" /> 2000 წელს ამ რელიგიური მიმდევრობის აღმსარებელთა რიცხვი გახდა 38 ათასი.<ref name="encyc-1" /> ნიგერის ტერიტორიაზე ყველაზე უფრო მსხვილი პროტესტანტული კონფესიებია [[ევანგელური ქრისტიანები|ევანგელისტები]] და [[ორმოცდაათიანელები]]. [[რომის კათოლიკური ეკლესია|რომის კათოლიკური ეკლესიის]] სასულიერო პირები ნიგერში შემოვიდნენ 1931 წელს [[დაგომეა|დაგომეიდან]]. 1961 წელს ქვეყანაში შეიქმნა [[კათოლიციზმი|კათოლიკური]] ეპარქია. 1972 წელს ხელდასხმული იქნა პირველი ნიგერელი სასულიერო პირი. 2010 წელს კათოლიკების რაოდენობა შეადგენდა 30 ათას ადამიანს<ref name="pew" />. მათ შორის მნიშვნელოვანი ნაწილი ნიგერში მცხოვრები უცხოელია (მათ შორის მეზობელი აფრიკული ქვეყნებიდან). შეფასებების მიხედვით, ქვეყნის მოსახლეობის 7 % მიეკუთვნება [[აფრიკული მითოლოგია|ტრადიციულ აფრიკულ სარწმუნოებას]]<ref name="encyc" />. ანიმისტების წილი ქვეყნის საერთო მოსახლეობაში მუდმივად მცირდება. 1970 წელს ამ რელიგიის მიმდევრები შეადგენდნენ ნიგერის მოსახლეობის 15,5 %-ს. == ეკონომიკა == ნიგერი მსოფლიოს ერთ-ერთი უღარიბესი ქვეყანაა მსოფლიოში. 2009 წელს [[მთლიანი შიდა პროდუქტი]] ერთ სულ მოსახლეზე შეადგენდა 700 ამერიკულ დოლარს (222-ე ადგილი მსოფლიოში). სიღარიბის დონეზე დაბლა იმყოფება მოსახლეობის დაახლოებით 60-70 %. ქვეყანას აქვს [[ქვეყნების სია ადამიანის განვითარების ინდექსის მიხედვით|მსოფლიოში ყველაზე უფრო დაბალი]] [[ადამიანის განვითარების ინდექსი]]. ნიგერი აგრარული ქვეყანაა განვითარებადი [[ურანი (ელემენტი)|ურანის]] მომპოვებელი წარმოებით. ქვეყანას გააჩნია ურანის უზარმაზარი მარაგი. XX საუკუნის 90-იან წლებში აღმოჩენილია [[ნავთობი]]ს და [[ბუნებრივი აირი]]ს საბადოები. მაგრამ ქვეყანა დამოკიდებულია უცხოურ დახმარებებზე, XX საუკუნის 80-იან წლებში მსოფლიო ბაზარზე ურანის ფასის ვარდნის შემდეგ გაიზარდა ქვეყნის საგარეო ვალი. [[სოფლის მეურნეობა|სოფლის მეურნეობისათვის]] ვარგისია მხოლოდ მიწების 3 % და ხშირია [[გვალვა|გვალვები]]. ქვეყნის ინფრასტრუქტურა საკმაოდ განუვითარებელია. === მომპოვებელი მრეწველობა === [[ფაილი:MineArlit1.jpg|thumb|right|250px|[[ურანი (ელემენტი)|ურანის]] კარიერი ქალაქ [[არლი (ქალაქი)|არლისთან]].]] [[ურანი (ელემენტი)|ურანის]] მოპოვება ქვეყნის [[ეკონომიკა|ეკონომიკის]] მთავარი დარგია. ურანის მადნის საბადოები 1958 წელს სრულიად შემთხვევით აღმოაჩინა [[საფრანგეთის ატომური და ალტერნატიული ენერგიის კომისია]]მ. 1966 წელს ქალაქ [[არლი (ქალაქი)|არლიში]] ჩატარებულმა საბადოს კვლევამ და შეფასებამ დაადასტურა მისი ეკონომიკური გამოყენების შესაძლებლობა და 1971 წელს ნიგერმა ექსპორტზე გაიტანა ურანის მადნის პირველი პარტია 400 ტონის რაოდენობით. მოპოვებული ურანის რაოდენობა მუდმივად იზრდებოდა და 1980 წელს მიაღწია 4,5 ათას ტონას, ამასთან ნიგერი გავიდა მეორე ადგილზე მსოფლიოში ურანის მოპოვების მხრივ, ხოლო მისი ექსპორტიდან შემოსავალმა შეადგინა სახელმწიფო ბიუჯეტის 50 %-მდე{{sfn|Historical Dictionary of the Niger|1997|с=322}}. 1980-იან წლებში განვითარდა ურანის მოპოვების კრახი — მსოფლიო მოთხოვნილებების შემცირებამ სხვა ქვეყნებში ურანის დიდი რაოდენობით წარმოებამ გამოიწვია მსოფლიოში ფასების შემცირება. 1990-იანი წლების დასაწყისში ნიგერში ურანის მოპოვება შემცირდა 2 ათას ტონამდე. 1990 წლისთვის ქვეყანა დატოვა 80 %-მდე უცხოელმა, რომელთაგან უმრავლესობა დაკავშირებული იყო ურანის მოპოვებასთან{{sfn|Historical Dictionary of the Niger|1997|с=324}}. დღეისათვის ურანის მოპოვების დარგი ნელ-ნელა ისევ ძალას იკრებს, ურანის მადნის წლიურმა მოპოვებამ გადააჭარბა 3,5 ათას ტონას, ხოლო სახელმწიფოს შემოსავლების შესაბამისი წილი გაიზარდა 8 %-მდე{{sfn|Historical Dictionary of the Niger|1997|с=323}}. ურანის გარდა, ნიგერში არსებობს ექსპლოატაციისათვის ვარგისი [[ოქრო]]ს მარაგი მდინარე ნიგერსა და [[ბურკინა-ფასო]]ს შორის არსებულ რეგიონში. 2004 წელს ნიგერში პირველი ოქროს ზოდი ჩამოისხა [[ტილაბერის რეგიონი]]ს ტერის დეპარტამენტის სამირა-ჰილის ოქროს საბადოში. ამ საბადოში ქვეყანაში პირველად მოხდა ოქროს კომერციული მოპოვება. ამ ადგილზე რეზერვების მარაგი შეფასებული იყო 10 073 626 ტონად, რომელშიც ერთი ტონა საშუალოდ შეიცავდა 2,21 გრამ (0,078 უნცია) ოქროს, საიდანაც 19 200 კგ (42 300 ფუნტი) დამუშავებული იქნება საბადოს ექსპლოატაციის 6 წლის განმავლობაში. სავარაუდოდ ოქროს სხვა საბადოები იმყოფება ახლომდებარე რაიონებში, ცნობილი როგორც "სამირა ჰორიზონტი", რომელიც მდებარეობს გოთეიეს კომუნასა და ქალაქ უალამს შორის.<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5474.htm Background Note:Niger], United States State Department, Bureau of Public Affairs: Electronic Information and Publications Office. Bureau of African Affairs. September 2008</ref> [[ფაილი:Niger 2008 oilrig.jpg|thumb|right|250px|ნავთობის დაზვერვა [[ტენერე]]ს უდაბნოში.]] ნიგერში [[ნავთობი]]ს საბადოების დაზვერვის და აღმოჩენის ისტორია დაიწყო ქვეყნის დამოუკიდებლობის პერიოდში, როდესაც 1975 წელს აღმოაჩინეს ტინტუმას ნავთობის საბადო.<ref name="oilhistory">[http://www.lesahel.org/index.php/component/k2/item/1651-le-petrole-nigerien--dagadem-a-la-soraz Le Petrole Nigerien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714120718/http://www.lesahel.org/index.php/component/k2/item/1651-le-petrole-nigerien--dagadem-a-la-soraz |date=2014-07-14 }} Le Petrole Nigerien: D'Agadem a la Soraz</ref> ის მდებარეობს აგადემის ოაზისში, რომელსაც ყურადღებას ჯერ კიდევ 1970 წლიდან აქცევდა კომპანია texaco, ხოლო შემდეგ 1980 წლამდე კომპანია Esso აწარმოებდა დაზვერვით სამუშაოებს. იმავე რაიონში დაზვერვით სამუშაოებს მიმდევრობით აწარმოებდნენ კომპანიები Elf Aquitaine (1980-1985), Esso-Elf (1985-1998), Esso (1998-2002) და Esso-Petronas (2002-2006). დაზვერვითი სამუშაოების შეფასებით ნავთობის მარაგის რაოდენობა აღმოჩნდა 324 მილიონი ბარელი, ხოლო [[ბუნებრივი აირი]]ს მარაგის 10 მილიარდი მ³, კომპანია Esso-Petronas-მა ნაწარმოები პროდუქციის სავარაუდო სიმცირის გამო უარი თქვა სამუშაოების გაგრძელებაზე.<ref name="oilhistory" /> ნავთობზე ფასების მყისიერი მომატების გამო ეს ვარაუდი უკვე აღარ იყო აქტუალური 2008 წელს. ხელისუფლებამ აგადემის ოაზისზე უფლება გადასცა ''CNPC''-ის ბლოკს ({{lang-zh|中国石油天然气集团公司}}; {{lang-en|China National Petroleum Corporation}}). ნიგერის ხელისუფლებამ განაცხადა, რომ 5 მილიარდი [[ამერიკული დოლარი]]ს ინვესტიციის საფასურად, [[ჩინეთი|ჩინური]] კომპანია ააშენებს ჭაბურღილებს, რომელთაგან 11 გაიხსნება 2012 წლისთვის და მოიპოვებს 20 000 ბარელს დღე-ღამეში (3200 მ³/დღ-ღ). ხელისუფლების შეფასებით ამ რაიონში არსებობს 324 მილიონი ბარელი (51 500 000 მ³) ნავთობის მარაგი და მისი მოპოვება კიდევ შესაძლებელია [[ტენერე]]ს [[უდაბნო]]ს რაიონში და ქალაქ ბილმასთან. ნიგერმა ნავთობის პირველი ამოღება დაიწყო 2011 წელს.<ref>[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hQcHDblgbEGuRpUaW4jhV6n_e5hw?docId=CNG.f2c02c700bcf33947db7403f3c93a92b.81 As refinery opens, Niger joins club of oil producers], Agence France-Presse. 28 November 2011.</ref> ქვეყანაში ასევე მიმდინარეობს [[ქვანახშირი]]ს მოპოვება. ქალაქ [[აგადესი]]ს ჩრდილოეთით ჩიროზერინის კომუნის ტერიტორიაზე კომპანია SONICHAR ({{lang-fr|Société Nigerienne de Charbon}}) ელექტროსადგურის საწვავით მომარაგებისათვის აწარმოებს ქვანახშირის მოპოვებას ღია წესით, რომელიც ელექტროენერგიით ამარაგებს ურანის საბადოს. ნიგერის ხელისუფლების 2012 წლის ანგარიშის საფუძველზე, 2011 წელს ამ კომპანიის მიერ მოპოვებული იქნა 246 016 ტონა ქვანახშირი.<ref>[http://www.stat-niger.org/statistique/file/Annuaires_Statistiques/INS_2012/AS2007-2011INDUSTRIEEXT.pdf – Coal Production and Utilization 2007–2011 Report P218]</ref> ქვეყანაში არსებობს ქვანახშირის დამატებითი საბადოები ნიგერის სამხრეთში და დასავლეთში, რომლებსაც გააჩნიათ მაღალი ხარისხი. ნიგერში ასევე არსებობს [[ფოსფატები]]ს, [[რკინა|რკინის]], [[კირქვა|კირქვის]] და [[თაბაშირი]]ს მსხვილი საბადოები. === ენერგეტიკა === 2009 წელს ელექტროენერგიის, გაზის და წყლის წარმოება და განაწილება შეადგენდა [[მთლიანი შიდა პროდუქტი]]ს დაახლოებით 1 %-ს. კომპანია NIGELEC-ის ({{lang-fr|Société nigérienne d'électricité}}) მიერ განაწილებული ელექტროენერგიის დაახლოებით 89 % იმპორტირდება [[ნიგერია|ნიგერიიდან]].<ref>Cri De Cigogne: [http://www.cridecigogne.org/sites/default/files/20120218-cdc-anif-conference_petrole_au_niger-1-energie.pdf ''Bilan énergétique du Niger'', page 8]</ref> === თევზჭერა === თევზჭერას მისდევენ ქვეყნის სამხრეთში ([[დიფის რეგიონი|დიფის რეგიონში]]) და მდინარე ნიგერზე. 2003 წელს ქვეყანაში იწარმოებოდა 55 860 ტონა [[თევზი]], მაგრამ 2006 წელს ამ დარგის მკვეთრი ვარდნის შემდეგ 2008 წელს ნაწარმოები იქნა მხოლოდ 3380 ტონა თევზი და ქვეყანამ დაიწყო მისი იმპორტირება. === ხე-ტყის დამუშავება === ნიგერის [[ტყე]] მოიცავს დაახლოებით 12 000 000 ჰა-ს, რაც შეადგენს ქვეყნის ტერიტორიის 10 %-ს, მაგრამ მისი ნახევარი გამეჩხერებულია. ნიგერის ხელისუფლება ახორციელებს ტყის აღდგენის მთავარ პროგრამას (ქვიშოვან დიუნებში, ტერიტორიის რეაბილიტაციას, დეგრადირებული ადგილების, ქარდამცავი ადგილების), მაგრამ ამ ძალისხმევას ხელს უშლის გვალვები, მოსახლეობის მიერ ხე-ტყის გამოყენება და ხანძრები. შეშა ენერგიის პირველი წყაროა ნიგერში (9 400 000 მ³ წელიწადში<ref>Organisation des Nations unies pour l'alimentation et l'agriculture: [http://www.fao.org/countries/55528/fr/ner/ ''Pays - Niger''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726001947/http://www.fao.org/countries/55528/fr/ner/ |date=2012-07-26 }} (informations non datées et non homogènes)</ref>). ტყე ასევე ქმნის გუმიარაბიკს (160 000 ჰა). === ტრანსპორტი === [[ფაილი:Nigerroadnetwork.png|thumb|right|350px|ნიგერის საგზაო რუკა. ასფალტირებული გზები ნაჩვენებია მწვანე ფერით, "გაუმჯობესებული" მყარი გრუნტიანი გზები ნარინჯისფრად, ადგილობრივი დანიშნულების გრუნტიანი გზები ნარინჯისფერი პუნქტირით.]] ტრანსპორტი საკმაოდ მნიშვნელოვანია ქვეყნის ეკონომიკაში და კულტურაში, რომელსაც ზღვაზე გასასვლელი არ გააჩნია. იგი ერთმანეთთან აკავშირებს ქალაქებს, რომლებსაც ჰყოფს უზარმაზარი დაუსახლებელი უდაბნოები, მთის ქედები და ბუნების სხვა წინააღმდეგობები. ნიგერის სატრანსპორტო სისტემა საკმაოდ სუსტად იყო განვითარებული კოლონიალური პერიოდის დროს (1899-1960), ადამიანები გადასაადგილებლად იყენებდნენ ცხოველებს, ქვეყნის შორეულ სამხრეთ-დასავლეთში და სამხრეთ-აღმოსავლეთში კი სამდინარო ტრანსპორტს. არანაირი [[რკინიგზა]] არ აშენებულა კოლონიალურ პერიოდში. დიდ ქალაქებს შორის ასფალტირებული ავტოგზების მშენებლობა დაიწყო დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, როდესაც 1970-1980-იან წლებში ქვეყანაში მიმდინარეობდა ურანის ბუმი. ასფალტირებული გზები იგებოდა დიდ ქალაქებს შორის ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეებში, რითაც ნიგერის თითქმის ყველა დიდი დასახლებული პუნქტი ერთმანეთს ასფალტირებული გზებით დაუკავშირდა. ამ გზებიდან სოფლებში გაიყვანეს მყარი გრუნტიანი გზები. 2012 წელს მთელ ქვეყანაში არსებობდა 19 675 კმ საავტომობილო გზა, რომელთაგან 4225 კმ იყო ასფალტირებული.<ref>[http://www.stat-niger.org/statistique/file/Annuaires_Statistiques/INS_2012/AS2008-2012TRANSPORTROUTIER.pdf Transport routier] Reseau routier du Niger</ref> მდინარე [[ნიგერი (მდინარე)|ნიგერი]], რომელიც მიედინება ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ვერ გამოდგება სამდინარო ტრანსპორტად დიდი მასშტაბით, რადგან მას არ ჰყოფნის სიღრმე წლის დიდი ნაწილის განმავლობაში და ბევრ ადგილას მდინარეზე წარმოქმნილია [[ჭორომი|ჭორომები]]. აქლემებისგან შემდგარ ქარავანს ისტორიულად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა [[საჰარა|საჰარის]] და [[საჰელი]]ს რეგიონებში, რომლებიც მოიცავს ქვეყნის ჩრდილოეთის დიდ ნაწილს. საჰაერო ტრანსპორტი ძირითადად თავმოყრილია დედაქალაქ ნიამეიში. ნიგერის საერთაშორისო აეროპორტი — [[ამანი დიორის სახელობის საერთაშორისო აეროპორტი]] მდებარეობს ნიამეიში. ნიგერის სხვა საერთაშორისო აეროპორტებია [[მანო დაიაკის საერთაშორისო აეროპორტი]] ქალაქ [[აგადესი|აგადესში]] და [[ზინდერის აეროპორტი]] ქალაქ [[ზინდერი|ზინდერში]]. 2014 წელს დაიწყო [[რკინიგზა|სარკინიგზო]] ხაზის მშენებლობა ქვეყნის დედაქალაქ ნიამეიდან [[ბენინი]]ს დედაქალაქ [[კოტონუ]]ს მიმართულებით ქალაქ [[პარაკუ]]ს გავლით, რომელიც სავარაუდოდ უნდა დამთავრდეს 2016 წელს. უნდა აშენდეს 574 კმ ახალი რკინიგზის ხაზი ნიამეიდან ბენინის ქალაქ პარაკუმდე, რითაც ის მიუერთდება პარაკუდან კოტონუმდე უკვე არსებულ რკინიგზას. მშენებარე რკინიგზა ასევე გაივლის ნიგერის ქალაქებს [[დოსო]]ს და [[გაია]]ს. არსებობს სარკინიგზო ხაზის გაგრძელების პროექტები ბენინიდან, ნიგერიიდან, ასევე ტრანსსაჰარული და ტრანსსაჰელური რკინიგზების მშენებლობის პროექტები.<ref>{{cite web|url=http://www.railwaysafrica.com/blog/2010/10/extending-from-benin-to-niger/|title=EXTENDING FROM BENIN TO NIGER|publisher=Railways Africa Magazine|accessdate=2012-07-03|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f2MpL9m?url=http://www.railwaysafrica.com/blog/2010/10/extending-from-benin-to-niger/|archivedate=2012-08-04}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.railwaysafrica.com/blog/2012/05/proposed-senegal-sudan-link/|title=PROPOSED SÉNÉGAL-SUDAN LINK|publisher=Railways Africa Magazine|accessdate=2012-07-03|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f2O4DmP?url=http://www.railwaysafrica.com/blog/2012/05/proposed-senegal-sudan-link/|archivedate=2012-08-04}}</ref> ნიგერის ტერიტორიაზე დაგეგმილია მსოფლიოს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გაზსადენის — [[ტრანს-საჰარის გაზსადენი]] მშენებლობა, რომელიც სავარაუდოდ უნდა დამთავრდეს 2015 წელს.<ref name=reuters030709>{{Cite news|agency=[[Reuters]]|url=http://uk.reuters.com/article/idUKL345766620090703?sp=true|title=Nigeria, Algeria agree to build Sahara gas link|first=Randy|last=Fabi|date=2009-07-03|accessdate=2009-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090708080811/http://uk.reuters.com/article/idUKL345766620090703?sp=true|archivedate=2009-07-08}}</ref><ref name=afp>{{Cite news|agency=[[Agence France-Presse|AFP]]|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hCVwxXjlfPFXbjhKG8AwCifgxtVg|title=Nigeria, Algeria, Niger seal $10 bln gas pipeline deal|first=Ola|last=Awoniyi|date=2009-07-03|accessdate=2009-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090709062841/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hCVwxXjlfPFXbjhKG8AwCifgxtVg|archivedate=2009-07-09}}</ref> === სოფლის მეურნეობა === ნიგერში [[სოფლის მეურნეობა]] და [[მეცხოველეობა]] მთლიანად დამოკიდებულია მოსახლეობის მხოლოდ 18 %-ზე.<ref name=ussd2009>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5474.htm Background Notes for Niger: January 2009] Bureau of African Affairs, United States State Department. Retrieved 2009-02-26. Portions of the "Economy" section are here used verbatim, as this document is in the [[Public Domain]].</ref> ქვეყნის [[მთლიანი შიდა პროდუქტი]]ს 14 %-ს ქმნის მეცხოველეობა ([[აქლემი|აქლემები]], [[თხა|თხები]], [[ცხვარი|ცხვრები]] და [[მსხვილი რქოსანი საქონელი]]), რაც საკმარისია მოსახლეობის 29 %-სათვის. მოსახლეობის 53 % აქტიურად მონაწილეობს მოსავლის შექმნაში.<ref name=ussd2009 /> ნიგერის მიწების 15 % სახნავ-სათესია, რომელიც უპირატესად მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთით, [[ნიგერია]]სთან [[სახელმწიფო საზღვარი|სახელმწიფო საზღვრის]] გასწვრივ. ნალექების რაოდენობა ნიგერის ტერიტორიის უმეტეს ნაწილში არასაკმარისია სოფლის მეურნეობისათვის, ქვეყნის ხელისუფლებას უჭირს საკუთარი ხალხის საკვები პროდუქტებით მომარაგება და იძულებულია იგი უცხოეთიდან შეიძინოს მოსახლეობის მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად. [[ფეტვი]], [[სორგო]] და [[მანიჰოტი]] ნიგერის ბუნებრივად ნოტიო მიწებიდან მიღებული ძირითადი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებია. შიდა მოხმარებაში მორწყული მიწებიდან მიღებული [[ბრინჯი]] იმპორტულზე უფრო იაფად იყიდება. [[ძაძა]] და [[ხახვი]] მოჰყავთ კომერციული ექსპორტისთვის, როგორც [[ნიორი]]ს, [[წიწაკა|წიწაკის]], [[კარტოფილი]]ს და [[ხორბალი|ხორბლის]] მცირე რაოდენობა. [[არაქისი]] და უფრო ნაკლები რაოდენობით [[ბამბა (ბოჭკო)|ბამბა]] შემოტანილია კოლონიის ყოფილი მფლობელის — [[საფრანგეთი]]ს მიერ შესაბამისად 1930-იან და 1950-იან წლებში, რომლის დიდი ნაწილი მსოფლიო ბაზარზე გადის [[ინტებსიური სოფლის მეურნეობა|ინტებსიური სოფლის მეურნეობის]] ხარჯზე. 1970-იანი წლების დასაწყისში ურანის მასობრივ გამოყენებამდე, ნიგერის ყველაზე უფრო დიდი საექსპორტო პროდუქტი იყო არაქისის ზეთი.<ref name="Decalo1997">{{Cite book|last=Decalo|first=Samuel|title=Historical Dictionary of the Niger (3rd ed.)|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000deca_g1o4|publisher=Scarecrow Press|location=Boston & Folkestone|year=1997|isbn=0-8108-3136-8}}</ref> ნიგერის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენენ სოფლის მეურნეობით დაკავებული სოფლის მაცხოვრებლები, ძირითადად ქვეყნის სამხრეთის ცენტრში და სამხრეთ- დასავლეთში. მაშინ როდესაც მოსახლეობა დამოკიდებულია სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის წარმოების და მოხმარების ბაზარზე, ბაზრის ფარგლებს გარეთ ნიგერის მეურნეობის დიდი ნაწილი შეადგენს ნატურალურ სოფლის მეურნეობას.<ref name="Decalo1997" /> === ტურიზმი === [[ტურიზმი]] ნიგერში, მიუხედავად მისი დიდი პოტენციალისა, საკმაოდ სუსტადაა განვითარებული. ტურისტებისათვის ყველაზე უფრო პოპულარულია [[აირის მთები]]ს და [[ტენერე]]ს უდაბნოს მონახულება, მაგრამ ალ-ქაიდას მოქმედებების გამო იქ მისვლა დიდ რისკებთანაა დაკავშირებული. მიუხედავად მისი ბიოლოგიური სიმდიდრეებისა და პეიზაჟების მრავალფეროვნებისა, ნიგერის [[ეროვნული პარკი]] [[W (ეროვნული პარკი)|W]] ისეთი ცნობილი არ არის, როგორც [[კენია|კენიის]] და [[ტანზანია|ტანზანიის]] ეროვნული პარკები. ტურიზმის ეკონიმიკური ეფექტი დამოკიდებულია ბევრ მის შემადგენელ კომპონენტზე (ოტელები, კვება, ტრანსპორტი), რომელიც საკმაოდ მაღალია. ნიგერში არსებობს 94 სასტუმრო 2100 ნომრის მოცულობით. აქედან 22-ს სამი ან უფრო მეტი ვარსკვლავის კვალიფიკაცია გააჩნია, ხოლო დაახლოებით 30 მდებარეობს დედაქალაქ ნიამეიში. 2010 წელს შემოსავლებმა სასტუმროებიდან და რესტორნებიდან შეადგინა [[მთლიანი შიდა პროდუქტი]]ს დაახლოებით 2 %. 2006 წლის მონაცემებით ქვეყანას ყოველწლიურად სტუმრობდა 60 ათასზე მეტი ადამიანი,<ref>{{cite web|url=http://www.stat-niger.org/statistique/file//Annuaires_Statistiques/AS_INS_Edition2008.pdf|title=ANNUAIRE STATISTIQUE DU NIGER - 2003-2007, გვ. 122|publisher=Institut National de la Statistique|accessdate=2012-01-06|lang=fr|archiveurl=https://www.webcitation.org/659xsKl37?url=http://www.stat-niger.org/statistique/file//Annuaires_Statistiques/AS_INS_Edition2008.pdf|archivedate=2012-02-02}}</ref> აქედან 36 ათასი (60 %) აფრიკის ქვეყნებიდან; 17 ათასი ევროპიდან, ძირითადად საფრანგეთიდან. დედაქალაქ ნიამეიში ყოფნის ღირებულება შეადგენს $128 დღე-ღამეში, ხოლო მის ფარგლებს გარეთ გაცილებით იაფია<ref>{{cite web|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Niger-TOURISM-TRAVEL-AND-RECREATION.html|title=Niger - Tourism, travel, and recreation|publisher=Encyclopedia of the Nations|accessdate=2012-06-29|lang=en}}</ref>. ვიზის ასაღებად აუცილებელია [[ყვითელი ციებ-ცხელება|ყვითელი ციებ-ცხელების]] და [[ქოლერა|ქოლერის]] საწინააღმდეგო [[ვაქცინაცია|ვაქცინაციის]] ქონა. === საგარეო ვაჭრობა === * '''ექსპორტი:''' $0,756 მილიარდი (2010 წელი) * '''ექსპორტის დარგები:''' [[ურანი (ელემენტი)|ურანი]] (61 %), [[მეცხოველეობა|მეცხოველეობის]] პროდუქტები (16,5 %) * '''ძირითადი მყიდველები:''' [[საფრანგეთი]] — 39,0 %, [[აშშ]] — 14,0 %, [[იაპონია]] — 10,0 %, [[შვეიცარია]] — 9,8 %, [[ნიგერია]] — 6,9 % (2012 წელი)<ref name="Economic Complexity">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/country/ner/|title=Import Partners of Niger|publisher=[[The Observatory for Economic Complexity]]|year=2012|accessdate=2014-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140128034438/http://atlas.media.mit.edu/country/ner/|archivedate=2014-01-28}}</ref> * '''იმპორტი:''' $2,188 მილიარდი (2010 წელი) * '''იმპორტის დარგები:''' მანქანები და მოწყობილობები, საკვები პროდუქტები, საწვავი პროდუქტები * '''ძირითადი მომწოდებლები:''' [[ჩინეთი]] — 49,0 %, [[საფრანგეთი]] — 8,5 %, [[დიდი ბრიტანეთი]] — 6,2 %, [[იაპონია]] — 4,2 % (2012 წელი)<ref name="Economic Complexity" /> შედის [[აფრიკის, კარიბის აუზის და წყნარი ოკეანის რეგიონის ქვეყნები]]ს საერთაშორისო ორგანიზაციაში. == სოციალური სფერო == === ჯანდაცვა === ნიგერის [[ჯანდაცვა|ჯანდაცვის]] სფერო განიცდის რესურსების ქრონიკულ უკმარისობას და მოსახლეობის რაოდენობასთან შედარებით სამედიცინო მოსამსახურეების მცირე რაოდენობას. ზოგიერთი მედიკამენტი დეფიციტური ან ხელმიუწვდომელია. ქვეყანის სახელმწიფო საავადმყოფოები არსებობენ დედაქალაქ [[ნიამეი]]ში (სამი მთავარი საავადმყოფო ნიამეიში, ნიამეის ეროვნული ჰოსპიტალისა და ლამორდეს უნივერსიტეტის ჰოსპიტალის ჩათვლით), მარადიში, ტაჰუაში, ზინდერში და სხვა დიდ ქალაქებში, ასევე მცირე სამედიცინო კლინიკები ქალაქების უმრავლესობაში.<ref>[http://www.stone-env.com/docs/atlases/NigerPrelimPov/Map8.pdf REPUBLIC OF NIGER PRELIMINARY ATLAS OF POVERTY/VULNERABILITY. MAP 8: VILLAGES WITH CLINICS/HOSPITALS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213133829/http://www.stone-env.com/docs/atlases/NigerPrelimPov/Map8.pdf |date=2012-02-13 }}. Prepared for The World Bank Technical Department, Africa Region. 6 March 2001.</ref> სამედიცინო დაწესებულებები განიცდიან სამედიცინო პერსონალისა და მედიკამენტების უკმარისობას. სახელმწიფო ჯანდაცვის სუსტ სისტემას ეხმარება კერძო, საქველმოქმედო, რელიგიური და არასახელმწიფო ორგანიზაციების მოქმედი კლინიკები და სამედიცინო პროგრამები (მაგალითად, გალმის ჰოსპიტალი ბირნი-ნ'კონის და მარადის მახლობლად).<ref name=who2006>[http://www.afro.who.int/home/countries/fact_sheets/niger.pdf Niger. Country Health System Fact Sheet, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107110212/http://www.afro.who.int/home/countries/fact_sheets/niger.pdf |date=2010-01-07 }}. [[World Health Organisation]]</ref> სახელმწიფო საავადმყოფოები, ასევე სახელმწიფო სამედიცინო პროგრამები იმყოფებიან ნიგერის ჯანდაცვის სამინისტროს მმართველობის ქვეშ. კერძო კომერციული კლინიკები მუშაობენ ნიამეიში და სხვა დიდ ქალაქებში. ჯანდაცვის საერთო ხარჯები ერთ სულ მოსახლეზე 2005 წელს შეადგენდა $25-ს. 2004 წელს ნიგერში იყო 377 ექიმი, რაც ნიშნავს, რომ ყოველ 10 000 ადამიანზე მოდის 0,03 ექიმი. 2003 წელს მოსახლეობის 89,2 % ჯანდაცვის ხარჯებს საკუთარი ჯიბიდან იხდის.<ref name=who2006/> ნიგერში ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი (1-დან 4 წლამდე ასაკის ბავშვთა შორის სიკვდილიანობა) მაღალია (1000 ბავშვიდან 248 გარდაცვლილი), საერთო ჯამში ჯანმრთელობის ცუდ მდგომარეობას და არასაკმარის კვებას განიცდის ქვეყნის ბავშვების უმრავლესობა. ორგანიზაცია "Save the Children" მონაცემებით ნიგერს მსოფლიოში აქვს ყველაზე უფრო მაღალი მაჩვენებელი ბავშვთა სიკვდილიანობის სფეროში.<ref>{{cite news|first=Jeff|last=Green|url=http://www.cnn.com/2006/HEALTH/parenting/05/08/mothers.index/index.html|title=U. S. has second worst newborn death rate in modern world, report says|publisher=CNN|date=10 May 2006|accessdate=3 May 2010}}</ref> ნიგერში ასევე არსებობს ყველაზე უფრო მაღალი შობადობის კოეფიციენტი მსოფლიოში (2013 წლის შეფასებით 7,03 დაბადებული ერთ ქალზე<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html|title=The World Factbook|publisher=Cia.gov|date=|accessdate=25 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html|archivedate=28 ოქტომბერი 2009}}</ref>); ეს ნიშნავს, რომ ნიგერის მოსახლეობის თითქმის ნახევარი (49 %) 15 წლამდე ასაკისაა. ნიგერი მსოფლიოში დგას 11-ე ადგილზე დედათა მაღალი სიკვდილიანობის მაჩვენებლით, სადაც ყოველ 100 000 დაბადებულზე დაფიქსირებულია 820 გარდაცვლილი.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html?countryName=Niger&countryCode=ng&regionCode=afr&rank=11#ng|title=The World Factbook|publisher=Cia.gov|date=|accessdate=25 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426214840/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html?countryName=Niger&countryCode=ng&regionCode=afr&rank=11#ng|archivedate=26 აპრილი 2014}}</ref> 2006 წელს ნიგერში ყოველ 100 000 ადამიანზე მოდიოდა 3 ექიმი და 22 მედდა.<ref>{{cite web|url=http://www.angellite.org.uk/where-we-work.html|title=Niger|accessdate=20 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111123142319/http://www.angellite.org.uk/where-we-work.html|archivedate=23 ნოემბერი 2011}}</ref> === განათლება === [[ფაილი:Niger primary school MCC3500.jpg|thumb|right|250px|ნიგერის დაწყებითი სკოლა.]] განათლება ნიგერში, როგორც სხვა განვითარებად ქვეყნებში, კერძოდ აფრიკის [[საჰელი]]ს რეგიონში, განიცდის სიღარიბესთან დაკავშირებულ პრობლემებს, რაც ბავშვების სკოლაში სიარულთანაცაა დაკავშირებული. მიუხედავად იმისა, რომ განათლება აუცილებელია 7-დან 15 წლამდე ბავშვებისათვის, ნიგერში მისი დონე ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დაბალია მსოფლიოში.<ref name=Behnke>Behnke, p. 40</ref><ref name=ilab>[http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2001/Niger.htm "Niger"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205044526/http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2001/niger.htm |date=2008-12-05 }}. ''2001 Findings on the Worst Forms of Child Labor''. [[Bureau of International Labor Affairs]], [[U. S. Department of Labor]] (2002). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].</ref name=Behnke>Behnke, p.&nbsp;40</ref> ნიგერის განათლების სისტემის ორგანიზაცია წარმოადგენს:<ref name="edunigerunicef">[http://www.unesco.org/education/wef/countryreports/niger/rapport_1.html Education]. Last accessed on 9/20/2014.</ref> * სკოლამდელი (préscolaire) * დაწყებითი სკოლა (enseignement primaire) (6 წელი) * საშუალო სკოლა (enseignement secondaire) ** პირველი ციკლი (4 წელი) ** მეორე ციკლი (3 წელი) * უმაღლესი განათლება ** უნივერსიტეტები: ლიცენზია (3 წელი), მაგისტრატურა (2 წელი), დოქტორანტურა (3 წელი) ** ტექნიკური ინსტიტუტები: ტდუ (ტექნიკური დიპლომის უნივერსიტეტი ({{lang-fr|Diplôme Universitaire de Technologie}})) (2 წელი) დაწყებით სკოლაში მიიღებიან 7 წლის ასაკის ბავშვები. სასკოლო განათლება აუცილებელია 7-დან (დაწყებითი სკოლის დასაწყისი) 15 წლამდე (საშუალო სკოლის პირველი ციკლის დასასრული).<ref name=Behnke>Behnke, p. 40</ref><ref name="ilab"/> განათლება ნიგერში ერთ-ერთ ყველაზე უფრო დაბალ დონეზეა მსოფლიოში; 2005 წელს ის შეადგენს მოსახლეობის მხოლოდ 28,7 %-ს (მამაკაცების 42,9 % და ქალების 15,1 %).<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=Cia.gov|date=|accessdate=25 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|archivedate=24 აპრილი 2020}}</ref> სკოლამდელი განათლება ნიგერში სავალდებულოა ექვსი წლის განმავლობაში.<ref name=ilab /> დაწყებით სკოლებში დასწრება საკმაოდ დაბალია, განსაკუთრებით გოგონებისათვის.<ref name=ilab/> 1997 წელს რეგისტრირებული მოსწავლეების დასრების მაჩვენებელი შეადგენდა 29,3 %-ს, ხოლო 1996 წელს 24,5 %-ს.<ref name=ilab/> ბავშვების დაახლოებით 60 %, რომლებმაც დაამთავრეს დაწყებითი სკოლა არიან ბიჭები, რადგანაც გოგონების უმრავლესობა იშვიათად დადის სკოლებში.<ref name=ilab/> ბავშვები ხშირად იძულებულები არიან უფრო მეტად იმუშაონ, ვიდრე იარონ სკოლებში, განსაკუთრებით დათესვისა და მოსავლის აღების პერიოდში.<ref name=ilab/> ქვეყნის ჩრდილოეთში მცხოვრები მომთაბარე ხალხის ბავშვები საკმაოდ იშვიათად დადიან სკოლებში.<ref name=ilab/> ნიგერში ფუნქციონირებს 5 [[უნივერსიტეტი]]. პირველი და ყველაზე მთავარი ნიამეის [[აბდუ მუმუნის უნივერსიტეტი]] დაარსდა 1974 წელს, როგორც ნიამეის უნივერსიტეტი. [[ნიგერის ისლამური უნივერსიტეტი]] ქალაქ საიში გაიხსნა 1986 წელს. 2008 წელს გაიხსნა ზინდენის სახელმწიფო უნივერსიტეტი და მარადის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 2010 წელს ქალაქ ტაჰუაში გაიხსნა ტაჰუას უნივერსიტეტი ([[:fr:Université de Tahoua]]). 2014 წელს გამოცხადდა, რომ 4 დამატებითი უნივერსიტეტები გაიხსნებოდა ქალაქებში აგადესი, დიფა, დოსო და ტილაბერი.<ref>[http://news.aniamey.com/h/14452.html Creation of Four Public University in Some Regions in Niger]. Article published by the Agence Nationale de Presse on March 7th, 2014.''Last accessed on 9/20/2014''.</ref> == მასმედია == ნიგერში სხვადასხვა სახის მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების დანერგვა დაიწყო 1990-იანი წლების ბოლოს. მესამე რესპუბლიკამდე ნიგერელებს საშუალება ჰქონდათ მხოლოდ სახელმწიფოს მხრიდან მკაცრად კონტროლირებადი მასმედიის საშუალებებთან კავშირი.<ref name=sainforeport2002fr>[http://africa.ifj.org/pdfs/sainforeport2002fr.pdf SEMINAIRE-ATELIER DE FORMATION ET DE SENSIBILISATION "Mission de service public dans les entreprises de presse d’Etat et privée"] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20170119090642/http://www.ifj.org/regions/africa |date=2017-01-19 }}. Historical introduction to Press Laws, in conference proceedings, Organised by FIJ/SAINFO/LO-TCO CCOG. NIAMEY, June 2002</ref> დღეისათვის ნიამეიში გამოიცემა ბევრი [[გაზეთი]] და [[ჟურნალი]], რომელთაგან ბევრი, როგორიცაა არასახელმწიფოებრივი ''Le Sahel'', აკრიტიკებს ხელისუფლებას.<ref name=afdevinfo>{{Cite web |url=http://www.afdevinfo.com/htmlreports/ng82.html |title=Media in Niger: the African Development Information Database |accessdate=2017-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101113146/http://www.afdevinfo.com/htmlreports/ng82.html |archivedate=2018-01-01 }}</ref><ref name=Media>[http://www.gret.org/parma/uk2/ressource/edm/pdf/niger.pdf Medias Status Report: Niger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304011302/http://www.gret.org/parma/uk2/ressource/edm/pdf/niger.pdf |date=2009-03-04 }}. Summary document written for the African Media Partners Network. Guy-Michel Boluvi, Les Echos du Sahel Niamey, January 2001</ref> ქვეყანაში [[რადიო]] ყველაზე უფრო მთავარი მასმედიის საშუალებაა, რადგანაც სიღარიბის გამო [[ტელევიზორი]] ნიგერის მოსახლეობის დიდი ნაწილისათვის, განსაკუთრებით სოფლის მოსახლეობისათვის, ხელმიუწვდომელია, ხოლო მოსახლეობის დიდი ნაწილის გაუნათლებლობის გამო ბეჭვდითი მასმედია ვერ გახდა მასობრივი ინფორმაციის წყარო.<ref name="Geels2006">Geels, Jolijn. ''Niger''. Bradt UK/Globe Pequot Press USA, 2006. ISBN 978-1-84162-152-4</ref> ხელისუფლება [[ფრანგული ენა|ფრანგულ ენაზე]] გამოსცემს ყოველდღიურ გაზეთს ''Le Sahel''. ქვეყანაში ასევე გამოიცემა დაახლოებით 12 კერძო ფრანგულენოვანი ყოველკვირეული და ყოველთვიური გაზეთი, რომელთაგან ზოგიერთი ნაკლებადაა დაკავშირებული პოლიტიკურ პარტიებთან და რომელთა უმრავლესობა გამოიცემა მესამე რესპუბლიკის ჩამოყალიბების შემდეგ 1990-იანი წლების დასაწყისში. ყველაზე უფრო მთავარი გაზეთებია: ყოველდღიური ''La Nouvelle Tribune du Peuple'', ყოველკვირეული ''Le Républicain'', ''La Canard Dechaine'', ''Infos de l'Air'', ორ კვირაში ერთხელ ''l'Evenement'', ''L'Observateur'' და ''Haské''.<ref name=afdevinfo /><ref name=Media /> ORTN-ის სახელმწიფო მაუწყებლის ეროვნულ და რელიგიურ რადიოპროგრამებთან ერთად, ასევე არსებობს 4 კერძო რადიოქსელი, რომელიც მოიცავს 100-ზე მეტ სადგურს. მათგან 3 — ''Anfani FM'', ''Radio Sarounia'' და ''Radio Tenere'' კომერციული ფორმატისაა და მაუწყებლობს FM დიაპაზონზე დიდ ქალაქებში.<ref name=ussd9506>U.S. Department of State. Report on Human Rights Practices&nbsp;– Niger. [http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/democracy/hrp_index.html 1993–1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090616143410/http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/democracy/hrp_index.html |date=2009-06-16 }} to [http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2006/78750.htm 2006]</ref> ასევე არსებობს 80-ზე მეტი რადიოსადგურის გაერთიანების ქსელი, რომლებიც მდებარეობენ ქვეყნის ყველა შვიდ რეგიონში, რომელსაც არეგულირებს სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაცია — რადიოსთან დაახლოების სანავიგაციო კომიტეტი ({{lang-fr|Comité de Pilotage de Radios de Proximité (CPRP)}}). რადიოქსელების დამოუკიდებელი სექტორი არის CPRP-ის ხელმძღვანელობის ერთობლივი შემფასებელი, ხოლო 2005 წლის მონაცემებით რადიოს უსმენდა დაახლოებით 7,6 მილიონი ადამიანი, ანუ ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით 73 %. ნიგერის რადიოსადგურებთან ერთად [[BBC]]-ის სამსახურის [[ჰაუსა (ენა)|ჰაუსას]] ენაზე მაუწყებელს ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილში უსმენენ FM-დიაპაზონზე, განსაკუთრებით ნიგერის სამხრეთში, [[ნიგერია|ნიგერიის]] [[სახელმწიფო საზღვარი|სახელმწიფო საზღვრის]] სიახლოვეს. [[საფრანგეთის საერთაშორისო რადიო]] ({{lang-fr|Radio France internationale}}) ხელოვნური თანამგზავრებით ზოგიერთი კომერციული სადგურების საშუალებებით ფრანგულ ენაზე აწარმოებს გადაცემების რეტრანსლირებას. ეროვნული დამოუკიდებელი სატელევიზიო სადგურის საშუალებით ასევე მაუწყებლობს ''Radio Tenere''.<ref name=ussd9506 /> ნიგერის სახელმწიფო ტელერადიოკომპანია — ORTN ({{lang-fr|Office de radiodiffusion télévision du Niger}} — «ნიგერის რადიომაუწყებლობისა და ტელევიზიის სამმართველო») შეიქმნა 1967 წლის 11 თებერვალს. პირველი რადიოსადგური — ''Voix du Sahel'' (შედის ORTN-ში) გაიხსნა 1958 წლის 31 ივლისს, პირველი ტელეარხი — ''Télé Sahel'' (შედის ORTN-ში) 1964 წელს, მეორე სახელმწიფო ტელეარხი ''Tal TV'' — 2001 წლის 18 დეკემბერს. მიუხედავად ეროვნულ დონეზე მასმედიის შედარებითი თავისუფლებისა, ნიგერის ჟურნალისტების თქმით ადგილობრივი ხელისუფლების მხრიდან ისინი ხშირად განიცდიან ზეწოლას.<ref name=issa04>[http://www.panos-ao.org/ipao/spip.php?article39 Niger: Conseil de presse. Les journalistes refusent la mise sous tutelle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109234423/http://www.panos-ao.org/ipao/spip.php?article39 |date=2013-11-09 }}. Ousseini Issa. Médi@ctions n°37, Institut PANOS Afrique de l'Ouest. March 2004</ref> სახელმწიფო ტელერადიოკომპანია ORTN ფინანსური მხრივ დამოკიდებულია ხელისუფლებაზე. სექტორს არეგულირებს უმაღლესი კომუნიკაციების საბჭო, რომელიც დაარსებულია დამოუკიდებელი ორგანოს სახით 1990-იანი წლების დასაწყისში. საერთაშორისო უფლებადამცველი ჯგუფები კანონებისა და პოლიციის გამოყენებით მინიმუმ 1996 წლიდან აკრიტიკებენ ხელისუფლებას.<ref>[http://asiapacific.amnesty.org/library/Index/ENGAFR430012007?open&of=ENG-2F5 Niger: Emergency legislation infringes non-derogable human rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805181756/http://asiapacific.amnesty.org/library/Index/ENGAFR430012007?open&of=ENG-2F5 |date=2009-08-05 }}. AMNESTY INTERNATIONAL Public Statement. AI Index: AFR 43/001/2007 (Public Document) Press Service Number: 181/07. 21 September 2007</ref> == კულტურა == === მუსიკა === ნიგერის [[მუსიკა]] შექმნილია [[ჰაუსა]]ს, [[სონგაი (ხალხი)|სონგაის]], [[ტუარეგები]]ს, [[ფულბე]]ს, [[კანური]]ს, [[ტუბუ]]ს, [[არაბები]]ს და [[გურმა]]ს ეთნიკური ჯგუფების მუსიკალური ტრადიციების შერწყმით. ტრადიციების უმრავლესობა არსებობდა სრულიად დამოუკიდებლად საფრანგეთის დასავლეთ აფრიკაში, მაგრამ შერეული სტილის ჩამოყალიბება დაიწყო 1960-იანი წლებიდან. მაშინ როდესაც ნიგერში პოპულარულ მუსიკას ნაკლები ყურადღება ექცეოდა (მეზობელ [[მალი]]ს და [[ნიგერია|ნიგერიის]] მუსიკასთან შედარებით), ტრადიციული და ახალი მუსიკალური სტილი განვითარდა 1980-იანი წლების ბოლოდან. ჰაუსას ტომის ხალხი, რომელიც შეადგენს ქვეყნის მოსახლეობის ნახევარზე მეტს, იყენებს დასარტყმელ მუსიკალურ ინსტრუმენტ დუმას და [[სიმებიანი საკრავები|სიმებიან საკრავ]] მოლოს მათი [[გრიოტი|გრიოტების]] ტრადიციების შესაბამისად. ამ ინსტრუმენტებს ასევე განგასთან, ალგაიტასთან ([[ჰობოი]]ს ტიპის მუსიკალური ინსტრუმენტი) და კაკაკისთან ([[საყვირი]]ს მსგავსი) ერთად იყენებენ სამხედრო, სახელმწიფო და სადღესასწაულო შემთხვევებში. ამ მნიშვნელობით ხასიათდებოდა დიდი საყვირების ცერემონიალური გამოყენება დამაგარამის სასულთნოს ხელისუფლების გამოსახატავად [[ზინდერის რეგიონი]]ს სამხრეთ-აღმოსავლეთში. სონგაის ტომის ხალხი ცხოვრობს დედაქალაქ [[ნიამეი]]ს გარშემო რეგიონში. ისინი როგორც წესი მღერიან სოლოს მუსიკალური საკრავებით ლუტი (მოლო), [[ფლეიტა]] და [[ვიოლინო]]. სონგაის ტომის ხალხის ტრადიციული მუსიკა გახდა ფართე კვლევის საგანი კოლონიური პერიოდის ბოლოს და ადრეული დამოუკიდებლობის პერიოდში.<ref>See the works of [[Jean Rouch]], as well as Bernard Surugue. Contribution à l'étude de la musique sacrée zarma songhay (République du Niger). [[Nigerien Studies (series)|Études nigériennes]]; no 30. Niamey, Centre nigérien de recherches en sciences humaines, 1972</ref> [[ტუარეგები]] ცხოვრობენ ქვეყნის ჩრდილოეთში და როგორც მამაკაცები, ასევე ქალები ასრულებენ რომანტიკულ და სასიყვარულო სიმღერებს ტინდეს ბარაბნების (ქალების სიმღერა) და სიმებიანი [[ვიოლი]]ს (მამაკაცების სიმღერა) თანხლებით. ფულბეს და მათი მოძმე უდაბნოს მომთაბარე ვოდაბეს ტომის ხალხი ასრულებენ ჯგუფურ სიმღერებს ტაშისკვრის და ზარის კვრის თანხლებით. ვოდაბეს ტომის ხალხის [[გორევალი]]ს ფესტივალი მისი განუმეორებლობის და დასარტყმელი [[გუნდი (მუსიკა)|გუნდური]] ტრადიციების ერთ-ერთი მაგალითია. კანურის ტომის ხალხი (ბერი-ბერი) საკმაოდ ცნობილია [[პოლიფონია|პოლიფონიური]] სიმღერით. თანამედროვე მუსიკა ნიგერის ხელისუფლებას არ მოსწონდა, თუმცა შეზღუდვები საკმაოდ შემცირდა [[სეინი კუნჩე]]ს გარდაცვალების შემდეგ 1987 წელს. მუსიკოსებმა ჩამოაყალიბეს ჯგუფები, რომ გამხდარიყვნენ ცნობილები, როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე საერთაშორისო დონეზე, სადაც ყველაზე უფრო წარმატებულია ტაკედას ჯგუფი, რომელიც ჩამოაყალიბა [[რეგი]]ს სტილის მომღერალმა ადამს ჯუნიორმა.<ref>[http://www.fofomag.com/Index.asp?affiche=News_Display.asp&articleid=1242&rub=International Disparition de Adams Junior] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304033255/http://fofomag.com/Index.asp?affiche=News_Display.asp&articleid=1242&rub=International |date=2016-03-04 }}. Fofo Magazine. 30 March 2009</ref> ნიგერის [[რეპი]], ქვეყნის სხვადასხვა ენების ნარევი, გაჩნდა 1990-იანი წლების ბოლოს. მუსიკა შენელებული და რბილია, შერეული ქვეყნის ბევრი ეროვნების ტრადიციული მუსიკალური სტილის ხმებით. === კინო === ნიგერის [[კინო]] წარმოიშვა ეთნოგრაფიული დოკუმენტალური ფილმებისაგან და კოლონიალურ პერიოდში გახდა ერთ-ერთი ყველაზე უფრო აქტიური ეროვნული კინემატოგრაფიული კულტურა აფრიკის ფრანგულენოვან ქვეყნებში. ნიგერის ფილმების უმრავლესობა გადიოდა საფრანგეთის და ფრანგულენოვანი ქვეყნების ბაზარზე, მაშინ როდესაც ნიგერის კინოთეატრებში აჩვენებდნენ დასავლურ და ნიგერიულ მსუბუქ, გასართობ ფილმებს. ნიგერის კინო პირველად გამოჩნდა კოლონიალურ პერიოდში. [[ფრანგები|ფრანგი]] ეთნოგრაფი კინორეჟისორი [[ჟან რუში]] ითვლება ნიგერის კინოს მამად. ის ნიგერში ჩამოვიდა 1941 წელს და ქვეყანაში დარჩა დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგაც და აღზარდა არა მარტო ნიგერში პოპულარული მასახიობები და რეჟისორები [[დამურ ზიკა]] და [[უმარუ განდა]]. 1950 წლისათვის ჟან რუშმა გადაიღო რამდენიმე ფილმი. მიუხედავად ამისა, ჟან რუშის და სხვების მიერ კოლონიალურ ეპოქაში გადაღებული ბევრი ეთნოგრაფიული ფილმი უარყოფილი იქნა აფრიკელი კინემატოგრაფისტების მიერ, რადგან მათი აზრით ეს ფილმები ამახინჯებდნებ აფრიკულ რეალობებს. შემდგომ პერიოდებში ქვეყანაში გამოჩნდნენ სხვა ახალგაზრდა მსახიობები და რეჟისორები, რომლებმაც გადაიღეს სრულმეტრაჟიანი და ხმოვანი ფილმები. 1980-იან წლებში ქვეყანაში ეკონომიკური კრიზის გამო კინომრეწველობა საკმაოდ შეფერხდა, მაგრამ ნიგერში დღესაც გრძელდება ფილმების გადაღება. === სამზარეულო === ნიგერის სამზარეულო ბევრი რამით ჰგავს ტრადიციულ აფრიკულ სამზარეულოს და სანელებლების დიდი რაოდენობა გამოიყენება კერძებში. შემწვარი [[ხორცი]], სეზონური [[ბოსტნეული კულტურები|ბოსტნეული]], სალათები და სხვადასხვანაირი სოუსები კვების ერთ-ერთი შემადგენელი პროდუქტებია. ნიგერელები როგორც წესი კვებას იწყებენ სეზონური ბოსტნეულისგან ლამაზად დამზადებული სალათებით. ნიგერელთა ტიპური სამზარეულო შედგება [[სახამებელი|სახამებლის]] შემცველი (ყველაზე უფრო პოპულარულია [[ბრინჯი]]) საკვების სოუსთან და რაგუსთან ნარევისაგან, ბოსტნეულთან ერთად ჩაშუშული ხორცისაგან. ძირითად პროდუქტებს მოიცავს [[ფეტვი]], [[ბრინჯი]], [[მანიჰოტი]], [[სორგო]], [[სიმინდი]] და [[ლობიო]].<ref name="Mitchell">[https://books.google.com/books?id=dOIubf0ZAPsC&pg=PA110 Hope for a Better World - Monique Mitchell<!-- Bot generated title -->]. p. 110.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=tn4DljJVXtQC&q=Cuisine+of+Niger&dq=Cuisine+of+Niger&hl=en&sa=X&ei=ytitUqy8BNPdoAS5hID4DA&ved=0CGYQ6AEwCA Niger - Rabah Seffal<!-- Bot generated title -->]. p. 115.</ref> [[კუსკუსი]] გამოიყენება განსაკუთრებული შემთხვევებში. ნიგერში ზოგიერთი პოპულარული კერძებია [[ფაფა]], ხორბლის პელმენები და ბენიე.<ref>{{Cite web |url=http://foodspring.com/content/niger/ |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=4 აპრილი 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120419165935/http://foodspring.com/content/niger/ |archivedate=19 აპრილი 2012 }} FoodSpring.com Retrieved 2012-03-22</ref> ნიგერის სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების რაოდენობა მნიშვნელოვნად დამოკიდებულია ატმოსფერული ნალექების რაოდენობაზე. [[გვალვა|გვალვები]] უარყოფითად მოქმედებს ქვეყნის [[სოფლის მეურნეობა|სოფლის მეურნეობის]] პროდუქტების წარმოებაზე და ქვეყანას საფრთხეს უქმნის ადგილობრივი საკვები პროდუქტებით უზრუნველყოფაში.<ref>Von Braun 1995, p. 176.</ref> სანელებლების ზოგიერთი სახეობა ნიგერში შემოიტანეს [[არაბები|არაბმა]] მოგზაურებმა, რომლებსაც ჰქვიათ [[ჯანჯაფილისებრნი|ჯანჯაფილი]], [[ჯავზის ხე]], [[დარიჩინი]], [[ზაფრანა]] და [[მიხაკის ხე|მიხაკი]].<ref name="Mitchell" /><ref name="Evans">[https://books.google.com/books?id=FJxlWwrVcKcC&pg=PA101 The Recipes of Africa - Dyfed Lloyd Evans<!-- Bot generated title -->]. pp. 101-103.</ref> სანელებლების სახით ნიგერის სამზარეულოში ასევე გამოიყენება ცხარე [[წიწაკა|წიწაკები]].<ref name="Evans"/> არომატის გასაუმჯობესებლად სანელებლები ზოგჯერ გამოიყენება ხორცის დაკონსერვების დროს. == სპორტი == ნიგერელმა სპორტსმენებმა მონაწილეობა მიიღეს 12 [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებში]]. მათი დებიუტი შედგა [[ტოკიო]]ს 1964 წლის [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 1964|ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] და მას შემდეგ არ გამოუტოვებიათ არც ერთი ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები, 1976 წლის [[მონრეალი]]ს და 1980 წლის [[მოსკოვი]]ს ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების გარდა. [[ზამთრის ოლიმპიური თამაშები|ზამთრის ოლიმპიურ თამაშებში]] ნიგერელ სპორტსმენებს მონაწილეობა არასოდეს არ მიუღიათ. ოლიმპიადებზე გამოსვლის შედეგად ქვეყნის სპორტსმენებმა სულ მოიპოვეს ორი [[ოლიმპიური მედალი]]. [[მიუნხენი]]ს 1972 წლის [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 1972|ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] [[ბრინჯაო]]ს მედალი მოიპოვა [[კრივი|მოკრივე]] [[ისაკა დაბორე]]მ 63,5 კილოგრამამდე წონით კატეგორიაში. 2016 წლის [[რიო დე ჟანეირო]]ს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2016|ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] [[ვერცხლი]]ს მედალი მოიპოვა [[ტაეკვონდო]]ელმა [[აბდულ რაზაკ ისუფუ]]მ 80 კილოგრამზე უფრო მძიმე წონით კატეგორიაში. == დღესასწაულები == ნიგერის ხელისუფლება და ხალხი აღნიშნავს 12 ოფიციალურ სახელმწიფო დღესასწაულს.<ref>[http://www.ais-asecna.org/pdf/gen/gen-2-1/12gen2-1-01.pdf NIGER - JOURS FÉRIÉS / PUBLIC HOLIDAYS ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721063839/http://www.ais-asecna.org/pdf/gen/gen-2-1/12gen2-1-01.pdf |date=2011-07-21 }}. SERVICE DE L’INFORMATION AÉRONAUTIQUE - A S E C N A (Niamey), 2005-01-19</ref><ref>Jean-Paul Labourdette, Dominique Auzias. [https://books.google.com/books?id=GXBM4aNaaF8C&pg=PA206&dq=%22Journ%C3%A9e+de+la+Concorde%22+%2BNiger&hl=en&ei=M6y5TfuiK4rh0QGmh9zHDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Journ%C3%A9e%20de%20la%20Concorde%22%20%2BNiger&f=false Niger 2009]. Petit Futé: Paris (2008) ISBN 978-2-7469-1640-1 p.208</ref> ისინი მოიცავენ საერთაშორისო დღესასწაულებს, ნიგერის ისტორიის მნიშვნელოვან თარიღებს და რელიგიურ დღესასწაულებს. [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული]] და [[ისლამი|ისლამური]] დღესასწაულები აღინიშნება, როგორც ოფიციალური. ქვემოთ მოყვანილია ხელისუფლების მიერ აღიარებული 12 ოფიციალური სახელმწიფო სადღესასწაულო დღეები.<ref>[http://www.worldtravelguide.net/niger/public-holidays List]</ref> დაწესებულებები, სკოლები და სახელმწიფო ორგანოები ამ დღეებში დაკეტილია. {| class="wikitable" ! თარიღი !! ქართული სახელწოდება !! ინგლისური სახელწოდება |- | 1 იანვარი || [[ახალი წელი]] || New Year's Day |- | 24 აპრილი || თანხმობის დღე || Concord Day |- | 1 მაისი || [[მშრომელთა საერთაშორისო დღე]] || Labour Day |- | 3 აგვისტო || [[დამოუკიდებლობის დღე]] || Independence Day |- | 18 დეკემბერი || რესპუბლიკის დღე || Republic Day |- | 25 დეკემბერი || [[ქრისტეს შობა]] || Christmas Day |} ასევე აღინიშნება რელიგიური სადღესასწაულო დღეები, რომელთა თარიღი მერყევია მათი შესაბამისი კალენდარული დღეების გამო. {| class="wikitable" ! თარიღი !! ქართული სახელწოდება !! ინგლისური სახელწოდება |- | იანვარი-დეკემბერი || [[ყურბან-ბაირამი]] || Eid al-Adha |- | იანვარი-დეკემბერი || [[მუჰარამი]] || Muharram |- | აპრილი-მაისი || [[ნათელი ორშაბათი]] || Easter Monday |- | მარტი-იანვარი || [[მავლიდი]] || Mawlid |- | ოქტომბერი-აგვისტო || სიძლიერის დღე || Laylat al-Qadr |- | ნოემბერი-სექტემბერი || [[ურაზა-ბაირამი]] || Eid al-Fitr |} == ლიტერატურა == * Decalo, Samuel. ''Historical Dictionary of Niger'', 3rd ed. (Scarecrow Press, 1997, ISBN 0-8108-3136-8)&nbsp;– a comprehensive collection of Niger topics == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat|Niger|ნიგერი}} * {{wikiatlas|Niger}} * {{Wikivoyage-inline}} * {{dmoz|Regional/Africa/Niger}} * {{Official website|http://www.presidence.ne}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/niger.htm ნიგერი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607085340/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/niger.htm |date=2008-06-07 }} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13943662 Niger profile] from the [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=NE Key Development Forecasts for Niger] from [[International Futures]] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/NER/Year/2012/Summary 2012 Niger Trade Summary Statistics] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{აფრიკის ქვეყნები}} {{აფრიკის კავშირი}} [[კატეგორია:ნიგერი|*]] [[კატეგორია:აფრიკის ქვეყნები]] [[კატეგორია:ფრანგულენოვანი ქვეყნები]] [[კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები]] [[კატეგორია:ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფოები]] [[კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით]] ng48stkxzrxzbs7kmvwmzgmcn6vk2yp 0 28277 5405472 5073116 2026-06-02T06:17:17Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405472 wikitext text/x-wiki {{მმ*|ნიკარაგუა (მრავალმნიშვნელოვანი)}} {{სტილი}} {{ინფოდაფა ქვეყანა2 |ვირტუალური სახელმწიფო = |სრული სახელი = ნიკარაგუის რესპუბლიკა |მშობლიური სახელი = {{lang-es|República de Nicaragua}} |სახელი = ნიკარაგუა |სტატუსი = |დროშა = Flag of Nicaragua.svg |ალტ დროშა = |დროშის სიგანე = |გერბი = Coat of arms of Nicaragua.svg |ალტ გერბი = |ეროვნული დევიზი = {{lang-es|En Dios confiamos}} |დევიზი ქართულად = ჩვენ გვწამს ღმერთის<ref>როგორც ნაჩვენებია [[ნიკარაგუული კორდობა|კორდობაზე]] (ბანკნოტებზე და მონეტებზე); იხილეთ მაგალითისთვის [http://www.bcn.gob.ni/moneda/circulacion/ Banco Central de Nicaragua]</ref> |ეროვნული ჰიმნი = ''{{lang-es|Salve a ti, Nicaragua}}<br/>{{small|"[[ნიკარაგუის ჰიმნი]]"}}<br/>{{center|[[File:National_Anthem_of_Nicaragua_by_US_Navy_Band.ogg]]}} |სამეფო ჰიმნი = |სხვა სიმბოლოს ტიპი = |სხვა სიმბოლო = |რუკა = NIC orthographic.svg |მდებარეობის ტექსტი = |ალტ რუკა = |რუკის წარწერა = |რუკა2 = |ალტ რუკა2 = |რუკის წარწერა2 = |დედაქალაქი = [[მანაგუა]] |latd=12 | latm=9 | lats= | latNS=N |longd=86 |longm=16 |longs= |longEW=W |უდიდესი ქალაქი = [[მანაგუა]] |უდიდესი დასახლების ტიპი = |უდიდესი დასახლება = |ოფიციალური ენები = [[ესპანური ენა|ესპანური]] |ეროვნული ენები = |რეგიონული ენები = |ენების ტიპი = |ენები = |ქვე ენები = |ენების ტიპი2 = |ენები2 = |ქვე ენები2 = |ეთნიკური ჯგუფები = |ეთნიკური ჯგუფების წელი = |რელიგია = |ეთნოქორონიმი = |მთავრობის ტიპი = [[რესპუბლიკა]] |ლიდერის ტიტული1 = [[ნიკარაგუის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] |ლიდერის სახელი1 = [[დანიელ ორტეგა]] და [[როსარიო მურილიო]] |ლიდერის ტიტული2 = |ლიდერის სახელი2 = |ლიდერის ტიტული3 = |ლიდერის სახელი3 = |ლიდერის ტიტული4 = |ლიდერის სახელი4 = |საკანონმდებლო ორგანო = |ზედა პალატა = |ქვედა პალატა = |დამოუკიდებლობის ტიპი = |დამოუკიდებლობის შენიშვნა = |მნიშვნელოვანი მოვლენა1 = |მოვლენის თარიღი1 = |მნიშვნელოვანი მოვლენა2 = |მოვლენის თარიღი2 = |მნიშვნელოვანი მოვლენა3 = |მოვლენის თარიღი3 = |ფართობის ადგილი = 97-ე |ფართობი = 130 000 |ფართობის შენიშვნები = |წყლის პროცენტულობა = 7,14 |ტერიტორიის სახელიl = |ფართობის სახელი2 = |ფართობის მონაცემი2 = |მოსახლეობის შეფასება = 5 891 199 |მოსახლეობის შეფასების ადგილი = 110-ე |მოსახლეობის შეფასების წელი = 2009 |მოსახლეობის აღწერა = 5 142 098 |მოსახლეობის აღწერის წელი = 2005 |მოსახლეობის აღწერის ადგილი = |მოსახლეობის სიმჭიდროვე = 42 |მოსახლეობის სიმჭიდროვის ადგილი = 157-ე |წევრების რაოდენობა = |მშპ-ის მუპ = $16.709 მილიარდი<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=278&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=36&pr.y=13 |title=Nicaragua|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}</ref> |მშპ-ის მუპ-ის ადგილი = |მშპ-ის მუპ-ის წელი = 2008 |მშპ-ის მუპ ერთ სულ მოსახლეზე = $2698<ref name=imf2 /> |მშპ-ის მუპ ერთ სულ მოსახლეზე ადგილი = |მშპ-ის ნომინალი = |მშპ-ის ნომინალის ადგილი = |მშპ-ის ნომინალის წელი = |მშპ-ის ნომინალი ერთ სულ მოსახლეზე = |მშპ-ის ნომინალი ერთ სულ მოსახლეზე ადგილი = |ჯინი = |ჯინის სქოლიო = |ჯინის ადგილი = |ჯინის წელი = |ჯინის ცვლილება = |აგი-ს წელი = 2007 |აგი = 0.699 |აგი-ს ცვლილება = {{ზრდა}} |აგი-ს ადგილი = 124-ე |აგი-ს სქოლიო = <ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2009. Human development index trends: Table G|publisher=The United Nations|accessdate=2009-10-05}}</ref> |ვალუტა = [[ნიკარაგუული კორდობა|კორდობა]] |ვალუტის კოდი = NIO |სასაათო სარტყელი = [[UTC-06:00]] |UTC-ის გადაწევა = |სასაათო სარტყელი DST = |UTC-ის გადაწევა DST-ზე = |DST-ის შენიშვნა = |ანტიპოდები = |თარიღის ფორმატი = დდ/თთ/წწწწ |მოძრაობის მიმართულება = |ქვეყნის ზედა დონის დომენი = [[.ni]] |ISO 3166 კოდი = NIC |სატელეფონო კოდი = +505 |რუკა3 = |ალტ რუკა3 = |შენიშვნა ა = |შენიშვნა ბ = |შენიშვნები = }} '''ნიკარაგუა''' (ოფიციალურად '''ნიკარაგუის რესპუბლიკა''' ({{lang-es|''República de Nicaragua''}})) — სახელმწიფო [[ცენტრალური ამერიკა|ცენტრალურ ამერიკაში]]. – წარმომადგენლობითი დემოკრატიული სახელმწიფო. იგი რეგიონის უდიდესი სახელმწიფოა 130 000 კმ² ფართობით და დასავლეთ ნახევარსფეროს მეორე სახელმწიფო სიღარიბის მხრივ. ნიკარაგუას [[ჩრდილოეთი]]დან ესაზღვრება [[ჰონდურასი]], [[სამხრეთი]]დან – [[კოსტა-რიკა]], [[დასავლეთი]]დან და [[აღმოსავლეთი]]დან აკრავს [[კარიბის ზღვა]] და [[წყნარი ოკეანე]]. ტროპიკულ ტყეებში ჩაფლული ნიკარაგუა მდებარეობს ჩრდილოეთის მე-11 და მე-14 სარტყელს შორის, [[ჩრდილოეთი ნახევარსფერო|ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში]]. ==ეტიმოლოგია== ნიკარაგუის დედაქალაქია [[მანაგუა]]. თავად ქვეყნის სახელწოდება გაურკვეველი წარმოშობისაა. პირველი მოსაზრებით ეს სახელი დაარქვეს [[ესპანელები|ესპანელმა]] კოლონისტებმა ერთ-ერთი ხელმძღვანელის '''ნიკარაოს''' მიხედვით. მეორე მოსაზრებით, ეს შეიძლება ადგილობრივ ენაზე ნიშნავდეს ''"წყლით შემოსაზღვრულ ადგილს"'' ("წყლად" შეიძლება მოიაზრებოდეს ორი დიდი [[ტბა]] ნიკარაგუის ტერიტორიაზე: [[მანაგუა (ტბა)|მანაგუას ტბა]] და [[ნიკარაგუის ტბა]], ან ის, რომ ტერიტორია დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან ოკეანეებით არის გარშემორტყმული). == ისტორია == {{მთავარი|ნიკარაგუის ისტორია}} === კოლუმბამდელი ეპოქა === ნიკარაგუის კარიბული დაბლობების უმეტესი ნაწილი დასახლებული იყო [[ავტოქთონი|ავტოქტონური]] ტომებით, რომლებიც გადაადგილდებოდნენ [[კოლუმბია|კოლუმბიიდან]] ჩრდილოეთით. ამ ტერიტორიაზე გავრცელებული ენები უკავშირდება კოლუმბიაში არსებულ [[ჩიბჩა-მუისკების ცივილიზაცია|ჩიბჩას]] ენას. აღმოსავლეთ ნიკარაგუაში სახლობდნენ ტომებად და ოჯახებად მაცხოვრებელი [[ინდიელები]]. საარსებო საკვებს მოიპოვებდნენ [[თევზაობა|თევზაობით]], [[ნადირობა|ნადირობით]], აგროვებდნენ სხვადასხვა ხილსა და კასავას ფესვებს. როგორც ჩანს განიცადეს კარიბის ზღვისპირეთის მაცხოვრებელთა გავლენა და მათ მსგავსად ცხოვრობდნენ ჩალის ქოხებში და იყენებდნენ კანოეებს. 1500-იანი წლების დასაწყისში, როდესაც ნიკარაგუაში ჩავიდნენ ესპანელი [[კონკისტადორი|კონკისტადორები]], მათ დახვდათ სამი, ნიკირანოს, ჩოროტეგანოს და ჩონტალის ინდიელთა ტომი, რომლებიც განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისგან კულტურითა და ენით. მათ ეჭირათ ნიკარაგუის თითქმის მთელი ტერიტორია და ჰყავდათ თავიანთი ბელადები, რომლებიც მართავდნენ საკუთარი კანონებითა და ტრადიციებით. საომარ იარაღებად იყენებდნენ ხმალს, შუბსა და ხისგან დამზადებულ ისრებს. ტომებში მმართველობის დამკვიდრებული ფორმა იყო მონარქია. უმაღლესი ხელისუფალი იყო ტომის ბელადი, რომელიც თავის დიდგვაროვნებთან ერთად წარმოადგენდა ტომის არისტოკრატიას. კანონები და წესრიგი მყარდებოდა შიკრიკების საშუალებით, რომლებიც მიდიოდნენ თითოეულ ქალაქში და აცნობდნენ ქალაქის მოსახლეობას ახალ გადაწყვეტილებებს. [[ნიკარაგუის ტბა]]სა და [[წყნარი ოკეანე|წყნარი ოკეანის]] სანაპიროს შორის ცხოვრობდა ნიკირანოს ტომი, რომელსაც მართავდა [[ნიკარაო]], მდიდარი მმართველი, რომლის სატახტო ქალაქი იყო ნიკარაოკალი, დღევანდელი [[რივასი (ქალაქი)|რივასი]]. ჩოროტეგანოს ტომი ცხოვრობდა ნიკარაგუის ცენტრალურ რეგიონში. ამ ორ ტომს ესპანელებთან ჰქონდა ახლო მეგობრული ურთიერთობა. ჩონტალის ტომი (რაც ნაუას ენაზე ნიშნავს "უცხოელი") სახლობდა ნიკარაგუის ცენტრალურ მთიანეთში. ეს ტომი პირველ ორ ტომთან შედარებით მცირერიცხოვანი იყო. მათი ნიკარაგუაში დასახლების თარიღი უცნობია. ნიკარაგუის დასავლეთით და მაღალმთიანეთში, სადაც ესპანელები დამკვიდრდნენ, ადგილობრივ მოსახლეობას მუსრი გაავლო ესპანელების შემოტანილმა სახადმა. გარდა იმისა, რომ ადგილობრივ მოსახლეობას ამ დაავადებების მიმართ იმუნიტეტი არ გააჩნდა, მათი გენოფონდის უკიდურესად შემცირებას ხელი შეუწყო ესპანელების კოლონიზაციურმა რეჟიმმა. === ესპანელთა დაპყრობები === [[ქრისტეფორე კოლუმბი]] პირველი ევროპელი იყო, რომელმაც ნიკარაგუის ნაპირებს მიაღწია [[1503]] წელს. თავისი მეოთხე მოგზაურობის დროს კოლუმბმა გადაცურა და შეისწავლა [[მოსკიტების სანაპირო]], რომელიც დღეს ნიკარაგუის შემადგენლობაშია.<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Letter of Columbus on the Fourth Voyage | date= | publisher=American Journey | url =http://www.americanjourneys.org/aj-068/summary/index.asp | work = | pages = | accessdate = 2007-05-09 | language = }}</ref> ნიკარაგუის პირველი აღმომჩენი იყო [[ხილ გონსალეს დავილა]]<ref name="EBH">{{cite news | title=Nicaragua: History | url =http://www.britannica.com/eb/article-214487/Nicaragua | work =Encyclopædia Britannica | accessdate = 2007-08-21 }}</ref>, რომლის [[პანამა]]ში ჩამოსვლის შემდეგ, [[1520]] წელს დაიწყო ცენტრალური ამერიკის აღმოჩენა და შესწავლა. გონსალესი ამტკიცებდა, რომ მან გააქრისტიანა 30 000 ადგილობრივი მოსახლე. დასავლეთის ნაყოფიერ მიწებზე [[ოქრო]]ს მოპოვებისა და შეგროვების შემდეგ გონსალესი შეებრძოლა [[ნიკარაო]]ს, რომელიც ადგილობრივებს მეთაურობდა. ამის შემდეგ გონსალესი ჩავიდა პანამაში, სადაც გუბერნატორ პედრო არიას დავილას ბრძანებით იგი დააპატიმრეს და ჩამოართვეს ქონება 90 000 ოქროს [[პესეტა]]ს ოდენობით. ამის შემდეგ გონსალესი იძულებული გახდა სანტა-დომინგოში გაქცეულიყო. ეს ხდებოდა [[1524]] წლამდე, მანამ, სანამ ნიკარაგუაში მუდმივი ესპანური დასახლებები გაჩნდებოდა.<ref name="EBH"/> კონკისტადორმა [[ფერნანდო ერნანდეს დე კორდობა]]მ ორი მნიშვნელოვანი ქალაქი დააარსა ნიკარაგუის ტერიტორიაზე: მანაგუას ტბის ნაპირებზე გრენადა იყო ნიკარაგუის პირველი ქალაქი, ხოლო ლეონი - აღმოსავლეთით [[ნიკარაგუის ტბა]]სთან. კორდობამ ქალაქების დაცვის მიზნით დაიწყო საპასუხო შეტევები სხვა კოლონისტებზე. საბოლოოდ კორდობას საჯაროდ მოჰკვეთეს თავი პედრარიას დავილასთან ძალაუფლებისთვის ბრძოლის დროს. მისი ნაშთები 500 წლის შემდეგ იპოვეს [[ლეონი (ნიკარაგუა)|ლეონში]].<ref name="ET">{{cite news | title=Nicaragua Briefs: An Historic Find | publisher=Central American University - UCA | url=http://www.envio.org.ni/articulo/1418 | work=Envío | accessdate=2007-08-21 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712083309/http://www.envio.org.ni/articulo/1418 | archivedate=2017-07-12 }}</ref>. მიუხედავად იმისა, რომ ესპანელ კოლონიზატორებს შორის გამუდმებული ბრძოლა იყო, ისინი ერთობლივად ანადგურებდნენ ადგილობრივ მაცხოვრებლებს. ინდიელთა ცივილიზაცია დაინგრა. ეს ბრძოლები ''კაპიტნების ბრძოლის'' სახელითააა ცნობილი. [[1529]] წლისთვის ნიკარაგუის დაპყრობა დასრულდა. კონკისტადორების ნაწილი გამარჯვებული დარჩა, ნაწილი დამარცხდა ან დაიღუპა. პადრარიას დავილამ გაიმარჯვა, მაგრამ ეს გამარჯვება [[პანამა|პანამის]] დათმობის ფასად დაუჯდა. ამის შემდეგ იგი გადავიდა ნიკარაგუაში და თავის ბაზად ლეონი აირჩია. საზრიანი დიპლომატიური ინტრიგის საშუალებით იგი კოლონიის პირველი გუბერნატორი გახდა<ref name="ET"/>. მიწები დანაწილდა კონკისტადორებს შორის. მათ დიდ ინტერესს დასავლეთით მდებარე მხარეები იწვევდა. ესპანელებმა დაისაკუთრეს მამულები და უამრავი ადგილობრივი მაცხოვრებელი დაიმონეს. დანარჩენები გაამწესეს ჩრდილოეთ ნიკარაგუაში, სადაც მუშაობდნენ მაღაროებში, ზოგი მათგანი კი დაიღუპა საომარი შეხლა-შემოხლის დროს. უმეტესობა აბორიგენებისა კი მონებად ცხოვრობდნენ, რომელთაც ასევე აგზავნიდნენ ახლად აღმოჩენილ ესპანურ კოლონიებში. მონები კოლონიების ესპანურ არისტოკრატიას დიდ შემოსავალს აძლევდა<ref name="EBH"/>. === კოლონიალური ერა === [[ფაილი:CornIsland.JPG|thumb|275px|[[მაისის კუნძულები]] [[ატლანტის ოკეანე|ატლანტის ოკეანის]] სანაპიროზე [[დიდი ბრიტანეთი]]ს პროტექტორატის ქვეშ იყო, როგორც [[მოსკიტების სანაპირო]]ს ნაწილი, სანამ ის ნიკარაგუას გადაეცემოდა]] [[1536]] წელს ჩამოყალიბდა [[ახალი ესპანეთის ვიცე სამეფო]]. [[1570]] წლისთვის ახალი ესპანეთის სამხრეთ ნაწილის ტერიტორიაზე შეიქმნა [[გვატემალის საკაპიტანო]]. იმ დროისათვის ნიკარაგუის ტერიტორიის დედაქალაქი იყო [[ლეონი (ნიკარაგუა)|ლეონი]]. [[1610]] წელს ამოფრქვეულმა ვულკანმა [[მომოტომბო]]მ დაანგრია დედაქალაქი. ლეონი აღადგინეს ძველი დედაქალაქის ნანგრევების ჩრდილო დასავლეთით. შემდგომ პერიოდში ნიკარაგუა გახდა [[მექსიკის იმპერია|მექსიკის იმპერიის]] ნაწილი. [[1821]] წელს კი დამოუკიდებლობა მიიღო [[ცენტრალური ამერიკის გაერთიანებული პროვინციები]]ს შემადგენლობაში. სრული დამოუკიდებლობა მოიპოვა [[1838]] წელს. [[მოსკიტების სანაპირო]] დარჩა ბრიტანეთს, რომლის [[პროტექტორატი]]ს ქვეშ იყო [[1655]]-დან [[1850]] წლამდე. [[1859]] წელს [[მოსკიტების სანაპირო]] გადაეცა [[ჰონდურასი|ჰონდურასს]]. ერთი წლის შემდეგ ის ნიკარაგუას დაუბრუნდა [[ავტონომია|ავტონომიის]] სტატუსით. მოსკიტების სანაპირო ავტონომიას [[1894]] წლამდე ინარჩუნებდა. ნიკარაგუის პრეზიდენტმა, [[ხოსე სანტოს სელაია]]მ ([[1893]]-[[1909]]), მოლაპარაკებებს შედეგად მოახერხა მოსკიტების სანაპირო ნიკარაგუის ნაწილად ექცია. სწორედ მის პატივსაცემად დაარქვეს რეგიონს [[სელაიას დეპარტამენტი|სელაია]]. [[ფაილი:DeutscheClub.JPG|left|200px|thumb|ნიკარაგუაში "დოიჩე კლუბის" დამფუძნებელი წევრები, [[1901]]]] ნიკარაგუის დამოუკიდებლობა ვითარდებოდა ლეონის ლიბერალური და გრანადის კონსერვატორული ელიტის დაპირისპირების ფონზე. ეს დაპირისპირება [[1840]]-[[1850|50]] წლებში სამოქალაქო ომშიც კი გადაიზარდა. [[1855]] წელს კონსერვატორების მიწვევით, ლიბერალების წინააღმდეგ საბრძოლველად, ნიკარაგუაში ჩავიდა ამერიკელი ავანტიურისტი [[უილიამ უოკერი]] (სიკვდილით დასაჯა ჰონდურასის მთავრობამ), რომელიც [[1856]] წლის გაყალბებული არჩევნებით ნიკარაგუის პრეზიდენტიც კი გახდა. [[კოსტა-რიკა]], [[ჰონდურასი]] და ცენტრალური ამერიკის სხვა სახელმწიფოები გაერთიანდნენ, რათა გაედევნათ ნიკარაგუიდან [[1857]] წელს<ref>ჰერინგი, ჰაბერტი, ''ლათინური ამერიკის ისტორია - დასაწყისიდან დღევანდელამდე - თავი 28, ცენტრალური ამერიკა და პანამა - ნიაკრაგუა, 1838-1909'', ალფრედ ა. კნპფი, ნიუ-იორკი, 1968</ref>. [[1800]]-იან წლებში ნიკარაგუას მოაწყდა ემიგრანტთა ტალღა, ძირითადად [[ევროპა|ევროპიდან]]. [[გერმანია|გერმანიიდან]], [[იტალია|იტალიიდან]], [[საფრანგეთი]]დან, [[ბელგია|ბელგიიდან]], [[ესპანეთი]]დან ჩამოდიოდნენ ოჯახები ბიზნესის დასაწყებად. ისინი ძირითადად დასაქმდნენ აგრარულ სფეროში (ყავა|ყავისა]] და შაქარი|შაქრის]] პლანტაციები), ასევე აარსებდნენ [[გაზეთი|გაზეთებს]], სასტუმროებსა და ბანკებს. [[XIX საუკუნე|XIX საუკუნის]] ბოლოს აშშ და ევროპის სახელმწიფოები დაინტერესდნენ [[ნიკარაგუის არხი]]ს მშენებლობით და წარმოადგინეს გეგმა, რომელსაც უნდა დაეკავშირებინა [[წყნარი ოკეანე|წყნარი]] და [[ატლანტის ოკეანე|ატლანტის]] ოკეანეები. მაგრამ ამ არხის აშენების მაგივრად [[პანამის არხი]] გაიჭრა. === შეერთებული შტატების ინტერვენცია (1909-1930) === {{მთავარი|ნიკარაგუის ოკუპაცია|ნიკარაგუის არხი}} [[ამერიკის შეერთებული შტატები|შეერთებულმა შტატებმა]] მოახდინა ნიკარაგუის [[ოკუპაცია]] [[1912]]-[[1933]] წლებში<ref>{{cite news | title =აშშ-ს ძალადობა ქვეყნისთვის: ნიკარაგუა: 1912-33 | url =http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=12191 | work =Socialist Worker | accessdate =2007-08-21 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070927213236/http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=12191 | archivedate =2007-09-27 }}</ref>. სამხედრო ინტერვენციის ძირითადი მიზანი [[ნიკარაგუის არხი]]ს მშენებლობისთვის ხელის შეშლა იყო. საერთოდ აშშ არ იყო წინააღმდეგი ამ არხის მშენებლობისა, სურდა, რომ მხოლოდ მას აეშენებინა ნიკარაგუის არხი. ნიკარაგუამ გამოაცხადა კვაზი-პროტექტორატი [[1916]] წელს დადებული ჩამორო-რაიანის შეთანხმებით. ოკუპაცია დასრულდა მას შემდეგ, რაც [[აუგუსტო სესარ სანდინო]]მ პარტიზანული ომი წამოიწყო ამერიკელების წინააღმდეგ. გარდა ამისა ოკუპაციის დასასრულის ერთ-ერთი მიზეზი აშშ-ში [[დიდი დეპრესია|დიდი დეპრესიის]] დასაწყისი გახდა. === სომოსას დინასტია (1936 - 1979) === ნიკარაგუაში რამდენიმე სამხედრო დიქტატურა იყო, მათ შორის [[სომოსა (ოჯახი)|სომოსას დინასტია]], რომელსაც [[XX საუკუნე]]ში, ყველაზე დიდხანს ეპყრა ძალაუფლება ნიკარაგუაში. სომოსას ოჯახმა ძალაუფლება ხელში ჩაიგდო [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-სთან დადებული ხელშეკრულების წყალობით, რომელიც ითვალისწინებდა ეროვნული გვარდიის შექმნას. გვარდიას უნდა ჩაენაცვლებინა შეერთებული შტატების ფლოტი, რომელიც უკვე დიდი ხნის განმავლობაში ბატონობდა ქვეყანაში. სომოსამ დაიწყო ოფიცრების გარიცხვა გვარდიიდან, რათა წინააღმდეგობა აღარ შეხვედროდა მათი მხრიდან. ამის შემდეგ მან გადააყენა საკასა და [[1937]] წლის [[1 იანვარი|1 იანვარს]] 35 წლის სომოსა გაყალბებული არჩევნებით ნიკარაგუის პრეზიდენტი გახდა. [[1941]] წლის [[8 დეკემბერი|8 დეკემბერს]] ნიკარაგუამ ომი გამოუცხადა [[გერმანია]]ს [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს დროს<ref>{{cite news | title=Nicaragua Declares War on Germany and Her Allies | url =http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1&res=9E03E0D61F3FE433A2575BC0A9639C946996D6CF | work =The New York Times | accessdate = 2009-04-20}}</ref>, თუმცა ფრონტზე არც ერთი ჯარისკაცი გაუგზანია. სომოსამ გამოიყენა ეს გარემოება და გერმანელ ნიკარაგუელებს ჩამოართვა საკუთრება - ონტილმარის მამული, სადაც დღეს არის კერძო ფეშენებელური სასატუმრო და კაზინო<ref>{{cite news | title=El asalto de Somoza a los alemanes | date=6 January 2005 | url=http://archivo.elnuevodiario.com.ni/2005/enero/06-enero-2005/nacional/nacional-20050106-04.html | accessdate=2007-07-13 | language=Spanish | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012011055/http://archivo.elnuevodiario.com.ni/2005/enero/06-enero-2005/nacional/nacional-20050106-04.html | archivedate=2007-10-12 }}</ref>. [[1945]] წელს ნიკარაგუა იყო ერთ-ერთი პირველი ქვეყანა, რომელმაც ხელი მოაწერა [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის]] წესდებას<ref>{{cite news | title=The United States and the Founding of the United Nations... | date=October 2005 | publisher=U.S. Department of State | url=http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm | accessdate=2007-05-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20051023164441/http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm | archivedate=2005-10-23 }}</ref>. თავისი დიქტატორობის მანძილზე "ტახო" სომოსა რკინის ხელით მართავდა ნიკარაგუას. ამაში მას ეხმარებოდა ძალაუფლების სამი წყარო: ნიკარაგუის ეკონომიკის კონტროლი, სამხედრო მხარდაჭერა და ამერიკის მხარდაჭერა. სომოსამ საკასას გადაყენებისთვის ნაციონალური გვარდია გამოიყენა და პოტენციური სამხედრო წინააღმდეგობის განადგურებით ქვეყანაში თავისი კონტროლი დაამყარა. ძალაუფლების დაპატრონებაში მას დაეხმარა ზეგავლენა ეროვნულ-ლიბერალურ პარტიაზე, რომელსაც თავის მხრივ გავლენა ჰქონდა სასამართლო და საკანონმდებლო სისტემაზე. ეს უკანასკნელი იყო საბოლოო ნაბიჯი ნიკარაგუაში სრული ძალაუფლების მოსაპოვებლად. მიუხედავად ძალაუფლებისა, სომოსა სიკვდილს ვერ გადაურჩა. [[1956]] წლის [[21 სექტემბერი|21 სექტემბერს]] იგი სასიკვდილოდ დაჭრა ნიკარაგუელმა პოეტმა რიგობერტო ლოპეს პერესმა. რვა დღის შემდეგ სომოსა გარდაიცვალა და მისი ადგილი დაიკავა მისმა უფროსმა შვილმა ლუი სომოსა დებაილემ. მან მოასწრო რამდენიმე ცვლილების განხორციელება. თუმცა ძალაუფლებაში ყოფნის რამდენიმე წლის შემდეგ ინფარქტით გარდაიცვალა. მას შემდეგ პრეზიდენტი გახდა რენე შირკ გუტიერესი, რომელიც სომოსების მარიონეტი იყო. სამოსას ძმა, ანასტასიო სამოსა დებაილე, ეროვნული გვარდიის მხარდაჭერით გახდა [[ნიკარაგუის პრეზიდენტი]] ლორენსო გერეროს შემდეგ. 1960-70-იან წლებში ნიკარაგუის ეკონომიკა ინდუსტრიალიზაციის შედეგად იზრდებოდა და ვითარდებოდა<ref>{{cite news | first=Barbara | last=Annis | title=Nicaragua: Diversification and Growth, 1945-77 | date=December 1993 | publisher=The Library of Congress | url =http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ni0047) | accessdate = 2007-05-09}}</ref>. შედეგად მიუხედავად პოლიტიკური არასტაბილურობისა, ნიკარაგუა გადაიქცა ცენტრალური ამერიკის ყველაზე განვითარებულ ქვეყნად. სტაბილურმა და სწრაფად მზარდმა ეკონომიკამ მოიზიდა საგარეო ინვესტიციები. [[1972]] წელს დედაქალაქ მანაგუაში მომხდარი მიწისძვრის გამო დაინგრა ქალაქის თითქმის 90 %<ref>{{cite news | title=Headline: Nicaragua Earthquake | date=1972-12-16 | publisher=Vanderbilt Television News Archive| url =http://tvnews.vanderbilt.edu/program.pl?ID=221286 | accessdate = 2007-05-24}}</ref>. ზოგი ისტორიკოსი ამ მიწისძვრას აღწერს, როგორც მანაგუას აოხრებას და უკანასკნელ წვეთს სომოსების განადგურების საქმეში. გარდა იმისა, რომ სომოსა ზრუნავდა მანაგუას აღმშენებლობისთვის, იგი ფულს არ ზოგავდა ეროვნული გვარდიელების ფეშენებელური სახლებისთვის, მაშინ, როდესაც უსახლკაროდ დარჩენილი უამრავი ღარიბი სახელდახელოდ აშენებდა ქოხებს თავშესაფრად. [[1972]] წლის [[31 დეკემბერი|31 დეკემბერს]] მანაგუაში პირადად ჩაფრინდა "პიტსბურგ პირატების" მოთამაშე რობერტო კლემენტე ფულის მიზნობრივად ხარჯვის ხელშესაწყობად, მაგრამ იგი ავიაკატასტროფაში დაიღუპა. ეკონომიკური ელიტა არ იყო მონდომებული მხარი დაეჭირა სომოსასთვის, რომელსაც მონოპოლია ჰქონდა სამრეწველო საწარმოებზე. ეს ხელს უშლიდა ქვეყნის აღმშენებლობას. მართალია [[1973]] წელი აღდგენის წლად გამოცხადდა და არაერთი შენობა აღადგინეს, მაგრამ მმართველ წრეებში გაბატონებული კორუფცია ხელს უშლიდა ქვეყნის წინსვლას. გახშირდა შეტაკებები და დემონსტრაციები ხელისუფლებაზე განაწყენებული ხალხის მხრიდან. თავად ეკონომიკურ ელიტას აღიზიანებდა, რომ სომოსა მათ თხოვდა გაუთვალისწინებელ გადასახადებს თავისი დიქტატურის გასახანგრძლივებლად. ახალგაზრდებში დიდ პოპულარობას მიაღწია სანდინისტთა პარტიამ. სომოსების დინასტიის მმართველობის ბოლო წლებში გაზრდილმა დაძაბულობამ და მთავრობის საწინააღმდეგო აჯანყებებმა ბოლო მოუღო სომოსების დინასტიას. === ნიკარაგუის რევოლუცია === {{მთავარი|ნიკარაგუის რევოლუცია}} [[1961]] წელს [[კარლოს ფონსეკა]] დაბრუნდა [[სანდინისტური ნაციონალური გათავისუფლების ფრონტი]]ს (FSLN) ორ დამაარსებელთან ერთად. FSLN იყო 1860-იანი წლების პატარა პარტია, მაგრამ შემდეგ დაერქვა [[სანდინისტას ნაციონალური გათავისუფლების ფრონტი]]. [[1972]] წლის მიწისძვრამ, სომოსას სასტიკმა კორუფციამ, მანაგუას ხელახლა აშენებაზე უარის თქმამ, სანდინისტთა მოწოდებებით, ახალგაზრდა უკმაყოფილო ნიკარაგუელებზე დაყრდნობით, რომლებსაც არაფერი არ ჰქონდათ დასაკარგი, განაპირობა რევოლუციის დაწყება<ref>{{cite news | title=სანდინისტები და რევოლუცია | publisher=გრინელის კოლეჯი | url=http://web.grinnell.edu/LatinAmericanStudies/this.html | accessdate=2007-05-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070206200536/http://web.grinnell.edu/LatinAmericanStudies/this.html | archivedate=2007-02-06 }}</ref>. ამ ეკონომიკურმა პრობლემებმა უბიძგა სანდინისტებს და [[1973]] წლის დეკემბერში, FSLN-ის ჯგუფმა მძევლად აიყვანა მანაგუას პარტიის რამდენიმე მიმდევარი, სომოსას მთავრობისგან დიდი გამოსასყიდისა და [[კუბა]]სკენ ტრანსპორტის გადაცემის შესახებ მოთხოვნით. სომოსამ განახორციელა ეს მოთხოვნები, შემდეგ კი გაგზავნა თავისი ეროვნული დაცვა სოფლებში, რომ ეთვალთვალათ ე. წ. „ტერორისტებისთვის“. ძებნის დროს, ეროვნულმა მცველებმა გაძარცვეს სოფლები და დააპატიმრეს, აწამეს, გააუპატიურეს და სიკვდილით დასაჯეს ასობით სოფლის მაცხოვრებელი. [[1978]] წლის [[10 იანვარი|10 იანვარს]] პოლიტიკური მოტივით მოკლეს [[პედრო ხოაკინ ჩამორო კარდენა|პედრო ხოაკინ ჩამორო]], ეროვნული გაზეთის, [[ლა პრენსა (მანაგუა)|ლა პრენსას]] რედაქტორი და სანირას მხურვალე ოპონენტი<ref name="AC">{{cite news | title=History of Nicaragua: The Beginning of the End | publisher=American Nicaraguan School | url=http://www.ans.edu.ni/Academics/history/somozatachito.html | accessdate=2007-08-04 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060520223517/http://www.ans.edu.ni/Academics/history/somozatachito.html | archivedate=2006-05-20 }}</ref>. მკვლელობის დამგეგმავები და დამნაშავეები იყვნენ სომოსას რეჟიმის უმაღლესი ეშელონების წარმომადგენლები, მათ შორის დიქტატორის ვაჟი, „ელ ჩიგუინი“, სახლის პრეზიდენტი, კორნელიო ჰუიკი, ადვოკატი გენერალი და პედრო რამოსი, ახლო ექს-პატრიარქი, [[კუბა|კუბელი]] მოკავშირე, რომელმაც მიიღო [[სისხლის პლაზმა]]<ref name="AC"/>. სანდინისტებმა, რომლებსაც მხარს უჭერდა უბრალო ხალხი, კათოლიკური ეკლესია, აგრეთვე რელიგიური და სახელმწიფო მოღვაწენი, მათ შორის [[აშშ]]-ის პრეზიდენტი [[ჯიმი კარტერი]], [[1979]] წლის ივლისში მოიპოვეს ძალაუფლება. [[Los Doce]]-ს სახელით ცნობილმა მოქალაქეების ჯგუფმა განკიცხა სომოსას რეჟიმი: "სომოსასთან დიალოგი არ შეიძლება... რადგან ის არის გონიერი ცოდნის და გაგების პრინციპული დაბრკოლება... "სომოცისმოს" მთელი გრძელი, ბნელი ისტორიის... მანძილზე დიქტატორთან დიალოგი მხოლოდ მის გაძლიერებას ემსახურება...". სომოსა გაიქცა ქვეყნიდან და საბოლოოდ ჩავიდა [[პარაგვაი]]ში, სადაც [[1980]] წლის სექტემბერში მოკლეს. მტკიცების თანახმად, სომოსა მოკლა არგენტინულმა რევოლუციონერ მუშათა პარტიამ<ref>{{cite news | title=Timeline: Nicaragua | publisher=Stanford University | url=http://www.stanford.edu/group/arts/nicaragua/discovery_eng/timeline/ | accessdate=2007-05-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060426233326/http://www.stanford.edu/group/arts/nicaragua/discovery_eng/timeline/ | archivedate=2006-04-26 }}</ref>. ქვეყანაში ახალი მთავრობის ჩამოყალიბებისთვის შეიქმნა ეროვნული რეკონსტრუქციის საბჭო (ან {{lang-es|''junta''}}), რომელიც შედგებოდა ხუთი წევრისაგან: სანდინისტები [[დანიელ ორტეგა]] და მოისეს ჰასანი, ნოველისტი [[სერხიო რამირესი]] ([[Los Doce]]-ს წევრი), ბიზნესმენები [[ალფონსო რობელო]] და [[ვიოლეტა ბარიოს დე ჩამორო]] (პედრო ხოაკინ ჩამოროს ქვრივი). სანდინისტები ხუთიდან სამნი იყო. არასანდინისტები, რობელო და ჩამორო შემდგომში გადადგნენ, რადგან მათ მცირე ძალა ჰქონდათ ხუნტაში. სანდინისტურ ორგანიზაციაში შედიოდნენ: სანდინისტურ მუშათა ფედერაცია ({{lang-es|''Central Sandinista de Trabajadores''}}), [[ლუისა ამანდა ესპინოსას ასოციაცია]] ({{lang-es|''Asociación de Mujeres Nicaragüenses Luisa Amanda Espinoza''}}) და ფერმერებისა და რანჩოს პატრონების ეროვნული გაერთიანება ({{lang-es|''Unión Nacional de Agricultores y Ganaderos''}}). ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე სანდინისტების მომხრეებმა ამბოხი მოაწყვეს. ეს მოვლენა ისტორიაში მოხსენიებულია სანდინისტური რევოლუციის სახით. კრეოლესის ჯგუფი, [[ბლუფილდზი|ბლუფილდზელი]] დექსეტ ჰუკერის მეთაურობით, თავს დაესხა სომოსას მფლობელობაში მყოფ საწარმოებს საკვების, იარაღისა და ფულის მოპოვების მიზნით, შემდეგ შეუერთდნენ სანდინისტ მეომრებს, რომლებმაც გაათავისუფლეს ქალაქი [[ელ-რამა]]. [[1979]] წლის [[19 ივლისი|19 ივლისს]] „შავი სანდინისტები“ დაბრუნდნენ ბლუფილდზში და დაიკავეს ქალაქი ბრძოლის გარეშე. მაგრამ [[მესიტო]]ს ჯგუფმა შავი სანდინისტები გამოიწვია საბრძოლველად. შავმა სანდინისტებმა დაიკავეს ეროვნული გვარდიის ყაზარმები. შავ სანდინისტებს პალკიოს ჯგუფებთან ბრძოლაში ეხმარებოდა [[კოსტა-რიკა|კოსტა-რიკიდან]] ჩამოსული [[სიმონ ბოლივარი]]ს საერთაშორისო ბრიგადა. ბრიგადის ერთ-ერთი წევრი, აფრო-კოსტარიკელი მარვინ რაიტი, [[შავი ძალა|შავი ძალის]] იდეოლოგიით გახდა ცნობილი. რევოლუციაში რასობრივი ელემენტების გაჩენა მიუღებელი იყო სანდინისტური ეროვნული დიქტატურისათვის, რომელმაც გარიცხა კალულუ და დანარჩენი ბრიგადა და ნიკარაგუიდან გაგზავნა ისინი პანამაში<ref>Baracco, L. (2007) Wadabagei: A Journal of the Caribbean and its Diaspora, Vol. 10, No. 1, pp. 4-23.</ref>. === სანდინისტების შემდგომი პერიოდი === 1990 წელს გაიმართა მრავალპარტიული საპრეზიდენტო არჩევნები, რომელშიც სანდინისტები დაამარცხა ანტისანდინისტურმა ოპოზიციურმა გაერთიანებამ (მასში შედიოდნენ მემარჯვენე და მემარცხენე ოპოზიციონერები) ვიოლეტა ჩამოროს მეთაურობით. ამ დამარცხებამ სანდინისტები შოკში ჩააგდო, რადგან წინასაარჩევნო მონაცემები და შეკრებები, რომლებზეც ასობით ათასი ადამიანი მიდიოდა<ref>{{cite news | first=MARY | last=O'GRADY | title=Ortega's Comeback Schemes Roil Nicaragua | url=http://www.mre.gov.br/portugues/noticiario/internacional/selecao_detalhe.asp?ID_RESENHA=154683&Imprime=on | accessdate=2007-05-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515085742/http://www.mre.gov.br/portugues/noticiario/internacional/selecao_detalhe.asp?ID_RESENHA=154683&Imprime=on | archivedate=2011-05-15 }}</ref>, მმართველი პარტიის უეჭველ გამარჯვებას მოასწავებდა. გაერთიანებული ოპოზიციის მოულოდნელმა გამარჯვებამ დადებითი შედეგი გამოიღო იმ მხრივ, რომ კონტრისტები იმუქრებოდნენ ომის გაგრძელებით, თუ კი სანდინისტები შეინარჩუნებდნენ ძალაუფლებას. სამოქალაქო ომი კი აჩანაგებდა ეკონომიკას და მოქანცა ნიკარაგუის მოსახლეობა. [[ფაილი:Daniel Ortega 2008.jpg|thumb|220px|ნიკარაგუის პრეზიდენტი [[დანიელ ორტეგა]]]] ეგზითპოლების შედეგებმა აჩვენა, რომ [[ვიოლეტა ბარიოს დე ჩამორო|ვიოლეტა ჩამორომ]] [[დანიელ ორტეგა]] ხმათა 55 %-ით დაამარცხა<ref>{{cite news | title=Was February 25 a 'triumph'? National Review v. 42 | publisher=Tulane University | url=http://lal.tulane.edu/RESTRICTED/CABIB/nicabib_.txt | accessdate=2007-05-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060901190113/http://lal.tulane.edu/RESTRICTED/CABIB/nicabib_.txt | archivedate=2006-09-01 }}</ref>. ჩამორო გახდა ნიკარაგუის პირველი პრეზიდენტი ქალი და სახელმწიფოს პირველი დემოკრატიულად არჩეული [[ქალი პრეზიდენტების სია|ქალი პრეზიდენტი]] ამერიკის კონტინენტზე. არჩევნების შედეგებმა ორტეგა დაარწმუნა, რომ დამარცხდა და იძულებული გახდა მისი მოწინააღმდეგის გამარჯვება ეღიარებინა. თუმცა ისიც გაახმოვანა, რომ მას შეეძლო ქვემოდან ემართა სახელმწიფო. ეს კი იმას ნიშნავდა, რომ იგი გამოიყენებდა საკუთარ მომხრეებს, რომლებიც თითქმის ყველა სამთავრობო ინსტანციაში ეგულებოდა. ვიოლეტა ჩამორომ ჩაიბარა ქვეყანა დანგრეული ეკონომიკით. სამოქალაქო ომის დროს ნიკარაგუის შემოსავალი 80 %-ით იყო შემცირებული, საგარეო ვალი კი $12 მილიარდს აჭარბებდა<ref>{{cite news | first=Gilbert | last=Dennis| title=Social conditions of Nicaragua | date=December 1993 | publisher=The Library of Congress | url =http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ni0035)| accessdate = 2007-05-09}}</ref>. შეერთებული შტატებისა და კონტრისტების გასაკვირად, პრეზიდენტმა არ დაშალა სანდინისტების სახალხო არმია, მას სახელი გადაარქვა - ნიკარაგუის არმია. ჩამორომ მთავარი პოლიტიკური ნაბიჯით, რომელმაც ნიკარაგუას მშვიდობა მოუტანა, განაიარაღა ნიკარაგუის ჩრდილოეთ და ცენტრალურ რაიონებში სამხედრო შენაერთები. მომდევნო [[1996]] წლის არჩევნებში სანდინისტები და დანიელ ორტეგა კიდევ ერთხელ დამარცხდებიან, ამჯერად [[არნოლდო ალემანი|არნალდო ალემანთან]] პაექრობისას. მთავრობის სათავეში კონსტიტუციონალისტ-ლიბერალების პარტია მოვიდა. [[2001]] წლის არჩევნებშიც დამარცხდა დანიელ ორტეგა და [[ენრიკე ბოლანიოსი|ენრიკე ბოლანიოსმა]] გაიმარჯვა. ახალმა პრეზიდენტმა ყოფილი პრეზიდენტი, არნოლდო ალემანი დაადანაშაულა კორუფციაში და მის წინააღმდეგ საქმე აღძრა. ალემანს 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯეს ფულის გათეთრების, მითვისებისა და კორუფციის ბრალდებით. ალემანის მიმართ კეთილგანწყობილი ლიბერალები და კონგრესის წევრები ყოფილი პრეზიდენტის დაპატიმრებას აგრესიით შეხვდნენ. სანდინისტების წარმომადგენლები კონგრესში მოითხოვდნენ პრეზიდენტის იმპიჩმენტსა და მთავრობის გადადგომას. სანდინისტებმა განაცხადეს, რომ მათი მხარდაჭერა ბოლანიოსის მიმართ მაშინ დაიკარგა, როდესაც აშშ-ს სახელმწიფო მდივანმა კოლინ პაუელმა უთხრა ბოლანიოსს, შორს დაეჭირა თავი სანდინისტებისგან. პრეზიდენტი ბოლანიოსი არ გადადგა და თავისი საპრეზიდენტო ვადა დაასრულა. შემდგომი საპრეზიდენტო არჩევნები 2006 წლის 5 ნოემბერს დაინიშნა. ამჯერად გაუმართლა ორტეგას და დაიკავა პრეზიდენტის სავარძელი. == გეოგრაფია == {{მთავარი|ნიკარაგუის გეოგრაფია|ვულკანები ნიკარაგუაში}} [[ფაილი:Nicaragua-Map KA.png|thumb|200px|ნიკარაგუის რუკა]] ნიკარაგუას უჭირავს 129 494 კმ², რაც შეესაბამება [[საბერძნეთი]]სა და [[ნიუ-იორკის შტატი]]ს ტერიტორიას. ნიკარაგუის ფართობის თითქმის ერთი მეხუთედი უკავია დაცულ ტერიტორიებს: ეროვნულ პარკებს, ეროვნულ ნაკრძალს, ბიოლოგიურ საცავებს. ნიკარაგუა იყოფა სამ გეოგრაფიულ ზონად: წყნარი ოკეანის დაბლობი, ჩრდილო-ცენტრალური მაღალმთიანეთი (Amerrique Mountains) და [[მოსკიტების სანაპირო]] (ატლანტის დაბლობი). === წყნარი ოკეანის დაბლობები === მდებარეობს დასავლეთ ნიკარაგუაში. ეს დაბლობები აერთიანებს ვრცელ, ცხელ და ნაყოფიერ მდელოებს. მათ ენაცვლება ''კორდილერა ლოს მარიბოსის'' მთათა სისტემა. მათ შორის არის ვულკანი მომბაჩო ქალაქ გრანადასთან და ვულკანი მომოტომბო ლეონთან ახლოს. ვულკანური მთიანეთი ეშვება [[ფონსეკას ყურე]]ში, რომელიც იმავდროულად არის წყნარი ოკეანის დაბლობების ჩრდილოეთის გეოგრაფიული საზღვარი. სამხრეთის საზღვარი [[კოსტა-რიკა|კოსტა-რიკის]] ადმინისტრაციულ საზღვარს ემთხვევა, [[ნიკარაგუის ტბა|ნიკარაგუის ტბის]] სამხრეთით. ნიკარაგუის ტბა არის უდიდესი [[ტბა]] [[ცენტრალური ამერიკა|ცენტრალურ ამერიკაში]] (მეოცე მსოფლიოში)<ref>{{cite news|title=Large Lakes of the World|url=http://www.factmonster.com/ipka/A0001777.html|accessdate=2007-05-25}}</ref>. მხოლოდ ნიკარაგუის ტბაში ბინადრობენ მტკნარი წყლის ზვიგენები ([[ნიკარაგუის ზვიგენი]])<ref>{{cite news|title=The Nature Conservancy in Nicaragua|url=http://www.nature.org/wherewework/centralamerica/nicaragua/|accessdate=2007-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070405074947/http://www.nature.org/wherewework/centralamerica/nicaragua/|archivedate=2007-04-05}}</ref>. [[ფაილი:Concepción from Maderas (landscape).jpg|thumb|ნიკარაგუა ცნობილია, როგორც ვულკანებისა და ტბების ქვეყანა. დასურათებულია ვულკანი კონსეფსიონი, მდებარეობს მადერასზე]] ნიკარაგუის წყნარი ოკეანის დაბლობები დასახლებულია ნიკარაგუის მოსახლეობის 50 %-ით. აღსანიშნავია, რომ ამ რეგიონში მდებარეობს დედაქალაქი [[მანაგუა]] თავისი 1,5 მილიონიანი მოსახლეობით. გარდა იმისა, რომ [[წყნარი ოკეანე|წყნარი ოკეანის]] სანაპიროებზე თავმოყრილია სასტუმროები და პანსიონები, რეგიონის [[არქიტექტურა]]ს ნათლად ატყვია კოლონიური პერიოდის სტილი. მათ შორის აღსანიშნავია ქალაქები [[ლეონი (ნიკარაგუა)|ლეონი]] და [[გრანადა (ნიკარაგუა)|გრანადა]]. ეს უკანასკნელი კი უძველესი კოლონიური ქალაქია ამერიკის კონტინენტებზე. === ჩრდილო-ცენტრალური მთიანეთი === [[ფაილი:Guardabarranco.JPG|thumb|''გუარდაბარანკო'' ნიკარაგუის ეროვნული ფრინველი]] ეს არის წყნარი ოკეანისგან მოშორებული მაღალმთიანი რეგიონი. აქ წყნარი ოკეანის დაბალმთიან რეგიონებთან შედარებით უფრო მკაცრი კლიმატია. ნიკარაგუის აგრარული წარმოების ერთი მეოთხედი რეგიონზე მოდის, სადაც ციცაბო ფერდობებზე მოჰყავთ [[ყავა]]. [[მუხა]], [[ფიჭვი]], [[ხავსი]], [[გვიმრა]] და [[ორქიდეა|ორქიდეები]] უხვად არის რეგიონის დაბურულ [[ტყე]]ებში. ნიკარაგუის ცენტრალური რეგიონის ტყეებში ბინადრებს: [[კოლიბრი]], [[ჩხიკვი]], ზურმუხტისფერი [[ტუკანისებრნი]], [[ჩიტბატონა]]. === ატლანტის დაბლობები === ვრცელი ტროპიკული ტყეების რეგიონი, რომელიც ირწყვება რამდენიმე დიდი მდინარით, მეჩხრად არის დასახლებული. [[რიო კოკო]] არის უდიდესი მდინარე [[ცენტრალური ამერიკა|ცენტრალურ ამერიკაში]]. იგი მიედინება ნიკარაგუისა და [[ჰონდურასი]]ს საზღვარზე. [[კარიბის ზღვა|კარიბის ზღვის]] სანაპირო უფრო მეტად შეჭრილ-შემოჭრილია, ვიდრე [[წყნარი ოკეანე|წყნარი ოკეანის]] პირდაპირი სანაპირო. ლაგუნები და მდინარის შესართავები კარიბის ზღვისპირეთს უსწორმასწოროს ხდის. ბოსავას ბიოსფერული ნაკრძალი მდებარეობს ატლანტის დაბლობზე. ის აერთიანებს მოსკიტების ტყის 1,8 მილიონ აკრს (7300 კმ²), რაც ქვეყნის ფართობის შვიდი პროცენტია. ნიკარაგუის ტროპიკული აღმოსავლეთი მის სხვა მხარეებთან შედარებით განსხვავებულია. კლიმატის დამახასიათებელი ნიშნებია მაღალი ტემპერატურა და უხვი ნალექიანობა. მთავარ ქალაქ [[ბლუეფილდსი]]ს შემოგარენში არის ინგლისურად მოლაპარაკე მოსახლეობა. იქაური მოსახლეობა უფრო მეტად ჰგავს კარიბის რეგიონის ქვეყნების მოსახლეობას, ვიდრე ნიკარაგუის სხვა მხარეებისა. რეგიონში არის ფრინველთა მრავალი სახეობა: [[არწივი]], [[ინდაური]], [[ტუკანისებრნი]], [[არა (თუთიყუში)|არა]]. ცხოველების ჯიშებს შორის აღსანიშნავია: ანტიტერია, [[მაიმუნი]], თეთრზოლიანი ირემი და [[ტაპირისებრნი]]. === ველური სამყარო და ბიომრავალფეროვნება === {{მთავარი|ნიკარაგუის ველური სამყარო}} ნიკარაგუის ტროპიკულ ტყეებს უჭირავს 2 000 000 ჰა, რომელიც ძირითადად ატლანტის დაბლობებზეა გადაშლილი. ამ ტერიტორიებზე შექმნილია ორი დიდი ბუნების ნაკრძალი: ბოსავასა (ჩრდილოეთში) და ინდიო-მაისის (სამხრეთში) ბიოსფერული ნაკრძალები, რომლებიც საერთო ჯამში აერთიანებს 2500 კმ²-ს. ეს ორი ტერიტორია ძლიერ მდიდარია ბიომრავალფეროვნებით. აქ არის კატისებრთა 5 სახეობა - იაგუარისა და პუმას ჩათვლით. პრიმატების სამი სახეობა, [[ტაპირისებრნი|ტაპისებრთა]] ერთი სახეობა, რომელსაც ნიკარაგუელები უწოდებენ ''Danto''-ს. === მოსკიტების სანაპირო === {{main|მოსკიტების სანაპირო}} კარიბის მოსკიტების სანაპირო მდებარეობს [[ატლანტის ოკეანე|ატლანტის ოკეანის]] სანაპიროზე. მას სახელი დაერქვა მოსკიტების ტომის გამო და დიდი ხნის განმავლობაში ბრიტანეთის პროტექტორატის ქვეშ იყო. მოსკიტების სანაპირო ნიკარაგუას შეუერთდა [[1894]] წელს. 1960 წელს მისი ჩრდილოეთი ნაწილი გადაეცა ჰონდურასს საერთაშორისო სასამართლოს ძალით. == პოლიტიკა == {{მთავარი|ნიკარაგუის პოლიტიკა}} [[ნიკარაგუის პრეზიდენტი]] არის როგორც სახელმწიფოს მეთაური, ასევე მთავრობის თავმჯდომარე. აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნის მთავრობას. საკანონმდებლო საქმიანობა კი მინდობილი აქვს მთავრობასა და ეროვნულ ასამბლეას. სასამართლო სისტემა თავისუფალია, როგორც საკანონმდებლო, ისე აღმასრულებელი ხელისუფლებისგან. დღეისათვის ნიკარაგუის მთავარი პოლიტიკური პარტიები მსჯელობენ, გადავიდნენ თუ არა მმართველობის საპრეზიდენტო სისტემიდან საპარლამენტო მოდელზე. ამ გზით ერთმანეთისგან გაიმიჯნება მთავრობის მეთაური (პრემიერ-მინისტრი) და სახელმწიფოს მეთაური (პრეზიდენტი). ნიკარაგუაში მრავალპარტიული გარემოა. 1995 წელს საკანონმდებლო და აღმასრულებელმა ხელისუფლებამ 1987 წელს მიღებული სანდინისტური კონსტიტუციის რეფორმა განახორციელეს. რეფორმის საფუძველზე ეროვნულ ასამბლეას მიეცა ახალი უფლებები, რამაც იგი უფრო დამოუკიდებელი გახადა. ეროვნულ ასამბლეას, ხმათა უმრავლესობის შემთხვევაში, პრეზიდენტის ვეტოს მხედველობაში არმიღების უფლება მიეცა. პრეზიდენტიც და ეროვნული ასამბლეაც ყოველ ხუთ წელიწადში ერთხელ ირჩევა. == ადმინისტრაციული დაყოფა == {{main|ნიკარაგუის დეპარტამენტები}} [[ფაილი:NicaraguaDepartmentsNumbered.png|thumb|right|260px|ნიკარაგუის დეპარტამენტები]] ნიკარაგუა უნიტარული რესპუბლიკაა. ადმინისტრაციულად იგი იყოფა 15 დეპარტამენტად და ორ თვითმმართველ რეგიონად, რომელიც დაფუძნებულია ესპანურ მოდელზე. დეპარტამენტები დაყოფილია 153 მუნიციპალიტეტად. ორი ავტონომიური რეგიონი არის ჩრდილოეთ ატლანტიკის ავტონომიური რეგიონი (Región Autónoma Atlántico Norte) და სამხრეთ ატლანტიკის ავტონომიური რეგიონი (Región Autónoma Atlántico Sur, ხშირად იწოდება როგორც, RAAN და RAAS. 1985 წლამდე, სანამ ეს რეგიონები ავტონომიას მოიპოვებდა, სელაიას დეპარტამენტში ერთიანდებოდა. <table><td><ol> <li>[[ბოაკოს დეპარტამენტი|ბოაკო]] ([[ბოაკო]]) <li>[[გრანადის დეპარტამენტი|გრანადა]] ([[გრანადა (ნიკარაგუა)|გრანადა]]) <li>[[ესტელის დეპარტამენტი|ესტელი]] ([[ესტელი]]) <li>[[კარასოს დეპარტამენტი|კარასო]] ([[ხინოტეპე]]) <li>[[ლეონის დეპარტამენტი|ლეონი]] ([[ლეონი (ნიკარაგუა)|ლეონი]]) <li>[[მადრისის დეპარტამენტი|მადრისი]] ([[სომოტო (მადრისი)|სომოტო]]) <li>[[მანაგუის დეპარტამენტი|მანაგუა]] ([[მანაგუა]]) <li>[[მასაიის დეპარტამენტი|მასაია]] ([[მასაია]]) <li>[[მატაგალპის დეპარტამენტი|მატაგალპა]] ([[მატაგალპა]]) </td></ol><td><ol start=10> <li>[[ნუევა საგოვიას დეპარტამენტი|ნუევა საგოვია]] ([[ოკოტალი]]) <li>[[რივასის დეპარტამენტი|რივასი]] ([[რივასი (ქალაქი)|რივასი]]) <li>[[რიო სან ხუანის დეპარტამენტი|რიო სან ხუანი]] ([[სან კარლოსი (რიო სან ხუანი)|სან კარლოსი]]) <li>[[ჩინანდეგას დეპარტამენტი|ჩინანდეგა]] ([[ჩინანდეგა]]) <li>[[ჩონტალესის დეპარტამენტი|ჩონტალესი]] ([[ხუიგალპა (ჩონტალესი)|ხუიგალპა]]) <li>[[ხინოტეგას დეპარტამენტი|ხინოტეგა]] ([[ხინოტეგა]]) <li>[[სამხრეთ ატლანტიკის ავტონომიური რეგიონი]] ([[ბლუეფილდსი]]) <li>[[ჩრდილოეთ ატლანტიკის ავტონომიური რეგიონი]] ([[ბილვი]]) </ol></td></table> == დემოგრაფია == {{main|ნიკარაგუელები|ნიკარაგუის დემოგრაფია}} === მოსახლეობა === [[ფაილი:Nicaragua-demography.png|thumb|ნიკარაგუის მოსახლეობის ზრდა (1961-2003)]] მსოფლიოს ფაქტების წიგნის მიხედვით, ნიკარაგუის მოსახლეობა არის 5 570 129. მათ შორის: მეტისები 69 %, თეთრკანიანები 17 %, შავკანიანები 9 %, აბორიგენები 5 %. მოსახლეობის 54 % ცხოვრობს ქალაქად. ნიკარაგუის ყველაზე მრავალრიცხოვანი ქალაქია [[მანაგუა]] 1,2 მილიონიანი მოსახლეობით. [[2005]] წლის მონაცემებით 4,4 მილიონი ადამიანი სახლობდა წყნარი, ატლანტისა და ცენტრალურ რეგიონებში. მათგან 2,7 მილიონი ცხოვრობს წყნარი ოკეანის რეგიონში, მაშინ როდესაც კარიბის ზღვის სანაპირო რეგიონის მოსახლეობა აღწევს 700 000-ს<ref name="CN">{{cite news | title=VIII Censo de Poblacion y IV de Vivienda | date=October 2005 | url=http://www.inec.gob.ni/censos2005/ResumenCensal/RESUMENCENSAL.pdf | format=PDF | work=Instituto Nacional de Estadística y Censos | accessdate=2007-07-07 | language=Spanish | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070824192548/http://www.inec.gob.ni/censos2005/ResumenCensal/RESUMENCENSAL.pdf | archivedate=2007-08-24 }}</ref>. ქვეყანაში დიდია ემიგრანტთა რიცხვი. ემიგრანტების უმრავლესობა ნიკარაგუაში ჩადის დროებით ან სამუდამოდ საცხოვრებლად, ძირითადად ბიზნესის დასაწყებად, კაპიტალის დასაბანდებლად, აშშ-დან, კანადიდან, ევროპიდან, [[ტაივანი]]დან და სხვა ქვეყნებიდან. მათი უმრავლესობა სახლდება მანაგუაში, გრანადაში, სან ხუან დელ სურში. ასევე არაერთი ნიკარაგუელი ცხოვრობს საზღვარგარეთ, კოსტა-რიკასა და შეერთებულ შტატებში. ნიკარაგუის მოსახლეობის მატება [[2008]] წელს იყო 1,8 %<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/ipc/www/idb/country/nuportal.html |title=Nuportal |website=census.gov |access-date=2025-08-09}}</ref>. ეს არის დასავლეთ ნახევარსფეროში ბუნებრივი მატების ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი. === ეთნიკური ჯგუფები === [[ფაილი:Nicaragua boys.jpg|left|thumb|200px|ნიკარაგუელი ბიჭები ამერიკულ-ნიკარაგუულ სკოლაში]] [[ფაილი:Nica Women.jpg|thumb|right|200px|ნიკარაგუელი ქალები კონცერტზე, მანაგუა]] [[ფაილი:AfroNicoya.jpg|thumb|right|200px|აფრო-ნიკარაგუელი]] ნიკარაგუის მოსახლეობის 86 % არის მეტისები და თეთრკანიანები ერთად. 69 % მეტისია, 17 % - თეთრკანიანი, რომელთაც ესპანური, გერმანული, იტალიური, ფრანგული წარმოშობა აქვთ. მეტისები და თეთრკანიანები ძირითადად ნიკარაგუის დასავლეთ ნაწილში სახლობენ. მოსახლეობის 9 % არის შავკანიანი ან აფრო-ნიკარაგუელი. ისინი ძირითადად ქვეყნის კარიბის ზღვის სანაპიროზე ცხოვრობენ. შავკანიანები შედგებიან ინგლისურად მოსაუბრე კრეოლებისგან, რომელთა უმეტესობა გაქცეული მონების შთამომავალია. მათ უმეტესობას აქვს შოტლანდიური გვარი. კრეოლები მიემხრნენ სამოსას, რადგან მას შეერთებული შტატები უმაგრებდა ზურგს. ნიკარაგუაში ცენტრალური ამერიკის სხვა ქვეყნებთან შედარებით აფრო-ლათინოსთა ყველაზე დიდი რაოდენობა ცხოვრობს. აქ ცხოვრობს მცირე რაოდენობა გარიგუნას ტომისა, რომლებსაც აქვთ გარიბული და ავარაკული ფესვები. 1980-იანი წლების შუა წლებში მთავრობამ სელაიას დეპარტამენტი ორ ავტონომიურ რეგიონად გაჰყო (სახელმწიფოს ტერიტორიის აღმოსავლეთი ნაწილი) და უბოძა იგი შავკანიანებსა და აბორიგენ მოსახლეობას, რათა შეზღუდული თვითმმართველობა ჰქონოდათ. === ენა === {{მთავარი|ნიკარაგუის ენები}} ნიკარაგუის მოსახლეობის 90 % საუბრობს ცენტრალური ამერიკის [[ესპანური ენა|ესპანურ ენაზე]]. ნიკარაგუაში გავრცელებულია ესპანურის ვესეოს დიალექტი. ნიკარაგუის კარიბის ზღვის სანაპიროზე მცხოვრები კრეოლებისა და აფრო-ნიკარაგუელების მშობლიური ენა არის [[ინგლისური ენა|ინგლისური]] და კრეოლური ინგლისური, თუმცა ასევე თავისუფლად საუბრობენ ესპანურადაც. კარიბის ზღვისპირეთში გავრცელებულია ადგილობრივი მაცხოვრებლების ენები, რომელთაგან აღსანიშნავია: რამა, სუმო, მოსკიტო და გარიფუნა. გარდა ამისა, სხვა ეთნიკურ უმცირესობებს შემონახული აქვთ თავიანთი წინაპრების ენები: [[ჩინური ენა|ჩინური]], [[არაბული ენა|არაბული]], [[გერმანული ენა|გერმანული]], [[იტალიური ენა|იტალიური]]. ისინი თავისუფლად ფლობენ ესპანურსა და ინგლისურ ენებს. ნიკარაგუაში არის სამი მკვდარი ენა, რომლებზეც ინდიელები საუბრობდნენ. ენათმეცნიერებისთვის დიდად საინტერესოა ნიკარაგუის ნიშნების ენა. === რელიგია === {{მთავარი|ნიკარაგუის რელიგია}} {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=200px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" |colspan=2 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black" |რელიგიები ნიკარაგუაში |- {{#if:Image:IglesiaManagua.png|<tr><td colspan="2" style="text-align:center;">[[ფაილი:IglesiaManagua.png|200px]] {{#if:The Cathedral in Managua|</td></tr><tr><td colspan="2" style="text-align:center">'' [[წმინდა აზრის დედაქალაქის საკათედრო ტაძარი]] [[მანაგუა]]ში''|}} </td></tr>}} |- ! style="background:#efefef;" align=center | რელიგია ! style="background:#efefef;" align=center | რაოდენობა |- წყარო |[[რომის კათოლიკური ეკლესია|კათოლიკეები]] |align=right|58,5 % |- |[[ევანგელისტები]] |align=right|21,6 % |- |[[მორავიანელები]] |align=right|1,6 % |- |[[იეჰოვას მოწმეები]] |align=right|0,9 % |- |არც ერთი |align=right|15,7 % |- |[[სხვები]]¹ |align=right|1,6 % |- |colspan=2 style="background:#efefef;" align=left|^'''1''' <small>იგულისხმება [[ბუდიზმი]], [[ისლამი]], [[იუდაიზმი]].</small> |- |colspan=2 style="background:#e9e9e9;" align=center|წყარო: ნიკარაგუის აღწერა 2005 |- |} რელიგიას [[ნიკარაგუის კულტურა|ნიკარაგუის კულტურის]] მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს. ნიკარაგუაში რელიგიური თავისუფლება და შემწყნარებლობა დაცულია კონსტიტუციის ძალით. ნიკარაგუაში რელიგიური თავისუფლება დაკანონდა [[1939]] წლის შემდეგ. ქვეყანაში რომელიმე რელიგიას არ აქვს ოფიციალური სტატუსი. ნიკარაგუაში ყველაზე ძლიერი და დიდი ხნის ისტორიის მქონე არის კათოლიკური ეკლესია, რაც აისახება კათოლიკეთა რაოდენობაზე ნიკარაგუის მოსახლეობაში. კათოლიკე მღვდლები ცდილობენ აამაღლონ საკუთარი ავტორიტეტი და ისინი მოსახლეობას საკუთარ გამოსვლებში ეროვნული ერთობისკენ მოუწოდებენ. ასევე, ისინი ხშირად ასრულებენ მედიატორის როლს პოლიტიკურ პარტიებს შორის პოლიტიკური კრიზისის დროს. ევანგელისტები და მორმონები 1990-იანი წლებიდან იფართოებენ მიმდევრების რაოდენობას. კარიბის ზღვის სანაპიროზე მრავლად არიან ანგლიკანური და მორავიული ეკლესიის წარმომადგენლები. მორავიელები ნიკარაგუაში დამკვიდრდნენ XVI საუკუნეში. პროტესტანტები და ქრისტიანობის სხვა მიმდინარობების წარმომადგენლები ნიკარაგუაში გამოჩნდნენ მეცხრამეტე საუკუნეში და მიმდევრები გაიჩინეს კარიბის ზღვის სანაპიროზე. დიდი მნიშვნელობა აქვს მფარველ წმინდანებს, რომლებიც მოიაზრებიან ღმერთისა და ადამიანების დამაკავშირებლებად. მათი ქანდაკებები მდებარეობს, როგორც დედაქალაქ მანაგუაში, ისე მცირე სასოფლო დასახლებებში. ''ლა პარუისმა'' მნიშვნელოვანი დღესასწაულია შობასა და აღდგომაზე, რომელიც დეკემბერში იმართება ერთი კვირის განმავლობაში. === იმიგრაცია === [[ფაილი:Palestinian March in Nicaragua.jpg|thumb|left|200px|ნიკარაგუელი პალესტინელები აღნიშნავენ სანდინისტას რევოლუციის ათი წლის თავს]] 1800-იან წლებში ნიკარაგუამ განიცადა რამდენიმე ტალღა იმიგრაციისა, რომელიც ძირითადად ევროპიდან მოედინებოდა. ოჯახები [[გერმანია|გერმანიიდან]], [[ესპანეთი]]დან, [[იტალია|იტალიიდან]], [[ბელგია|ბელგიიდან]], [[დანია|დანიიდან]], [[საფრანგეთი]]დან ჩამოდიოდნენ და სახლდებოდნენ ცენტრალურ და წყნარი ოკეანის რეგიონში. ამის შედეგად, ჩრდილოეთ ნიკარაგუის ქალაქებში: ესტელში, ხინოტეგასა და მატაგალპაში სახლობენ მეოთხე თაობის [[გერმანელები]]. მათ დააარსეს გაზეთები, ბანკები და სასტუმროები, ასევე მისდევენ სამეურნეო ბიზნესს, მოჰყავთ [[ყავა]] და [[შაქარი]]. დღეისათვის ნიკარაგუის ცენტრალურ რეგიონში არსებობს მცირე სირიული, სომხური, პალესტინური, ებრაული და ლიბანური სათვისტომოები, რომელთა საერთო რაოდენობა 30 000 ადამიანს აღწევს. ასევე გვხვდება აღმოსავლეთ აზიიდან ჩამოსული ტაივანური, ჩინური და იაპონური მოსახლეობა. ნიკარაგუაში მცხოვრებ ჩინელთა რაოდენობა 12 000 ადამიანს შეადგენს. ნიკარაგუა თითქმის ყოველთვის განიცდიდა იმიგრანტთა მოწოლას. თუმცა იმიგრანტების რაოდენობას ნიკარაგუის მუდმივ მაცხოვრებლებთან შეფარდებით 1 %-ს არ ასცილებია 1995 წლამდე. მხოლოდ 2005 წელს ჩამოსულთა რაოდენობამ 1,2 %-ს მიაღწია. ==== დიასპორა ==== სამოქალაქო ომის გამო არაერთი ნიკარაგუელი გახდა იძულებული წასულიყო საზღვარგარეთ. მიუხედავად იმისა, რომ ომის დასრულების შემდეგ სამშობლოდან გახიზნულები ნიკარაგუაში დაბრუნდნენ, უმუშევრობისა და სიღარიბის გამო [[1990]]-იანი და [[2000]]-იან წლებში საზღვრებს გარეთ უამრავი ნიკარაგუელი დარჩა. ნიკარაგუელებს მრავალრიცხოვანი დიასპორა აქვთ კოსტა-რიკასა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში. ამ ორ ქვეყანაში ერთიდან ექვსი ნიკარაგუელი ცხოვრობს<ref name="thedialogue.org">{{Cite web |url=http://www.thedialogue.org/PublicationFiles/The%20Nicaragua%20case_M%20Orozco2%20REV.pdf |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2009-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104117/http://www.thedialogue.org/PublicationFiles/The%20Nicaragua%20case_M%20Orozco2%20REV.pdf |archivedate=2011-05-11 }}</ref>. ძნელია ზუსტად განსაზღვრა თუ რამდენი ნიკარაგუელი ცხოვრობს უცხოეთში, რადგან ისინი არალეგალები არიან. აქ მოცემული ცხრილი მეტ-ნაკლები სიზუსტით ასახავს ემიგრანტი ნიკარაგუელების რიცხვს: {| class="wikitable" |- !ქვეყანა !რიცხოვნება |- |border = "1"|{{flagicon|Costa Rica}} [[კოსტა-რიკა]] |align="right"|236 000-750 000<ref>{{Cite web |url=http://www.facesofcostarica.com/economics/gonzalez.htm |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2009-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100928042654/http://www.facesofcostarica.com/economics/gonzalez.htm |archivedate=2010-09-28 }}</ref> |- |border = "1"|{{flagicon|USA}} [[ამერიკის შეერთებული შტატები]] |align="right"|300 000<ref name="thedialogue.org"/> |- |border = "1"|{{flagicon|Mexico}} [[მექსიკა]] |align="right"|2522 |- |border = "1"|{{flagicon|Honduras}} [[ჰონდურასი]] |align="right"|23 000<ref name="thedialogue.org"/> |- |border = "1"|{{flagicon|El Salvador}} [[სალვადორი]] |align="right"|100 000<ref name="thedialogue.org"/> |- |border = "1"|'''საზღვარგარეთ მცხოვრები ნიკარაგუელები''' |align="right"|სულ მცირე 1 000 000<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/EXTLACREGTOPGENDER/Resources/migracionresumido.pdf |title=Error - System Unavailable |website=siteresources.worldbank.org |access-date=2025-08-09}}</ref> |} == ეკონომიკა == {{მთავარი|ნიკარაგუის ეკონომიკა}} === ექსპორტი === ნიკარაგუა ძირითადად აგრარული სახელმწიფოა. აგრარული კულტურები შეადგენს საერთო ექსპორტის 60 %-ს, რომელსაც ყოველწლიურად $300 მილიონი შეაქვს ქვეყნის ბიუჯეტში<ref>{{cite news | title=General Information - Nicaragua: Economy | url=http://centralamerica.com/nicaragua/info/general.htm#economy | accessdate=2007-05-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828041455/http://centralamerica.com/nicaragua/info/general.htm#economy | archivedate=2011-08-28 }}</ref>. ნიკარაგუის რომი, "Flor de Caña" მთელს ცენტრალურ ამერიკაშია ცნობილია. ასევე დიდი პოპულარობით სარგებლობს მისი ხორცპროდუქტები და თამბაქო. ნიკარაგუას ტრადიციულად საექსპორტოდ გააქვს [[თამბაქო]], [[შაქარი]], [[ბანანი]], [[ყავა]], [[ხორცი]]. ძირითადად განვითარებულია მსუბუქი ინდუსტრია, [[ტურიზმი]], საბანკო სისტემა, სამთო მრეწველობა, თევზჭერა. ნიკარაგუა დიდადაა დამოკიდებული ფულად გზავნილებზე, რომელთაც საზღვარგარეთ მცხოვრები ნიკარაგუელები აგზავნიან სამშობლოში. [[2006]] წელს ფულადმა გზავნილებმა $655,5 მილიონს მიაღწია. === სიღარიბე === ნიკარაგუა ამერიკის კონტინენტზე სიღარიბის დონით მეორე ადგილზეა. ფაქტების წიგნის მონაცემებით ინფლაცია ნიკარაგუაში 2000 წლიან 2006 წლამდე 8,1 %-ით გაიზარდა, 2007 წელს კი 9,8 % დაფიქსირდა. მსოფლიო ბანკი იტყობინებოდა, რომ ეკონომიკა 1995-2004 წლებში 5 %-ით გაიზარდა. 2005 წელს ეკონომიკის ზრდამ 4 %-ს მიაღწია, ხოლო მთლიანმა შიდა პროდუქტმა - $4.91 მილიარდს. 2006 წელს ეკონომიკა გაიზარდა 3,7 %-ით, მთლიანმა შიდა პროდუქტმა კი შეადგინა $5.3 მილიარდი. 2008 წლის მონაცემებით მან $6.5 მილიარდიან ნიშნულს მიაღწია. [[გაეროს განვითარების პროგრამა|გაეროს განვითარების პროგრამის]] ცნობით ნიკარაგუის მოსახლეობის 48 % სიღარიბის ზღვარს ქვემოთაა. მოსახლეობის 79,9 %-ის საარსებო დღიური შემოსავალი $2-ზე ნაკლებია. უმუშევრობის მაჩვენებელი 3,9 % არის, მეორე 46,5 % კი უმუშევარია. ისევე, როგორც სხვა განვითარებად ქვეყნებში, ნიკარაგუის უმუშევართა დიდი ნაწილი ქალებია. გარდა ამისა, ქალაქში მაცხოვრებელი ოჯახების 39 %-სა და სოფელში მაცხოვრებელი ოჯახების 28 %-ს ქალი მართავს და უძღვება საოჯახო საქმეებს. გაერთიანებული ერების მონაცემებით, აბორიგენი მოსახლეობის 80 % (რომლის საერთო რაოდენობა ნიკარაგუის მოსახლეობაში 5 %-ს შეადგენს) დღეში $1-ს გამოიმუშავებს. === ინფრასტრუქტურა === კონტრისტებსა და სანდინისტებს შორის გამართული სამოქალაქო ომის დროს 1980-იან წლებში ნიკარაგუის მთელი ინფრასტრუქტურა დაზიანდა ან დაინგრა<ref>{{cite news | first=Jean R. | last=Tartter | title=The Nicaraguan Resistence | publisher=Library of Congress | url =http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/D?cstdy:10:./temp/~frd_famN:: | work =Country Studies | accessdate = 2007-11-02 }}</ref>. ინფლაცია გაიზარდა 30 %-ით. 1985 წლის შემდეგ, როდესაც აშშ-მ ნიკარაგუას ეკონომიკური ემბარგო დაუწესა, ინფლაციამ კიდევ უფრო საშიშ ზღვარს მიაღწია. 1985 წლის წლიური ინფლაციის 220 % ყოველწლიურად სამმაგდებოდა და 1988 წლისთვის 13 000 %-ს მიაღწია, რაც უდიდესი მაჩვენებელი იყო დასავლეთ ნახევარსფეროში. ქვეყანა აგრძელებს დაკარგული დროის ანაზღაურებას და საერთაშორისო სავალუტო ფონდის დახმარებით ახალი რეფორმების გატარებას. 2005 წელს დიდი რვიანის წევრი სახელმწიფოების ფინანსთა მინისტრები შეთანხმდნენ, რომ ნიკარაგუას აპატიონ ზოგიერთი საერთაშორისო დავალიანება. 2007 წლის მარტში ნიკარაგუამ და [[პოლონეთი|პოლონეთმა]] ხელი მოაწერეს შეთანხმებას, რომლის მიხედვითაც ნიკარაგუას 1980-იან წლებში ვალად აღებული $30.6 მილიარდი ჩამოეწერა. სამოქალაქო ომის დამთავრებიდან ოცი წლის შემდეგ პრივატიზებულ იქნა 350-ზე მეტი სახელმწიფო საწარმო. ინფლაცია 33,500 %-იდან (1998) 9,45 %-მდე დავიდა, საგარეო ვალების რაოდენობა კი განახევრდა<ref>{{cite news|title=Nicaragua:Economy|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1850.htm|work=U.S. State Department|accessdate=2007-11-02}}</ref>. მსოფლიო ბანკის მონაცემებით, ნიკარაგუა მსოფლიოში 62-ე და ცენტრალურ ამერიკაში (პანამის შემდეგ) მე-2 ადგილზეა ბიზნესის დასაწყები პირობებით<ref>{{cite news|title=Economy Rankings: Doing Business|publisher=World Bank|url=http://www.doingbusiness.org/EconomyRankings/|accessdate=2007-05-09}}</ref>. === ვალუტა === [[ფაილი:200milcordobas.jpg|thumb|ნიკარაგუული [[ნიკარაგუული კორდობა|კორდობა]], 1988-1990]] კოლონიური მმართველობის ეპოქაში და შემდეგი 50 წლის განმავლობაში ნიკარაგუაში გამოიყენებოდა ესპანური ფულის ერთეული, რაც ეხმარებოდა მას „ახალ სამყაროში“ შეღწევაში. ნიკარაგუის პირველი ეროვნული ვალუტა გამოვიდა [[1878]] წელს და ეწოდებოდა პესო. [[1912]] წლიდან პესო შეცვალა [[ნიკარაგუული კორდობა|კორდობამ]], რომელიც თავისი ღირებულებით აშშ დოლარს გაუტოლდა. ეროვნულ ვალუტას სახელი დაერქვა [[ფერნანდო ერნანდეს კორდობა]]ს პატივსაცემად. ნიკარაგუის ფულის ნიშნებზე ფონად გამოსახულია ეროვნული გერბი — სამკუთხედში ჩასმული ხუთი ვულკანი, ამომავალი მზე, მშვიდობის ცისარტყელა და თავისუფლების ქუდი. მეორე მხარეს აწერია — „En Dios Confiamos“ (ღმერთს ვენდობით). === ტურიზმი === {{მთავარი|ტურიზმი ნიკარაგუაში}} ნიკარაგუის ტურიზმის ზრდას დღეისათვის მომეტებული ყურადღება ეთმობა და იგი ეროვნული ეკონომიკის რიგით მეორე მნიშვნელოვანი დარგია<ref>{{cite news | title=Travel And Tourism in Nicaragua| publisher=Euromonitor International | url =http://www.euromonitor.com/Travel_And_Tourism_in_Nicaragua | accessdate = 2007-05-09}}</ref> ნიკარაგუის პრეზიდენტმა [[დანიელ ორტეგა]]მ ტურიზმის განვითარებას მიაპყრო ყურადღება სიღარიბის დასაძლევად. ტურიზმის განვითარება ხელს უწყობს აგრარული სექტორის, ვაჭრობისა და ფინანსების ზრდას. ათი წლის განმავლობაში ნიკარაგუაში ტურიზმი 300 %-ით გაიზარდა<ref>{{cite news | title =A Dynamic Economy: Dynamic Sectors of the Economy; Tourism | url =http://www.pronicaragua.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=98 | work =ProNicaragua | accessdate =2007-08-01 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070927210500/http://www.pronicaragua.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=98 | archivedate =2007-09-27 }}</ref>. მიუხედავად ამ წარმატებისა, რეგიონის სხვა ქვეყნებთან შედარებით, ნიკარაგუაში მაინც ყველაზე ცოტა ტურისტი ჩადის<ref>[http://www.travelotica.com/travelguide/100/nicaragua/index.htm Travelotica.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927213523/http://www.travelotica.com/travelguide/100/nicaragua/index.htm |date=2007-09-27 }} Nicaragua Travel Guide</ref><ref>[http://www.transitionsabroad.com/publications/magazine/0611/living_in_nicaragua_the_evolution.shtml TransitionsAbroad.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910002056/http://www.transitionsabroad.com/publications/magazine/0611/living_in_nicaragua_the_evolution.shtml |date=2007-09-10 }} Living Abroad in Nicaragua: Nicaragua’s Evolution</ref>. ყოველწლიურად [[ამერიკის შეერთებული შტატები]]ს 60 000 მოქალაქე ჩადის ნიკარაგუაში<ref>{{cite news | title= Background Note: Nicaragua; Economy | publisher=U.S. State Department | url =http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1850.htm | accessdate = 2007-05-09}}</ref>. აშშ-ს 5300 მოქალაქე მუდმივად ცხოვრობს ქვეყანაში. ნიკარაგუაში ჩასული ტურისტების უმეტესობა არიან აშშ-ს, ცენტრალური და სამხრეთ ამერიკის და ევროპის ქვეყნების მოქალაქეები<ref>{{cite news | title=Ministry of Tourism of Nicaragua | publisher=INTUR | url =http://www.intur.gob.ni/ | accessdate = 2007-05-09}}</ref>. ნიკარაგუის ტურიზმის მინისტრის განცხადებით, კოლონიური ეპოქის ქალაქი გრანადა განსაკუთრებით იზიდავს ტურისტებს, ასევე ქალაქები [[ლეონი (ნიკარაგუა)|ლეონი]], მასაია, რივასი, სან ხუან დელ სური. სხვა ღირსშესანიშნაობებს შორის დიდი პოპულარობით სარგებლობს ომეტეპესა და [[სიმინდის კუნძულები]], მდინარე [[რიო სან ხუანი (მდინარე)|რიო სან ხუანი]], ვულკანი მომბაჩო. ტურისტებისთვის ნიკარაგუა იმ მხრივაც არის საინტერესო. რომ ქვეყანაში შესაძლებელია კიდევ უფრო განვითარდეს ეკოტურიზმი და აგროტურიზმი. ამ უკანასკნელთათვის ნიკარაგუის ჩრდილოეთი ნაწილი ყველაზე შესაფერისია. ნიკარაგუა სერფინგის მოყვარულთათვის საუკეთესო რეგიონია. == კულტურა == {{მთავარი|ნიკარაგუის კულტურა}} === სამზარეულო === {{მთავარი|ნიკარაგუის სამზარეულო}} ნიკარაგუის სამზარეულო კოლუმბამდელი ეპოქისა და კრეოლების საკვებისა და კერძების ნაზავია. ტრადიციული სამზარეულო ატლანტისა და წყნარი ოკეანის სანაპიროებზე განსხვავებულობით ხასიათდება. წყნარი ოკეანის რეგიონში საკვებად იყენებენ ადგილობრივად მოწეულ ხილსა და სიმინდს, კარიბის ზღვისპირეთში კი - ზღვის პროდუქტებსა და ქოქოსს. ნიკარაგუაში, ისევე, როგორც ლათინური ამერიკის სხვა ქვეყნებში, [[სიმინდი]] ძირითადი პროდუქტია. სიმინდს იყენებენ ფართოდ გავრცელებულ კერძებში: ნაკატამალი და ინდიო ვიეხო. იგი ასევე გამოიყენება სასმელების: პინოლილოოსა და ჩიჩბას დასამზადებლად. გარდა ამისა, სიმინდი დესერტისა და ტკბილი ნუგბარის მთავარი შემადგენელი ნაწილია. [[ბრინჯი]], სიმინდი და [[ცერცვი]] ფართოდ გამოიყენება ნიკარაგუაში. ნიკარაგუის ეროვნული კერძი, გალო პინტო მზადდება თეთრი ბრინჯისა და წითელი ცერცვისაგან. ისინი მზადდება ცალ-ცალკე, შემდეგ კი ერთად იწვება. კარიბის ზღვის სანაპიროზე გალო პინტოს [[ქოქოსი]]ს ზეთს და/ან გახეხილ ქოქოსს ამატებენ. ნიკარაგუელების უმეტესობა დღეს გალო პინტოთი იწყებს. არაერთი ნიკარაგუული კერძი შეიცავს ადგილობრივ ხილსა და ბოსტნეულს: [[მანგო]], [[პაპაია]], [[თამარინდი]], [[ბანანი]], [[პიპიანი]], [[ავოკადო]], [[კასავა]], და სანელებლებს: [[მიხაკი]], [[ორეგანო]]. ნიკარაგუელების რაციონში ასევე შედის გვინეის [[ღორი]] და [[ტაპირი]], [[იგუანა]]სა და [[კუ]]ს კვერცხები. === მუსიკა === {{მთავარი|ნიკარაგუის მუსიკა}} [[ფაილი:CarnavalNica.jpg|thumb|left|240px|ყოველწლიური "Alegria por la vida" [[კარნავალი]] [[მანაგუა]]ში]] ნიკარაგუის მუსიკა წარმოიშვა ადგილობრივი და ევროპული, განსაკუთრებით ესპანური მუსიკალური ტრადიციების შერევით. მუსიკალურ ინსტრუმენტებს შორის აღსანიშნავია მარიბა და სხვა სახის მუსიკალური საკრავები, რომლებიც გავრცელებულია [[კარიბის ზღვა|კარიბის ზღვის]] აუზში. ნიკარაგუაში პოპ-მუსიკის შემსრულებლებს შორის არიან კუბელი, ბრაზილიელი, პანამელი, ევროპელი და ამერიკელი მომღერლები. ნიკარაგუელები ტკბებიან თავისი ეროვნული თუ ადგილობრივი მუსიკით, ისევე როგორც მათთვის მისაღებია მსოფლიოს რომელიმე ქვეყნის მუსიკა. [[ნიკარაგუელები|ნიკარაგუელებში]] პოპულარულია დომინიკის რესპუბლიკის ბაჩატა და მერენგე, იამაიკური რეგი, პანამური რეგეატონი და კოლუმბიური კუმბია. ახალგაზრდებში განსაკუთრებით პოპულარულია [[მძიმე მეტალი]] და [[როკი (მუსიკა)|როკი]]. ნიკარაგუის რიტმებში ჟღერს აბორიგენული, ევროპული და აფრიკელი მონების ჰანგები. მუსიკალური ჟანრები ნიკარაგუის მასშტაბით განსხვავებულია. კარიბის ზღვის სანაპიროს მუსიკაში გამოკვეთილია ინდიელებისა და შავკანიანების გავლენა. [[წყნარი ოკეანე|წყნარი ოკეანის]] სანაპიროზე ესპანური და ინდიელების მუსიკალური კულტურა ეზავება ერთმანეთს. სხვა ვითარებაა ნიკარაგუის ცენტრალურ მთიანეთში. აქ მაინც დომინირებს ევროპული მუსიკა, რაც გამოწვეულია, იმით, რომ აქ მნიშვნელოვანი დიასპორა ცხოვრობს ევროპიდან, გერმანიიდან. ევროპული ცეკვები [[პოლკა]] და [[მაზურკა]] ასევე ცნობილია ნიკარაგუელი მუსიკის მოყვარულებისთვის. === ლიტერატურა === {{მთავარი|ნიკარაგუის ლიტერატურა}} ნიკარაგუის ლიტერატურა სათავეს იღებს კოლონიურ ეპოქამდე მითებისა და ხალხური ზეპირსიტყვიერების სახით. მათში აისახა აბორიგენი მოსახლეობის მსოფლმხედველობა. ზოგი მათგანი დღემდეა შემორჩენილი. ნიკარაგუაში, ისევე როგორც ლათინური ამერიკის მრავალ ქვეყანაში, ესპანელებმა უდიდესი გავლენა მოახდინეს ლიტერატურაზე და საერთოდ მთელ კულტურაზე. [[ნიკარაგუის ლიტერატურა|ნიკარაგუის ლიტერატურას]], რომელიც ძირითადად ესპანურ ენაზე იქმნებოდა, ჰყავს არაერთი მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი, მათ შორის [[რუბენ დარიო]]. იგი მიჩნეულია ნიკარაგუის ლიტერატურის უმნიშვნელოვანეს წარმომადგენლად. მას უწოდებენ [[მოდერნიზმი|მოდერნიზმის]] მამას. სხვა მნიშვნელოვანი ლიტერატორები არიან: [[ერნესტო კარდენალე]], [[სერხიო რამირეს მერკადო]], [[ჯიოკონდა ბელი]], [[ხოსე კორონელ ურტეჩო]], [[ალფონსო კორტესი]], [[ხულიო ვალე კასტილო]], [[კლარიბელ ალეგრია]] და სხვები. === სპორტი === [[ფაილი:IMG9230 Fieras del San Fernando.jpg|thumb|200px|right|ნიკარაგუის ბეისბოლის პროფესიული გუნდი ''ფიერას დელ სან ფერნანდო'']] ნიკარაგუაში გავრცელებულ სპორტულ სახეობებს შორის ყველაზე პოპულარული არის ბეისბოლი. რამდენიმე პროფესიული ბეისბოლის გუნდი არსებობდა ახლო წარსულში, თუმცა ნიკარაგუელები ძირითადად ტრადიციული ამერიკული ბეისბოლის მიმდევრები არიან. ბეისბოლი ნიკარაგუაში მეცხრამეტე საუკუნეში შევიდა. როგორც ცნობილია, 1888 წელს ამერიკელი მოვაჭრე, ალბერტ ადლესბერგი, ასწავლიდა [[ბლუეფილდსი]]ს მაცხოვრებლებს ბეისბოლს. თუმცა მისით გართობას მნიშვნელოვანი სახე არ მიუღია 1891 წლამდე, როდესაც ძირითადად აშშ-ს უნივერსიტეტ დამთავრებულმა სტუდენტებმა შექმნეს ჯგუფი "La Sociedad de Recreo" ("თავშექცევის საზოგადოება"), სადაც გაწევრიანებულები თამაშობდნენ სპორტის სხვადასხვა სახეობას, რომელთა შორის დიდი პოპულარობით სარგებლობდა ბეისბოლი. ნიკარაგუაში ბეისბოლის ხუთი მთავარი გუნდია: ინდიოს დელ ბოერი (მანაგუა), ჩინანდეგა, გრანადის ზვიგენები, ლეონი და მასაია. ზემოთ ჩამოთვლილი გუნდების მოთამაშეები აკომპლექტებენ ნიკარაგუის ეროვნულ ნაკრებს. ნიკარაგუელი ბეისბოლისტები თამაშობენ ბეისბოლის უმაღლეს ლიგაში: ვისენტე პადილა, ბოსტონ რედ სოქსი, დევრნ ანსაკი. კრივი სპორტის რიგით მეორე პოპულარული სახეობაა. ნიკარაგუას ჰყავს მსოფლიო ჩემპიონები: ალექსის არგუელო, რიკარდო მაიორხა და სხვები. ბოლო წლებში, ტრადიციული ფეხბურთი პოპულარობას იხვეჭს, განსაკუთრებით ახალგაზრდა თაობაში. დენის მარტინესის ეროვნული სტადიონს გამოიყენებენ ფეხბურთისა და ბეისბოლის გუნდები. ფეხბურთისთვის განკუთვნილი სტადიონი [[მანაგუა]]ში ჯერ კიდევ შენების პროცესშია. == რესურსები ინტერნეტში == {{commons|Nicaragua|ნიკარაგუა}} '''მთავრობა''' * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nicaragua.html კაბინეტის წევრები] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114083119/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nicaragua.html |date=2009-01-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114083119/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nicaragua.html |date=2009-01-14 }} '''მთავარი ინფორმაცია''' * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nu.html ნიკარაგუა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213065716/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nu.html |date=2016-02-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213065716/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nu.html |date=2016-02-13 }} ''[[The World Factbook]]''-ზე * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nicaragua.htm ნიკარაგუა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607085335/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nicaragua.htm |date=2008-06-07 }} ''UCB Libraries GovPubs''-ზე * [http://www.dmoz.org/Regional/Central_America/Nicaragua/ ნიკარაგუა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091217150436/http://www.dmoz.org/Regional/Central_America/Nicaragua/ |date=2009-12-17 }}'' [[Open Directory Project]]''-ზე * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Nicaragua ნიკარაგუის ვიკიმედიის ატლასი] * [http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/camerica/ni.htm რუკები] WorldAtlas.com-დან * [http://www.nicaraguaportal.de ნიკარაგუის პორტალი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107102704/http://www.nicaraguaportal.de/ |date=2014-11-07 }}: ნიკარაგუის საკონსულოს ოფიციალური ინფორმაციები '''მოგზაურობა''' * [http://www.sanjuansurf.com/ სან ხუან სარფი]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }} - ინტერნეტ-მოგზაურობის მეგზური სან ხუან დელ სურისთვის, ნიკარაგუა * [http://www.nicatour.net ტურიზმისა და მოგზაურობის ინფორმაცია] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324023215/http://www.nicatour.net/ |date=2010-03-24 }} * [http://wikitravel.org/en/Nicaragua ნიკარაგუა] [[Wikitavel]]-ზე == სქოლიო == {{reflist|2}} {{ჩრდილოეთ ამერიკის ქვეყნები}} {{კარიბის ზღვის ქვეყნები}} {{ამერიკის სახელმწიფოთა ორგანიზაცია}} {{ყოფილი რჩეული}} [[კატეგორია:ნიკარაგუა|*]] [[კატეგორია:ცენტრალური ამერიკის ქვეყნები]] [[კატეგორია:ესპანურენოვანი ქვეყნები]] [[კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები]] [[კატეგორია:ჩრდილოეთ ამერიკის ქვეყნები]] [[კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით]] 2n7v99665qy4rsgrcd6zehunjseil06 0 30572 5405160 4883547 2026-06-01T12:41:06Z გიორგაძე.ლანა 172876 5405160 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მწერალი}} [[File:Tonnis - William S. Burroughs 3.jpg|thumb|]] '''უილიამ სიუარდ ბეროუზი''' ({{lang-en|William Seward Burroughs [ˈbɝ.oʊz]}}; დ. [[5 თებერვალი]], [[1914]], [[სენტ-ლუისი]], [[მისური (შტატი)|მისური]] ― გ. [[2 აგვისტო]], [[1997]], [[კანზასი]]) — ამერიკელი ავანგარდისტი მწერალი–ნოველისტი, ესსეების ავტორი და ჟურნალისტი. მისი ნაწარმოებები ძირითადად ავტობიოგრაფიულია და დაფუძნებულია მის მიერ ნარკოტიკების მიღების შედეგად შეძენილ გამოცდილებებზე. == ბიოგრაფია == უილიამ ს. ბეროუზი დაიბადა 1914 წლის 5 თებერვალს, ქალაქ [[სენტ-ლუისი|სენტ-ლუისში]], [[მისური (შტატი)|მისურის შტატში]], მეწარმეთა ოჯახში. მისი ბაბუა იყო დღემდე ცნობილი კომპიუტერული ფირმის, Burroughs-ის დამაარსებელი. 1932 წლიდან 1936 წლამდე ბეროუზი სწავლობდა ინგლისური ლიტერატურის ფაკულტეტზე [[ჰარვარდის უნივერსიტეტი|ჰარვარდის უნივერსიტეტში]]. სწავლის დამთავრების შემდეგ იგი ევროპაში მოგზაურობს. 1937 წელს აღმოჩნდება [[ვენა]]ში, სადაც გადაწყვეტს, რომ შეისწავლოს მედიცინა. [[ავსტრია]]ში ფიქტიურად ქორწინდება ებრაელ ილზე კლაპერთან, რითიც იხსნის მას ნაცისტებისაგან. ამერიკაში დაბრუნებული ბეროუზი გარკვეული დროის მანძილზე სწავლობს ანთროპოლოგიას ჰარვარდის ასპირანტურაში. 1941 წელს მას იძახებენ არმიაში, მაგრამ რამდენიმე თვის შემდეგ სამხედრო სამსახურიდან ათავისუფლებენ (რისი მიზეზიც ზუსტად ცნობილი არ არის). 1943 წლის დასასრულს [[ნიუ-იორკი|ნიუ-იორკში]] ბეროუზი გაიცნობს მომავალში ცნობილ მწერალ-ბიტნიკებს [[კერუაკი, ჯეკ|ჯეკ კერუაკსა]] და [[გიზენბერგი, ალენ|ალენ გიზენბერგს]]. კერუაკს მალევე დაუპირისპირდება შეხედულებების გამო, გიზენბერგთან კი მთელი ცხოვრების განმავლობაში იმეგობრებს. 1944 წელს ბეროუზი ხვდება ახალგაზრდა სტუდენტს, ჯოან ვოლმერს. წყვილი მალევე იწყებს თანაცხოვრებას. ორმოციან წლებს ეკუთვნის მწერლის პირველი ლიტერატურული მცდელობანი. დაახლოებით ამ პერიოდში ბეროუზი იწყებს ნარკოტიკების მიღებას. მალევე ეჩვევა მორფს, მისი ცოლი კი – ბენზედრინს. 1947 წელს ჯოანი აჩენს ვაჟს – უილიამ ს. ბეროუზ უმცროსს. კანონთან პრობლემების გამო ოჯახი იძულებულია ხშირად შეიცვალოს საცხოვრებელი ადგილი, სანამ ორმოცდაათიანი წლების დასაწყისში [[მექსიკა]]ში არ აღმოჩნდება. 1951 წლის 6 სექტემბერს მექსკაში "ვილჰელმ ტელის" როლის შესრულებისას მთვრალი ბეროუზი პისტოლეტიდან შემთხვევითი გასროლით სასიკვდილოდ ჭრის ცოლს. ბეროუზის თქმით, ამ ტრაგიკულმა შემთხვევამ განაპირობა მისი, როგორც მწერლის, ჩამოყალიბება. === კარიერის დასაწყისი === ცოლის სიკვდილის შემდეგ ბეროუზი გაემართება სამხრეთ ამერიკაში სამოგზაუროდ. მას სურს იპოვოს ჰალუცინოგენი იახე, რომელიც ადგილობრივი შამანების მიერ გამოიყენება. გზაში მიღებულ შთაბეჭდილებებს აღწერს გინზბერგისადმი წერილებში. მოგვიანებით ეს წერილები გამოიცემა ცალკე წიგნის სახით. დაახლოებით ამავე პერიოდში იქმნება მისი პირველი რომანები: "ჯანკი" და "პიდერი". პირველში აღწერილია მიდრეკილება ჰეროინისადმი. რომანი 1953 წელს იბეჭდება ნიუ-იორკის ერთ პატარა გამომცემლობაში. მეორე წიგნის თემა ჰომოსექსუალიზმია, რის გამოც მისი გამოცემა შეუძლებელი ხდება და მხოლოდ 1985 წელს იბეჭდება. === „შიშველი სადილი“ (Naked Lunch) === 1953 წელს ბეროუზი ჯერ თავის მშობლებთან მიდის ფლორიდაში, შემდეგ ალან გინსბერგს მოინახულებს ნიუ იორკში და მიდის რომში. პოლ ბოუელის ნოველების გავლენით [[ტანჟერი]]სკენ გაემართა, ქალაქისაკენ, რომელიც ჩრდილოეთ [[მაროკო]]შია განლაგებული და ომის შემდგომ ჰომოსექსუალისტებისა და ნარკომანების თავშესაფრად იქცა. იქ ბეროუზი იწყებს ნოველების ციკლის, რომელსაც ის „ინტერზონას“ უწოდებს – წერას. მოგვიანებით ეს ციკლი იქცევა მის ყველაზე ცნობილ ნაწარმოებად - „შიშველი სადილი“. წიგნი იწერება „მოზაიკური“ მეთოდით, რომელიც მოგვიანებით ტრანსფორმირდება „ნაფლეთების მეთოდში“ (cut-up technique). ბეროუზი ქმნის რომანს საკუთარი დოკუმენტური ჩანაწერებისაგან ჰეროინზე დამოკიდებულების, ჰომოსექსუალიზმის, პორნოგრაფიისა და ტანჟერის ნარკოტიკული სახის შესახებ, რომელიც მოგვიანებით ავტორის ცნობიერებაში ყალიბდება, როგორც ერთგვარი ინტერზონა (Interzone). ბეროუზის წარმოდგენაში ეს ინტერზონა დასახლებულია საიდუმლო აგენტებით, ნახევრად შეშლილი ექიმებითა და მუტანტებით. ის ცდილობს ამ ციკლის და ასევე ტანჟერზე დოკუმენტური მასალები ამერიკის შეერთებულ შტატებში გამოქვეყნებას, რისთვისაც ის უგზავნის ნაწარმოებებს ალან გინსბერგს, მაგრამ უშედეგოდ. სავარაუდოდ ალან გინბერგი და კერუაკი, რომლებიც 1957 წელს მასთან იყვნენ ტანჟერში, მიეხმარენ ბეროუზს ნოველისთვის საბოლოო ფორმის მიცემაში. „შიშველი სადილი“ იბეჭდება 1959 წელს [[საფრანგეთი|საფრანგეთში]], [[პარიზი]]ს ცნობილ ინგლისურენოვან გამომცემლობაში "ოლიმპია". ამერიკაში წიგნს ასამართლებენ ამურალურობის გამო. რომანს იცავენ ნორმან მეილერი და ალენ გინზებერგი. ხანგრძლივი გარჩევების შემდეგ 1966 წელს "შიშველი სადილისაგან" იხსნება ყველა ბრალდება, არსებული სკანდალი კი წიგნს უფრო პოპულარულს ხდის. ბეროუზის რომანი "შიშველი სადილი" მეოცე საუკუნის მეორე ნახევრის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწარმოებია ამერიკულ ლიტერატურაში. აღსანიშნავია 1991 წელს კანადელი რეჟისორ დავით კრონენბერეგის მიერ ამ ნოველის მიხედვით გადაღებული ფილმი. === „ნაფლეთების მეთოდი“ === ბეროუზი თავის ნაწარმოებებს „ნაფლეთების მეთოდით“ ქმნის. მეთოდის შესახებ მწერალი თავისი მეგობრისგან, პოეტისა და მხატვრის, ბრაიონ გაისინისგან იგებს. მწერლობის მსგავსი ფორმა პირველად 20-იან წლებში დადაისტების მიერ იქნა წარმოდგენილი. ბეროუზმა ტექნიკა უფრო დახვეწა. მეთოდის არსი მარტივია. ბეროუზს მუდამ თან დააქვს რვეული. თითო გვერდზე სამი სვეტია. პირველ სვეტში იწერს ფაქტებს, რომლებიც გარშემო ხდება, ფრაზის ნაწყვეტებს, დიალოგებს, მეორე სვეტში – საკუთარ შთაბეჭდილებებს, ფიქრებს, მოგონებებს. მესამე სვეტი შეიცავს ციტატებს წიგნებიდან, რომელსაც იმ დროს კითხულობს მწერალი. ამ სამი სვეტისგან იქმნება მთლიანი წიგნი. თუმცა დადაისტებისაგან განსხვავებით, ბეროუზი უფრო გულდასმით არჩევს ნაფლეთებს და წიგნის რედაქტირებასაც მეტ დროს ანდომებს. „ნაფლეთების მეთოდის“ ანალოგია თანამედროვე პოპულარულ მუსიკაში სემპლების აქტიური ხმარებაა (ძირითადად [[ელექტრონული მუსიკა|ელექტრონულ მუსიკასა]] და [[ჰიპ-ჰოპი|ჰიპ-ჰოპში]]). === სიკვდილი === ბეროუზი გარდაიცვალა 1997 წლის 2 აგვისტოს 83 წლის ასაკში. მიუხედავად ჰეროინის ხმარებისა და უამრავი შემთხვევითი სექსუალური კავშირისა, მან უფრო მეტ ხანს იცხოვრა, ვიდრე მისმა ცოლმა, შვილმა და მეგობრების უმეტესობამ (გინზბერგის ჩათვლით). ზოგიერთ წყაროზე დაყრდნობით, სიკვდილის მიზეზი ნარკოტიკის დიდი დოზა გახდა. == საინტერესო ფაქტები == * ტერმინი [[ჰევი-მეტალი]] პირველად ჩნდება ბეროუზის რომანში „ნოვა ექსპრესი“ 1964 წელს. * ბეროუზი შეიძლება ნახოთ ჯგუფ Ministry-ს კლიპში „Just one fix“. * ბეროუზი ცოტა ხანს იყო საიენტოლოგთა სექტაში, შემდეგ კი მთელი ცხოვრება იბრძოდა მათ წინააღმდეგ. == რესურსები ინტერნეტში == {{commonscat|William S. Burroughs}} *{{IMDb name|0123221}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბეროუზი, უილიამ სიუარდ}} [[კატეგორია:ამერიკელი მწერლები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1914]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1997]] [[კატეგორია:უილიამ სიუარდ ბეროუზი]] [[კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი რომანისტები]] [[კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი მხატვრები]] [[კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი პოეტები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ეროტიკული ჟანრის მწერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მამაკაცი რომანისტები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მამაკაცი მხატვრები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მამაკაცი პოეტები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ოკულტისტები]] [[კატეგორია:ბისექსუალი კაცები]] [[კატეგორია:ბისექსუალი მწერლები]] [[კატეგორია:ჰარვარდის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები]] [[კატეგორია:ლგბტ რომანისტები]] [[კატეგორია:ლგბტ პოეტები]] [[კატეგორია:პოსტმოდერნისტი მწერლები]] [[კატეგორია:ფსევდონიმიანი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] 2uxicr0n7uigpiwf7owxgsth450vck8 0 41661 5405454 5402114 2026-06-02T04:58:50Z შალვა მინდაძე 11 168465 /* დასავლური საზოგადოება */ 5405454 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:320px; font-size:90%; text-align:center; border:2px solid #800080; background:#F9F9F9;" |- | colspan="2" style="background:#800080; color:white; font-size:110%; padding:4px;" | '''შუა საუკუნეები''' |- | colspan="2" | [[ფაილი:Canterbury Cathedral, window nXV detail (46220634195).jpg|320px|alt=კენტერბერის ტაძრის მინანქარი]] |- | colspan="2" style="background:#E6E6FA; font-size:85%; font-style:italic; color:#000080; padding:2px;" | Med. Aev. |- ! style="background:#D8BFD8; color:black; width:40%;" | დასაწყისი | style="background:white;" | {{circa|[[500]]}} |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | დასასრული | style="background:white;" | [[1500]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | წინარე | style="background:white;" | ანტიკური ისტორია, გვიანი ანტიკა |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | შემდგომი | style="background:white;" | ადრეული ახალი ხანა, [[რენესანსი]], [[ახალი დრო|ახალი ერა]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | მოიცავს | style="background:white;" | ადრეული შუა საუკუნეები, [[განვითარებული შუა საუკუნეები]], [[გვიანი შუა საუკუნეები]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | საკვანძო მოვლენები | style="background:white; text-align:left;" | * [[დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა]] * [[ისლამის გავრცელება]] * [[ვერდენის ხელშეკრულება]] * [[დიდი სქიზმა|აღმოსავლეთ–დასავლეთის განხეთქილება]] * [[ჯვაროსნული ომები]] * [[მაგნა კარტა]] * [[ასწლიანი ომი]] * [[შავი ჭირი]] * [[კონსტანტინოპოლის დაცემა]] * [[ამერიკის აღმოჩენა ქრისტეფორე კოლუმბის მიერ|ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოჩენა]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | ხანგრძლივობა | style="background:white;" | {{circa|[[1000]]}} წელი |} [[ფაილი:Europe map 450 ka.png|მინი|222px|ევროპა ჩვენი წელთაღრიცხვით [[450]] წელს, შუა საუკუნეების დასაწყისში]] '''შუა საუკუნეები''' მოიცავდა დაახლოებით [[V საუკუნე]]დან [[XV საუკუნე|XV საუკუნეს]] ბოლომდე პერიოდს, რაც შეესაბამება პოსტკლასიკურ ხანას მსოფლიო ისტორიაში. იგი დაიწყო დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემით და გადაიზარდა [[რენესანსი|რენესანსში]], ვიდრე ახალ ხანამდე. შუა საუკუნეები დაყოფილია სამ ტრადიციულ პერიოდად და მოიცავს დასავლური ისტორიის შუა ეტაპს: [[ანტიკური ხანა|ანტიკურ ხანას]], შუა საუკუნეებს და [[ახალი დრო|ახალ ხანა]]ს. თავად შუა საუკუნეები იყოფა: ადრეულ, განვითარებულ და [[გვიანი შუა საუკუნეები|გვიანი]] საუკუნეების ეტაპებად. მოსახლეობის კლება, [[ურბანიზაცია|კონტრურბანიზაცია]], ცენტრალიზებული ხელისუფლების დაშლა, შემოსევები და სხვადასხვა ტომთა [[მიგრაცია|მასობრივი მიგრაციები]], რომლებიც გვიან ანტიკურ ხანაში დაიწყო, გაგრძელდა ადრეულ შუა საუკუნეებამდე. მასშტაბურმა გადაადგილებებმა მიგრაციების ხანაში, მათ შორის გერმანული ტომების, ჩამოაყალიბა ახალი სამეფოები [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] ნარჩენებზე. [[VII საუკუნე]]ში [[ჩრდილოეთი აფრიკა]] და აღმოსავლეთი — ოდესღაც [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერიის]] ნაწილი — მოექცა [[ომაიანთა სახალიფო|ომაიანთა]] სახალიფოს ხელისუფლების ქვეშ [[მუჰამედი|მუჰამედის]] მემკვიდრეთა დაპყრობის შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ საზოგადოებაში და პოლიტიკურ სტრუქტურებში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა, [[ანტიკური ხანა|ანტიკურ ხანასთან]] წყვეტა სრულად არ მოხდა. [[ბიზანტიის იმპერია]], როგორც [[რომის იმპერია|რომის პირდაპირი მემკვიდრე]], ჯერ კიდევ არსებობდა აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რეგიონში და მნიშვნელოვან ძალას წარმოადგენდა. იმპერიის სამართლის კოდექსი — [[Corpus Iuris Civilis|''Corpus Juris Civilis'']] ანუ „იუსტინიანეს კოდექსი“ — ხელახლა იქნა აღმოჩენილი ჩრდილოეთ იტალიაში [[XI საუკუნე]]ში. დასავლეთში, უმეტესმა სამეფომ შეინარჩუნა რამდენიმე არსებული რომაული ინსტიტუტი. [[მონასტერი|მონასტრები]] იქმნებოდა, რადგან ქრისტიანიზაციის კამპანიები გრძელდებოდა [[პაგანიზმი#ევროპის პრე-ქრისტიანული რელიგიები|ევროპის მარჩხობელი პაგანების]] მიმართ. [[ფრანკები|ფრანკებმა]], [[კაროლინგების დინასტია|კაროლინგების დინასტიის]] ხელმძღვანელობით, დროებით შექმნეს კაროლინგების იმპერია [[VIII საუკუნე]]ის ბოლოსა და [[IX საუკუნე]]ის დასაწყისში. ეს იმპერია მოიცავდა დასავლეთ ევროპის დიდ ნაწილს, თუმცა მალევე დაეცა შიდა სამოქალაქო ომების, ისე გარე შემოსევების ზეწოლის გამო: ჩრდილოეთიდან [[ვიკინგები]]ს, აღმოსავლეთიდან მაგიარების, სამხრეთიდან კი [[სარაცინები]]ს. განვითარებულ შუა საუკუნეებში, რომელიც დაიწყო [[1000]] წლის შემდეგ, ევროპის მოსახლეობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რადგან ტექნოლოგიურმა და სასოფლო-სამეურნეო მიღწევებმა ვაჭრობის გაფურჩქვნის შესაძლებლობა მისცა, ხოლო კლიმატის ცვლილებამ ნამატის რაოდენობის გაზრდა გამოიწვია.<ref>Bloch, M. ''Feudal Society''. Routledge, 1961.</ref> [[მანორალიზმი]] — [[გლეხი|გლეხთა]] სამეურნეო ერთეულებად, ანუ სოფლის თემებად ორგანიზება, სადაც ისინი ვალდებულნი იყვნენ მიწათმფლობელისთვის ქირისა და ბეგარის (შრომითი ვალდებულების) გაწევას, და [[ფეოდალიზმი]] — როგორც პოლიტიკური-სამართლებრივი სისტემა, რომლის მიხედვითაც [[რაინდი|რაინდები]] და ქვედასაფეხურზე მყოფი ფეოდალები სამხედრო სამსახურს უწევდნენ თავიანთ [[მთავარი|სუზერენს]], სანაცვლოდ კი იღებდნენ მიწის სარგებლობისა და ფლობის უფლებას, სწორედ ეს წარმოადგენდა საზოგადოებრივი წყობის ძირითად ფორმებს განვითარებულ შუა საუკუნეებში.<ref>დუბი, ჟ. ''ევროპის ეკონომიკური განვითარების დასაწყისი''. თბ., 2002.</ref> ამ ეპოქამ ასევე მოიტანა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის განხეთქილება ანუ [[დიდი სქიზმა|„დიდი სქიზმა“]] [[1054]] წელს, რითაც [[ქრისტიანობა]]მ ერთიანობა დაკარგა. [[ჯვაროსნული ომები]], პირველად პაპის მიერ ნაქადაგები წინაპირობებით დაწყებული ომი [[1095]] წელს, იყო სამხედრო დაპირსპირება, დასავლეთევროპელი ქრისტიანების მხრიდან [[წმინდა მიწა|წმინდა მიწის]] დაბრუნებისათვის მუსლიმთა წინააღმდეგ. მეფეები თანდათან გახდნენ ცენტრალიზებული ეროვნული სახელმწიფოთა მეთაურები, რამაც შეამცირა დანაშაულობი და ძალადობა, თუმცა ერთიანი [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული სამყარო]]ს იდეალი უფრო შორეული გახადა.<ref>Southern, R. W. ''The Making of the Middle Ages''. Yale University Press, 1953.</ref> ინტელექტუალური ცხოვრება გამოირჩეოდა [[სქოლასტიკა|სქოლასტიკით]] — ფილოსოფიით, რომელიც ამტკიცებდა რწმენისა და გონების შერწყმას, და [[უნივერსიტეტი|უნივერსიტეტების]] დაარსებით. [[თომა აქვინელი|თომა აქვინელის]] თეოლოგია, [[ჯოტო დი ბონდონე|ჯოტოს]] ფერწერა, [[დანტე ალიგიერი|დანტეს]] და [[ჯეფრი ჩოსერი|ჩოსერის]] პოეზია, [[მარკო პოლო]]ს მოგზაურობა და [[გოთური არქიტექტურა|გოთური არქიტექტურა]] — მათ შორის [[შარტრი|შარტრის ტაძარი]] — წარმოადგენს ამ პერიოდისა და [[გვიანი შუა საუკუნეები|გვიან შუა საუკუნეებში]] გადასვლის ერთ-ერთ გამორჩეულ მიღწევას.<ref>Le Goff, J. ''Medieval Civilization 400–1500''. Blackwell, 1988.</ref> == ტერმინი და პერიოდიზაცია == ტერმინი „შუა საუკუნეები“ სათავეს იღებს ადრეულ ახალ დროში, როდესაც [[ჰუმანიზმი|ჰუმანისტმა]] მეცნიერებმა ისტორიულ ეპოქას ანტიკურობის დასასრულიდან მის აღორძინებამდე „შუა“, ასევე „ბნელი საუკუნეები“ უწოდეს. ჰუმანისტები მსოფლიო ისტორიას სამ ნაწილად ყოფდნენ: ძველი, შუა და ახალი ისტორია. მსოფლიო ისტორიის „სამწევროვანი“ დაყოფა ისტორიკოსთა უმრავლესობამ გაიაზრა, მაგრამ ისინი ერთსულოვანნი არ იყვნენ ამ პერიოდიზაციის კონკრეტულ მიჯნების განსაზღვრისას. არსებობს რამდენიმე მოსაზრება თუ როდის მთავრდება ძველი ისტორია და იწყება შუა საუკუნეები: # [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] ლეგალიზაციით, [[მილანის ედიქტი]]თ ([[313]] წელი); # [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] დასავლეთისა და [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია|აღმოსავლეთის იმპერიებად]] დაყოფა ([[395]] წელი); # [[ალარიხ I|ალარიხის]] მიერ რომის აღება ([[410]] წელი); # [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] დაცემა ([[476]] წელი). შუა საუკუნეებსა და ახალ ისტორიას შორის მიჯნად კი [[XV საუკუნე|XV საუკუნის]] მიწურულსა და [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისს მიიჩნევს. ამ ორ ეპოქის წყალგამყოფად შემდეგი ძირითადი თარიღი სახელდება: # [[იოჰან გუტენბერგი|იოჰან გუტენბერგის]] მიერ წიგნის საბეჭდი დაზგის გამოგონება (დაახლ. [[1440]]-იანი წლები); # [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალების]] მიერ [[კონსტანტინოპოლი|კონსტანტინოპოლის]] აღება ([[1453]] წელი); # [[დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები]] ([[1492]] წლიდან); # [[რეფორმაცია|რეფორმაციის]] დასაწყისი [[საღვთო რომის იმპერია|გერმანიაში]] ([[1517]] წელი). შუა საუკუნეების შიდა პერიოდიზაციაც სამ ძირითად ეტაპად იყოფა, რომლებიც ერთმანეთისაგან სოციალ-ეკონომიკური, პოლიტიკური და კულტურული განვითარების ხასიათით განსხვავდებიან. პირველი, ადრეული შუა საუკუნეების პერიოდი იწყება [[V საუკუნე|V საუკუნის]] დასასრულით და [[1000]] წლამდე გრძელდება. ეს არის ხალხთა გადასახლების, ფეოდალიზმის საზოგადოებრივ სისტემად ჩამოყალიბების, ბარბაროსული, ადრეფეოდალური სამეფოების წარმოქმნის დრო. კულტურის დროებითი დაცემა თანდათანობით აღმავლობით იცვლება, რაშიც გადამწყვეტი როლი ქრისტიანულმა ეკლესიამ შეასრულა. მეორე, განვითარებული შუა საუკუნეების პერიოდი ([[1000]]–[[1300]] წლები) — ფეოდალური ურთიერთობების აყვავების ხანა. მისთვის დამახასიათებელია აგრეთვე ქალაქების მასობრივი ზრდა, მათში თვითმართველობის გაჩენა, სასაქონლო-ფულადი ურთიერთობების განვითარება, თავისუფალი მოქალაქეობის ჩამოყალიბება. ამ პერიოდში ძლიერდება ეკლესიის გავლენა. მესამე, გვიანდელი შუა საუკუნეების ხანაში ([[XIV საუკუნე|XIV]]–[[XV საუკუნე]]ები), მზადდება ნიადაგი ახალი დროისთვის: ყალიბდება ახალი მსოფლმხედველობა, შეიმჩნევა მნიშვნელოვანი სამეცნიერო-ტექნიკური მიღწევები და ქალაქის სამეურნეო სისტემაში წინარეკაპიტალისტური ურთიერთობების ელემენტები. სწორედ ამ ხანაში იწყება დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენებიც. შუა საუკუნეების ავტორები ისტორიას ყოფდნენ პერიოდებად, მაგალითად, [[ექვსი ხანა]] ან [[ოთხი იმპერია]], და საკუთარ ეპოქას მიიჩნევდნენ ბოლო პერიოდად [[სამყაროს აღსასრული|სამყაროს დასასრულამდე]].<ref name=mommsen236>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 236–237</ref> როდესაც ისინი საკუთარ ხანას აღწერდნენ, მას „ახალს“ უწოდებდნენ.<ref name=Dailyx>Singman ''Daily Life'' გვ. x</ref> [[1330-იანები|1330-იან]] წლებში იტალიელი ჰუმანისტი და პოეტი [[პეტრარკა|ფრანჩესკო პეტრარკა]] წინაქრისტიანულ ხანას {{lang|la|antiqua}} („ძველი“) უწოდა, ხოლო ქრისტიანულ ეპოქას — {{lang|la|nova}} („ახალი“).<ref name=idea>Knox "[https://web.archive.org/web/20120203005134/http://www.boisestate.edu/courses/latemiddleages/renaissance/historyren.shtml History of the Idea of the Renaissance]"</ref> პეტრარკა [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] დაცემის შემდგომ საუკუნეებს მიიჩნევდა [[ბნელი საუკუნეები|„ბნელ ხანად“]] კლასიკური ანტიკურობის „სინათლესთან“ შედარებით.<ref name=Mommsen227>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 227–228</ref> [[ლეონარდო ბრუნი]] იყო პირველი [[ისტორიკოსი]], რომელმაც გამოიყენა სამნაწილიანი პერიოდიზაცია თავის ნაშრომში ''ფლორენციელი ხალხის ისტორია'' ([[1442]]), სადაც შუა ეპოქად განსაზღვრა „რომის იმპერიის დაცემასა და [[XI საუკუნე]]სა და [[XII საუკუნე|XII საუკუნეებში]] ქალაქური ცხოვრების აღორძინებას შორის არსებული პერიოდი“. <ref name=Brunixvii>Bruni ''History of the Florentine people'' გვ. xvii–xviii</ref> სამნაწილიანი [[პერიოდი (პერიოდული სისტემა)|პერიოდიზაცია]] სტანდარტად დამკვიდრდა [[XVII საუკუნე|XVII საუკუნეში]], როდესაც გერმანელმა ისტორიკოსმა [[კრისტოფერ ცელარიუსი|კრისტოფ ცელარიუსმა]] ისტორია დაყო სამ ნაწილად: [[ანტიკური ხანა|ანტიკური]], შუასაუკუნეები და [[ახალი დრო|ახალი დრო]].<ref name=Murray4>Murray „Should the Middle Ages Be Abolished?“ ''Essays in Medieval Studies'' გვ. 4</ref> შუა საუკუნეების ყველაზე გავრცელებულ საწყის წერტილად მიიჩნევა [[500]] წელი,<ref>"[http://dictionary.reference.com/browse/Middle%20Ages Middle Ages]" Dictionary.com</ref> თუმცა [[ლეონარდო ბრუნი|ბრუნიმ]] პირველად გამოიყენა [[476]] წელი.<ref name="Wickham86">Wickham, Chris. ''The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000''. Penguin, 2009, გვ. 86.</ref>{{efn-ua|ეს არის წელი, როდესაც [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] ბოლო იმპერატორი იტალიიდან განიდევნა.<ref name="Wickham86" />}} ევროპის პერიფერიულ რეგიონებში ხშირად გამოიყენება უფრო გვიანი საწყისი თარიღები.<ref>მაგალითად, [[სკანდინავია]] — Helle, Kouri და Olesen (რედ.) ''Cambridge History of Scandinavia Part 1'' (გვ. 6), სადაც საწყისი თარიღია [[1000]], ან [[რუსეთი]] — Martin ''Medieval Russia 980–1584''</ref> მთლიანად ევროპის მასშტაბით, შუა საუკუნეების დასასრულად ხშირად განიხილება [[1500]],<ref>იხ. სათაურები: Watts ''Making of Polities Europe 1300–1500'', Epstein ''Economic History of Later Medieval Europe 1000–1500'' ან Holmes (რედ.) ''Oxford History of Medieval Europe''</ref> თუმცა უნივერსალური შეთანხმება საბოლოო თარიღზე არ არსებობს. კონტექსტის მიხედვით, სხვადასხვა მოვლენას იყენებენ: [[კონსტანტინოპოლის აღება]] ოსმალთა მიერ ([[1453]]), [[ქრისტეფორე კოლუმბი|კოლუმბის]] პირველი მოგზაურობა [[ამერიკა|ამერიკისკენ]] ([[1492]]) ან [[რეფორმაცია]] ([[1517]]).<ref name="Davies291">Davies, Norman. ''Europe: A History''. Oxford University Press, 1996, გვ. 291.</ref> ინგლისელი ისტორიკოსები ხშირად [[ბოსვორთის ბრძოლა|ბოსვორთის ველის ბრძოლას]] ([[1485]]) მიიჩნევენ დასასრულად.<ref>იხ. სათაური: Saul ''Companion to Medieval England 1066–1485''</ref> [[ესპანეთი|ესპანეთისთვის]] კი ფართოდ გამოყენებულია [[ფერდინანდ II (არაგონი)|ფერდინანდ II-ის]] სიკვდილი ([[1516]]), [[ისაბელ I კასტილიელი|ისაბელ I]]-ის სიკვდილი ([[1504]]) ან [[გრანადის დაცემა|გრანადის დაპყრობა]] ([[1492]]).<ref>Kamen ''Spain 1469–1714'' გვ. 29</ref> ისტორიკოსები რომანულ ენებზე მოსაუბრე ქვეყნებში შუა საუკუნეებს ორ ნაწილად ყოფენ: ადრეულ „მაღალ“ და მოგვიანო „დაბალ“ პერიოდებად. ინგლისურენოვანი ისტორიკოსები, გერმანელი კოლეგების მაგალითზე, ჩვეულებრივ ყოფენ სამ ეტაპად: „ადრეული“, „მაღალი“ და „გვიანი“ შუა საუკუნეები.<ref name="Power304">Power, Daniel. ''The Central Middle Ages: Europe 950–1320''. Routledge, 2004, გვ. 304.</ref>[[XIX საუკუნე|XIX საუკუნეში]] ხშირად მთელ შუა საუკუნეებს მოიხსენიებდნენ, როგორც [[ბნელი საუკუნეები|„ბნელ საუკუნეებს“]],<ref name=mommsen226>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 226</ref> თუმცა ამ პერიოდიზაციის გავრცელების შემდეგ ეს ტერმინი შეზღუდულად, ძირითადად ადრეული შუა საუკუნეებისთვის გამოიყენებოდა, სულ მცირე ისტორიკოსთა შორის. ==რომის იმპერიის გვიანდელი ხანა == {{Main|რომის იმპერია}} [[ფაილი:Venice city scenes - in St. Mark's square - St Mark's Basilica (11002237996).jpg|thumb|200px|გვიანი რომის ქანდაკება ოთხი [[ტეტრარქია|ტეტრარქის]] [[პორტრეტი]] ოთხი ტეტრარქის გამოსახულებით, რომელიც ინახება [[ვენეცია]]ში, იტალია.<ref name=Tansey242>Tansey, et al. ''Gardner's Art Through the Ages''. გვ. 242.</ref>]] [[რომის იმპერია]]ს უდიდესი ტერიტორიული გაფართოება [[II საუკუნე]]ში ჰქონდა; მომდევნო ორ საუკუნეში დაიწყო რომის კონტროლის თანდათანობითი შესუსტება მის გარე ტერიტორიებზე.<ref name=Cunliffe391>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 391–393.</ref> ეკონომიკური პრობლემები, მათ შორის ინფლაცია, და საზღვრებზე გარე ზეწოლა გამოიწვია [[III საუკუნის კრიზისი|III საუკუნის კრიზისი]], როდესაც იმპერატორები სწრაფად იცვლებოდნენ ახალი უზურპატორებით.<ref name=Collins3>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 3–5.</ref> [[III საუკუნე]]ში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სამხედრო ხარჯები, განსაკუთრებით ომებში [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანთა იმპერიასთან]], რომელიც შუა [[III საუკუნე]]ში გაძლიერდა.<ref name=Heather111>Heather. ''Fall of the Roman Empire''. გვ. 111.</ref> არმია გაორმაგდა, ხოლო [[რომაული ლეგიონი|ლეგიონის]] ნაცვლად ძირითადი ტაქტიკური დანაყოფები გახდა კავალერია და მცირე რაზმები.<ref name=Brown24-25>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 24–25.</ref> საგადასახადო ტვირთის ზრდამ შეამცირა [[კურიალები|კურიალთა]] (ქალაქების მიწათმფლობელი ელიტის) რაოდენობა და სურვილი, შეესრულებინათ თავიანთი ვალდებულებები. გაჩნდა პრეტენზიები, რომ იმპერიაში უფრო მეტი საგადასახადო ამკრეფი იყო, ვიდრე გადამხდელი.<ref name=Brown24-25 /> იმპერატორმა [[დიოკლეტიანე]]მ (მმართველობა [[284]]–[[305]]) [[286]] წელს იმპერია აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად დაყო, თუმცა სამართლებრივად იგი კვლავ ერთიან სახელმწიფოდ მიიჩნეოდა: ერთ ნაწილში გამოცხადებული დადგენილებები ძალაში იყო მეორეშიც.<ref name=Collins9>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 9.</ref>{{efn-ua|ეს სისტემა, რომელიც საბოლოოდ მოიცავდა ორ უფროს და ორ უმცროს თანამმართველს, ცნობილია როგორც [[ტეტრარქია]].<ref name=Collins9 />}} [[330]] წელს, სამოქალაქო ომების შემდეგ, [[კონსტანტინე დიდი]]მ (მმართველობა [[306]]–[[337]]) ქალაქი [[ბიზანტიონი]] ხელახლა დააფუძნა როგორც აღმოსავლეთის ახალი დედაქალაქი [[კონსტანტინოპოლი]].<ref name=Collins24>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 24.</ref> დიოკლეტიანეს რეფორმებმა გააძლიერა ბიუროკრატია, საგადასახადო სისტემა და არმია, რამაც დროებით გადაარჩინა იმპერია, მაგრამ ვერ აღმოფხვრა ძირითადი პრობლემები: გადაჭარბებული გადასახადები, დაბალი შობადობა და გარე ზეწოლა.<ref name=Cunliffe405>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 405–406.</ref> [[IV საუკუნე]]ში ხშირი იყო სამოქალაქო ომები მეტოქე იმპერატორებს შორის, რამაც საზღვრების დაცვისთვის განკუთვნილი ძალები შეასუსტა და [[ბარბაროსები]]ს შემოჭრა გაამარტივა.<ref name=Collins31>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 31–33.</ref> ამავე საუკუნეში რომის საზოგადოება ახალი ფორმით სტაბილიზირდა, რომელიც განსხვავდებოდა [[ანტიკური ხანა|ანტიკური ხანის]] პერიოდისგან: გაღრმავდა უფსკრული მდიდრებსა და ღარიბებს შორის და დაკნინდა მცირე ქალაქების სიცოცხლისუნარიანობა.<ref name=Brown34>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 34.</ref> კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ცვლილება იყო [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] გავრცელება იმპერიაში, რომელიც გაგრძელდა [[II საუკუნე]]დან [[V საუკუნე]]მდე.<ref name=Brown65>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 65–68.</ref><ref name=Brown82>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 82–94.</ref> [[ფაილი:Europe map 450.PNG|thumb|350px|ევროპის პოლიტიკური საზღვრების რუკა დაახლოებით [[450]] წელს]] == ბარბაროსთა თავდასხმები და დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა == [[376]] წელს [[გოთები]], რომლებიც [[ჰუნები|ჰუნებს]] გაურბოდნენ, იმპერატორ [[ვალენტი|ვალენტის]] (მმართველობა [[364]]–[[378]]) ნებართვით დასახლდნენ რომის პროვინციაში [[თრაკია]] ([[ბალკანეთი|ბალკანეთში]]). თუმცა დასახლება არასწორად წარიმართა და რომაელი მოხელეების არასწორი ქმედებების გამო გოთებმა ძარცვა-გლეჯა დაიწყეს.{{efn-ua|რეგიონში რომის სამხედრო სარდლებმა თითქოს გოთებისთვის განკუთვნილი საკვები და სხვა მარაგები მიითვისეს და შემდეგ თავადვე მიჰყიდეს. აჯანყება მაშინ დაიწყო, როცა ერთ-ერთმა რომაელმა სარდალმა გოთი ლიდერების მძევლად აყვანა სცადა, თუმცა ყველას დაჭერა ვერ მოახერხა.<ref name=Collins51>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 51.</ref>}} ვალენსი აჯანყების ჩასახშობად გაემართა, თუმცა [[ადრიანოპოლის ბრძოლა|ადრიანოპოლის ბრძოლაში]] [[378]] წლის [[9 აგვისტო|9 აგვისტოს]] დაიღუპა.<ref name=Bauer47>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 47–49.</ref> იმპერიას პრობლემებს არა მხოლოდ ჩრდილოეთის ტომობრივი გაერთიანებები უქმნიდნენ, არამედ შიდა განხეთქილებები, განსაკუთრებით [[ქრისტიანობა|ქრისტიანულ]] ეკლესიაში.<ref name=Bauer56>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 56–59.</ref> [[400]] წელს [[ვესტგუთები]] დასავლეთ რომის იმპერიაში შეიჭრნენ და, მიუხედავად იმისა რომ დროებით იტალიიდან გაძევდნენ, [[410]] წელს რომი გაძარცვეს.<ref name=Bauer80>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 80–83.</ref> [[406]] წელს [[ალანები]], [[ვანდალები]] და [[სვებები]] [[გალია|გალიაში]] გადავიდნენ; მომდევნო სამი წლის განმავლობაში მთელ გალიაში გავრცელდნენ და [[409]] წელს [[პირენეები|პირინეის]] გადალახვით თანამედროვე ესპანეთში გადავიდნენ.<ref name=Collins59>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 59–60.</ref> დაიწყო ხალხთა [[მიგრაცია]], როდესაც სხვადასხვა ხალხები, თავდაპირველად ძირითადად [[გერმანელები]], ევროპაში გადაადგილდნენ. [[ფრანკები]], [[ალემანები]] და [[ბურგუნდები]] ჩრდილოეთ გალიაში დასახლდნენ, ხოლო ანგლები, [[საქსები]] და [[იუტები]] ბრიტანეთში გადავიდნენ.<ref name=Cunliffe417>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 417.</ref> ვანდალები [[გიბრალტარის სრუტე]]ზე გადავიდნენ და [[აფრიკა (რომის პროვინცია)|აფრიკის პროვინცია]] დაიპყრეს.<ref name=Collins80>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 80.</ref> [[430-იანები|430-იან წლებში]] [[ჰუნები]] შეიჭრნენ იმპერიაში; მათი მეფე [[ატილა]] (მმართველობა [[434]]–[[453]]) [[442]] და [[447]] წლებში ბალკანეთში, [[451]] წელს გალიაში, ხოლო [[452]] წელს იტალიაში შეიჭრა.<ref name=James67>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 67–68.</ref> ჰუნთა საფრთხე [[453]] წლამდე გაგრძელდა, როდესაც ატილა გარდაიცვალა და მისი [[ჰუნები#ატილას იმპერია|კონფედერაცია]] დაიშალა.<ref name=Bauer117>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 117–118.</ref> ტომთა ამ თავდასხმებმა მთლიანად შეცვალა დასავლეთ რომის იმპერიის პოლიტიკური და დემოგრაფიული სურათი.<ref name=Cunliffe417 /> [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოსთვის იმპერიის დასავლეთი ნაწილი მცირე პოლიტიკური ერთეულებად დაიშალა, რომელთაც საუკუნის დასაწყისში შემოსეული ტომები მართავდნენ.<ref name=Wickham79>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 79.</ref> დასავლეთ რომის უკანასკნელი იმპერატორის, [[რომულუს ავგუსტულუსი|რომულუს ავგუსტულუსის]] გადაყენება [[476]] წელს ტრადიციულად დასავლეთ რომის იმპერიის დასრულების თარიღად მიიჩნევა.<ref name="Wickham86" />{{efn-ua|ალტერნატიულ თარიღად ხშირად [[480]] მიიჩნევა, რადგან ამ წელს გარდაიცვალა რომულუს ავგუსტულუსის წინამორბედი [[იულიუს ნეპოსი]], რომელიც [[დალმატია]]ში იმპერატორის ტიტულს ინარჩუნებდა.<ref name="Wickham86" />}} [[493]] წლისთვის [[ოსტგუთები|ოსტგოთებ]]მა იტალიის ნახევარკუნძული დაიპყრეს.<ref name=Collins107>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 107–109.</ref> [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია]], რომელიც დასავლეთის დაცემის შემდეგ [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერიად]] იწოდებოდა, ვეღარ აკონტროლებდა დაკარგულ დასავლეთის ტერიტორიებს. ბიზანტიის იმპერატორები მხოლოდ პრეტენზიას აცხადებდნენ დასავლეთზე, მაგრამ რეალური ძალაუფლება აღარ ჰქონდათ. დასავლეთის მეფეებს შორის არც ერთს არ გაუბედავს იმპერატორის ტიტულის მიღება, თუმცა ბიზანტია დასავლეთის უმეტეს ნაწილს ვერ აკონტროლებდა. გამონაკლისი იყო მხოლოდ [[იუსტინიანე I|იუსტინიანეს]] მმართველობისას ([[527]]–[[565]]) გოთების ომის დროს ხმელთაშუაზღვისპირეთისა და [[იტალიის ნახევარკუნძული|იტალიის ნახევარკუნძულის]] დროებითი დაბრუნება.<ref name=Collins116>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 116–134.</ref> == ადრეული შუა საუკუნეები == === ახალი საზოგადოებები === [[ფაილი:Europe and the Near East at 476 AD.png|thumb|300px|[[ბარბაროსული სამეფოები]] და ტომები დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ]] დასავლეთ ევროპის პოლიტიკური სტრუქტურა შეიცვალა [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] ერთიანობის დასრულების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ხანის ხალხთა მოძრაობები ხშირად „შემოსევებად“ არის აღწერილი, ისინი მხოლოდ სამხედრო ლაშქრობებს არ წარმოადგენდა, არამედ მთელი ხალხების მიგრაციას იმპერიის ტერიტორიაზე. ასეთ მოძრაობას ხელს უწყობდა დასავლეთ რომის ელიტების უარი, დაეფინანსებინათ არმია ან გადაეხადათ ის გადასახადები, რომლებიც სამხედრო ძალას მიგრაციის შეჩერების საშუალებას მისცემდა.<ref name=Brown122>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 122–124.</ref> [[V საუკუნე]]ს იმპერატორები ხშირად კონტროლდებოდნენ სამხედრო ძლევამოსილი პირების მიერ, როგორებიც იყვნენ [[სტილიქონი]] (გ. [[408]]), [[აეციუსი]] (გ. [[454]]), [[ასპარი]] (გ. [[471]]), [[რიციმერი]] (გ. [[472]]) და [[გუნდობადი]] (გ. [[516]]) რომლებიც სრულად ან ნაწილობრივ არარომაული წარმოშობის იყვნენ. დასავლეთ იმპერატორთა დინასტიის შეწყვეტის შემდეგ მათ ადგილს მეფეები იკავებდნენ, რომელთაც ანალოგიური წარმომავლობა ჰქონდათ. ახალი მეფეებისა და რომაული ელიტების ქორწინებები გავრცელებული მოვლენა იყო.<ref name=Wickham95>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 95–98.</ref> ამან გამოიწვია რომაული კულტურის შერწყმა დამპყრობელი ტომების წესჩვეულებებთან. მაგალითად, პოპულარული კრებები, სადაც თავისუფალ მამაკაცებს შეეძლოთ მონაწილეობა პოლიტიკური საკითხების განხილვაში, მეტად გავრცელდა, ვიდრე ეს რომის სახელმწიფოში იყო მიღებული.<ref name=Wickham100>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 100–101.</ref> მატერიალური არტეფაქტები, რომლებიც რომაელებსა და ტომებს ეკუთვნოდათ, ერთმანეთთან ძალიან ჰგავდა — ტომური ნივთები ხშირად რომაულის მიხედვით იყო მოდელირებული.<ref name=Collins100>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 100.</ref> ახალი სამეფოების განათლებული და სამეცნიერო კულტურაც რომაული ინტელექტუალური ტრადიციების გაგრძელებას წარმოადგენდა.<ref name=Collins96>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 96–97.</ref> მნიშვნელოვანი განსხვავება კი იყო ნელ-ნელა გადასახადებიდან შემოსავლების შემცირება. ბევრი ახალი პოლიტიკური ერთეული არმიას გადასახადებით აღარ ინახავდა; მათ სანაცვლოდ მიწას ან ქირას აძლევდნენ. შესაბამისად, დიდი გადასახადების სისტემა დაიშალა.<ref name=Wickham102>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 102–103.</ref> ომები ხშირი იყო როგორც სამეფოებს შორის, ისე მათი შიგნით. მონობა შემცირდა, რადგან მონათა მიწოდება შესუსტდა, ხოლო საზოგადოება უფრო აგრარულ ხასიათს იღებდა.<ref name=Backman86>Backman. ''Worlds of Medieval Europe''. გვ. 86–91.</ref>{{efn-ua|ინგლისური სიტყვა „slave“ მომდინარეობს ლათინური ტერმინიდან „slavicus“, რომელიც [[სლავები|სლავებს]] აღნიშნავდა.<ref name=Dict261>Coredon. ''Dictionary of Medieval Terms''. გვ. 261.</ref>}} [[ფაილი:Theoderic Quarter Siliqua 80000847.jpg|thumb|left|220px|[[ოსტგოთები|ოსტგოთთა]] ლიდერ [[თეოდორიხ დიდი|თეოდორიხ დიდის]] მონეტა, მოჭრილი [[მილანი]]ში ([[იტალია]]), დაახლ. [[491]]–[[501]] წწ.]] [[V საუკუნე]]დან [[VIII საუკუნე]]მდე პერიოდში ცენტრალიზებული რომაული მმართველობის დაკნინებით დარჩენილი „ვაკუუმი“ ახალმა ხალხებმა და ლიდერებმა შეავსეს.<ref name=Collins96 /> [[ოსტგოთები]] — გოთთა ტომი — [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოს იტალიაში დასახლდნენ [[თეოდორიხ დიდი|თეოდორიხ დიდის]] (გ. [[526]]) ხელმძღვანელობით და ჩამოაყალიბეს ოსტგოთთა სამეფო, რომელიც იტალიელებსა და ოსტგოთებს შორის თანამშრომლობით ხასიათდებოდა (ყოველ შემთხვევაში, თეოდორიხის მეფობის ბოლო წლამდე).<ref name=James82>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 82–88.</ref> [[ბურგუნდები]] [[გალია|გალიაში]] დასახლდნენ; მათი უფრო ადრეული სამეფო [[436]] წელს [[ჰუნები|ჰუნებმა]] გაანადგურეს, რის შემდეგაც [[440-იანები|440-იანებში]] ახალი სამეფო შექმნეს. [[ჟენევა]]სა და [[ლიონი|ლიონს]] შორის მდებარე არეალი [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოსა და [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] დასაწყისში [[ბურგუნდია|ბურგუნდიად]] იქცა.<ref name=James77>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 77–78.</ref> გალიის სხვა რეგიონებში [[ფრანკები]] და [[ბრიტანები|კელტი ბრიტანელები]] მცირე პოლიტიკურ ერთეულებს ქმნიდნენ. ფრანცია (ფრანკთა სამეფო) ჩრდილოეთ გალიაში კონცენტრირდა; მისი ადრეული, შედარებით კარგად ცნობილი მეფეა [[ხილდერიხ I]] (გ. [[481]]). მისი სამარე [[1653]] წელს აღმოაჩინეს და გამორჩეულია მდიდარი [[საფლავის ინვენტარი|საფლავის ინვენტარით]] — იარაღითა და დიდი რაოდენობის ოქროთი.<ref name=James79>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 79–80.</ref> ხილდერიკის ვაჟის, [[ხლოდვიგ I]]-ის (მმართველობა [[509]]–[[511]]) — [[მეროვინგები|მეროვინგთა დინასტიის]] დამფუძნებლის — დროს ფრანკთა სამეფო გაფართოვდა და [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობაზე]] მოექცა. [[ბრიტანეთი|ბრიტანელებმა]] — [[ბრიტანეთი|ბრიტანეთის]] (დღევანდელი [[დიდი ბრიტანეთი|დიდი ბრიტანეთის]]) მკვიდრებმა — დასახლება დაიწყეს დღევანდელ [[ბრეტანი]]ში.<ref name=James78>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 78–81.</ref>{{efn-ua|სახელწოდება „ბრეტანი“ სწორედ ამ ბრიტანელთა მიგრაციას უკავშირდება.<ref name=James78 />}} სხვა მონარქიები ჩამოყალიბდა [[ვესტგუთების სამეფო|ვესტგუთთა]] სამეფოში [[იბერიის ნახევარკუნძული|იბერიაზე]], [[სვებები|სვებებში]] — იბერიის ჩრდილო-დასავლეთში — და [[ვანდალთა სამეფო|ვანდალთა სამეფოში]] [[ჩრდილოეთი აფრიკა|ჩრდილოეთ აფრიკაში]].<ref name=James77 /> [[VI საუკუნე]]ში [[ლანგობარდები]] ჩრდილოეთ იტალიაში დასახლდნენ და [[ოსტგუთები|ოსტგუთთა სამეფო]] [[სამთავროები|სამთავროების]] ერთობლიობით ჩაანაცვლეს, რომლებიც ხანდახან ერთობლივ მეფეს ირჩევდნენ. [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოს ეს მოდელი მუდმივმა მონარქიამ შეცვალა — [[ლანგობარდთა სამეფო]].<ref name=Collins196>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 196–208.</ref> შემოსევებმა/მიგრაციებმა ევროპაში ახალი ეთნიკური ჯგუფების გაჩენა განაპირობეს, თუმცა მოსახლეობის ნაკადები რეგიონების მიხედვით განსხვავდებოდა. მაგალითად, გალიაში დამპყრობლები ბევრად მასშტაბურად დასახლდნენ ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ვიდრე სამხრეთ-დასავლეთით. [[სლავები]] [[ცენტრალური ევროპა|ცენტრალურ]] და [[აღმოსავლეთ ევროპა|აღმოსავლეთ ევროპაში]] და [[ბალკანეთის ნახევარკუნძული|ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე]] დაფენის. ხალხების გადაადგილებას ენობრივი ცვლილებებიც მოჰყვა. [[ლათინური ენა|ლათინური]] — [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] წიგნიერი ენა — თანდათან [[ვერნაკულარული ენები|ვერნაკულარულმა ენებმა]] შეცვალეს.; ეს ენები ლათინურიდან განვითარდა, მაგრამ მისგან განსხვავდებოდა და ერთობლივად [[რომანტიკული ენები|რომანტიკულ ენებად]] იწოდება. ეს გარდაქმნა საუკუნეებს გაგრძელდა. [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიაში]] [[ბერძნული ენა|ბერძნული]] შეინარჩუნდა, ხოლო სლავების მიგრაციამ [[სლავური ენები]] დაამკვიდრა აღმოსავლეთ ევროპაში.<ref name=Davies235>Davies. ''Europe: A History''. გვ. 235–238.</ref> === ბიზანტიის გადარჩენა === [[ფაილი:Sanvitale03.jpg|thumb|right|260px|[[მოზაიკა]], სადაც გამოსახულია [[იუსტინიანე I|იუსტინიანე]] [[რავენა]]ში — ეპისკოპოს მაქსიმიანეს, მცველებსა და კარისკაცებთან ერთად.<ref name=Adams158>Adams. ''History of Western Art''. გვ. 158–159.</ref>]] როდესაც დასავლეთ ევროპაში ახალი სამეფოები ყალიბდებოდა, [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია]] უცვლელად შენარჩუნდა და ეკონომიკურმა აღმავლობამ [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] დასაწყისამდე გასტანა. აღმოსავლეთ ნაწილზე შემოსევები შედარებით იშვიათი იყო და უმეტესად [[ბალკანეთი|ბალკანეთში]] ხდება. იმპერიის ტრადიციულ მოწინააღმდეგე [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანებთან]] მშვიდობა თითქმის მთელ [[V საუკუნე]]ს გაგრძელდა. აღმოსავლეთ იმპერია განსხვავდებოდა სახელმწიფო და [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული ეკლესიის]] მჭიდრო ურთიერთობით — დოგმატიკურმა საკითხებმა პოლიტიკაში ისეთი წონა შეიძინა, როგორიც დასავლეთ ევროპაში არ ჰქონია. მნიშვნელოვანი სამართლებრივი სიახლე იყო [[რომის სამართალი|რომის სამართლის]] კოდიფიკაცია: პირველი მცდელობა — ''Codex Theodosianus'' — დასრულდა [[438]] წელს.<ref name=Wickham81>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 81–83.</ref> იმპერატორ [[იუსტინიანე I|იუსტინიანეს]] (მმართველობა [[527]]–[[565]]) დროს შედგა მეორე, ბევრად უფრო სისტემური კრებული — ''Corpus Juris Civilis''.<ref name=Bauer200>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 200–202.</ref> იუსტინიანემვე დაასკვნა [[კონსტანტინოპოლი]]ში [[ჰაგია სოფია|ჰაგია სოფიას]] მშენებლობა და განახორციელა ჩრდილოეთ აფრიკის (ვანდალებისგან) და იტალიის (ოსტგოთებისგან) დაბრუნება [[ველისარიუსი|ველისარიუსის]] (გ. [[565]]) სარდლობით.<ref name=Bauer206>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 206–213.</ref><ref name=Collins126>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 126, 130.</ref> [[542]] წლის მომაკვდინებელმა [[იუსტინიანეს შავი ჭირი|შავმა ჭირმა]] კი იტალიის სრულ რიკონკისტას ხელი შეუშალა და იმპერია თავდაცვით ზომებზე გადაიყვანა.<ref name=Bauer206 /> იუსტინიანეს სიკვდილის ჟამს ბიზანტიას ეკავა იტალიის უმეტესი ნაწილი, ჩრდილოეთ აფრიკა და მცირე საყრდენი სამხრეთ ესპანეთში. ისტორიკოსთა ნაწილი აკრიტიკებს იუსტინიანეს რიკონკისტას იმპერიის „გადაჭარბებული გაწელვის“ გამო და მიიჩნევს, რომ ამან გზა გაუხსნა ადრეულ მუსლიმანურ დაპყრობებს. თუმცა მისი მემკვიდრეების სირთულეები მხოლოდ ომის გადასახადებით არ იყო გამოწვეული; დიდი პრობლემა იყო იმპერიის არსებითად ცივილური ხასიათი, რის გამოც მობილიზაცია და ჯარის სწრაფი დამატება ჭირდა.<ref name=Brown8>Brown, „Transformation of the Roman Mediterranean“, ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'', გვ. 8–9.</ref> აღმოსავლეთ იმპერიაში დამატებითი ზეწოლა შეიქმნა [[სლავები|სლავების]] ნელი, მაგრამ თანმიმდევრული შეღწევით [[ბალკანეთი|ბალკანეთში]]. პროცესი ეტაპობრივად დაიწყო, მაგრამ [[540-იანები|540-იანების]] ბოლოსთვის სლავური ტომები უკვე [[თრაკია]]სა და ილირიკონში იყვნენ; [[551]] წელს მათ [[ადრიანოპოლი|ადრიანოპოლთან]] იმპერიული არმია დაამარცხეს. [[560-იანები|560-იანებში]] ჩრდილოეთ [[დუნაის]] ნაპირზე დამკვიდრებული [[ავარები]] სწრაფ გაფართოებას შეუდგნენ და [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის ცენტრალურ ევროპაში დომინანტ ძალად იქცნენ, ბიზანტიელ იმპერატორებს რეგულარული ხარკის გადახდას აიძულებდნენ და ძლიერებად დარჩნენ [[796]] წლამდე.<ref name=James95>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 95–99.</ref> მას შემდეგ, რაც იმპერატორმა [[მავრიკიოსი (ბიზანტია)|მავრიკიმ]] (მმართველობა [[582]]–[[602]]) მონაწილეობა მიიღო სასანიანთა დინასტიურ კრიზისში და დაეხმარა [[ხოსრო II|ხოსრო II]]-ს ტახტზე აღზევებაში, შედგა მშვიდობა; მაგრამ მავრიკის დამხობის შემდეგ სასანიანებმა დაიწყეს თავდასხმები და იმპერატორ [[ჰერაკლე (ბიზანტია)|ჰერაკლეს]] (მმართველობა [[610]]–[[641]]) პირველ წლებში [[ეგვიპტე]], [[სირია]] და [[ანატოლია]] დროებით დაიკავეს. ჰერაკლემ წარმატებული საპასუხო ლაშქრობებით დაბრუნება შეძლო; [[628]] წელს დაიდო ზავი და დაკარგული ტერიტორიები კვლავ ბიზანტიას დაუბრუნდა.<ref name=Collins140>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 140–143.</ref> === დასავლური საზოგადოება === {{იხილეთ აგრეთვე|ადრეული შუა საუკუნეების ევროპული სამოსი|შუა საუკუნეების სამზარეულო}} [[დასავლეთი ევროპა|დასავლეთ ევროპაში]] ძველი რომაული ელიტის ზოგიერთი ოჯახი გაქრა, ხოლო სხვები საერო საქმეებთან შედარებით უფრო მეტად საეკლესიო საქმიანობაში ჩაერთნენ. [[ლათინური ლიტერატურა|ლათინურ სწავლულობასა]] და განათლებასთან დაკავშირებული ღირებულებები მეტწილად შესუსტდა. მართალია, წერა-კითხვის ცოდნა კვლავ მნიშვნელოვან უნარად რჩებოდა, თუმცა იგი უფრო პრაქტიკულ საჭიროებად იქცა, ვიდრე ელიტური სტატუსის ნიშნად. [[IV საუკუნე|IV საუკუნეში]] [[იერონიმე]]მ, რომელიც [[420]] წელს გარდაიცვალა, სიზმარში იხილა, რომ ღმერთი მას [[ბიბლია|ბიბლიაზე]] მეტად [[ციცერონი]]ს კითხვაში გატარებული დროის გამო საყვედურობდა. [[VI საუკუნე|VI საუკუნეში]] მსგავსი სიზმარი ჰქონდა [[გრიგოლ ტურელი|გრიგოლ ტურელსაც]], რომელიც [[594]] წელს გარდაიცვალა, თუმცა მას ციცერონის კითხვის ნაცვლად [[სტენოგრაფია|სტენოგრაფიის]] შესწავლის გამო გაკიცხვა ესიზმრა.<ref name=Brown174>Brown ''World of Late Antiquity'' pp. 174–175</ref> [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის ეკლესიაში რელიგიური სწავლების მთავარ საშუალებად წიგნი კი არა, მუსიკა და ხელოვნება იქცა.<ref name=Brown181>Brown ''World of Late Antiquity'' p. 181</ref> ინტელექტუალური ძალისხმევის დიდი ნაწილი კლასიკური სწავლულობის მიბაძვას ხმარდებოდა, თუმცა ამავე პერიოდში შეიქმნა რამდენიმე ორიგინალური ნაწარმოებიც, ასევე არსებობდა ზეპირი ტექსტები, რომლებიც დღემდე არ შემონახულა. ეპოქისთვის ტიპური იყო [[სიდონიუს აპოლინარისი]]ს, რომელიც [[489]] წელს გარდაიცვალა, [[კასიოდორე]]ს, რომელიც დაახლოებით [[585]] წელს გარდაიცვალა, და [[ბოეთიუსი]]ს, რომელიც დაახლოებით [[525]] წელს გარდაიცვალა, თხზულებები.<ref name=Brown45>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' pp. 45–49</ref> ცვლილებები შეეხო საერო საზოგადოებასაც. არისტოკრატიული კულტურის ცენტრში თანდათან მოექცა არა ლიტერატურული საქმიანობა, არამედ დიდ დარბაზებში გამართული საზეიმო ნადიმები. ელიტის სამოსი ძვირფასი ქვებითა და ოქროთი იყო შემკული. დიდებულები და მეფეები მფარველობდნენ მებრძოლთა ამალებს, რომლებიც სამხედრო ძალების ძირითად საყრდენს წარმოადგენდნენ.{{efn-ua|ისტორიკოსები ასეთ ამალებს ''კომიტატუსს'' უწოდებენ, თუმცა ეს ტერმინი თანამედროვე წყაროებში არ გვხვდება. იგი [[XIX საუკუნე|XIX საუკუნეში]] იქნა ადაპტირებული იმ სიტყვიდან, რომელსაც [[II საუკუნე|II საუკუნის]] ისტორიკოსი [[ტაციტუსი]] იყენებდა ბატონის ან მეფის უახლოესი თანამებრძოლების აღსანიშნავად.<ref name=Dict80>Coredon ''Dictionary of Medieval Terms'' p. 80</ref> ''კომიტატუსი'' შედგებოდა ახალგაზრდა მამაკაცებისგან, რომელთაც თავიანთი ბატონისადმი სრული ერთგულება მოეთხოვებოდათ. თუ მათი ფიცით დაკავშირებული ბატონი დაიღუპებოდა, მათაც სიკვდილამდე ბრძოლა უნდა გაეგრძელებინათ.<ref name=Geary56>Geary ''Before France and Germany'' pp. 56–57</ref>}} ელიტაში დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საგვარეულო კავშირებს, ისევე როგორც ერთგულების, სიმამაცისა და ღირსების ღირებულებებს. ამ კავშირებმა არისტოკრატიულ საზოგადოებაში შუღლისა და საგვარეულო დაპირისპირებების გავრცელებას შეუწყო ხელი. ასეთ შემთხვევებს აღწერს [[გრიგოლ ტურელი]] [[მეროვინგები|მეროვინგულ]] [[გალია]]შიც. როგორც ჩანს, დაპირისპირებების უმეტესობა საკმაოდ სწრაფად სრულდებოდა გარკვეული [[ვერგელდი|კომპენსაციის]] გადახდით.<ref name=Wickham189>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 189–193</ref> ქალები არისტოკრატიულ საზოგადოებაში ძირითადად ცოლებისა და დედების როლით მონაწილეობდნენ; განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მმართველის დედის სტატუსი მეროვინგულ გალიაში. [[ანგლოსაქსები|ანგლოსაქსურ]] საზოგადოებაში, მცირეწლოვანი მმართველების სიმცირის გამო, დედოფალ-დედებს შედარებით ნაკლები როლი ჰქონდათ, თუმცა ეს ნაწილობრივ მონასტრების [[აბატი|აბატი ქალები]]ს გაზრდილი გავლენით კომპენსირდებოდა. მხოლოდ იტალიაში ჩანს, რომ ქალები ყოველთვის მამაკაცი ნათესავის მფარველობისა და კონტროლის ქვეშ განიხილებოდნენ.<ref name=Wickham195>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 195–199</ref> [[ფაილი:Frühmittelalterliches Dorf.jpg|ადრეული [[შუა საუკუნეები]]ს [[გლეხობა|გლეხური]] სოფლის რეკონსტრუქცია [[ბავარია]]ში, [[გერმანია]]|მინი|მარცხნივ]] გლეხური საზოგადოება არისტოკრატიასთან შედარებით გაცილებით სუსტად არის დოკუმენტირებული. ისტორიკოსებისთვის ხელმისაწვდომი ცნობების უდიდესი ნაწილი [[არქეოლოგია|არქეოლოგიიდან]] მოდის; [[IX საუკუნე|IX საუკუნემდე]] გლეხური ცხოვრების ამსახველი დეტალური წერილობითი წყაროები მცირე რაოდენობითაა შემონახული. დაბალი სოციალური ფენების შესახებ არსებული აღწერების უმეტესობა ან [[კოდექსი|სამართლებრივი კოდექსებიდან]], ან ზედა ფენების წარმომადგენელ ავტორთა თხზულებებიდან მომდინარეობს.<ref name=Wickham204>Wickham ''Inheritance of Rome'' p. 204</ref> დასავლეთში მიწათმფლობელობის ფორმები ერთგვაროვანი არ იყო. ზოგიერთ რეგიონში მიწები ძლიერ დანაწევრებული იყო, სხვაგან კი ფართო და ერთმანეთთან დაკავშირებული მიწის მასივები ჭარბობდა. ამ განსხვავებებმა გლეხური საზოგადოებების მრავალფეროვნება განაპირობა: ზოგიერთ მათგანზე არისტოკრატი მიწათმფლობელები დომინირებდნენ, სხვები კი შედარებით დიდ ავტონომიას ინარჩუნებდნენ.<ref name=Wickham205>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 205–210</ref> დასახლების ფორმებიც მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა. ზოგიერთი გლეხი დიდ დასახლებებში ცხოვრობდა, რომელთა მოსახლეობა ზოგჯერ 700 ადამიანს აღწევდა. სხვები რამდენიმე ოჯახისგან შემდგარ მცირე ჯგუფებად სახლდებოდნენ ან ცალკეულ მეურნეობებში ცხოვრობდნენ, რომლებიც სოფლის სივრცეში გაფანტულად იყო განლაგებული. არსებობდა ისეთი რეგიონებიც, სადაც ორი ან მეტი დასახლების ტიპი ერთდროულად იყო გავრცელებული.<ref name=Wickham211>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 211–212</ref> გვიანრომაული პერიოდისგან განსხვავებით, თავისუფალი გლეხისა და არისტოკრატის სამართლებრივ სტატუსებს შორის მკვეთრი ზღვარი აღარ არსებობდა; თავისუფალი გლეხის ოჯახს, ძლიერი ბატონის სამხედრო სამსახურის მეშვეობით, რამდენიმე თაობის განმავლობაში არისტოკრატიაში დაწინაურებაც შეეძლო.<ref name=Wickham215>Wickham ''Inheritance of Rome'' p. 215</ref> ადრეულ შუა საუკუნეებში მნიშვნელოვნად შეიცვალა რომაული საქალაქო ცხოვრება და კულტურაც. მიუხედავად იმისა, რომ იტალიის ქალაქები დასახლებული დარჩა, მათი ზომა საგრძნობლად შემცირდა. მაგალითად, [[რომი]]ს მოსახლეობა ასიათასებიდან დაახლოებით 30,000-მდე შემცირდა [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის. რომაული ტაძრები ქრისტიანულ ეკლესიებად გადაკეთდა, ხოლო ქალაქის კედლები კვლავ გამოიყენებოდა.<ref name=Brown24-26>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' pp. 24–26</ref> ჩრდილოეთ ევროპაშიც ქალაქები დაპატარავდა, ხოლო სამოქალაქო ძეგლებსა და სხვა საზოგადოებრივ ნაგებობებს სამშენებლო მასალის მისაღებად შლიდნენ. ახალი სამეფოების ჩამოყალიბება ხშირად გარკვეულ ზრდას იწვევდა იმ ქალაქებში, რომლებიც დედაქალაქებად აირჩიეს.<ref name=City3>Gies and Gies ''Life in a Medieval City'' pp. 3–4</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ებრაული თემები რომის იმპერიის ბევრ ქალაქში არსებობდა, [[ებრაელები|ებრაელე]]ბი იმპერიის ქრისტიანობაზე მოქცევის შემდეგ პერიოდულად დევნას განიცდიდნენ. ოფიციალურად ისინი ითმენდნენ, თუმცა მათ მიმართ მოქმედებდა გაქრისტიანების მცდელობები და ზოგჯერ ახალ ტერიტორიებზე დასახლებისკენაც მოუწოდებდნენ.<ref name=Jews191>Loyn "Jews" ''Middle Ages'' p. 191</ref> === ისლამის აღზევება === {{მთავარი|ისლამის გავრცელება|ადრეული მუსლიმური დაპყრობები}} [[ფაილი:Map of expansion of Caliphate.svg|upright=1.3|thumb|[[ადრეული მუსლიმური დაპყრობები]] {{legend|#a1584e|გაფართოება მუჰამედის მმართველობის პერიოდში, [[622]]–[[632]]}} {{legend|#ef9070|გაფართოება მართლმორწმუნე ხალიფების სახალიფოს პერიოდში, [[632]]–[[661]]}} {{legend|#fad07d|გაფართოება ომაიანთა სახალიფოს პერიოდში, [[661]]–[[750]]}}]] [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსა და [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] დასაწყისში [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია|აღმოსავლეთ რომის იმპერიასა]] და [[ირანი|ირანში]] რელიგიური წარმოდგენები გარდაქმნის პროცესში იყო. [[იუდაიზმი]] აქტიურ მისიონერულ რელიგიას წარმოადგენდა და მასზე, სულ მცირე, ერთი [[არაბები|არაბი]] პოლიტიკური ლიდერი მაინც მოექცა.{{efn-ua|[[დუ ნუვასი]], დღევანდელი [[იემენი|იემენის]] ტერიტორიაზე არსებული სამეფოს მმართველი, [[525]] წელს იუდაიზმზე მოექცა. ქრისტიანთა შემდგომმა დევნამ კი მისი სამეფოს წინააღმდეგ [[ეთიოპია|ეთიოპიის]] [[აქსუმის სამეფო|აქსუმელთა]] ლაშქრობა და ქვეყნის დაპყრობა გამოიწვია.<ref name=Collins138>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 138–139</ref>}} ამასთანავე, იუდეველი თეოლოგები ქმნიდნენ პოლემიკურ ნაშრომებს, რომლებშიც თავიანთ რელიგიას ქრისტიანული და ისლამური გავლენებისაგან იცავდნენ.<ref>{{Cite book |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780199730049.001.0001 |title=The Oxford Dictionary of the Jewish Religion |date=2011-01-01 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973004-9 |editor-last=Berlin |editor-first=Adele |editor-last2=Grossman |editor-first2=Maxine}}</ref> ქრისტიანობა აქტიურ მისიონერულ საქმიანობას ეწეოდა და მოქცეულთა მოსაპოვებლად სპარსელთა [[ზოროასტრიზმი|ზოროასტრიზმს]] უწევდა კონკურენციას, განსაკუთრებით — [[არაბეთის ნახევარკუნძული|არაბეთის ნახევარკუნძულის]] მოსახლეობაში. ამ მრავალფეროვანმა რელიგიურმა და პოლიტიკურმა გარემოებებმა თავი მოიყარა [[ისლამი|ისლამის]] წარმოშობაში, რომელიც არაბეთში [[მუჰამედი|მუჰამედის]] სიცოცხლეში ჩამოყალიბდა (გ. [[632]]).<ref name=Collins143>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 143–145</ref> მისი გარდაცვალების შემდეგ მუსლიმურმა ძალებმა აღმოსავლეთ რომის იმპერიისა და სპარსეთის დიდი ნაწილი დაიპყრეს. ეს პროცესი დაიწყო სირიის დაპყრობით [[634]]–[[635]] წლებში, გაგრძელდა სპარსეთის დაპყრობით [[637]]–[[642]] წლებში, შემდეგ კი გავრცელდა ეგვიპტეზე [[640]]–[[641]] წლებში, [[მაღრიბის მუსლიმური დაპყრობა|ჩრდილოეთ აფრიკაზე]] [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] მეორე ნახევარში და [[პირენეს ნახევარკუნძული|იბერიის]] ნახევარკუნძულზე [[711]] წელს.<ref name=Collins149>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 149–151</ref> [[714]] წლისთვის მუსლიმური ძალები აკონტროლებდნენ ნახევარკუნძულის დიდ ნაწილს, რომელსაც მათ [[ალ-ანდალუსი]] უწოდეს.<ref name=Reilly52>Reilly ''Medieval Spains'' pp. 52–53</ref> ისლამურმა დაპყრობებმა თავის მწვერვალს [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნის]] შუა ხანებში მიაღწია. [[პუატიეს ბრძოლა (732)|ტურის ბრძოლა]]ში [[732]] წელს მუსლიმური ძალების დამარცხებამ ფრანკებს სამხრეთ საფრანგეთის ხელახალი დაპყრობის შესაძლებლობა მისცა; თუმცა ევროპაში ისლამური გაფართოების შეჩერების მთავარი მიზეზი [[ომაიანთა სახალიფო|ომაიანთა სახალიფოს]] დამხობა და მისი [[აბასიანთა სახალიფო|აბასიანთა სახალიფოთი]] ჩანაცვლება იყო. აბასიანებმა დედაქალაქი [[ბაღდადი|ბაღდადში]] გადაიტანეს და ევროპაზე მეტად ახლო აღმოსავლეთზე გაამახვილეს ყურადღება. შედეგად მათ მუსლიმური მიწების ნაწილებზე კონტროლი დაკარგეს. ომაიანთა შთამომავლებმა იბერიის ნახევარკუნძულზე მოიკიდეს ფეხი, [[აღლაბიდები]] ჩრდილოეთ აფრიკას აკონტროლებდნენ, ხოლო [[ტულუნიდები]] ეგვიპტის მმართველებად იქცნენ.<ref name=Brown15>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' p. 15</ref> [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნის]] შუა ხანებისთვის ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში ახალი სავაჭრო ურთიერთობები ყალიბდებოდა: ფრანკებსა და არაბებს შორის ვაჭრობამ ძველი [[რომი|რომაული]] [[ეკონომიკა]] ჩაანაცვლა. ფრანკები არაბებს აძლევდნენ ხე-ტყეს, ბეწვეულს, ხმლებსა და დამონებულ ადამიანებს, სანაცვლოდ კი იღებდნენ აბრეშუმსა და სხვა ქსოვილებს, სანელებლებსა და ძვირფას ლითონებს.<ref name=Cunliffe427>Cunliffe ''Europe Between the Oceans'' pp. 427–428</ref> == შუა საუკუნეები საქართველოში == [[476]] წელს, [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] დაცემის პერიოდში, [[ქართლი|ქართლში]] მეფობდა [[ვახტანგ გორგასალი|ვახტანგ I გორგასალი]]. მისი მმართველობა ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში უკავშირდება სამეფო ხელისუფლების განმტკიცებას, [[თბილისი|თბილისის]] პოლიტიკური მნიშვნელობის ზრდას, [[მცხეთა|მცხეთიდან]] დედაქალაქის გადმოტანის პროცესის დაწყებასა და საეკლესიო ორგანიზაციის გაძლიერებას.<ref>{{cite book |last=Rapp |first=Stephen H. |title=Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts and Eurasian Contexts |publisher=Peeters Publishers |location=Leuven |year=2003 |page=320 |isbn=9789042913189}}</ref> ვახტანგის მოღვაწეობას უკავშირებენ აგრეთვე [[კათალიკოსი|კათალიკოსობის]] ინსტიტუტის განმტკიცებასა და ქართლის ეკლესიის სტატუსის ამაღლებას, თუმცა ამ პროცესის ქრონოლოგია და კანონიკური საფუძვლები ისტორიოგრაფიაში ერთმნიშვნელოვნად გადაწყვეტილი არ არის.<ref>{{cite thesis |last=Matitashvili |first=Shota |title=The Canonical Status of the Iberian (Eastern Georgian) Church during Late Antiquity and Early Middle Ages |publisher=Central European University |location=Vienna |year=2021 |pages=72, 78–80 |url=https://www.etd.ceu.edu/2021/matitashvili_shota.pdf |access-date=28 მაისი, 2026}}</ref> ქართული წყაროებისა და ისტორიოგრაფიული ტრადიციის მიხედვით, ვახტანგი სასანიანთა წინააღმდეგ ბრძოლაში დაიჭრა და მოგვიანებით გარდაიცვალა.<ref>{{cite book |last=Rayfield |first=Donald |title=Edge of Empires: A History of Georgia |publisher=Reaktion Books |location=London |year=2012 |pages=62–64 |isbn=9781780230306}}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ [[ვახტანგ გორგასალი]]ს მეფობა საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეტაპად მიიჩნევა, იგი, ჩვეულებრივ, არ განიხილება საქართველოში შუა საუკუნეების დასაწყისად. ქართულ ისტორიოგრაფიაში ამ მხრივ უფრო არსებით მიჯნად მიიჩნევა [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] სახელმწიფო [[რელიგია|რელიგიად]] გამოცხადება, რომელმაც ქვეყნის პოლიტიკური, კულტურული და საეკლესიო განვითარების მიმართულება არსებითად შეცვალა.<ref>{{cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |year=1994 |pages=20–21 |isbn=9780253209153}}</ref> შესაბამისად, საქართველოს ისტორიის პერიოდიზაციაში შუა საუკუნეების დასაწყისად ხშირად მიიჩნევა [[ქართლის მოქცევა]], ანუ დაახლოებით [[326]] წელი.<ref>{{cite journal |last=Toumanoff |first=Cyril |title=Chronology of the Early Kings of Iberia |journal=Traditio |volume=25 |year=1969 |pages=21–22 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0362152900010898}}</ref> ==ქრონოლოგიები== {| class="wikitable sortable" |+ შუალედური ეპოქების პერიოდიზაცია: ევროპული ტრადიცია და ქართული ისტორიოგრაფია ! ტრადიცია/რეგიონი !! ქვეპერიოდი (დასახელება) !! დათარიღება !! მოკლე აღწერა / საზღვრის განმსაზღვრელი ნიშნები |- | rowspan="3" | '''ევროპა (ზოგადი)''' | ადრეული შუა საუკუნეები || დაახლ. [[476]]–[[1000]] || დასავლეთ რომის დაცემიდან „მაღალ“ შუა საუკუნეებამდე; მიგრაციები, ფეოდალური ურთიერთობების ჩამოყალიბება, რომანულ/გერმანულ ტრადიციათა შერწყმა.<ref>''Encyclopaedia Britannica'', „Middle Ages: the period of European history extending from about 500 to 1400–1500 CE…“ (ბლოკი „Chronology“). იხ. ასევე „Dark/Migration period ~500–1000“. </ref><ref>საგნობრივი კონსპექტები: „ადრე შუა საუკუნეები: V ს-ის დასასრული – X ს.“</ref> |- | მაღალი (კლასიკური/განვითარებული) შუა საუკუნეები || დაახლ. [[1000]]–[[1300]] || დემოგრაფიული ზრდა, ურბანიზაცია, 12-ე ს-ის „პატარა რენესანსი“, სასახლისა და ეკლესიის ძლიერება, ჯვაროსნული მოძრაობა.<ref>''Encyclopaedia Britannica'', Middle Ages – სექცია „The High Middle Ages (11th–13th centuries)“.</ref><ref>საგნობრივი კონსპექტები: „XI–XIII სს.“</ref> |- | გვიანი შუა საუკუნეები || დაახლ. [[1300]]–[[1500]] (საბოლოო ზღვარი რეგიონულად მერყეობს [[1453]]/[[1492]]/[[1517]]) || კრიზისები და გარდაქმნები (შავი ჭირი, ომები), მოგვიანებით – ადრეული ახალი დროისკენ გადასვლა (რენესანსი, რეფორმაცია).<ref>''History of Europe'' (Britannica): „about 500 to 1400–1500 CE…“; დასასრულის ალტერნატიული თარიღები ცნობээр გამოიყენება [[კონსტანტინოპოლის აღება]] (1453), [[კოლუმბის]] მოგზაურობა (1492) და [[რეფორმაცია]] (1517).</ref> |- | rowspan="3" | '''საქართველო (ისტორიოგრაფიული პრაქტიკა)''' | ადრეფეოდალური ხანა (ქართული „ადრე შუა საუკუნეები“) || [[IV საუკუნე|IV]]–[[X საუკუნე|X]] სს. || ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად მიღებიდან (IV ს.) ფეოდალური წყობის განმტკიცებამდე; აღმოსავლეთ-რომაულ/კავკასიურ კონტექსტში ეკლესიის ინსტიტუციური გამყარება და სამეფო კერების კონსოლიდაცია.<ref>საქართველოს ისტორიის კვლევები: „საქართველო IV–VIII სს.“ (ნარკვევთა კრებულები; ნაპრინტარი გამოცემები). იხ. აგრეთვე Britannica: „The Georgians adopted Christianity… early in the 4th century.“</ref><ref>საგნობრივი მასალები: „ადრეფეოდალური ხანის“ მოხაზულობა (VI–X სს.) – თარიღების მცირე ვარიაციით.</ref> |- | მაღალი შუა საუკუნეები / „ოქროს ხანა“ || [[XI საუკუნე|XI]]–[[XIII საუკუნე|XIII]] სს. || საქართველოს პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული აღმავლობა, ცენტრალიზაცია და ექსპანსია დავით IV-ისა ([[1089]]–[[1125]]) და თამარ მეფის ([[1184]]–[[1213]]) ეპოქებში; შემოქმედებითი აფეთქება, ეკლესიური ხელოვნება, განათლების კერები (გელათი და სხვ.).<ref>''Encyclopaedia Britannica'': David IV (The Builder) – „cultural golden age … late 11th to early 13th centuries“. იხ. აგრეთვე „Georgian Golden Age“ (სამეცნიერო და ენციკლოპედიური მიმოხილვები).</ref> |- | გვიან შუა / გვიანფეოდალური ხანა || [[XIV საუკუნე|XIV]]–[[XVIII საუკუნე|XVIII]] სს. || მონღოლთა ზეწოლისა და რეგიონული იმპერიების პირობებში პოლიტიკურმა ფრაგმენტაციამ და ომებმა ფეოდალური ურთიერთობანი შეინარჩუნა და გაახანგრძლივა; ხელოვნებისა და არქიტექტურის გრძელვადიანი გაგრძელება გვიანფეოდალურ სტილებში.<ref>ქართული ხელოვნების/არქიტექტურის კვლევები გვიანფეოდალური ხანის შესახებ: ქრონოლოგიური ჩარჩო „XIV–XVIII სს.“ (მონოგრაფიები და სასწავლო კურსები).</ref> |} {| class="wikitable sortable" |+ ქრონოლოგია — ევროპა (ზოგადი) ! თარიღი !! მოვლენა !! რეგიონი !! შენიშვნა |- | [[313]] || [[მილანის ედიქტი]] || რომის იმპერია || ქრისტიანობის ლეგალიზაცია |- | [[325]] || ნიკეის პირველი კრება || ნიკეა || ეკლესიის დოგმატიკის საძირკველი |- | [[378]] || [[ადრიანოპოლის ბრძოლა]] || ბალკანეთი || იმპერატორი ვალენტი დაიღუპა |- | [[395]] || რომის იმპერიის ადმინისტრაციული გაყოფა || ევროპა || აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად |- | [[410]] || რომის აოხრება (410) (ვესტგუთები) || იტალია || ალარიხ I |- | [[439]] || კართაგენის დაპყრობა (ვანდალები) || ჩრდილოეთი აფრიკა || ვანდალთა სამეფოს გაძლიერება |- | [[451]] || კატალაუნის ველი || გალია || ჰუნების შეჩერება |- | [[455]] || რომის მეორე აოხრება (ვანდალები) || იტალია || — |- | [[476]] || დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა || იტალია || რომულუს ავგუსტულუსის გადაყენება |- | [[486]] || სუასონის ბრძოლა || გალია || ფრანკთა გაძლიერება |- | დაახლ. [[496]] || ხლოდვიგ I - ის მონათვლა || გალია || ფრანკთა ქრისტიანიზაცია |- | [[529]] || ბენედიქტური წესდება; ათენის აკადემიის დახურვა || იტალია; საბერძნეთი || მონასტრული წესის სტანდარტი; ანტიკური სკოლისტიკის დასასრული |- | [[532]] || ნიკას აჯანყება || კონსტანტინოპოლი || მასობრივი არეულობა |- | [[533]]–[[554]] || იუსტინიანეს ომები ვანდალებთან და ოსტგუთებთან || ჩრდ. აფრიკა; იტალია || იმპერიის „დაბრუნებების“ მცდელობა |- | [[537]] || [[აია სოფია|აია სოფიას]] დასრულება || კონსტანტინოპოლი || იუსტინიანეს ეპოქის არქიტექტურა |- | [[541]]–[[542]] || იუსტინიანეს შავი ჭირი || ხმელთაშუა ზღვის სივრცე || დემოგრაფიული კრიზისი |- | [[568]] || ლანგობარდები იტალიაში || იტალია || ოსტგუთთა სამეფოს მემკვიდრე ძალა |- | [[590]]–[[604]] || პაპ გრიგოლ I დიდი || რომი || ეკლესიისა და მისიის რეფორმები |- | [[622]] || ჰიჯრა || არაბეთი || ისლამური ერას დასაწყისი |- | [[632]] || მუჰამედის გარდაცვალება; არაბთა დაპყრობები იწყება || ახლო აღმოსავლეთი || სწრაფი ექსპანსია |- | [[636]] || იარმუკის ბრძოლა || სირია || ბიზანტიის მარცხი |- | [[651]] || სასანიანთა იმპერიის დაცემა || ირანი || არაბთა ხელში გადადის |- | [[711]]–[[718]] || არაბთა დაპყრობა იბერიაში || იბერიის ნახევარკუნძული || ტარიქ იბნ ზეიადის გარღვევა |- | [[717]]–[[718]] || კონსტანტინოპოლის ალყა || კონსტანტინოპოლი || არაბთა შეჩერება |- | [[732]] || ტურის/პუატიეს ბრძოლა || გალია || არაბთა ექსპანსიის შეჩერება დასავლეთ ევროპაში |- | [[751]] || პიპინი მოკლე — მეფედ შეყენება || ფრანქია || კაროლინგთა დინასტია |- | [[754]] || პიპინის დონაცია || იტალია || პაპის საჰორის დასაბამი |- | [[768]]–[[814]] || კარლოს დიდი || დასავლეთ ევროპა || ერთიანი იმპერიის შექმნა |- | [[800]] || კარლოსის კორონაცია || რომი || „რომის იმპერატორი“ |- | [[843]] || ვერდენის ხელშეკრულება || დასავლეთ ევროპა || კაროლინგთა იმპერიის დაყოფა |- | [[862]] || რიურიკის მოწოდება || ჩრდილოეთ ევროპა || რუსის სათავეები |- | [[863]] || კირილე და მეთოდი — მისია || ცენტრ. ევროპა || სლავური მწიგნობრობის საწყისები |- | [[910]] || კლიუნელთა სააბატოს დაარსება || ბურგუნდია || მონასტრული რეფორმის ცენტრი |- | [[962]] || ოტო I — წმიდა რომის იმპერია || გერმანია/იტალია || იმპერიული ტიტულის განახლება |- | [[988]] || კიევის რუსეთის გაქრისტიანება || აღმოსავლეთ ევროპა || ვლადიმირ დიდი |- | დაახლ. [[1000]] || ლეიფ ერიქსონი — ვინლენდში მისვლა || ჩრდილოეთ ატლანტიკა || ახალი სამყაროს ყველაზე ადრეული ევროპული ზღვარგადასვლა |- | [[1054]] || დიდი განხეთქილება || ევროპა || ეკლესიის გაყოფა |- | [[1066]] || [[ჰასტინგის ბრძოლა]] || ინგლისი || ნორმანთა ბატონობა |- | [[1071]] || [[მანასკერტის ბრძოლა]] || ანატოლია || ბიზანტიის მარცხი სელჩუკებთან |- | [[1075]]–[[1122]] || ინვესტიტურისათვის ბრძოლა || გერმანია/იტალია || პაპისა და იმპერატორის კონფლიქტი |- | [[1088]] || [[ბოლონიის უნივერსიტეტი]] || იტალია || ევროპის უძველესთაგან |- | [[1095]]–[[1099]] || პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობა || ლევანტი || 1099 — იერუსალიმის აღება |- | [[1122]] || ვორმსის კონკორდატი || გერმანია || ინვესტიტურის კომპრომისი |- | [[1147]]–[[1149]] || მეორე ჯვაროსნული ლაშქრობა || ლევანტი || — |- | [[1187]] || ჰათინის ბრძოლა || პალესტინა || იერუსალიმის დაკარგვა |- | [[1189]]–[[1192]] || მესამე ჯვაროსნული ლაშქრობა || ლევანტი || — |- | [[1204]] || კონსტანტინოპოლის აოხრება (IV ლაშქრობა) || კონსტანტინოპოლი || ლათინთა იმპერია |- | [[1215]] || მაგნა კარტა || ინგლისი || მეფის ძალაუფლების შეზღუდვა |- | [[1217]]–[[1221]] || მეხუთე ჯვაროსნული ლაშქრობა || ეგვიპტე/ლევანტი || — |- | [[1223]] || კალკას ბრძოლა || აღმოსავლეთ ევროპა || მონღოლთა პირველი შეტაკება ევროპასთან |- | [[1228]]–[[1229]] || მეექვსე ჯვაროსნული ლაშქრობა || ლევანტი || — |- | [[1241]] || მოჰის ბრძოლა; ლეგნიცა || უნგრეთი; პოლონეთი || მონღოლთა გამარჯვებები |- | [[1258]] || ბაღდადის აოხრება || მესოპოტამია || აბასიანთა ხალიფატის დასასრული |- | [[1261]] || კონსტანტინოპოლის დაბრუნება || კონსტანტინოპოლი || ბიზანტიის აღდგენა |- | [[1265]] || ინგლისის პარლამენტის მოწვევა || ინგლისი || სიმონ დე მონფორი |- | [[1274]] || ლიონის მეორე კრება || საფრანგეთი || უნიის მცდელობა |- | [[1291]] || აკრის დაცემა || ლევანტი || ჯვაროსანთა უკანასკნელი საყრდენი |- | [[1309]]–[[1377]] || ავინიონის ტყვეობა || საფრანგეთი || პაპობა ავინიონში |- | [[1337]]–[[1453]] || ასწლიანი ომი || საფრანგეთი/ინგლისი || — |- | [[1347]]–[[1351]] || შავი ჭირი ევროპაში || ევროპა || დემოგრაფიული კატასტროფა |- | [[1356]] || ოქროს ბულა || წმიდა რომის იმპერია || საარჩევნო წესრის დადგენა |- | [[1378]]–[[1417]] || დასავლეთის სქიზმა || ევროპა || ორი/სამი პაპი ერთდროულად |- | [[1389]] || კოსოვოს ველი || ბალკანეთი || — |- | [[1410]] || გრიუნვალდის ბრძოლა || პოლონეთ-ლიტვა/პიონია || ტევტონთა ორდენის მარცხი |- | [[1414]]–[[1418]] || კონსტანცის კრება; 1415 — იან ჰუსის სიკვდილი; აზენკური || ევროპა || სქიზმის დასასრული; ინგლის–საფრანგეთი |- | [[1439]] || ფლორენციის კრება || იტალია || უნიის ახალი მცდელობა |- | დაახლ. [[1440]]-იანები || გუტენბერგის მოძრავი შრიფტი || გერმანია || წიგნის ბეჭდვის რევოლუცია |- | [[1453]] || კონსტანტინოპოლის აღება (1453) || კონსტანტინოპოლი || შუა საუკუნეების ერთ-ერთი დასასრული |- | [[1455]] || გუტენბერგის ბიბლია || გერმანია || პირველი მასობრივი ბეჭდური გამოცემა |- | [[1461]]–[[1487]] || ვარდების ომები; [[1485]] — ბოსუორთი || ინგლისი || დინასტიური კონფლიქტი |- | [[1478]] || ესპანეთის ინკვიზიციის დაარსება || ესპანეთი || — |- | [[1492]] || გრანადის დაცემა; კოლუმბის მოგზაურობა || ესპანეთი/ატლანტიკა || რეკონკისტის დასასრული |- | [[1494]] || იტალიური ომები — დასაწყისი || იტალია || საფრანგეთი vs ესპანეთი |- | [[1517]] || რეფორმაცია — ლუთერის 95 თეზისი || გერმანია || ახალი დროის საზღვარი |} {| class="wikitable sortable" |+ ქრონოლოგია — საქართველო ! თარიღი !! მოვლენა !! რეგიონი !! შენიშვნა |- | დაახლ. [[337]] || [[ქართლის გაქრისტიანება]] (მირიანი III; წმინდა ნინო) || ქართლი || სახელმწიფო რელიგია — ქრისტიანობა |- | [[V საუკუნე]] — მეორე ნახევარი || ვახტანგ I გორგასლის რეფორმები; თბილისის დედაქალაქად გამოცხადება || აღმ. საქართველო || ეკლესიის რეფორმა; დედაქალაქის სტატუსი |- | [[482]]–[[484]] || ვახტანგის აჯანყება სასანიანთა წინააღმდეგ || კავკასია || — |- | [[580]] || ქართლის სამეფოს გაუქმება; მარზპანობა || აღმ. საქართველო || ირანული გავლენა |- | [[591]] || ბიზანტია–სასანიანთა შეთანხმება ქართლზე || კავკასია || გავლენის სფეროების გაყოფა |- | [[627]]–[[628]] || [[ჰერაკლე (ბიზანტია)|ჰერაკლეს]] ლაშქრობა; თბილისის ალყა/აღება || კავკასია || ბიზანტიურ-ირანული ომების კონტექსტი |- | [[VII საუკუნე]] — შუა || არაბთა პირველი ლაშქრობები კავკასიაში || სამხრეთ კავკასია || — |- | [[736]]–[[738]] || მურვან ყრუს ლაშქრობები; თბილისის საამიროს ფორმირება || აღმ. საქართველო || არაბთა ადმინისტრაცია |- | [[853]] || ბუღა თურქის მიერ თბილისის აოხრება || თბილისი || — |- | [[888]] || ადარნასე IV — ქართველთა მეფედ კურთხევა || ქართლი/იმერეთი || ბაგრატიონთა აღმავლობა |- | [[978]] || ბაგრატ III — აფხაზთა მეფე || დასავლეთ საქართველო || გაერთანების წინაპირობა |- | [[1008]] || ბაგრატ III — „ქართველთა“ || საქართველო || ერთიანი სამეფოს დაფუძნება |- | [[1021]]–[[1022]] || საქართველო–ბიზანტიის ომები (შირიმნი, შენტრი) || ჩრდ. ანატოლია || საზღვრების განსაზღვრა |- | [[1080]]-იანები || დიდი თურქობა (სელჩუკთა ზეწოლა) || საქართველო || დემოგრაფიული და ეკონომიკური კრიზისი |- | [[1089]] || დავით IV აღმაშენებელი გამეფდა || საქართველო || რეფორმებისა და კონსოლიდაციის დასაწყისი |- | [[1103]] || [[რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება]] || ქართლი || ეკლესია–სახელმწიფოს რეფორმა |- | [[1104]]–[[1120]] || აღმოსავლეთ საქართველოს გათავისუფლების ლაშქრობები || კახეთი/შირვანი || სარწმუნო-სამხედრო ექსპანსია |- | [[1106]] || გელათის მონასტრისა და აკადემიის დაარსება || იმერეთი || განათლების ცენტრი |- | [[1121]] || დიდგორის ბრძოლა || ქართლი || გადამწყვეტი გამარჯვება |- | [[1122]] || თბილისის აღება და დედაქალაქად გამოცხადება || თბილისი || პოლიტიკური ცენტრის დაბრუნება |- | [[1124]] || ანისის დროებითი დაპყრობა || სომხეთი || — |- | [[1184]]–[[1213]] || თამარ მეფის მმართველობა — „ოქროს ხანა“ || საქართველო || კულტურულ-პოლიტიკური აყვავება |- | [[1195]] || შამქორის ბრძოლა || კავკასია || ატაბეგთა დამარცხება |- | [[1203]] || ბასიანის ბრძოლა || ანატოლია || სელჩუკთა კოალიციის მარცხი |- | [[1204]] || ტრაპიზონის იმპერიის შექმნა (ბაგრატიონთა შტო) || შავიზღვისპირეთი || — |- | [[1220]]–[[1223]] || მონღოლთა პირველი შემოსევები საქართველოში || საქართველო || — |- | [[1236]]–[[1240]] || საქართველოს დაპყრობა; მონღოლთა ბატონობა || საქართველო || ადმინისტრაციული დაქვემდებარება |- | [[1320]]–[[1350]]-იანები || მონღოლთა ძალაუფლების შესუსტება; შიდა რყევები || საქართველო || — |- | [[1348]] || შავი ჭირი საქართველოში || კავკასია || დემოგრაფიული დაცემა |- | [[1386]]–[[1403]] || თემურ-ლენგის ლაშქრობები საქართველოში || საქართველო || მრავალჯერადი შემოსევები |- | [[1466]]–[[1490]] || სამეფო ხელისუფლების დაშლა || საქართველო || იმერეთის, ქართლისა და კახეთის სამეფოები |- | [[1490]] || დარბაზობა — დაყოფის იურიდიული გაფორმება || თბილისი || ერთიანი სამეფოს დასასრული |- | [[1555]] || [[ამასიის ზავი]] || სამხრეთ კავკასია || ოსმალეთსა და ირანს შორის გავლენის ზონები |} == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.mittelalterliche-geschichte.de/ შუა საუკუნეების ისტორია, მათიას კლუგე] {{de}} {{en}}. * [http://www.fordham.edu/halsall/ Internet Medieval Sourcebook Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416220919/http://www.fordham.edu/halsall/ |date=2009-04-16 }} {{en}}. * [http://www.lexikus.de/Themen/Mittelalter თავისუფალი ინტერნეტ-წიგნები შუა საუკუნეების შესახებ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524120841/http://www.lexikus.de/Themen/Mittelalter |date=2011-05-24 }} {{de}}. == შენიშვნები == <references group="upper-alpha"/> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} <references/> [[კატეგორია:შუა საუკუნეები| ]] j6gpjwmxn2cifvixiuyghgq8xpv9q57 5405456 5405454 2026-06-02T05:04:36Z შალვა მინდაძე 11 168465 /* ისლამის აღზევება */ 5405456 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:320px; font-size:90%; text-align:center; border:2px solid #800080; background:#F9F9F9;" |- | colspan="2" style="background:#800080; color:white; font-size:110%; padding:4px;" | '''შუა საუკუნეები''' |- | colspan="2" | [[ფაილი:Canterbury Cathedral, window nXV detail (46220634195).jpg|320px|alt=კენტერბერის ტაძრის მინანქარი]] |- | colspan="2" style="background:#E6E6FA; font-size:85%; font-style:italic; color:#000080; padding:2px;" | Med. Aev. |- ! style="background:#D8BFD8; color:black; width:40%;" | დასაწყისი | style="background:white;" | {{circa|[[500]]}} |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | დასასრული | style="background:white;" | [[1500]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | წინარე | style="background:white;" | ანტიკური ისტორია, გვიანი ანტიკა |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | შემდგომი | style="background:white;" | ადრეული ახალი ხანა, [[რენესანსი]], [[ახალი დრო|ახალი ერა]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | მოიცავს | style="background:white;" | ადრეული შუა საუკუნეები, [[განვითარებული შუა საუკუნეები]], [[გვიანი შუა საუკუნეები]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | საკვანძო მოვლენები | style="background:white; text-align:left;" | * [[დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა]] * [[ისლამის გავრცელება]] * [[ვერდენის ხელშეკრულება]] * [[დიდი სქიზმა|აღმოსავლეთ–დასავლეთის განხეთქილება]] * [[ჯვაროსნული ომები]] * [[მაგნა კარტა]] * [[ასწლიანი ომი]] * [[შავი ჭირი]] * [[კონსტანტინოპოლის დაცემა]] * [[ამერიკის აღმოჩენა ქრისტეფორე კოლუმბის მიერ|ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოჩენა]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | ხანგრძლივობა | style="background:white;" | {{circa|[[1000]]}} წელი |} [[ფაილი:Europe map 450 ka.png|მინი|222px|ევროპა ჩვენი წელთაღრიცხვით [[450]] წელს, შუა საუკუნეების დასაწყისში]] '''შუა საუკუნეები''' მოიცავდა დაახლოებით [[V საუკუნე]]დან [[XV საუკუნე|XV საუკუნეს]] ბოლომდე პერიოდს, რაც შეესაბამება პოსტკლასიკურ ხანას მსოფლიო ისტორიაში. იგი დაიწყო დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემით და გადაიზარდა [[რენესანსი|რენესანსში]], ვიდრე ახალ ხანამდე. შუა საუკუნეები დაყოფილია სამ ტრადიციულ პერიოდად და მოიცავს დასავლური ისტორიის შუა ეტაპს: [[ანტიკური ხანა|ანტიკურ ხანას]], შუა საუკუნეებს და [[ახალი დრო|ახალ ხანა]]ს. თავად შუა საუკუნეები იყოფა: ადრეულ, განვითარებულ და [[გვიანი შუა საუკუნეები|გვიანი]] საუკუნეების ეტაპებად. მოსახლეობის კლება, [[ურბანიზაცია|კონტრურბანიზაცია]], ცენტრალიზებული ხელისუფლების დაშლა, შემოსევები და სხვადასხვა ტომთა [[მიგრაცია|მასობრივი მიგრაციები]], რომლებიც გვიან ანტიკურ ხანაში დაიწყო, გაგრძელდა ადრეულ შუა საუკუნეებამდე. მასშტაბურმა გადაადგილებებმა მიგრაციების ხანაში, მათ შორის გერმანული ტომების, ჩამოაყალიბა ახალი სამეფოები [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] ნარჩენებზე. [[VII საუკუნე]]ში [[ჩრდილოეთი აფრიკა]] და აღმოსავლეთი — ოდესღაც [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერიის]] ნაწილი — მოექცა [[ომაიანთა სახალიფო|ომაიანთა]] სახალიფოს ხელისუფლების ქვეშ [[მუჰამედი|მუჰამედის]] მემკვიდრეთა დაპყრობის შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ საზოგადოებაში და პოლიტიკურ სტრუქტურებში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა, [[ანტიკური ხანა|ანტიკურ ხანასთან]] წყვეტა სრულად არ მოხდა. [[ბიზანტიის იმპერია]], როგორც [[რომის იმპერია|რომის პირდაპირი მემკვიდრე]], ჯერ კიდევ არსებობდა აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რეგიონში და მნიშვნელოვან ძალას წარმოადგენდა. იმპერიის სამართლის კოდექსი — [[Corpus Iuris Civilis|''Corpus Juris Civilis'']] ანუ „იუსტინიანეს კოდექსი“ — ხელახლა იქნა აღმოჩენილი ჩრდილოეთ იტალიაში [[XI საუკუნე]]ში. დასავლეთში, უმეტესმა სამეფომ შეინარჩუნა რამდენიმე არსებული რომაული ინსტიტუტი. [[მონასტერი|მონასტრები]] იქმნებოდა, რადგან ქრისტიანიზაციის კამპანიები გრძელდებოდა [[პაგანიზმი#ევროპის პრე-ქრისტიანული რელიგიები|ევროპის მარჩხობელი პაგანების]] მიმართ. [[ფრანკები|ფრანკებმა]], [[კაროლინგების დინასტია|კაროლინგების დინასტიის]] ხელმძღვანელობით, დროებით შექმნეს კაროლინგების იმპერია [[VIII საუკუნე]]ის ბოლოსა და [[IX საუკუნე]]ის დასაწყისში. ეს იმპერია მოიცავდა დასავლეთ ევროპის დიდ ნაწილს, თუმცა მალევე დაეცა შიდა სამოქალაქო ომების, ისე გარე შემოსევების ზეწოლის გამო: ჩრდილოეთიდან [[ვიკინგები]]ს, აღმოსავლეთიდან მაგიარების, სამხრეთიდან კი [[სარაცინები]]ს. განვითარებულ შუა საუკუნეებში, რომელიც დაიწყო [[1000]] წლის შემდეგ, ევროპის მოსახლეობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რადგან ტექნოლოგიურმა და სასოფლო-სამეურნეო მიღწევებმა ვაჭრობის გაფურჩქვნის შესაძლებლობა მისცა, ხოლო კლიმატის ცვლილებამ ნამატის რაოდენობის გაზრდა გამოიწვია.<ref>Bloch, M. ''Feudal Society''. Routledge, 1961.</ref> [[მანორალიზმი]] — [[გლეხი|გლეხთა]] სამეურნეო ერთეულებად, ანუ სოფლის თემებად ორგანიზება, სადაც ისინი ვალდებულნი იყვნენ მიწათმფლობელისთვის ქირისა და ბეგარის (შრომითი ვალდებულების) გაწევას, და [[ფეოდალიზმი]] — როგორც პოლიტიკური-სამართლებრივი სისტემა, რომლის მიხედვითაც [[რაინდი|რაინდები]] და ქვედასაფეხურზე მყოფი ფეოდალები სამხედრო სამსახურს უწევდნენ თავიანთ [[მთავარი|სუზერენს]], სანაცვლოდ კი იღებდნენ მიწის სარგებლობისა და ფლობის უფლებას, სწორედ ეს წარმოადგენდა საზოგადოებრივი წყობის ძირითად ფორმებს განვითარებულ შუა საუკუნეებში.<ref>დუბი, ჟ. ''ევროპის ეკონომიკური განვითარების დასაწყისი''. თბ., 2002.</ref> ამ ეპოქამ ასევე მოიტანა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის განხეთქილება ანუ [[დიდი სქიზმა|„დიდი სქიზმა“]] [[1054]] წელს, რითაც [[ქრისტიანობა]]მ ერთიანობა დაკარგა. [[ჯვაროსნული ომები]], პირველად პაპის მიერ ნაქადაგები წინაპირობებით დაწყებული ომი [[1095]] წელს, იყო სამხედრო დაპირსპირება, დასავლეთევროპელი ქრისტიანების მხრიდან [[წმინდა მიწა|წმინდა მიწის]] დაბრუნებისათვის მუსლიმთა წინააღმდეგ. მეფეები თანდათან გახდნენ ცენტრალიზებული ეროვნული სახელმწიფოთა მეთაურები, რამაც შეამცირა დანაშაულობი და ძალადობა, თუმცა ერთიანი [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული სამყარო]]ს იდეალი უფრო შორეული გახადა.<ref>Southern, R. W. ''The Making of the Middle Ages''. Yale University Press, 1953.</ref> ინტელექტუალური ცხოვრება გამოირჩეოდა [[სქოლასტიკა|სქოლასტიკით]] — ფილოსოფიით, რომელიც ამტკიცებდა რწმენისა და გონების შერწყმას, და [[უნივერსიტეტი|უნივერსიტეტების]] დაარსებით. [[თომა აქვინელი|თომა აქვინელის]] თეოლოგია, [[ჯოტო დი ბონდონე|ჯოტოს]] ფერწერა, [[დანტე ალიგიერი|დანტეს]] და [[ჯეფრი ჩოსერი|ჩოსერის]] პოეზია, [[მარკო პოლო]]ს მოგზაურობა და [[გოთური არქიტექტურა|გოთური არქიტექტურა]] — მათ შორის [[შარტრი|შარტრის ტაძარი]] — წარმოადგენს ამ პერიოდისა და [[გვიანი შუა საუკუნეები|გვიან შუა საუკუნეებში]] გადასვლის ერთ-ერთ გამორჩეულ მიღწევას.<ref>Le Goff, J. ''Medieval Civilization 400–1500''. Blackwell, 1988.</ref> == ტერმინი და პერიოდიზაცია == ტერმინი „შუა საუკუნეები“ სათავეს იღებს ადრეულ ახალ დროში, როდესაც [[ჰუმანიზმი|ჰუმანისტმა]] მეცნიერებმა ისტორიულ ეპოქას ანტიკურობის დასასრულიდან მის აღორძინებამდე „შუა“, ასევე „ბნელი საუკუნეები“ უწოდეს. ჰუმანისტები მსოფლიო ისტორიას სამ ნაწილად ყოფდნენ: ძველი, შუა და ახალი ისტორია. მსოფლიო ისტორიის „სამწევროვანი“ დაყოფა ისტორიკოსთა უმრავლესობამ გაიაზრა, მაგრამ ისინი ერთსულოვანნი არ იყვნენ ამ პერიოდიზაციის კონკრეტულ მიჯნების განსაზღვრისას. არსებობს რამდენიმე მოსაზრება თუ როდის მთავრდება ძველი ისტორია და იწყება შუა საუკუნეები: # [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] ლეგალიზაციით, [[მილანის ედიქტი]]თ ([[313]] წელი); # [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] დასავლეთისა და [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია|აღმოსავლეთის იმპერიებად]] დაყოფა ([[395]] წელი); # [[ალარიხ I|ალარიხის]] მიერ რომის აღება ([[410]] წელი); # [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] დაცემა ([[476]] წელი). შუა საუკუნეებსა და ახალ ისტორიას შორის მიჯნად კი [[XV საუკუნე|XV საუკუნის]] მიწურულსა და [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისს მიიჩნევს. ამ ორ ეპოქის წყალგამყოფად შემდეგი ძირითადი თარიღი სახელდება: # [[იოჰან გუტენბერგი|იოჰან გუტენბერგის]] მიერ წიგნის საბეჭდი დაზგის გამოგონება (დაახლ. [[1440]]-იანი წლები); # [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალების]] მიერ [[კონსტანტინოპოლი|კონსტანტინოპოლის]] აღება ([[1453]] წელი); # [[დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები]] ([[1492]] წლიდან); # [[რეფორმაცია|რეფორმაციის]] დასაწყისი [[საღვთო რომის იმპერია|გერმანიაში]] ([[1517]] წელი). შუა საუკუნეების შიდა პერიოდიზაციაც სამ ძირითად ეტაპად იყოფა, რომლებიც ერთმანეთისაგან სოციალ-ეკონომიკური, პოლიტიკური და კულტურული განვითარების ხასიათით განსხვავდებიან. პირველი, ადრეული შუა საუკუნეების პერიოდი იწყება [[V საუკუნე|V საუკუნის]] დასასრულით და [[1000]] წლამდე გრძელდება. ეს არის ხალხთა გადასახლების, ფეოდალიზმის საზოგადოებრივ სისტემად ჩამოყალიბების, ბარბაროსული, ადრეფეოდალური სამეფოების წარმოქმნის დრო. კულტურის დროებითი დაცემა თანდათანობით აღმავლობით იცვლება, რაშიც გადამწყვეტი როლი ქრისტიანულმა ეკლესიამ შეასრულა. მეორე, განვითარებული შუა საუკუნეების პერიოდი ([[1000]]–[[1300]] წლები) — ფეოდალური ურთიერთობების აყვავების ხანა. მისთვის დამახასიათებელია აგრეთვე ქალაქების მასობრივი ზრდა, მათში თვითმართველობის გაჩენა, სასაქონლო-ფულადი ურთიერთობების განვითარება, თავისუფალი მოქალაქეობის ჩამოყალიბება. ამ პერიოდში ძლიერდება ეკლესიის გავლენა. მესამე, გვიანდელი შუა საუკუნეების ხანაში ([[XIV საუკუნე|XIV]]–[[XV საუკუნე]]ები), მზადდება ნიადაგი ახალი დროისთვის: ყალიბდება ახალი მსოფლმხედველობა, შეიმჩნევა მნიშვნელოვანი სამეცნიერო-ტექნიკური მიღწევები და ქალაქის სამეურნეო სისტემაში წინარეკაპიტალისტური ურთიერთობების ელემენტები. სწორედ ამ ხანაში იწყება დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენებიც. შუა საუკუნეების ავტორები ისტორიას ყოფდნენ პერიოდებად, მაგალითად, [[ექვსი ხანა]] ან [[ოთხი იმპერია]], და საკუთარ ეპოქას მიიჩნევდნენ ბოლო პერიოდად [[სამყაროს აღსასრული|სამყაროს დასასრულამდე]].<ref name=mommsen236>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 236–237</ref> როდესაც ისინი საკუთარ ხანას აღწერდნენ, მას „ახალს“ უწოდებდნენ.<ref name=Dailyx>Singman ''Daily Life'' გვ. x</ref> [[1330-იანები|1330-იან]] წლებში იტალიელი ჰუმანისტი და პოეტი [[პეტრარკა|ფრანჩესკო პეტრარკა]] წინაქრისტიანულ ხანას {{lang|la|antiqua}} („ძველი“) უწოდა, ხოლო ქრისტიანულ ეპოქას — {{lang|la|nova}} („ახალი“).<ref name=idea>Knox "[https://web.archive.org/web/20120203005134/http://www.boisestate.edu/courses/latemiddleages/renaissance/historyren.shtml History of the Idea of the Renaissance]"</ref> პეტრარკა [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] დაცემის შემდგომ საუკუნეებს მიიჩნევდა [[ბნელი საუკუნეები|„ბნელ ხანად“]] კლასიკური ანტიკურობის „სინათლესთან“ შედარებით.<ref name=Mommsen227>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 227–228</ref> [[ლეონარდო ბრუნი]] იყო პირველი [[ისტორიკოსი]], რომელმაც გამოიყენა სამნაწილიანი პერიოდიზაცია თავის ნაშრომში ''ფლორენციელი ხალხის ისტორია'' ([[1442]]), სადაც შუა ეპოქად განსაზღვრა „რომის იმპერიის დაცემასა და [[XI საუკუნე]]სა და [[XII საუკუნე|XII საუკუნეებში]] ქალაქური ცხოვრების აღორძინებას შორის არსებული პერიოდი“. <ref name=Brunixvii>Bruni ''History of the Florentine people'' გვ. xvii–xviii</ref> სამნაწილიანი [[პერიოდი (პერიოდული სისტემა)|პერიოდიზაცია]] სტანდარტად დამკვიდრდა [[XVII საუკუნე|XVII საუკუნეში]], როდესაც გერმანელმა ისტორიკოსმა [[კრისტოფერ ცელარიუსი|კრისტოფ ცელარიუსმა]] ისტორია დაყო სამ ნაწილად: [[ანტიკური ხანა|ანტიკური]], შუასაუკუნეები და [[ახალი დრო|ახალი დრო]].<ref name=Murray4>Murray „Should the Middle Ages Be Abolished?“ ''Essays in Medieval Studies'' გვ. 4</ref> შუა საუკუნეების ყველაზე გავრცელებულ საწყის წერტილად მიიჩნევა [[500]] წელი,<ref>"[http://dictionary.reference.com/browse/Middle%20Ages Middle Ages]" Dictionary.com</ref> თუმცა [[ლეონარდო ბრუნი|ბრუნიმ]] პირველად გამოიყენა [[476]] წელი.<ref name="Wickham86">Wickham, Chris. ''The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000''. Penguin, 2009, გვ. 86.</ref>{{efn-ua|ეს არის წელი, როდესაც [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] ბოლო იმპერატორი იტალიიდან განიდევნა.<ref name="Wickham86" />}} ევროპის პერიფერიულ რეგიონებში ხშირად გამოიყენება უფრო გვიანი საწყისი თარიღები.<ref>მაგალითად, [[სკანდინავია]] — Helle, Kouri და Olesen (რედ.) ''Cambridge History of Scandinavia Part 1'' (გვ. 6), სადაც საწყისი თარიღია [[1000]], ან [[რუსეთი]] — Martin ''Medieval Russia 980–1584''</ref> მთლიანად ევროპის მასშტაბით, შუა საუკუნეების დასასრულად ხშირად განიხილება [[1500]],<ref>იხ. სათაურები: Watts ''Making of Polities Europe 1300–1500'', Epstein ''Economic History of Later Medieval Europe 1000–1500'' ან Holmes (რედ.) ''Oxford History of Medieval Europe''</ref> თუმცა უნივერსალური შეთანხმება საბოლოო თარიღზე არ არსებობს. კონტექსტის მიხედვით, სხვადასხვა მოვლენას იყენებენ: [[კონსტანტინოპოლის აღება]] ოსმალთა მიერ ([[1453]]), [[ქრისტეფორე კოლუმბი|კოლუმბის]] პირველი მოგზაურობა [[ამერიკა|ამერიკისკენ]] ([[1492]]) ან [[რეფორმაცია]] ([[1517]]).<ref name="Davies291">Davies, Norman. ''Europe: A History''. Oxford University Press, 1996, გვ. 291.</ref> ინგლისელი ისტორიკოსები ხშირად [[ბოსვორთის ბრძოლა|ბოსვორთის ველის ბრძოლას]] ([[1485]]) მიიჩნევენ დასასრულად.<ref>იხ. სათაური: Saul ''Companion to Medieval England 1066–1485''</ref> [[ესპანეთი|ესპანეთისთვის]] კი ფართოდ გამოყენებულია [[ფერდინანდ II (არაგონი)|ფერდინანდ II-ის]] სიკვდილი ([[1516]]), [[ისაბელ I კასტილიელი|ისაბელ I]]-ის სიკვდილი ([[1504]]) ან [[გრანადის დაცემა|გრანადის დაპყრობა]] ([[1492]]).<ref>Kamen ''Spain 1469–1714'' გვ. 29</ref> ისტორიკოსები რომანულ ენებზე მოსაუბრე ქვეყნებში შუა საუკუნეებს ორ ნაწილად ყოფენ: ადრეულ „მაღალ“ და მოგვიანო „დაბალ“ პერიოდებად. ინგლისურენოვანი ისტორიკოსები, გერმანელი კოლეგების მაგალითზე, ჩვეულებრივ ყოფენ სამ ეტაპად: „ადრეული“, „მაღალი“ და „გვიანი“ შუა საუკუნეები.<ref name="Power304">Power, Daniel. ''The Central Middle Ages: Europe 950–1320''. Routledge, 2004, გვ. 304.</ref>[[XIX საუკუნე|XIX საუკუნეში]] ხშირად მთელ შუა საუკუნეებს მოიხსენიებდნენ, როგორც [[ბნელი საუკუნეები|„ბნელ საუკუნეებს“]],<ref name=mommsen226>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 226</ref> თუმცა ამ პერიოდიზაციის გავრცელების შემდეგ ეს ტერმინი შეზღუდულად, ძირითადად ადრეული შუა საუკუნეებისთვის გამოიყენებოდა, სულ მცირე ისტორიკოსთა შორის. ==რომის იმპერიის გვიანდელი ხანა == {{Main|რომის იმპერია}} [[ფაილი:Venice city scenes - in St. Mark's square - St Mark's Basilica (11002237996).jpg|thumb|200px|გვიანი რომის ქანდაკება ოთხი [[ტეტრარქია|ტეტრარქის]] [[პორტრეტი]] ოთხი ტეტრარქის გამოსახულებით, რომელიც ინახება [[ვენეცია]]ში, იტალია.<ref name=Tansey242>Tansey, et al. ''Gardner's Art Through the Ages''. გვ. 242.</ref>]] [[რომის იმპერია]]ს უდიდესი ტერიტორიული გაფართოება [[II საუკუნე]]ში ჰქონდა; მომდევნო ორ საუკუნეში დაიწყო რომის კონტროლის თანდათანობითი შესუსტება მის გარე ტერიტორიებზე.<ref name=Cunliffe391>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 391–393.</ref> ეკონომიკური პრობლემები, მათ შორის ინფლაცია, და საზღვრებზე გარე ზეწოლა გამოიწვია [[III საუკუნის კრიზისი|III საუკუნის კრიზისი]], როდესაც იმპერატორები სწრაფად იცვლებოდნენ ახალი უზურპატორებით.<ref name=Collins3>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 3–5.</ref> [[III საუკუნე]]ში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სამხედრო ხარჯები, განსაკუთრებით ომებში [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანთა იმპერიასთან]], რომელიც შუა [[III საუკუნე]]ში გაძლიერდა.<ref name=Heather111>Heather. ''Fall of the Roman Empire''. გვ. 111.</ref> არმია გაორმაგდა, ხოლო [[რომაული ლეგიონი|ლეგიონის]] ნაცვლად ძირითადი ტაქტიკური დანაყოფები გახდა კავალერია და მცირე რაზმები.<ref name=Brown24-25>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 24–25.</ref> საგადასახადო ტვირთის ზრდამ შეამცირა [[კურიალები|კურიალთა]] (ქალაქების მიწათმფლობელი ელიტის) რაოდენობა და სურვილი, შეესრულებინათ თავიანთი ვალდებულებები. გაჩნდა პრეტენზიები, რომ იმპერიაში უფრო მეტი საგადასახადო ამკრეფი იყო, ვიდრე გადამხდელი.<ref name=Brown24-25 /> იმპერატორმა [[დიოკლეტიანე]]მ (მმართველობა [[284]]–[[305]]) [[286]] წელს იმპერია აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად დაყო, თუმცა სამართლებრივად იგი კვლავ ერთიან სახელმწიფოდ მიიჩნეოდა: ერთ ნაწილში გამოცხადებული დადგენილებები ძალაში იყო მეორეშიც.<ref name=Collins9>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 9.</ref>{{efn-ua|ეს სისტემა, რომელიც საბოლოოდ მოიცავდა ორ უფროს და ორ უმცროს თანამმართველს, ცნობილია როგორც [[ტეტრარქია]].<ref name=Collins9 />}} [[330]] წელს, სამოქალაქო ომების შემდეგ, [[კონსტანტინე დიდი]]მ (მმართველობა [[306]]–[[337]]) ქალაქი [[ბიზანტიონი]] ხელახლა დააფუძნა როგორც აღმოსავლეთის ახალი დედაქალაქი [[კონსტანტინოპოლი]].<ref name=Collins24>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 24.</ref> დიოკლეტიანეს რეფორმებმა გააძლიერა ბიუროკრატია, საგადასახადო სისტემა და არმია, რამაც დროებით გადაარჩინა იმპერია, მაგრამ ვერ აღმოფხვრა ძირითადი პრობლემები: გადაჭარბებული გადასახადები, დაბალი შობადობა და გარე ზეწოლა.<ref name=Cunliffe405>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 405–406.</ref> [[IV საუკუნე]]ში ხშირი იყო სამოქალაქო ომები მეტოქე იმპერატორებს შორის, რამაც საზღვრების დაცვისთვის განკუთვნილი ძალები შეასუსტა და [[ბარბაროსები]]ს შემოჭრა გაამარტივა.<ref name=Collins31>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 31–33.</ref> ამავე საუკუნეში რომის საზოგადოება ახალი ფორმით სტაბილიზირდა, რომელიც განსხვავდებოდა [[ანტიკური ხანა|ანტიკური ხანის]] პერიოდისგან: გაღრმავდა უფსკრული მდიდრებსა და ღარიბებს შორის და დაკნინდა მცირე ქალაქების სიცოცხლისუნარიანობა.<ref name=Brown34>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 34.</ref> კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ცვლილება იყო [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] გავრცელება იმპერიაში, რომელიც გაგრძელდა [[II საუკუნე]]დან [[V საუკუნე]]მდე.<ref name=Brown65>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 65–68.</ref><ref name=Brown82>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 82–94.</ref> [[ფაილი:Europe map 450.PNG|thumb|350px|ევროპის პოლიტიკური საზღვრების რუკა დაახლოებით [[450]] წელს]] == ბარბაროსთა თავდასხმები და დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა == [[376]] წელს [[გოთები]], რომლებიც [[ჰუნები|ჰუნებს]] გაურბოდნენ, იმპერატორ [[ვალენტი|ვალენტის]] (მმართველობა [[364]]–[[378]]) ნებართვით დასახლდნენ რომის პროვინციაში [[თრაკია]] ([[ბალკანეთი|ბალკანეთში]]). თუმცა დასახლება არასწორად წარიმართა და რომაელი მოხელეების არასწორი ქმედებების გამო გოთებმა ძარცვა-გლეჯა დაიწყეს.{{efn-ua|რეგიონში რომის სამხედრო სარდლებმა თითქოს გოთებისთვის განკუთვნილი საკვები და სხვა მარაგები მიითვისეს და შემდეგ თავადვე მიჰყიდეს. აჯანყება მაშინ დაიწყო, როცა ერთ-ერთმა რომაელმა სარდალმა გოთი ლიდერების მძევლად აყვანა სცადა, თუმცა ყველას დაჭერა ვერ მოახერხა.<ref name=Collins51>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 51.</ref>}} ვალენსი აჯანყების ჩასახშობად გაემართა, თუმცა [[ადრიანოპოლის ბრძოლა|ადრიანოპოლის ბრძოლაში]] [[378]] წლის [[9 აგვისტო|9 აგვისტოს]] დაიღუპა.<ref name=Bauer47>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 47–49.</ref> იმპერიას პრობლემებს არა მხოლოდ ჩრდილოეთის ტომობრივი გაერთიანებები უქმნიდნენ, არამედ შიდა განხეთქილებები, განსაკუთრებით [[ქრისტიანობა|ქრისტიანულ]] ეკლესიაში.<ref name=Bauer56>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 56–59.</ref> [[400]] წელს [[ვესტგუთები]] დასავლეთ რომის იმპერიაში შეიჭრნენ და, მიუხედავად იმისა რომ დროებით იტალიიდან გაძევდნენ, [[410]] წელს რომი გაძარცვეს.<ref name=Bauer80>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 80–83.</ref> [[406]] წელს [[ალანები]], [[ვანდალები]] და [[სვებები]] [[გალია|გალიაში]] გადავიდნენ; მომდევნო სამი წლის განმავლობაში მთელ გალიაში გავრცელდნენ და [[409]] წელს [[პირენეები|პირინეის]] გადალახვით თანამედროვე ესპანეთში გადავიდნენ.<ref name=Collins59>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 59–60.</ref> დაიწყო ხალხთა [[მიგრაცია]], როდესაც სხვადასხვა ხალხები, თავდაპირველად ძირითადად [[გერმანელები]], ევროპაში გადაადგილდნენ. [[ფრანკები]], [[ალემანები]] და [[ბურგუნდები]] ჩრდილოეთ გალიაში დასახლდნენ, ხოლო ანგლები, [[საქსები]] და [[იუტები]] ბრიტანეთში გადავიდნენ.<ref name=Cunliffe417>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 417.</ref> ვანდალები [[გიბრალტარის სრუტე]]ზე გადავიდნენ და [[აფრიკა (რომის პროვინცია)|აფრიკის პროვინცია]] დაიპყრეს.<ref name=Collins80>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 80.</ref> [[430-იანები|430-იან წლებში]] [[ჰუნები]] შეიჭრნენ იმპერიაში; მათი მეფე [[ატილა]] (მმართველობა [[434]]–[[453]]) [[442]] და [[447]] წლებში ბალკანეთში, [[451]] წელს გალიაში, ხოლო [[452]] წელს იტალიაში შეიჭრა.<ref name=James67>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 67–68.</ref> ჰუნთა საფრთხე [[453]] წლამდე გაგრძელდა, როდესაც ატილა გარდაიცვალა და მისი [[ჰუნები#ატილას იმპერია|კონფედერაცია]] დაიშალა.<ref name=Bauer117>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 117–118.</ref> ტომთა ამ თავდასხმებმა მთლიანად შეცვალა დასავლეთ რომის იმპერიის პოლიტიკური და დემოგრაფიული სურათი.<ref name=Cunliffe417 /> [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოსთვის იმპერიის დასავლეთი ნაწილი მცირე პოლიტიკური ერთეულებად დაიშალა, რომელთაც საუკუნის დასაწყისში შემოსეული ტომები მართავდნენ.<ref name=Wickham79>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 79.</ref> დასავლეთ რომის უკანასკნელი იმპერატორის, [[რომულუს ავგუსტულუსი|რომულუს ავგუსტულუსის]] გადაყენება [[476]] წელს ტრადიციულად დასავლეთ რომის იმპერიის დასრულების თარიღად მიიჩნევა.<ref name="Wickham86" />{{efn-ua|ალტერნატიულ თარიღად ხშირად [[480]] მიიჩნევა, რადგან ამ წელს გარდაიცვალა რომულუს ავგუსტულუსის წინამორბედი [[იულიუს ნეპოსი]], რომელიც [[დალმატია]]ში იმპერატორის ტიტულს ინარჩუნებდა.<ref name="Wickham86" />}} [[493]] წლისთვის [[ოსტგუთები|ოსტგოთებ]]მა იტალიის ნახევარკუნძული დაიპყრეს.<ref name=Collins107>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 107–109.</ref> [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია]], რომელიც დასავლეთის დაცემის შემდეგ [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერიად]] იწოდებოდა, ვეღარ აკონტროლებდა დაკარგულ დასავლეთის ტერიტორიებს. ბიზანტიის იმპერატორები მხოლოდ პრეტენზიას აცხადებდნენ დასავლეთზე, მაგრამ რეალური ძალაუფლება აღარ ჰქონდათ. დასავლეთის მეფეებს შორის არც ერთს არ გაუბედავს იმპერატორის ტიტულის მიღება, თუმცა ბიზანტია დასავლეთის უმეტეს ნაწილს ვერ აკონტროლებდა. გამონაკლისი იყო მხოლოდ [[იუსტინიანე I|იუსტინიანეს]] მმართველობისას ([[527]]–[[565]]) გოთების ომის დროს ხმელთაშუაზღვისპირეთისა და [[იტალიის ნახევარკუნძული|იტალიის ნახევარკუნძულის]] დროებითი დაბრუნება.<ref name=Collins116>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 116–134.</ref> == ადრეული შუა საუკუნეები == === ახალი საზოგადოებები === [[ფაილი:Europe and the Near East at 476 AD.png|thumb|300px|[[ბარბაროსული სამეფოები]] და ტომები დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ]] დასავლეთ ევროპის პოლიტიკური სტრუქტურა შეიცვალა [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] ერთიანობის დასრულების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ხანის ხალხთა მოძრაობები ხშირად „შემოსევებად“ არის აღწერილი, ისინი მხოლოდ სამხედრო ლაშქრობებს არ წარმოადგენდა, არამედ მთელი ხალხების მიგრაციას იმპერიის ტერიტორიაზე. ასეთ მოძრაობას ხელს უწყობდა დასავლეთ რომის ელიტების უარი, დაეფინანსებინათ არმია ან გადაეხადათ ის გადასახადები, რომლებიც სამხედრო ძალას მიგრაციის შეჩერების საშუალებას მისცემდა.<ref name=Brown122>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 122–124.</ref> [[V საუკუნე]]ს იმპერატორები ხშირად კონტროლდებოდნენ სამხედრო ძლევამოსილი პირების მიერ, როგორებიც იყვნენ [[სტილიქონი]] (გ. [[408]]), [[აეციუსი]] (გ. [[454]]), [[ასპარი]] (გ. [[471]]), [[რიციმერი]] (გ. [[472]]) და [[გუნდობადი]] (გ. [[516]]) რომლებიც სრულად ან ნაწილობრივ არარომაული წარმოშობის იყვნენ. დასავლეთ იმპერატორთა დინასტიის შეწყვეტის შემდეგ მათ ადგილს მეფეები იკავებდნენ, რომელთაც ანალოგიური წარმომავლობა ჰქონდათ. ახალი მეფეებისა და რომაული ელიტების ქორწინებები გავრცელებული მოვლენა იყო.<ref name=Wickham95>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 95–98.</ref> ამან გამოიწვია რომაული კულტურის შერწყმა დამპყრობელი ტომების წესჩვეულებებთან. მაგალითად, პოპულარული კრებები, სადაც თავისუფალ მამაკაცებს შეეძლოთ მონაწილეობა პოლიტიკური საკითხების განხილვაში, მეტად გავრცელდა, ვიდრე ეს რომის სახელმწიფოში იყო მიღებული.<ref name=Wickham100>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 100–101.</ref> მატერიალური არტეფაქტები, რომლებიც რომაელებსა და ტომებს ეკუთვნოდათ, ერთმანეთთან ძალიან ჰგავდა — ტომური ნივთები ხშირად რომაულის მიხედვით იყო მოდელირებული.<ref name=Collins100>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 100.</ref> ახალი სამეფოების განათლებული და სამეცნიერო კულტურაც რომაული ინტელექტუალური ტრადიციების გაგრძელებას წარმოადგენდა.<ref name=Collins96>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 96–97.</ref> მნიშვნელოვანი განსხვავება კი იყო ნელ-ნელა გადასახადებიდან შემოსავლების შემცირება. ბევრი ახალი პოლიტიკური ერთეული არმიას გადასახადებით აღარ ინახავდა; მათ სანაცვლოდ მიწას ან ქირას აძლევდნენ. შესაბამისად, დიდი გადასახადების სისტემა დაიშალა.<ref name=Wickham102>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 102–103.</ref> ომები ხშირი იყო როგორც სამეფოებს შორის, ისე მათი შიგნით. მონობა შემცირდა, რადგან მონათა მიწოდება შესუსტდა, ხოლო საზოგადოება უფრო აგრარულ ხასიათს იღებდა.<ref name=Backman86>Backman. ''Worlds of Medieval Europe''. გვ. 86–91.</ref>{{efn-ua|ინგლისური სიტყვა „slave“ მომდინარეობს ლათინური ტერმინიდან „slavicus“, რომელიც [[სლავები|სლავებს]] აღნიშნავდა.<ref name=Dict261>Coredon. ''Dictionary of Medieval Terms''. გვ. 261.</ref>}} [[ფაილი:Theoderic Quarter Siliqua 80000847.jpg|thumb|left|220px|[[ოსტგოთები|ოსტგოთთა]] ლიდერ [[თეოდორიხ დიდი|თეოდორიხ დიდის]] მონეტა, მოჭრილი [[მილანი]]ში ([[იტალია]]), დაახლ. [[491]]–[[501]] წწ.]] [[V საუკუნე]]დან [[VIII საუკუნე]]მდე პერიოდში ცენტრალიზებული რომაული მმართველობის დაკნინებით დარჩენილი „ვაკუუმი“ ახალმა ხალხებმა და ლიდერებმა შეავსეს.<ref name=Collins96 /> [[ოსტგოთები]] — გოთთა ტომი — [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოს იტალიაში დასახლდნენ [[თეოდორიხ დიდი|თეოდორიხ დიდის]] (გ. [[526]]) ხელმძღვანელობით და ჩამოაყალიბეს ოსტგოთთა სამეფო, რომელიც იტალიელებსა და ოსტგოთებს შორის თანამშრომლობით ხასიათდებოდა (ყოველ შემთხვევაში, თეოდორიხის მეფობის ბოლო წლამდე).<ref name=James82>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 82–88.</ref> [[ბურგუნდები]] [[გალია|გალიაში]] დასახლდნენ; მათი უფრო ადრეული სამეფო [[436]] წელს [[ჰუნები|ჰუნებმა]] გაანადგურეს, რის შემდეგაც [[440-იანები|440-იანებში]] ახალი სამეფო შექმნეს. [[ჟენევა]]სა და [[ლიონი|ლიონს]] შორის მდებარე არეალი [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოსა და [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] დასაწყისში [[ბურგუნდია|ბურგუნდიად]] იქცა.<ref name=James77>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 77–78.</ref> გალიის სხვა რეგიონებში [[ფრანკები]] და [[ბრიტანები|კელტი ბრიტანელები]] მცირე პოლიტიკურ ერთეულებს ქმნიდნენ. ფრანცია (ფრანკთა სამეფო) ჩრდილოეთ გალიაში კონცენტრირდა; მისი ადრეული, შედარებით კარგად ცნობილი მეფეა [[ხილდერიხ I]] (გ. [[481]]). მისი სამარე [[1653]] წელს აღმოაჩინეს და გამორჩეულია მდიდარი [[საფლავის ინვენტარი|საფლავის ინვენტარით]] — იარაღითა და დიდი რაოდენობის ოქროთი.<ref name=James79>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 79–80.</ref> ხილდერიკის ვაჟის, [[ხლოდვიგ I]]-ის (მმართველობა [[509]]–[[511]]) — [[მეროვინგები|მეროვინგთა დინასტიის]] დამფუძნებლის — დროს ფრანკთა სამეფო გაფართოვდა და [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობაზე]] მოექცა. [[ბრიტანეთი|ბრიტანელებმა]] — [[ბრიტანეთი|ბრიტანეთის]] (დღევანდელი [[დიდი ბრიტანეთი|დიდი ბრიტანეთის]]) მკვიდრებმა — დასახლება დაიწყეს დღევანდელ [[ბრეტანი]]ში.<ref name=James78>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 78–81.</ref>{{efn-ua|სახელწოდება „ბრეტანი“ სწორედ ამ ბრიტანელთა მიგრაციას უკავშირდება.<ref name=James78 />}} სხვა მონარქიები ჩამოყალიბდა [[ვესტგუთების სამეფო|ვესტგუთთა]] სამეფოში [[იბერიის ნახევარკუნძული|იბერიაზე]], [[სვებები|სვებებში]] — იბერიის ჩრდილო-დასავლეთში — და [[ვანდალთა სამეფო|ვანდალთა სამეფოში]] [[ჩრდილოეთი აფრიკა|ჩრდილოეთ აფრიკაში]].<ref name=James77 /> [[VI საუკუნე]]ში [[ლანგობარდები]] ჩრდილოეთ იტალიაში დასახლდნენ და [[ოსტგუთები|ოსტგუთთა სამეფო]] [[სამთავროები|სამთავროების]] ერთობლიობით ჩაანაცვლეს, რომლებიც ხანდახან ერთობლივ მეფეს ირჩევდნენ. [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოს ეს მოდელი მუდმივმა მონარქიამ შეცვალა — [[ლანგობარდთა სამეფო]].<ref name=Collins196>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 196–208.</ref> შემოსევებმა/მიგრაციებმა ევროპაში ახალი ეთნიკური ჯგუფების გაჩენა განაპირობეს, თუმცა მოსახლეობის ნაკადები რეგიონების მიხედვით განსხვავდებოდა. მაგალითად, გალიაში დამპყრობლები ბევრად მასშტაბურად დასახლდნენ ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ვიდრე სამხრეთ-დასავლეთით. [[სლავები]] [[ცენტრალური ევროპა|ცენტრალურ]] და [[აღმოსავლეთ ევროპა|აღმოსავლეთ ევროპაში]] და [[ბალკანეთის ნახევარკუნძული|ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე]] დაფენის. ხალხების გადაადგილებას ენობრივი ცვლილებებიც მოჰყვა. [[ლათინური ენა|ლათინური]] — [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] წიგნიერი ენა — თანდათან [[ვერნაკულარული ენები|ვერნაკულარულმა ენებმა]] შეცვალეს.; ეს ენები ლათინურიდან განვითარდა, მაგრამ მისგან განსხვავდებოდა და ერთობლივად [[რომანტიკული ენები|რომანტიკულ ენებად]] იწოდება. ეს გარდაქმნა საუკუნეებს გაგრძელდა. [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიაში]] [[ბერძნული ენა|ბერძნული]] შეინარჩუნდა, ხოლო სლავების მიგრაციამ [[სლავური ენები]] დაამკვიდრა აღმოსავლეთ ევროპაში.<ref name=Davies235>Davies. ''Europe: A History''. გვ. 235–238.</ref> === ბიზანტიის გადარჩენა === [[ფაილი:Sanvitale03.jpg|thumb|right|260px|[[მოზაიკა]], სადაც გამოსახულია [[იუსტინიანე I|იუსტინიანე]] [[რავენა]]ში — ეპისკოპოს მაქსიმიანეს, მცველებსა და კარისკაცებთან ერთად.<ref name=Adams158>Adams. ''History of Western Art''. გვ. 158–159.</ref>]] როდესაც დასავლეთ ევროპაში ახალი სამეფოები ყალიბდებოდა, [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია]] უცვლელად შენარჩუნდა და ეკონომიკურმა აღმავლობამ [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] დასაწყისამდე გასტანა. აღმოსავლეთ ნაწილზე შემოსევები შედარებით იშვიათი იყო და უმეტესად [[ბალკანეთი|ბალკანეთში]] ხდება. იმპერიის ტრადიციულ მოწინააღმდეგე [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანებთან]] მშვიდობა თითქმის მთელ [[V საუკუნე]]ს გაგრძელდა. აღმოსავლეთ იმპერია განსხვავდებოდა სახელმწიფო და [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული ეკლესიის]] მჭიდრო ურთიერთობით — დოგმატიკურმა საკითხებმა პოლიტიკაში ისეთი წონა შეიძინა, როგორიც დასავლეთ ევროპაში არ ჰქონია. მნიშვნელოვანი სამართლებრივი სიახლე იყო [[რომის სამართალი|რომის სამართლის]] კოდიფიკაცია: პირველი მცდელობა — ''Codex Theodosianus'' — დასრულდა [[438]] წელს.<ref name=Wickham81>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 81–83.</ref> იმპერატორ [[იუსტინიანე I|იუსტინიანეს]] (მმართველობა [[527]]–[[565]]) დროს შედგა მეორე, ბევრად უფრო სისტემური კრებული — ''Corpus Juris Civilis''.<ref name=Bauer200>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 200–202.</ref> იუსტინიანემვე დაასკვნა [[კონსტანტინოპოლი]]ში [[ჰაგია სოფია|ჰაგია სოფიას]] მშენებლობა და განახორციელა ჩრდილოეთ აფრიკის (ვანდალებისგან) და იტალიის (ოსტგოთებისგან) დაბრუნება [[ველისარიუსი|ველისარიუსის]] (გ. [[565]]) სარდლობით.<ref name=Bauer206>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 206–213.</ref><ref name=Collins126>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 126, 130.</ref> [[542]] წლის მომაკვდინებელმა [[იუსტინიანეს შავი ჭირი|შავმა ჭირმა]] კი იტალიის სრულ რიკონკისტას ხელი შეუშალა და იმპერია თავდაცვით ზომებზე გადაიყვანა.<ref name=Bauer206 /> იუსტინიანეს სიკვდილის ჟამს ბიზანტიას ეკავა იტალიის უმეტესი ნაწილი, ჩრდილოეთ აფრიკა და მცირე საყრდენი სამხრეთ ესპანეთში. ისტორიკოსთა ნაწილი აკრიტიკებს იუსტინიანეს რიკონკისტას იმპერიის „გადაჭარბებული გაწელვის“ გამო და მიიჩნევს, რომ ამან გზა გაუხსნა ადრეულ მუსლიმანურ დაპყრობებს. თუმცა მისი მემკვიდრეების სირთულეები მხოლოდ ომის გადასახადებით არ იყო გამოწვეული; დიდი პრობლემა იყო იმპერიის არსებითად ცივილური ხასიათი, რის გამოც მობილიზაცია და ჯარის სწრაფი დამატება ჭირდა.<ref name=Brown8>Brown, „Transformation of the Roman Mediterranean“, ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'', გვ. 8–9.</ref> აღმოსავლეთ იმპერიაში დამატებითი ზეწოლა შეიქმნა [[სლავები|სლავების]] ნელი, მაგრამ თანმიმდევრული შეღწევით [[ბალკანეთი|ბალკანეთში]]. პროცესი ეტაპობრივად დაიწყო, მაგრამ [[540-იანები|540-იანების]] ბოლოსთვის სლავური ტომები უკვე [[თრაკია]]სა და ილირიკონში იყვნენ; [[551]] წელს მათ [[ადრიანოპოლი|ადრიანოპოლთან]] იმპერიული არმია დაამარცხეს. [[560-იანები|560-იანებში]] ჩრდილოეთ [[დუნაის]] ნაპირზე დამკვიდრებული [[ავარები]] სწრაფ გაფართოებას შეუდგნენ და [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის ცენტრალურ ევროპაში დომინანტ ძალად იქცნენ, ბიზანტიელ იმპერატორებს რეგულარული ხარკის გადახდას აიძულებდნენ და ძლიერებად დარჩნენ [[796]] წლამდე.<ref name=James95>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 95–99.</ref> მას შემდეგ, რაც იმპერატორმა [[მავრიკიოსი (ბიზანტია)|მავრიკიმ]] (მმართველობა [[582]]–[[602]]) მონაწილეობა მიიღო სასანიანთა დინასტიურ კრიზისში და დაეხმარა [[ხოსრო II|ხოსრო II]]-ს ტახტზე აღზევებაში, შედგა მშვიდობა; მაგრამ მავრიკის დამხობის შემდეგ სასანიანებმა დაიწყეს თავდასხმები და იმპერატორ [[ჰერაკლე (ბიზანტია)|ჰერაკლეს]] (მმართველობა [[610]]–[[641]]) პირველ წლებში [[ეგვიპტე]], [[სირია]] და [[ანატოლია]] დროებით დაიკავეს. ჰერაკლემ წარმატებული საპასუხო ლაშქრობებით დაბრუნება შეძლო; [[628]] წელს დაიდო ზავი და დაკარგული ტერიტორიები კვლავ ბიზანტიას დაუბრუნდა.<ref name=Collins140>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 140–143.</ref> === დასავლური საზოგადოება === {{იხილეთ აგრეთვე|ადრეული შუა საუკუნეების ევროპული სამოსი|შუა საუკუნეების სამზარეულო}} [[დასავლეთი ევროპა|დასავლეთ ევროპაში]] ძველი რომაული ელიტის ზოგიერთი ოჯახი გაქრა, ხოლო სხვები საერო საქმეებთან შედარებით უფრო მეტად საეკლესიო საქმიანობაში ჩაერთნენ. [[ლათინური ლიტერატურა|ლათინურ სწავლულობასა]] და განათლებასთან დაკავშირებული ღირებულებები მეტწილად შესუსტდა. მართალია, წერა-კითხვის ცოდნა კვლავ მნიშვნელოვან უნარად რჩებოდა, თუმცა იგი უფრო პრაქტიკულ საჭიროებად იქცა, ვიდრე ელიტური სტატუსის ნიშნად. [[IV საუკუნე|IV საუკუნეში]] [[იერონიმე]]მ, რომელიც [[420]] წელს გარდაიცვალა, სიზმარში იხილა, რომ ღმერთი მას [[ბიბლია|ბიბლიაზე]] მეტად [[ციცერონი]]ს კითხვაში გატარებული დროის გამო საყვედურობდა. [[VI საუკუნე|VI საუკუნეში]] მსგავსი სიზმარი ჰქონდა [[გრიგოლ ტურელი|გრიგოლ ტურელსაც]], რომელიც [[594]] წელს გარდაიცვალა, თუმცა მას ციცერონის კითხვის ნაცვლად [[სტენოგრაფია|სტენოგრაფიის]] შესწავლის გამო გაკიცხვა ესიზმრა.<ref name=Brown174>Brown ''World of Late Antiquity'' pp. 174–175</ref> [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის ეკლესიაში რელიგიური სწავლების მთავარ საშუალებად წიგნი კი არა, მუსიკა და ხელოვნება იქცა.<ref name=Brown181>Brown ''World of Late Antiquity'' p. 181</ref> ინტელექტუალური ძალისხმევის დიდი ნაწილი კლასიკური სწავლულობის მიბაძვას ხმარდებოდა, თუმცა ამავე პერიოდში შეიქმნა რამდენიმე ორიგინალური ნაწარმოებიც, ასევე არსებობდა ზეპირი ტექსტები, რომლებიც დღემდე არ შემონახულა. ეპოქისთვის ტიპური იყო [[სიდონიუს აპოლინარისი]]ს, რომელიც [[489]] წელს გარდაიცვალა, [[კასიოდორე]]ს, რომელიც დაახლოებით [[585]] წელს გარდაიცვალა, და [[ბოეთიუსი]]ს, რომელიც დაახლოებით [[525]] წელს გარდაიცვალა, თხზულებები.<ref name=Brown45>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' pp. 45–49</ref> ცვლილებები შეეხო საერო საზოგადოებასაც. არისტოკრატიული კულტურის ცენტრში თანდათან მოექცა არა ლიტერატურული საქმიანობა, არამედ დიდ დარბაზებში გამართული საზეიმო ნადიმები. ელიტის სამოსი ძვირფასი ქვებითა და ოქროთი იყო შემკული. დიდებულები და მეფეები მფარველობდნენ მებრძოლთა ამალებს, რომლებიც სამხედრო ძალების ძირითად საყრდენს წარმოადგენდნენ.{{efn-ua|ისტორიკოსები ასეთ ამალებს ''კომიტატუსს'' უწოდებენ, თუმცა ეს ტერმინი თანამედროვე წყაროებში არ გვხვდება. იგი [[XIX საუკუნე|XIX საუკუნეში]] იქნა ადაპტირებული იმ სიტყვიდან, რომელსაც [[II საუკუნე|II საუკუნის]] ისტორიკოსი [[ტაციტუსი]] იყენებდა ბატონის ან მეფის უახლოესი თანამებრძოლების აღსანიშნავად.<ref name=Dict80>Coredon ''Dictionary of Medieval Terms'' p. 80</ref> ''კომიტატუსი'' შედგებოდა ახალგაზრდა მამაკაცებისგან, რომელთაც თავიანთი ბატონისადმი სრული ერთგულება მოეთხოვებოდათ. თუ მათი ფიცით დაკავშირებული ბატონი დაიღუპებოდა, მათაც სიკვდილამდე ბრძოლა უნდა გაეგრძელებინათ.<ref name=Geary56>Geary ''Before France and Germany'' pp. 56–57</ref>}} ელიტაში დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საგვარეულო კავშირებს, ისევე როგორც ერთგულების, სიმამაცისა და ღირსების ღირებულებებს. ამ კავშირებმა არისტოკრატიულ საზოგადოებაში შუღლისა და საგვარეულო დაპირისპირებების გავრცელებას შეუწყო ხელი. ასეთ შემთხვევებს აღწერს [[გრიგოლ ტურელი]] [[მეროვინგები|მეროვინგულ]] [[გალია]]შიც. როგორც ჩანს, დაპირისპირებების უმეტესობა საკმაოდ სწრაფად სრულდებოდა გარკვეული [[ვერგელდი|კომპენსაციის]] გადახდით.<ref name=Wickham189>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 189–193</ref> ქალები არისტოკრატიულ საზოგადოებაში ძირითადად ცოლებისა და დედების როლით მონაწილეობდნენ; განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მმართველის დედის სტატუსი მეროვინგულ გალიაში. [[ანგლოსაქსები|ანგლოსაქსურ]] საზოგადოებაში, მცირეწლოვანი მმართველების სიმცირის გამო, დედოფალ-დედებს შედარებით ნაკლები როლი ჰქონდათ, თუმცა ეს ნაწილობრივ მონასტრების [[აბატი|აბატი ქალები]]ს გაზრდილი გავლენით კომპენსირდებოდა. მხოლოდ იტალიაში ჩანს, რომ ქალები ყოველთვის მამაკაცი ნათესავის მფარველობისა და კონტროლის ქვეშ განიხილებოდნენ.<ref name=Wickham195>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 195–199</ref> [[ფაილი:Frühmittelalterliches Dorf.jpg|ადრეული [[შუა საუკუნეები]]ს [[გლეხობა|გლეხური]] სოფლის რეკონსტრუქცია [[ბავარია]]ში, [[გერმანია]]|მინი|მარცხნივ]] გლეხური საზოგადოება არისტოკრატიასთან შედარებით გაცილებით სუსტად არის დოკუმენტირებული. ისტორიკოსებისთვის ხელმისაწვდომი ცნობების უდიდესი ნაწილი [[არქეოლოგია|არქეოლოგიიდან]] მოდის; [[IX საუკუნე|IX საუკუნემდე]] გლეხური ცხოვრების ამსახველი დეტალური წერილობითი წყაროები მცირე რაოდენობითაა შემონახული. დაბალი სოციალური ფენების შესახებ არსებული აღწერების უმეტესობა ან [[კოდექსი|სამართლებრივი კოდექსებიდან]], ან ზედა ფენების წარმომადგენელ ავტორთა თხზულებებიდან მომდინარეობს.<ref name=Wickham204>Wickham ''Inheritance of Rome'' p. 204</ref> დასავლეთში მიწათმფლობელობის ფორმები ერთგვაროვანი არ იყო. ზოგიერთ რეგიონში მიწები ძლიერ დანაწევრებული იყო, სხვაგან კი ფართო და ერთმანეთთან დაკავშირებული მიწის მასივები ჭარბობდა. ამ განსხვავებებმა გლეხური საზოგადოებების მრავალფეროვნება განაპირობა: ზოგიერთ მათგანზე არისტოკრატი მიწათმფლობელები დომინირებდნენ, სხვები კი შედარებით დიდ ავტონომიას ინარჩუნებდნენ.<ref name=Wickham205>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 205–210</ref> დასახლების ფორმებიც მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა. ზოგიერთი გლეხი დიდ დასახლებებში ცხოვრობდა, რომელთა მოსახლეობა ზოგჯერ 700 ადამიანს აღწევდა. სხვები რამდენიმე ოჯახისგან შემდგარ მცირე ჯგუფებად სახლდებოდნენ ან ცალკეულ მეურნეობებში ცხოვრობდნენ, რომლებიც სოფლის სივრცეში გაფანტულად იყო განლაგებული. არსებობდა ისეთი რეგიონებიც, სადაც ორი ან მეტი დასახლების ტიპი ერთდროულად იყო გავრცელებული.<ref name=Wickham211>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 211–212</ref> გვიანრომაული პერიოდისგან განსხვავებით, თავისუფალი გლეხისა და არისტოკრატის სამართლებრივ სტატუსებს შორის მკვეთრი ზღვარი აღარ არსებობდა; თავისუფალი გლეხის ოჯახს, ძლიერი ბატონის სამხედრო სამსახურის მეშვეობით, რამდენიმე თაობის განმავლობაში არისტოკრატიაში დაწინაურებაც შეეძლო.<ref name=Wickham215>Wickham ''Inheritance of Rome'' p. 215</ref> ადრეულ შუა საუკუნეებში მნიშვნელოვნად შეიცვალა რომაული საქალაქო ცხოვრება და კულტურაც. მიუხედავად იმისა, რომ იტალიის ქალაქები დასახლებული დარჩა, მათი ზომა საგრძნობლად შემცირდა. მაგალითად, [[რომი]]ს მოსახლეობა ასიათასებიდან დაახლოებით 30,000-მდე შემცირდა [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის. რომაული ტაძრები ქრისტიანულ ეკლესიებად გადაკეთდა, ხოლო ქალაქის კედლები კვლავ გამოიყენებოდა.<ref name=Brown24-26>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' pp. 24–26</ref> ჩრდილოეთ ევროპაშიც ქალაქები დაპატარავდა, ხოლო სამოქალაქო ძეგლებსა და სხვა საზოგადოებრივ ნაგებობებს სამშენებლო მასალის მისაღებად შლიდნენ. ახალი სამეფოების ჩამოყალიბება ხშირად გარკვეულ ზრდას იწვევდა იმ ქალაქებში, რომლებიც დედაქალაქებად აირჩიეს.<ref name=City3>Gies and Gies ''Life in a Medieval City'' pp. 3–4</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ებრაული თემები რომის იმპერიის ბევრ ქალაქში არსებობდა, [[ებრაელები|ებრაელე]]ბი იმპერიის ქრისტიანობაზე მოქცევის შემდეგ პერიოდულად დევნას განიცდიდნენ. ოფიციალურად ისინი ითმენდნენ, თუმცა მათ მიმართ მოქმედებდა გაქრისტიანების მცდელობები და ზოგჯერ ახალ ტერიტორიებზე დასახლებისკენაც მოუწოდებდნენ.<ref name=Jews191>Loyn "Jews" ''Middle Ages'' p. 191</ref> === ისლამის აღზევება === {{მთავარი|ისლამის გავრცელება|ადრეული მუსლიმური დაპყრობები}} [[ფაილი:Map of expansion of Caliphate.svg|upright=1.3|thumb|[[ადრეული მუსლიმური დაპყრობები]] {{legend|#a1584e|გაფართოება მუჰამედის მმართველობის პერიოდში, [[622]]–[[632]]}} {{legend|#ef9070|გაფართოება მართლმორწმუნე ხალიფების სახალიფოს პერიოდში, [[632]]–[[661]]}} {{legend|#fad07d|გაფართოება ომაიანთა სახალიფოს პერიოდში, [[661]]–[[750]]}}]] [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსა და [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] დასაწყისში [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია|აღმოსავლეთ რომის იმპერიასა]] და [[ირანი|ირანში]] რელიგიური წარმოდგენები გარდაქმნის პროცესში იყო. [[იუდაიზმი]] აქტიურ მისიონერულ რელიგიას წარმოადგენდა და მასზე, სულ მცირე, ერთი [[არაბები|არაბი]] პოლიტიკური ლიდერი მაინც მოექცა.{{efn-ua|[[დუ ნუვასი]], დღევანდელი [[იემენი|იემენის]] ტერიტორიაზე არსებული სამეფოს მმართველი, [[525]] წელს იუდაიზმზე მოექცა. ქრისტიანთა შემდგომმა დევნამ კი მისი სამეფოს წინააღმდეგ [[ეთიოპია|ეთიოპიის]] [[აქსუმის სამეფო|აქსუმელთა]] ლაშქრობა და ქვეყნის დაპყრობა გამოიწვია.<ref name=Collins138>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 138–139</ref>}} ამასთანავე, იუდეველი თეოლოგები ქმნიდნენ პოლემიკურ ნაშრომებს, რომლებშიც თავიანთ რელიგიას ქრისტიანული და ისლამური გავლენებისაგან იცავდნენ.<ref>{{Cite book |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780199730049.001.0001 |title=The Oxford Dictionary of the Jewish Religion |date=2011-01-01 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973004-9 |editor-last=Berlin |editor-first=Adele |editor-last2=Grossman |editor-first2=Maxine}}</ref> ქრისტიანობა აქტიურ მისიონერულ საქმიანობას ეწეოდა და მოქცეულთა მოსაპოვებლად სპარსელთა [[ზოროასტრიზმი|ზოროასტრიზმს]] უწევდა კონკურენციას, განსაკუთრებით — [[არაბეთის ნახევარკუნძული|არაბეთის ნახევარკუნძულის]] მოსახლეობაში. ამ მრავალფეროვანმა რელიგიურმა და პოლიტიკურმა გარემოებებმა თავი მოიყარა [[ისლამი|ისლამის]] წარმოშობაში, რომელიც არაბეთში [[მუჰამედი|მუჰამედის]] სიცოცხლეში ჩამოყალიბდა (გ. [[632]]).<ref name=Collins143>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 143–145</ref> მისი გარდაცვალების შემდეგ მუსლიმურმა ძალებმა აღმოსავლეთ რომის იმპერიისა და სპარსეთის დიდი ნაწილი დაიპყრეს. ეს პროცესი დაიწყო სირიის დაპყრობით [[634]]–[[635]] წლებში, გაგრძელდა სპარსეთის დაპყრობით [[637]]–[[642]] წლებში, შემდეგ კი გავრცელდა ეგვიპტეზე [[640]]–[[641]] წლებში, [[მაღრიბის მუსლიმური დაპყრობა|ჩრდილოეთ აფრიკაზე]] [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] მეორე ნახევარში და [[პირენეს ნახევარკუნძული|იბერიის]] ნახევარკუნძულზე [[711]] წელს.<ref name=Collins149>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 149–151</ref> [[714]] წლისთვის მუსლიმური ძალები აკონტროლებდნენ ნახევარკუნძულის დიდ ნაწილს, რომელსაც მათ [[ალ-ანდალუსი]] უწოდეს.<ref name=Reilly52>Reilly ''Medieval Spains'' pp. 52–53</ref> ისლამურმა დაპყრობებმა თავის მწვერვალს [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნის]] შუა ხანებში მიაღწია. [[პუატიეს ბრძოლა (732)|ტურის ბრძოლა]]ში [[732]] წელს მუსლიმური ძალების დამარცხებამ ფრანკებს სამხრეთ საფრანგეთის ხელახალი დაპყრობის შესაძლებლობა მისცა; თუმცა ევროპაში ისლამური გაფართოების შეჩერების მთავარი მიზეზი [[ომაიანთა სახალიფო|ომაიანთა სახალიფოს]] დამხობა და მისი [[აბასიანთა სახალიფო|აბასიანთა სახალიფოთი]] ჩანაცვლება იყო. აბასიანებმა დედაქალაქი [[ბაღდადი|ბაღდადში]] გადაიტანეს და ევროპაზე მეტად ახლო აღმოსავლეთზე გაამახვილეს ყურადღება. შედეგად მათ მუსლიმური მიწების ნაწილებზე კონტროლი დაკარგეს. ომაიანთა შთამომავლებმა იბერიის ნახევარკუნძულზე მოიკიდეს ფეხი, [[აღლაბიდები]] ჩრდილოეთ აფრიკას აკონტროლებდნენ, ხოლო [[ტულუნიდები]] ეგვიპტის მმართველებად იქცნენ.<ref name=Brown15>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' p. 15</ref> [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნის]] შუა ხანებისთვის ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში ახალი სავაჭრო ურთიერთობები ყალიბდებოდა: ფრანკებსა და არაბებს შორის ვაჭრობამ ძველი [[რომი|რომაული]] [[ეკონომიკა]] ჩაანაცვლა. ფრანკები არაბებს აძლევდნენ ხე-ტყეს, ბეწვეულს, ხმლებსა და დამონებულ ადამიანებს, სანაცვლოდ კი იღებდნენ აბრეშუმსა და სხვა ქსოვილებს, სანელებლებსა და ძვირფას ლითონებს.<ref name=Cunliffe427>Cunliffe ''Europe Between the Oceans'' pp. 427–428</ref> === ვაჭრობა და ეკონომიკა === {{მთავარი|შუა საუკუნეების ეკონომიკური ისტორია}} [[IV საუკუნე|IV]] და [[V საუკუნე|V საუკუნეების]] მიგრაციებმა და შემოსევებმა [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვის]] ირგვლივ არსებული სავაჭრო ქსელები მოშალა. აფრიკული საქონლის ევროპაში შეტანა შეწყდა: თავდაპირველად იგი კონტინენტის შიდა რეგიონებიდან გაქრა, ხოლო [[VII საუკუნე|VII საუკუნისთვის]] მხოლოდ რამდენიმე ქალაქში, მათ შორის [[რომი|რომსა]] და [[ნეაპოლი|ნეაპოლში]], გვხვდებოდა. [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] ბოლოს, მუსლიმური დაპყრობების გავლენით, აფრიკული პროდუქცია [[დასავლეთი ევროპა|დასავლეთ ევროპაში]] აღარ ფიქსირდებოდა. ადრეულ შუა საუკუნეებში ძველი რომაული სამყაროს მთელ სივრცეში შორეული ვაჭრობის საქონლის ადგილობრივი ნაწარმით ჩანაცვლების ტენდენცია გამოიკვეთა. ეს განსაკუთრებით შესამჩნევი იყო იმ მიწებზე, რომლებიც ხმელთაშუა ზღვისპირეთს არ ეკუთვნოდა, მაგალითად, ჩრდილოეთ გალიასა და ბრიტანეთში. არქეოლოგიურ მასალაში აღმოჩენილი არალოკალური წარმოშობის ნივთები, ჩვეულებრივ, ფუფუნების საგნებს წარმოადგენდა. ჩრდილოეთ ევროპაში არა მხოლოდ სავაჭრო ქსელები იყო ადგილობრივი ხასიათის, არამედ მიმოქცევაში არსებული საქონელიც მარტივი იყო — მცირე რაოდენობით კერამიკითა და სხვა შედარებით რთული ნაწარმით. ხმელთაშუაზღვისპირეთში კი კერამიკა კვლავ ფართოდ იყო გავრცელებული და, როგორც ჩანს, იგი არა მხოლოდ ადგილობრივად იწარმოებოდა, არამედ საშუალო მანძილის სავაჭრო ქსელებითაც ვრცელდებოდა.<ref name=Wickham218>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp.&nbsp;218–219</ref> დასავლეთის სხვადასხვა გერმანულ სახელმწიფოს საკუთარი [[მონეტა|მონეტები]] ჰქონდა, რომლებიც არსებული რომაული და ბიზანტიური ნიმუშების მიბაძვით იჭრებოდა. ოქროს მონეტების მოჭრა [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] ბოლომდე, [[693]]–[[694]] წლებამდე გაგრძელდა, რის შემდეგაც მეროვინგთა სამეფოში იგი ვერცხლის მონეტამ ჩაანაცვლა. ფრანკთა ძირითადი ვერცხლის მონეტა იყო [[დენარიუსი]] ან [[დენიე]], ხოლო მისი [[ანგლოსაქსები|ანგლოსაქსური]] სახეობა [[პენი|პენის]] სახელით იყო ცნობილი. ამ რეგიონებიდან დენიე, ანუ პენი, [[700]] წლიდან [[1000]] წლამდე პერიოდში მთელ ევროპაში გავრცელდა. სპილენძისა და ბრინჯაოს მონეტები არ იჭრებოდა; ასევე არ იჭრებოდა ოქროს მონეტებიც, სამხრეთ ევროპის გარდა. არც მრავალ ერთეულად ნომინირებული ვერცხლის მონეტები მოჭრილა.<ref name=Coin>Grierson "Coinage and currency" ''Middle Ages''</ref> == შუა საუკუნეები საქართველოში == [[476]] წელს, [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] დაცემის პერიოდში, [[ქართლი|ქართლში]] მეფობდა [[ვახტანგ გორგასალი|ვახტანგ I გორგასალი]]. მისი მმართველობა ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში უკავშირდება სამეფო ხელისუფლების განმტკიცებას, [[თბილისი|თბილისის]] პოლიტიკური მნიშვნელობის ზრდას, [[მცხეთა|მცხეთიდან]] დედაქალაქის გადმოტანის პროცესის დაწყებასა და საეკლესიო ორგანიზაციის გაძლიერებას.<ref>{{cite book |last=Rapp |first=Stephen H. |title=Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts and Eurasian Contexts |publisher=Peeters Publishers |location=Leuven |year=2003 |page=320 |isbn=9789042913189}}</ref> ვახტანგის მოღვაწეობას უკავშირებენ აგრეთვე [[კათალიკოსი|კათალიკოსობის]] ინსტიტუტის განმტკიცებასა და ქართლის ეკლესიის სტატუსის ამაღლებას, თუმცა ამ პროცესის ქრონოლოგია და კანონიკური საფუძვლები ისტორიოგრაფიაში ერთმნიშვნელოვნად გადაწყვეტილი არ არის.<ref>{{cite thesis |last=Matitashvili |first=Shota |title=The Canonical Status of the Iberian (Eastern Georgian) Church during Late Antiquity and Early Middle Ages |publisher=Central European University |location=Vienna |year=2021 |pages=72, 78–80 |url=https://www.etd.ceu.edu/2021/matitashvili_shota.pdf |access-date=28 მაისი, 2026}}</ref> ქართული წყაროებისა და ისტორიოგრაფიული ტრადიციის მიხედვით, ვახტანგი სასანიანთა წინააღმდეგ ბრძოლაში დაიჭრა და მოგვიანებით გარდაიცვალა.<ref>{{cite book |last=Rayfield |first=Donald |title=Edge of Empires: A History of Georgia |publisher=Reaktion Books |location=London |year=2012 |pages=62–64 |isbn=9781780230306}}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ [[ვახტანგ გორგასალი]]ს მეფობა საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეტაპად მიიჩნევა, იგი, ჩვეულებრივ, არ განიხილება საქართველოში შუა საუკუნეების დასაწყისად. ქართულ ისტორიოგრაფიაში ამ მხრივ უფრო არსებით მიჯნად მიიჩნევა [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] სახელმწიფო [[რელიგია|რელიგიად]] გამოცხადება, რომელმაც ქვეყნის პოლიტიკური, კულტურული და საეკლესიო განვითარების მიმართულება არსებითად შეცვალა.<ref>{{cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |year=1994 |pages=20–21 |isbn=9780253209153}}</ref> შესაბამისად, საქართველოს ისტორიის პერიოდიზაციაში შუა საუკუნეების დასაწყისად ხშირად მიიჩნევა [[ქართლის მოქცევა]], ანუ დაახლოებით [[326]] წელი.<ref>{{cite journal |last=Toumanoff |first=Cyril |title=Chronology of the Early Kings of Iberia |journal=Traditio |volume=25 |year=1969 |pages=21–22 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0362152900010898}}</ref> ==ქრონოლოგიები== {| class="wikitable sortable" |+ შუალედური ეპოქების პერიოდიზაცია: ევროპული ტრადიცია და ქართული ისტორიოგრაფია ! ტრადიცია/რეგიონი !! ქვეპერიოდი (დასახელება) !! დათარიღება !! მოკლე აღწერა / საზღვრის განმსაზღვრელი ნიშნები |- | rowspan="3" | '''ევროპა (ზოგადი)''' | ადრეული შუა საუკუნეები || დაახლ. [[476]]–[[1000]] || დასავლეთ რომის დაცემიდან „მაღალ“ შუა საუკუნეებამდე; მიგრაციები, ფეოდალური ურთიერთობების ჩამოყალიბება, რომანულ/გერმანულ ტრადიციათა შერწყმა.<ref>''Encyclopaedia Britannica'', „Middle Ages: the period of European history extending from about 500 to 1400–1500 CE…“ (ბლოკი „Chronology“). იხ. ასევე „Dark/Migration period ~500–1000“. </ref><ref>საგნობრივი კონსპექტები: „ადრე შუა საუკუნეები: V ს-ის დასასრული – X ს.“</ref> |- | მაღალი (კლასიკური/განვითარებული) შუა საუკუნეები || დაახლ. [[1000]]–[[1300]] || დემოგრაფიული ზრდა, ურბანიზაცია, 12-ე ს-ის „პატარა რენესანსი“, სასახლისა და ეკლესიის ძლიერება, ჯვაროსნული მოძრაობა.<ref>''Encyclopaedia Britannica'', Middle Ages – სექცია „The High Middle Ages (11th–13th centuries)“.</ref><ref>საგნობრივი კონსპექტები: „XI–XIII სს.“</ref> |- | გვიანი შუა საუკუნეები || დაახლ. [[1300]]–[[1500]] (საბოლოო ზღვარი რეგიონულად მერყეობს [[1453]]/[[1492]]/[[1517]]) || კრიზისები და გარდაქმნები (შავი ჭირი, ომები), მოგვიანებით – ადრეული ახალი დროისკენ გადასვლა (რენესანსი, რეფორმაცია).<ref>''History of Europe'' (Britannica): „about 500 to 1400–1500 CE…“; დასასრულის ალტერნატიული თარიღები ცნობээр გამოიყენება [[კონსტანტინოპოლის აღება]] (1453), [[კოლუმბის]] მოგზაურობა (1492) და [[რეფორმაცია]] (1517).</ref> |- | rowspan="3" | '''საქართველო (ისტორიოგრაფიული პრაქტიკა)''' | ადრეფეოდალური ხანა (ქართული „ადრე შუა საუკუნეები“) || [[IV საუკუნე|IV]]–[[X საუკუნე|X]] სს. || ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად მიღებიდან (IV ს.) ფეოდალური წყობის განმტკიცებამდე; აღმოსავლეთ-რომაულ/კავკასიურ კონტექსტში ეკლესიის ინსტიტუციური გამყარება და სამეფო კერების კონსოლიდაცია.<ref>საქართველოს ისტორიის კვლევები: „საქართველო IV–VIII სს.“ (ნარკვევთა კრებულები; ნაპრინტარი გამოცემები). იხ. აგრეთვე Britannica: „The Georgians adopted Christianity… early in the 4th century.“</ref><ref>საგნობრივი მასალები: „ადრეფეოდალური ხანის“ მოხაზულობა (VI–X სს.) – თარიღების მცირე ვარიაციით.</ref> |- | მაღალი შუა საუკუნეები / „ოქროს ხანა“ || [[XI საუკუნე|XI]]–[[XIII საუკუნე|XIII]] სს. || საქართველოს პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული აღმავლობა, ცენტრალიზაცია და ექსპანსია დავით IV-ისა ([[1089]]–[[1125]]) და თამარ მეფის ([[1184]]–[[1213]]) ეპოქებში; შემოქმედებითი აფეთქება, ეკლესიური ხელოვნება, განათლების კერები (გელათი და სხვ.).<ref>''Encyclopaedia Britannica'': David IV (The Builder) – „cultural golden age … late 11th to early 13th centuries“. იხ. აგრეთვე „Georgian Golden Age“ (სამეცნიერო და ენციკლოპედიური მიმოხილვები).</ref> |- | გვიან შუა / გვიანფეოდალური ხანა || [[XIV საუკუნე|XIV]]–[[XVIII საუკუნე|XVIII]] სს. || მონღოლთა ზეწოლისა და რეგიონული იმპერიების პირობებში პოლიტიკურმა ფრაგმენტაციამ და ომებმა ფეოდალური ურთიერთობანი შეინარჩუნა და გაახანგრძლივა; ხელოვნებისა და არქიტექტურის გრძელვადიანი გაგრძელება გვიანფეოდალურ სტილებში.<ref>ქართული ხელოვნების/არქიტექტურის კვლევები გვიანფეოდალური ხანის შესახებ: ქრონოლოგიური ჩარჩო „XIV–XVIII სს.“ (მონოგრაფიები და სასწავლო კურსები).</ref> |} {| class="wikitable sortable" |+ ქრონოლოგია — ევროპა (ზოგადი) ! თარიღი !! მოვლენა !! რეგიონი !! შენიშვნა |- | [[313]] || [[მილანის ედიქტი]] || რომის იმპერია || ქრისტიანობის ლეგალიზაცია |- | [[325]] || ნიკეის პირველი კრება || ნიკეა || ეკლესიის დოგმატიკის საძირკველი |- | [[378]] || [[ადრიანოპოლის ბრძოლა]] || ბალკანეთი || იმპერატორი ვალენტი დაიღუპა |- | [[395]] || რომის იმპერიის ადმინისტრაციული გაყოფა || ევროპა || აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად |- | [[410]] || რომის აოხრება (410) (ვესტგუთები) || იტალია || ალარიხ I |- | [[439]] || კართაგენის დაპყრობა (ვანდალები) || ჩრდილოეთი აფრიკა || ვანდალთა სამეფოს გაძლიერება |- | [[451]] || კატალაუნის ველი || გალია || ჰუნების შეჩერება |- | [[455]] || რომის მეორე აოხრება (ვანდალები) || იტალია || — |- | [[476]] || დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა || იტალია || რომულუს ავგუსტულუსის გადაყენება |- | [[486]] || სუასონის ბრძოლა || გალია || ფრანკთა გაძლიერება |- | დაახლ. [[496]] || ხლოდვიგ I - ის მონათვლა || გალია || ფრანკთა ქრისტიანიზაცია |- | [[529]] || ბენედიქტური წესდება; ათენის აკადემიის დახურვა || იტალია; საბერძნეთი || მონასტრული წესის სტანდარტი; ანტიკური სკოლისტიკის დასასრული |- | [[532]] || ნიკას აჯანყება || კონსტანტინოპოლი || მასობრივი არეულობა |- | [[533]]–[[554]] || იუსტინიანეს ომები ვანდალებთან და ოსტგუთებთან || ჩრდ. აფრიკა; იტალია || იმპერიის „დაბრუნებების“ მცდელობა |- | [[537]] || [[აია სოფია|აია სოფიას]] დასრულება || კონსტანტინოპოლი || იუსტინიანეს ეპოქის არქიტექტურა |- | [[541]]–[[542]] || იუსტინიანეს შავი ჭირი || ხმელთაშუა ზღვის სივრცე || დემოგრაფიული კრიზისი |- | [[568]] || ლანგობარდები იტალიაში || იტალია || ოსტგუთთა სამეფოს მემკვიდრე ძალა |- | [[590]]–[[604]] || პაპ გრიგოლ I დიდი || რომი || ეკლესიისა და მისიის რეფორმები |- | [[622]] || ჰიჯრა || არაბეთი || ისლამური ერას დასაწყისი |- | [[632]] || მუჰამედის გარდაცვალება; არაბთა დაპყრობები იწყება || ახლო აღმოსავლეთი || სწრაფი ექსპანსია |- | [[636]] || იარმუკის ბრძოლა || სირია || ბიზანტიის მარცხი |- | [[651]] || სასანიანთა იმპერიის დაცემა || ირანი || არაბთა ხელში გადადის |- | [[711]]–[[718]] || არაბთა დაპყრობა იბერიაში || იბერიის ნახევარკუნძული || ტარიქ იბნ ზეიადის გარღვევა |- | [[717]]–[[718]] || კონსტანტინოპოლის ალყა || კონსტანტინოპოლი || არაბთა შეჩერება |- | [[732]] || ტურის/პუატიეს ბრძოლა || გალია || არაბთა ექსპანსიის შეჩერება დასავლეთ ევროპაში |- | [[751]] || პიპინი მოკლე — მეფედ შეყენება || ფრანქია || კაროლინგთა დინასტია |- | [[754]] || პიპინის დონაცია || იტალია || პაპის საჰორის დასაბამი |- | [[768]]–[[814]] || კარლოს დიდი || დასავლეთ ევროპა || ერთიანი იმპერიის შექმნა |- | [[800]] || კარლოსის კორონაცია || რომი || „რომის იმპერატორი“ |- | [[843]] || ვერდენის ხელშეკრულება || დასავლეთ ევროპა || კაროლინგთა იმპერიის დაყოფა |- | [[862]] || რიურიკის მოწოდება || ჩრდილოეთ ევროპა || რუსის სათავეები |- | [[863]] || კირილე და მეთოდი — მისია || ცენტრ. ევროპა || სლავური მწიგნობრობის საწყისები |- | [[910]] || კლიუნელთა სააბატოს დაარსება || ბურგუნდია || მონასტრული რეფორმის ცენტრი |- | [[962]] || ოტო I — წმიდა რომის იმპერია || გერმანია/იტალია || იმპერიული ტიტულის განახლება |- | [[988]] || კიევის რუსეთის გაქრისტიანება || აღმოსავლეთ ევროპა || ვლადიმირ დიდი |- | დაახლ. [[1000]] || ლეიფ ერიქსონი — ვინლენდში მისვლა || ჩრდილოეთ ატლანტიკა || ახალი სამყაროს ყველაზე ადრეული ევროპული ზღვარგადასვლა |- | [[1054]] || დიდი განხეთქილება || ევროპა || ეკლესიის გაყოფა |- | [[1066]] || [[ჰასტინგის ბრძოლა]] || ინგლისი || ნორმანთა ბატონობა |- | [[1071]] || [[მანასკერტის ბრძოლა]] || ანატოლია || ბიზანტიის მარცხი სელჩუკებთან |- | [[1075]]–[[1122]] || ინვესტიტურისათვის ბრძოლა || გერმანია/იტალია || პაპისა და იმპერატორის კონფლიქტი |- | [[1088]] || [[ბოლონიის უნივერსიტეტი]] || იტალია || ევროპის უძველესთაგან |- | [[1095]]–[[1099]] || პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობა || ლევანტი || 1099 — იერუსალიმის აღება |- | [[1122]] || ვორმსის კონკორდატი || გერმანია || ინვესტიტურის კომპრომისი |- | [[1147]]–[[1149]] || მეორე ჯვაროსნული ლაშქრობა || ლევანტი || — |- | [[1187]] || ჰათინის ბრძოლა || პალესტინა || იერუსალიმის დაკარგვა |- | [[1189]]–[[1192]] || მესამე ჯვაროსნული ლაშქრობა || ლევანტი || — |- | [[1204]] || კონსტანტინოპოლის აოხრება (IV ლაშქრობა) || კონსტანტინოპოლი || ლათინთა იმპერია |- | [[1215]] || მაგნა კარტა || ინგლისი || მეფის ძალაუფლების შეზღუდვა |- | [[1217]]–[[1221]] || მეხუთე ჯვაროსნული ლაშქრობა || ეგვიპტე/ლევანტი || — |- | [[1223]] || კალკას ბრძოლა || აღმოსავლეთ ევროპა || მონღოლთა პირველი შეტაკება ევროპასთან |- | [[1228]]–[[1229]] || მეექვსე ჯვაროსნული ლაშქრობა || ლევანტი || — |- | [[1241]] || მოჰის ბრძოლა; ლეგნიცა || უნგრეთი; პოლონეთი || მონღოლთა გამარჯვებები |- | [[1258]] || ბაღდადის აოხრება || მესოპოტამია || აბასიანთა ხალიფატის დასასრული |- | [[1261]] || კონსტანტინოპოლის დაბრუნება || კონსტანტინოპოლი || ბიზანტიის აღდგენა |- | [[1265]] || ინგლისის პარლამენტის მოწვევა || ინგლისი || სიმონ დე მონფორი |- | [[1274]] || ლიონის მეორე კრება || საფრანგეთი || უნიის მცდელობა |- | [[1291]] || აკრის დაცემა || ლევანტი || ჯვაროსანთა უკანასკნელი საყრდენი |- | [[1309]]–[[1377]] || ავინიონის ტყვეობა || საფრანგეთი || პაპობა ავინიონში |- | [[1337]]–[[1453]] || ასწლიანი ომი || საფრანგეთი/ინგლისი || — |- | [[1347]]–[[1351]] || შავი ჭირი ევროპაში || ევროპა || დემოგრაფიული კატასტროფა |- | [[1356]] || ოქროს ბულა || წმიდა რომის იმპერია || საარჩევნო წესრის დადგენა |- | [[1378]]–[[1417]] || დასავლეთის სქიზმა || ევროპა || ორი/სამი პაპი ერთდროულად |- | [[1389]] || კოსოვოს ველი || ბალკანეთი || — |- | [[1410]] || გრიუნვალდის ბრძოლა || პოლონეთ-ლიტვა/პიონია || ტევტონთა ორდენის მარცხი |- | [[1414]]–[[1418]] || კონსტანცის კრება; 1415 — იან ჰუსის სიკვდილი; აზენკური || ევროპა || სქიზმის დასასრული; ინგლის–საფრანგეთი |- | [[1439]] || ფლორენციის კრება || იტალია || უნიის ახალი მცდელობა |- | დაახლ. [[1440]]-იანები || გუტენბერგის მოძრავი შრიფტი || გერმანია || წიგნის ბეჭდვის რევოლუცია |- | [[1453]] || კონსტანტინოპოლის აღება (1453) || კონსტანტინოპოლი || შუა საუკუნეების ერთ-ერთი დასასრული |- | [[1455]] || გუტენბერგის ბიბლია || გერმანია || პირველი მასობრივი ბეჭდური გამოცემა |- | [[1461]]–[[1487]] || ვარდების ომები; [[1485]] — ბოსუორთი || ინგლისი || დინასტიური კონფლიქტი |- | [[1478]] || ესპანეთის ინკვიზიციის დაარსება || ესპანეთი || — |- | [[1492]] || გრანადის დაცემა; კოლუმბის მოგზაურობა || ესპანეთი/ატლანტიკა || რეკონკისტის დასასრული |- | [[1494]] || იტალიური ომები — დასაწყისი || იტალია || საფრანგეთი vs ესპანეთი |- | [[1517]] || რეფორმაცია — ლუთერის 95 თეზისი || გერმანია || ახალი დროის საზღვარი |} {| class="wikitable sortable" |+ ქრონოლოგია — საქართველო ! თარიღი !! მოვლენა !! რეგიონი !! შენიშვნა |- | დაახლ. [[337]] || [[ქართლის გაქრისტიანება]] (მირიანი III; წმინდა ნინო) || ქართლი || სახელმწიფო რელიგია — ქრისტიანობა |- | [[V საუკუნე]] — მეორე ნახევარი || ვახტანგ I გორგასლის რეფორმები; თბილისის დედაქალაქად გამოცხადება || აღმ. საქართველო || ეკლესიის რეფორმა; დედაქალაქის სტატუსი |- | [[482]]–[[484]] || ვახტანგის აჯანყება სასანიანთა წინააღმდეგ || კავკასია || — |- | [[580]] || ქართლის სამეფოს გაუქმება; მარზპანობა || აღმ. საქართველო || ირანული გავლენა |- | [[591]] || ბიზანტია–სასანიანთა შეთანხმება ქართლზე || კავკასია || გავლენის სფეროების გაყოფა |- | [[627]]–[[628]] || [[ჰერაკლე (ბიზანტია)|ჰერაკლეს]] ლაშქრობა; თბილისის ალყა/აღება || კავკასია || ბიზანტიურ-ირანული ომების კონტექსტი |- | [[VII საუკუნე]] — შუა || არაბთა პირველი ლაშქრობები კავკასიაში || სამხრეთ კავკასია || — |- | [[736]]–[[738]] || მურვან ყრუს ლაშქრობები; თბილისის საამიროს ფორმირება || აღმ. საქართველო || არაბთა ადმინისტრაცია |- | [[853]] || ბუღა თურქის მიერ თბილისის აოხრება || თბილისი || — |- | [[888]] || ადარნასე IV — ქართველთა მეფედ კურთხევა || ქართლი/იმერეთი || ბაგრატიონთა აღმავლობა |- | [[978]] || ბაგრატ III — აფხაზთა მეფე || დასავლეთ საქართველო || გაერთანების წინაპირობა |- | [[1008]] || ბაგრატ III — „ქართველთა“ || საქართველო || ერთიანი სამეფოს დაფუძნება |- | [[1021]]–[[1022]] || საქართველო–ბიზანტიის ომები (შირიმნი, შენტრი) || ჩრდ. ანატოლია || საზღვრების განსაზღვრა |- | [[1080]]-იანები || დიდი თურქობა (სელჩუკთა ზეწოლა) || საქართველო || დემოგრაფიული და ეკონომიკური კრიზისი |- | [[1089]] || დავით IV აღმაშენებელი გამეფდა || საქართველო || რეფორმებისა და კონსოლიდაციის დასაწყისი |- | [[1103]] || [[რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება]] || ქართლი || ეკლესია–სახელმწიფოს რეფორმა |- | [[1104]]–[[1120]] || აღმოსავლეთ საქართველოს გათავისუფლების ლაშქრობები || კახეთი/შირვანი || სარწმუნო-სამხედრო ექსპანსია |- | [[1106]] || გელათის მონასტრისა და აკადემიის დაარსება || იმერეთი || განათლების ცენტრი |- | [[1121]] || დიდგორის ბრძოლა || ქართლი || გადამწყვეტი გამარჯვება |- | [[1122]] || თბილისის აღება და დედაქალაქად გამოცხადება || თბილისი || პოლიტიკური ცენტრის დაბრუნება |- | [[1124]] || ანისის დროებითი დაპყრობა || სომხეთი || — |- | [[1184]]–[[1213]] || თამარ მეფის მმართველობა — „ოქროს ხანა“ || საქართველო || კულტურულ-პოლიტიკური აყვავება |- | [[1195]] || შამქორის ბრძოლა || კავკასია || ატაბეგთა დამარცხება |- | [[1203]] || ბასიანის ბრძოლა || ანატოლია || სელჩუკთა კოალიციის მარცხი |- | [[1204]] || ტრაპიზონის იმპერიის შექმნა (ბაგრატიონთა შტო) || შავიზღვისპირეთი || — |- | [[1220]]–[[1223]] || მონღოლთა პირველი შემოსევები საქართველოში || საქართველო || — |- | [[1236]]–[[1240]] || საქართველოს დაპყრობა; მონღოლთა ბატონობა || საქართველო || ადმინისტრაციული დაქვემდებარება |- | [[1320]]–[[1350]]-იანები || მონღოლთა ძალაუფლების შესუსტება; შიდა რყევები || საქართველო || — |- | [[1348]] || შავი ჭირი საქართველოში || კავკასია || დემოგრაფიული დაცემა |- | [[1386]]–[[1403]] || თემურ-ლენგის ლაშქრობები საქართველოში || საქართველო || მრავალჯერადი შემოსევები |- | [[1466]]–[[1490]] || სამეფო ხელისუფლების დაშლა || საქართველო || იმერეთის, ქართლისა და კახეთის სამეფოები |- | [[1490]] || დარბაზობა — დაყოფის იურიდიული გაფორმება || თბილისი || ერთიანი სამეფოს დასასრული |- | [[1555]] || [[ამასიის ზავი]] || სამხრეთ კავკასია || ოსმალეთსა და ირანს შორის გავლენის ზონები |} == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.mittelalterliche-geschichte.de/ შუა საუკუნეების ისტორია, მათიას კლუგე] {{de}} {{en}}. * [http://www.fordham.edu/halsall/ Internet Medieval Sourcebook Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416220919/http://www.fordham.edu/halsall/ |date=2009-04-16 }} {{en}}. * [http://www.lexikus.de/Themen/Mittelalter თავისუფალი ინტერნეტ-წიგნები შუა საუკუნეების შესახებ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524120841/http://www.lexikus.de/Themen/Mittelalter |date=2011-05-24 }} {{de}}. == შენიშვნები == <references group="upper-alpha"/> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} <references/> [[კატეგორია:შუა საუკუნეები| ]] mjm698zhs4fcadpcl2cj2uo684kks03 5405470 5405456 2026-06-02T05:59:42Z შალვა მინდაძე 11 168465 /* ქრონოლოგიები */ 5405470 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:320px; font-size:90%; text-align:center; border:2px solid #800080; background:#F9F9F9;" |- | colspan="2" style="background:#800080; color:white; font-size:110%; padding:4px;" | '''შუა საუკუნეები''' |- | colspan="2" | [[ფაილი:Canterbury Cathedral, window nXV detail (46220634195).jpg|320px|alt=კენტერბერის ტაძრის მინანქარი]] |- | colspan="2" style="background:#E6E6FA; font-size:85%; font-style:italic; color:#000080; padding:2px;" | Med. Aev. |- ! style="background:#D8BFD8; color:black; width:40%;" | დასაწყისი | style="background:white;" | {{circa|[[500]]}} |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | დასასრული | style="background:white;" | [[1500]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | წინარე | style="background:white;" | ანტიკური ისტორია, გვიანი ანტიკა |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | შემდგომი | style="background:white;" | ადრეული ახალი ხანა, [[რენესანსი]], [[ახალი დრო|ახალი ერა]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | მოიცავს | style="background:white;" | ადრეული შუა საუკუნეები, [[განვითარებული შუა საუკუნეები]], [[გვიანი შუა საუკუნეები]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | საკვანძო მოვლენები | style="background:white; text-align:left;" | * [[დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა]] * [[ისლამის გავრცელება]] * [[ვერდენის ხელშეკრულება]] * [[დიდი სქიზმა|აღმოსავლეთ–დასავლეთის განხეთქილება]] * [[ჯვაროსნული ომები]] * [[მაგნა კარტა]] * [[ასწლიანი ომი]] * [[შავი ჭირი]] * [[კონსტანტინოპოლის დაცემა]] * [[ამერიკის აღმოჩენა ქრისტეფორე კოლუმბის მიერ|ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოჩენა]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | ხანგრძლივობა | style="background:white;" | {{circa|[[1000]]}} წელი |} [[ფაილი:Europe map 450 ka.png|მინი|222px|ევროპა ჩვენი წელთაღრიცხვით [[450]] წელს, შუა საუკუნეების დასაწყისში]] '''შუა საუკუნეები''' მოიცავდა დაახლოებით [[V საუკუნე]]დან [[XV საუკუნე|XV საუკუნეს]] ბოლომდე პერიოდს, რაც შეესაბამება პოსტკლასიკურ ხანას მსოფლიო ისტორიაში. იგი დაიწყო დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემით და გადაიზარდა [[რენესანსი|რენესანსში]], ვიდრე ახალ ხანამდე. შუა საუკუნეები დაყოფილია სამ ტრადიციულ პერიოდად და მოიცავს დასავლური ისტორიის შუა ეტაპს: [[ანტიკური ხანა|ანტიკურ ხანას]], შუა საუკუნეებს და [[ახალი დრო|ახალ ხანა]]ს. თავად შუა საუკუნეები იყოფა: ადრეულ, განვითარებულ და [[გვიანი შუა საუკუნეები|გვიანი]] საუკუნეების ეტაპებად. მოსახლეობის კლება, [[ურბანიზაცია|კონტრურბანიზაცია]], ცენტრალიზებული ხელისუფლების დაშლა, შემოსევები და სხვადასხვა ტომთა [[მიგრაცია|მასობრივი მიგრაციები]], რომლებიც გვიან ანტიკურ ხანაში დაიწყო, გაგრძელდა ადრეულ შუა საუკუნეებამდე. მასშტაბურმა გადაადგილებებმა მიგრაციების ხანაში, მათ შორის გერმანული ტომების, ჩამოაყალიბა ახალი სამეფოები [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] ნარჩენებზე. [[VII საუკუნე]]ში [[ჩრდილოეთი აფრიკა]] და აღმოსავლეთი — ოდესღაც [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერიის]] ნაწილი — მოექცა [[ომაიანთა სახალიფო|ომაიანთა]] სახალიფოს ხელისუფლების ქვეშ [[მუჰამედი|მუჰამედის]] მემკვიდრეთა დაპყრობის შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ საზოგადოებაში და პოლიტიკურ სტრუქტურებში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა, [[ანტიკური ხანა|ანტიკურ ხანასთან]] წყვეტა სრულად არ მოხდა. [[ბიზანტიის იმპერია]], როგორც [[რომის იმპერია|რომის პირდაპირი მემკვიდრე]], ჯერ კიდევ არსებობდა აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რეგიონში და მნიშვნელოვან ძალას წარმოადგენდა. იმპერიის სამართლის კოდექსი — [[Corpus Iuris Civilis|''Corpus Juris Civilis'']] ანუ „იუსტინიანეს კოდექსი“ — ხელახლა იქნა აღმოჩენილი ჩრდილოეთ იტალიაში [[XI საუკუნე]]ში. დასავლეთში, უმეტესმა სამეფომ შეინარჩუნა რამდენიმე არსებული რომაული ინსტიტუტი. [[მონასტერი|მონასტრები]] იქმნებოდა, რადგან ქრისტიანიზაციის კამპანიები გრძელდებოდა [[პაგანიზმი#ევროპის პრე-ქრისტიანული რელიგიები|ევროპის მარჩხობელი პაგანების]] მიმართ. [[ფრანკები|ფრანკებმა]], [[კაროლინგების დინასტია|კაროლინგების დინასტიის]] ხელმძღვანელობით, დროებით შექმნეს კაროლინგების იმპერია [[VIII საუკუნე]]ის ბოლოსა და [[IX საუკუნე]]ის დასაწყისში. ეს იმპერია მოიცავდა დასავლეთ ევროპის დიდ ნაწილს, თუმცა მალევე დაეცა შიდა სამოქალაქო ომების, ისე გარე შემოსევების ზეწოლის გამო: ჩრდილოეთიდან [[ვიკინგები]]ს, აღმოსავლეთიდან მაგიარების, სამხრეთიდან კი [[სარაცინები]]ს. განვითარებულ შუა საუკუნეებში, რომელიც დაიწყო [[1000]] წლის შემდეგ, ევროპის მოსახლეობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რადგან ტექნოლოგიურმა და სასოფლო-სამეურნეო მიღწევებმა ვაჭრობის გაფურჩქვნის შესაძლებლობა მისცა, ხოლო კლიმატის ცვლილებამ ნამატის რაოდენობის გაზრდა გამოიწვია.<ref>Bloch, M. ''Feudal Society''. Routledge, 1961.</ref> [[მანორალიზმი]] — [[გლეხი|გლეხთა]] სამეურნეო ერთეულებად, ანუ სოფლის თემებად ორგანიზება, სადაც ისინი ვალდებულნი იყვნენ მიწათმფლობელისთვის ქირისა და ბეგარის (შრომითი ვალდებულების) გაწევას, და [[ფეოდალიზმი]] — როგორც პოლიტიკური-სამართლებრივი სისტემა, რომლის მიხედვითაც [[რაინდი|რაინდები]] და ქვედასაფეხურზე მყოფი ფეოდალები სამხედრო სამსახურს უწევდნენ თავიანთ [[მთავარი|სუზერენს]], სანაცვლოდ კი იღებდნენ მიწის სარგებლობისა და ფლობის უფლებას, სწორედ ეს წარმოადგენდა საზოგადოებრივი წყობის ძირითად ფორმებს განვითარებულ შუა საუკუნეებში.<ref>დუბი, ჟ. ''ევროპის ეკონომიკური განვითარების დასაწყისი''. თბ., 2002.</ref> ამ ეპოქამ ასევე მოიტანა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის განხეთქილება ანუ [[დიდი სქიზმა|„დიდი სქიზმა“]] [[1054]] წელს, რითაც [[ქრისტიანობა]]მ ერთიანობა დაკარგა. [[ჯვაროსნული ომები]], პირველად პაპის მიერ ნაქადაგები წინაპირობებით დაწყებული ომი [[1095]] წელს, იყო სამხედრო დაპირსპირება, დასავლეთევროპელი ქრისტიანების მხრიდან [[წმინდა მიწა|წმინდა მიწის]] დაბრუნებისათვის მუსლიმთა წინააღმდეგ. მეფეები თანდათან გახდნენ ცენტრალიზებული ეროვნული სახელმწიფოთა მეთაურები, რამაც შეამცირა დანაშაულობი და ძალადობა, თუმცა ერთიანი [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული სამყარო]]ს იდეალი უფრო შორეული გახადა.<ref>Southern, R. W. ''The Making of the Middle Ages''. Yale University Press, 1953.</ref> ინტელექტუალური ცხოვრება გამოირჩეოდა [[სქოლასტიკა|სქოლასტიკით]] — ფილოსოფიით, რომელიც ამტკიცებდა რწმენისა და გონების შერწყმას, და [[უნივერსიტეტი|უნივერსიტეტების]] დაარსებით. [[თომა აქვინელი|თომა აქვინელის]] თეოლოგია, [[ჯოტო დი ბონდონე|ჯოტოს]] ფერწერა, [[დანტე ალიგიერი|დანტეს]] და [[ჯეფრი ჩოსერი|ჩოსერის]] პოეზია, [[მარკო პოლო]]ს მოგზაურობა და [[გოთური არქიტექტურა|გოთური არქიტექტურა]] — მათ შორის [[შარტრი|შარტრის ტაძარი]] — წარმოადგენს ამ პერიოდისა და [[გვიანი შუა საუკუნეები|გვიან შუა საუკუნეებში]] გადასვლის ერთ-ერთ გამორჩეულ მიღწევას.<ref>Le Goff, J. ''Medieval Civilization 400–1500''. Blackwell, 1988.</ref> == ტერმინი და პერიოდიზაცია == ტერმინი „შუა საუკუნეები“ სათავეს იღებს ადრეულ ახალ დროში, როდესაც [[ჰუმანიზმი|ჰუმანისტმა]] მეცნიერებმა ისტორიულ ეპოქას ანტიკურობის დასასრულიდან მის აღორძინებამდე „შუა“, ასევე „ბნელი საუკუნეები“ უწოდეს. ჰუმანისტები მსოფლიო ისტორიას სამ ნაწილად ყოფდნენ: ძველი, შუა და ახალი ისტორია. მსოფლიო ისტორიის „სამწევროვანი“ დაყოფა ისტორიკოსთა უმრავლესობამ გაიაზრა, მაგრამ ისინი ერთსულოვანნი არ იყვნენ ამ პერიოდიზაციის კონკრეტულ მიჯნების განსაზღვრისას. არსებობს რამდენიმე მოსაზრება თუ როდის მთავრდება ძველი ისტორია და იწყება შუა საუკუნეები: # [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] ლეგალიზაციით, [[მილანის ედიქტი]]თ ([[313]] წელი); # [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] დასავლეთისა და [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია|აღმოსავლეთის იმპერიებად]] დაყოფა ([[395]] წელი); # [[ალარიხ I|ალარიხის]] მიერ რომის აღება ([[410]] წელი); # [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] დაცემა ([[476]] წელი). შუა საუკუნეებსა და ახალ ისტორიას შორის მიჯნად კი [[XV საუკუნე|XV საუკუნის]] მიწურულსა და [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისს მიიჩნევს. ამ ორ ეპოქის წყალგამყოფად შემდეგი ძირითადი თარიღი სახელდება: # [[იოჰან გუტენბერგი|იოჰან გუტენბერგის]] მიერ წიგნის საბეჭდი დაზგის გამოგონება (დაახლ. [[1440]]-იანი წლები); # [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალების]] მიერ [[კონსტანტინოპოლი|კონსტანტინოპოლის]] აღება ([[1453]] წელი); # [[დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები]] ([[1492]] წლიდან); # [[რეფორმაცია|რეფორმაციის]] დასაწყისი [[საღვთო რომის იმპერია|გერმანიაში]] ([[1517]] წელი). შუა საუკუნეების შიდა პერიოდიზაციაც სამ ძირითად ეტაპად იყოფა, რომლებიც ერთმანეთისაგან სოციალ-ეკონომიკური, პოლიტიკური და კულტურული განვითარების ხასიათით განსხვავდებიან. პირველი, ადრეული შუა საუკუნეების პერიოდი იწყება [[V საუკუნე|V საუკუნის]] დასასრულით და [[1000]] წლამდე გრძელდება. ეს არის ხალხთა გადასახლების, ფეოდალიზმის საზოგადოებრივ სისტემად ჩამოყალიბების, ბარბაროსული, ადრეფეოდალური სამეფოების წარმოქმნის დრო. კულტურის დროებითი დაცემა თანდათანობით აღმავლობით იცვლება, რაშიც გადამწყვეტი როლი ქრისტიანულმა ეკლესიამ შეასრულა. მეორე, განვითარებული შუა საუკუნეების პერიოდი ([[1000]]–[[1300]] წლები) — ფეოდალური ურთიერთობების აყვავების ხანა. მისთვის დამახასიათებელია აგრეთვე ქალაქების მასობრივი ზრდა, მათში თვითმართველობის გაჩენა, სასაქონლო-ფულადი ურთიერთობების განვითარება, თავისუფალი მოქალაქეობის ჩამოყალიბება. ამ პერიოდში ძლიერდება ეკლესიის გავლენა. მესამე, გვიანდელი შუა საუკუნეების ხანაში ([[XIV საუკუნე|XIV]]–[[XV საუკუნე]]ები), მზადდება ნიადაგი ახალი დროისთვის: ყალიბდება ახალი მსოფლმხედველობა, შეიმჩნევა მნიშვნელოვანი სამეცნიერო-ტექნიკური მიღწევები და ქალაქის სამეურნეო სისტემაში წინარეკაპიტალისტური ურთიერთობების ელემენტები. სწორედ ამ ხანაში იწყება დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენებიც. შუა საუკუნეების ავტორები ისტორიას ყოფდნენ პერიოდებად, მაგალითად, [[ექვსი ხანა]] ან [[ოთხი იმპერია]], და საკუთარ ეპოქას მიიჩნევდნენ ბოლო პერიოდად [[სამყაროს აღსასრული|სამყაროს დასასრულამდე]].<ref name=mommsen236>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 236–237</ref> როდესაც ისინი საკუთარ ხანას აღწერდნენ, მას „ახალს“ უწოდებდნენ.<ref name=Dailyx>Singman ''Daily Life'' გვ. x</ref> [[1330-იანები|1330-იან]] წლებში იტალიელი ჰუმანისტი და პოეტი [[პეტრარკა|ფრანჩესკო პეტრარკა]] წინაქრისტიანულ ხანას {{lang|la|antiqua}} („ძველი“) უწოდა, ხოლო ქრისტიანულ ეპოქას — {{lang|la|nova}} („ახალი“).<ref name=idea>Knox "[https://web.archive.org/web/20120203005134/http://www.boisestate.edu/courses/latemiddleages/renaissance/historyren.shtml History of the Idea of the Renaissance]"</ref> პეტრარკა [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] დაცემის შემდგომ საუკუნეებს მიიჩნევდა [[ბნელი საუკუნეები|„ბნელ ხანად“]] კლასიკური ანტიკურობის „სინათლესთან“ შედარებით.<ref name=Mommsen227>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 227–228</ref> [[ლეონარდო ბრუნი]] იყო პირველი [[ისტორიკოსი]], რომელმაც გამოიყენა სამნაწილიანი პერიოდიზაცია თავის ნაშრომში ''ფლორენციელი ხალხის ისტორია'' ([[1442]]), სადაც შუა ეპოქად განსაზღვრა „რომის იმპერიის დაცემასა და [[XI საუკუნე]]სა და [[XII საუკუნე|XII საუკუნეებში]] ქალაქური ცხოვრების აღორძინებას შორის არსებული პერიოდი“. <ref name=Brunixvii>Bruni ''History of the Florentine people'' გვ. xvii–xviii</ref> სამნაწილიანი [[პერიოდი (პერიოდული სისტემა)|პერიოდიზაცია]] სტანდარტად დამკვიდრდა [[XVII საუკუნე|XVII საუკუნეში]], როდესაც გერმანელმა ისტორიკოსმა [[კრისტოფერ ცელარიუსი|კრისტოფ ცელარიუსმა]] ისტორია დაყო სამ ნაწილად: [[ანტიკური ხანა|ანტიკური]], შუასაუკუნეები და [[ახალი დრო|ახალი დრო]].<ref name=Murray4>Murray „Should the Middle Ages Be Abolished?“ ''Essays in Medieval Studies'' გვ. 4</ref> შუა საუკუნეების ყველაზე გავრცელებულ საწყის წერტილად მიიჩნევა [[500]] წელი,<ref>"[http://dictionary.reference.com/browse/Middle%20Ages Middle Ages]" Dictionary.com</ref> თუმცა [[ლეონარდო ბრუნი|ბრუნიმ]] პირველად გამოიყენა [[476]] წელი.<ref name="Wickham86">Wickham, Chris. ''The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000''. Penguin, 2009, გვ. 86.</ref>{{efn-ua|ეს არის წელი, როდესაც [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] ბოლო იმპერატორი იტალიიდან განიდევნა.<ref name="Wickham86" />}} ევროპის პერიფერიულ რეგიონებში ხშირად გამოიყენება უფრო გვიანი საწყისი თარიღები.<ref>მაგალითად, [[სკანდინავია]] — Helle, Kouri და Olesen (რედ.) ''Cambridge History of Scandinavia Part 1'' (გვ. 6), სადაც საწყისი თარიღია [[1000]], ან [[რუსეთი]] — Martin ''Medieval Russia 980–1584''</ref> მთლიანად ევროპის მასშტაბით, შუა საუკუნეების დასასრულად ხშირად განიხილება [[1500]],<ref>იხ. სათაურები: Watts ''Making of Polities Europe 1300–1500'', Epstein ''Economic History of Later Medieval Europe 1000–1500'' ან Holmes (რედ.) ''Oxford History of Medieval Europe''</ref> თუმცა უნივერსალური შეთანხმება საბოლოო თარიღზე არ არსებობს. კონტექსტის მიხედვით, სხვადასხვა მოვლენას იყენებენ: [[კონსტანტინოპოლის აღება]] ოსმალთა მიერ ([[1453]]), [[ქრისტეფორე კოლუმბი|კოლუმბის]] პირველი მოგზაურობა [[ამერიკა|ამერიკისკენ]] ([[1492]]) ან [[რეფორმაცია]] ([[1517]]).<ref name="Davies291">Davies, Norman. ''Europe: A History''. Oxford University Press, 1996, გვ. 291.</ref> ინგლისელი ისტორიკოსები ხშირად [[ბოსვორთის ბრძოლა|ბოსვორთის ველის ბრძოლას]] ([[1485]]) მიიჩნევენ დასასრულად.<ref>იხ. სათაური: Saul ''Companion to Medieval England 1066–1485''</ref> [[ესპანეთი|ესპანეთისთვის]] კი ფართოდ გამოყენებულია [[ფერდინანდ II (არაგონი)|ფერდინანდ II-ის]] სიკვდილი ([[1516]]), [[ისაბელ I კასტილიელი|ისაბელ I]]-ის სიკვდილი ([[1504]]) ან [[გრანადის დაცემა|გრანადის დაპყრობა]] ([[1492]]).<ref>Kamen ''Spain 1469–1714'' გვ. 29</ref> ისტორიკოსები რომანულ ენებზე მოსაუბრე ქვეყნებში შუა საუკუნეებს ორ ნაწილად ყოფენ: ადრეულ „მაღალ“ და მოგვიანო „დაბალ“ პერიოდებად. ინგლისურენოვანი ისტორიკოსები, გერმანელი კოლეგების მაგალითზე, ჩვეულებრივ ყოფენ სამ ეტაპად: „ადრეული“, „მაღალი“ და „გვიანი“ შუა საუკუნეები.<ref name="Power304">Power, Daniel. ''The Central Middle Ages: Europe 950–1320''. Routledge, 2004, გვ. 304.</ref>[[XIX საუკუნე|XIX საუკუნეში]] ხშირად მთელ შუა საუკუნეებს მოიხსენიებდნენ, როგორც [[ბნელი საუკუნეები|„ბნელ საუკუნეებს“]],<ref name=mommsen226>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 226</ref> თუმცა ამ პერიოდიზაციის გავრცელების შემდეგ ეს ტერმინი შეზღუდულად, ძირითადად ადრეული შუა საუკუნეებისთვის გამოიყენებოდა, სულ მცირე ისტორიკოსთა შორის. ==რომის იმპერიის გვიანდელი ხანა == {{Main|რომის იმპერია}} [[ფაილი:Venice city scenes - in St. Mark's square - St Mark's Basilica (11002237996).jpg|thumb|200px|გვიანი რომის ქანდაკება ოთხი [[ტეტრარქია|ტეტრარქის]] [[პორტრეტი]] ოთხი ტეტრარქის გამოსახულებით, რომელიც ინახება [[ვენეცია]]ში, იტალია.<ref name=Tansey242>Tansey, et al. ''Gardner's Art Through the Ages''. გვ. 242.</ref>]] [[რომის იმპერია]]ს უდიდესი ტერიტორიული გაფართოება [[II საუკუნე]]ში ჰქონდა; მომდევნო ორ საუკუნეში დაიწყო რომის კონტროლის თანდათანობითი შესუსტება მის გარე ტერიტორიებზე.<ref name=Cunliffe391>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 391–393.</ref> ეკონომიკური პრობლემები, მათ შორის ინფლაცია, და საზღვრებზე გარე ზეწოლა გამოიწვია [[III საუკუნის კრიზისი|III საუკუნის კრიზისი]], როდესაც იმპერატორები სწრაფად იცვლებოდნენ ახალი უზურპატორებით.<ref name=Collins3>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 3–5.</ref> [[III საუკუნე]]ში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სამხედრო ხარჯები, განსაკუთრებით ომებში [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანთა იმპერიასთან]], რომელიც შუა [[III საუკუნე]]ში გაძლიერდა.<ref name=Heather111>Heather. ''Fall of the Roman Empire''. გვ. 111.</ref> არმია გაორმაგდა, ხოლო [[რომაული ლეგიონი|ლეგიონის]] ნაცვლად ძირითადი ტაქტიკური დანაყოფები გახდა კავალერია და მცირე რაზმები.<ref name=Brown24-25>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 24–25.</ref> საგადასახადო ტვირთის ზრდამ შეამცირა [[კურიალები|კურიალთა]] (ქალაქების მიწათმფლობელი ელიტის) რაოდენობა და სურვილი, შეესრულებინათ თავიანთი ვალდებულებები. გაჩნდა პრეტენზიები, რომ იმპერიაში უფრო მეტი საგადასახადო ამკრეფი იყო, ვიდრე გადამხდელი.<ref name=Brown24-25 /> იმპერატორმა [[დიოკლეტიანე]]მ (მმართველობა [[284]]–[[305]]) [[286]] წელს იმპერია აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად დაყო, თუმცა სამართლებრივად იგი კვლავ ერთიან სახელმწიფოდ მიიჩნეოდა: ერთ ნაწილში გამოცხადებული დადგენილებები ძალაში იყო მეორეშიც.<ref name=Collins9>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 9.</ref>{{efn-ua|ეს სისტემა, რომელიც საბოლოოდ მოიცავდა ორ უფროს და ორ უმცროს თანამმართველს, ცნობილია როგორც [[ტეტრარქია]].<ref name=Collins9 />}} [[330]] წელს, სამოქალაქო ომების შემდეგ, [[კონსტანტინე დიდი]]მ (მმართველობა [[306]]–[[337]]) ქალაქი [[ბიზანტიონი]] ხელახლა დააფუძნა როგორც აღმოსავლეთის ახალი დედაქალაქი [[კონსტანტინოპოლი]].<ref name=Collins24>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 24.</ref> დიოკლეტიანეს რეფორმებმა გააძლიერა ბიუროკრატია, საგადასახადო სისტემა და არმია, რამაც დროებით გადაარჩინა იმპერია, მაგრამ ვერ აღმოფხვრა ძირითადი პრობლემები: გადაჭარბებული გადასახადები, დაბალი შობადობა და გარე ზეწოლა.<ref name=Cunliffe405>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 405–406.</ref> [[IV საუკუნე]]ში ხშირი იყო სამოქალაქო ომები მეტოქე იმპერატორებს შორის, რამაც საზღვრების დაცვისთვის განკუთვნილი ძალები შეასუსტა და [[ბარბაროსები]]ს შემოჭრა გაამარტივა.<ref name=Collins31>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 31–33.</ref> ამავე საუკუნეში რომის საზოგადოება ახალი ფორმით სტაბილიზირდა, რომელიც განსხვავდებოდა [[ანტიკური ხანა|ანტიკური ხანის]] პერიოდისგან: გაღრმავდა უფსკრული მდიდრებსა და ღარიბებს შორის და დაკნინდა მცირე ქალაქების სიცოცხლისუნარიანობა.<ref name=Brown34>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 34.</ref> კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ცვლილება იყო [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] გავრცელება იმპერიაში, რომელიც გაგრძელდა [[II საუკუნე]]დან [[V საუკუნე]]მდე.<ref name=Brown65>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 65–68.</ref><ref name=Brown82>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 82–94.</ref> [[ფაილი:Europe map 450.PNG|thumb|350px|ევროპის პოლიტიკური საზღვრების რუკა დაახლოებით [[450]] წელს]] == ბარბაროსთა თავდასხმები და დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა == [[376]] წელს [[გოთები]], რომლებიც [[ჰუნები|ჰუნებს]] გაურბოდნენ, იმპერატორ [[ვალენტი|ვალენტის]] (მმართველობა [[364]]–[[378]]) ნებართვით დასახლდნენ რომის პროვინციაში [[თრაკია]] ([[ბალკანეთი|ბალკანეთში]]). თუმცა დასახლება არასწორად წარიმართა და რომაელი მოხელეების არასწორი ქმედებების გამო გოთებმა ძარცვა-გლეჯა დაიწყეს.{{efn-ua|რეგიონში რომის სამხედრო სარდლებმა თითქოს გოთებისთვის განკუთვნილი საკვები და სხვა მარაგები მიითვისეს და შემდეგ თავადვე მიჰყიდეს. აჯანყება მაშინ დაიწყო, როცა ერთ-ერთმა რომაელმა სარდალმა გოთი ლიდერების მძევლად აყვანა სცადა, თუმცა ყველას დაჭერა ვერ მოახერხა.<ref name=Collins51>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 51.</ref>}} ვალენსი აჯანყების ჩასახშობად გაემართა, თუმცა [[ადრიანოპოლის ბრძოლა|ადრიანოპოლის ბრძოლაში]] [[378]] წლის [[9 აგვისტო|9 აგვისტოს]] დაიღუპა.<ref name=Bauer47>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 47–49.</ref> იმპერიას პრობლემებს არა მხოლოდ ჩრდილოეთის ტომობრივი გაერთიანებები უქმნიდნენ, არამედ შიდა განხეთქილებები, განსაკუთრებით [[ქრისტიანობა|ქრისტიანულ]] ეკლესიაში.<ref name=Bauer56>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 56–59.</ref> [[400]] წელს [[ვესტგუთები]] დასავლეთ რომის იმპერიაში შეიჭრნენ და, მიუხედავად იმისა რომ დროებით იტალიიდან გაძევდნენ, [[410]] წელს რომი გაძარცვეს.<ref name=Bauer80>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 80–83.</ref> [[406]] წელს [[ალანები]], [[ვანდალები]] და [[სვებები]] [[გალია|გალიაში]] გადავიდნენ; მომდევნო სამი წლის განმავლობაში მთელ გალიაში გავრცელდნენ და [[409]] წელს [[პირენეები|პირინეის]] გადალახვით თანამედროვე ესპანეთში გადავიდნენ.<ref name=Collins59>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 59–60.</ref> დაიწყო ხალხთა [[მიგრაცია]], როდესაც სხვადასხვა ხალხები, თავდაპირველად ძირითადად [[გერმანელები]], ევროპაში გადაადგილდნენ. [[ფრანკები]], [[ალემანები]] და [[ბურგუნდები]] ჩრდილოეთ გალიაში დასახლდნენ, ხოლო ანგლები, [[საქსები]] და [[იუტები]] ბრიტანეთში გადავიდნენ.<ref name=Cunliffe417>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 417.</ref> ვანდალები [[გიბრალტარის სრუტე]]ზე გადავიდნენ და [[აფრიკა (რომის პროვინცია)|აფრიკის პროვინცია]] დაიპყრეს.<ref name=Collins80>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 80.</ref> [[430-იანები|430-იან წლებში]] [[ჰუნები]] შეიჭრნენ იმპერიაში; მათი მეფე [[ატილა]] (მმართველობა [[434]]–[[453]]) [[442]] და [[447]] წლებში ბალკანეთში, [[451]] წელს გალიაში, ხოლო [[452]] წელს იტალიაში შეიჭრა.<ref name=James67>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 67–68.</ref> ჰუნთა საფრთხე [[453]] წლამდე გაგრძელდა, როდესაც ატილა გარდაიცვალა და მისი [[ჰუნები#ატილას იმპერია|კონფედერაცია]] დაიშალა.<ref name=Bauer117>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 117–118.</ref> ტომთა ამ თავდასხმებმა მთლიანად შეცვალა დასავლეთ რომის იმპერიის პოლიტიკური და დემოგრაფიული სურათი.<ref name=Cunliffe417 /> [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოსთვის იმპერიის დასავლეთი ნაწილი მცირე პოლიტიკური ერთეულებად დაიშალა, რომელთაც საუკუნის დასაწყისში შემოსეული ტომები მართავდნენ.<ref name=Wickham79>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 79.</ref> დასავლეთ რომის უკანასკნელი იმპერატორის, [[რომულუს ავგუსტულუსი|რომულუს ავგუსტულუსის]] გადაყენება [[476]] წელს ტრადიციულად დასავლეთ რომის იმპერიის დასრულების თარიღად მიიჩნევა.<ref name="Wickham86" />{{efn-ua|ალტერნატიულ თარიღად ხშირად [[480]] მიიჩნევა, რადგან ამ წელს გარდაიცვალა რომულუს ავგუსტულუსის წინამორბედი [[იულიუს ნეპოსი]], რომელიც [[დალმატია]]ში იმპერატორის ტიტულს ინარჩუნებდა.<ref name="Wickham86" />}} [[493]] წლისთვის [[ოსტგუთები|ოსტგოთებ]]მა იტალიის ნახევარკუნძული დაიპყრეს.<ref name=Collins107>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 107–109.</ref> [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია]], რომელიც დასავლეთის დაცემის შემდეგ [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერიად]] იწოდებოდა, ვეღარ აკონტროლებდა დაკარგულ დასავლეთის ტერიტორიებს. ბიზანტიის იმპერატორები მხოლოდ პრეტენზიას აცხადებდნენ დასავლეთზე, მაგრამ რეალური ძალაუფლება აღარ ჰქონდათ. დასავლეთის მეფეებს შორის არც ერთს არ გაუბედავს იმპერატორის ტიტულის მიღება, თუმცა ბიზანტია დასავლეთის უმეტეს ნაწილს ვერ აკონტროლებდა. გამონაკლისი იყო მხოლოდ [[იუსტინიანე I|იუსტინიანეს]] მმართველობისას ([[527]]–[[565]]) გოთების ომის დროს ხმელთაშუაზღვისპირეთისა და [[იტალიის ნახევარკუნძული|იტალიის ნახევარკუნძულის]] დროებითი დაბრუნება.<ref name=Collins116>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 116–134.</ref> == ადრეული შუა საუკუნეები == === ახალი საზოგადოებები === [[ფაილი:Europe and the Near East at 476 AD.png|thumb|300px|[[ბარბაროსული სამეფოები]] და ტომები დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ]] დასავლეთ ევროპის პოლიტიკური სტრუქტურა შეიცვალა [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] ერთიანობის დასრულების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ხანის ხალხთა მოძრაობები ხშირად „შემოსევებად“ არის აღწერილი, ისინი მხოლოდ სამხედრო ლაშქრობებს არ წარმოადგენდა, არამედ მთელი ხალხების მიგრაციას იმპერიის ტერიტორიაზე. ასეთ მოძრაობას ხელს უწყობდა დასავლეთ რომის ელიტების უარი, დაეფინანსებინათ არმია ან გადაეხადათ ის გადასახადები, რომლებიც სამხედრო ძალას მიგრაციის შეჩერების საშუალებას მისცემდა.<ref name=Brown122>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 122–124.</ref> [[V საუკუნე]]ს იმპერატორები ხშირად კონტროლდებოდნენ სამხედრო ძლევამოსილი პირების მიერ, როგორებიც იყვნენ [[სტილიქონი]] (გ. [[408]]), [[აეციუსი]] (გ. [[454]]), [[ასპარი]] (გ. [[471]]), [[რიციმერი]] (გ. [[472]]) და [[გუნდობადი]] (გ. [[516]]) რომლებიც სრულად ან ნაწილობრივ არარომაული წარმოშობის იყვნენ. დასავლეთ იმპერატორთა დინასტიის შეწყვეტის შემდეგ მათ ადგილს მეფეები იკავებდნენ, რომელთაც ანალოგიური წარმომავლობა ჰქონდათ. ახალი მეფეებისა და რომაული ელიტების ქორწინებები გავრცელებული მოვლენა იყო.<ref name=Wickham95>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 95–98.</ref> ამან გამოიწვია რომაული კულტურის შერწყმა დამპყრობელი ტომების წესჩვეულებებთან. მაგალითად, პოპულარული კრებები, სადაც თავისუფალ მამაკაცებს შეეძლოთ მონაწილეობა პოლიტიკური საკითხების განხილვაში, მეტად გავრცელდა, ვიდრე ეს რომის სახელმწიფოში იყო მიღებული.<ref name=Wickham100>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 100–101.</ref> მატერიალური არტეფაქტები, რომლებიც რომაელებსა და ტომებს ეკუთვნოდათ, ერთმანეთთან ძალიან ჰგავდა — ტომური ნივთები ხშირად რომაულის მიხედვით იყო მოდელირებული.<ref name=Collins100>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 100.</ref> ახალი სამეფოების განათლებული და სამეცნიერო კულტურაც რომაული ინტელექტუალური ტრადიციების გაგრძელებას წარმოადგენდა.<ref name=Collins96>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 96–97.</ref> მნიშვნელოვანი განსხვავება კი იყო ნელ-ნელა გადასახადებიდან შემოსავლების შემცირება. ბევრი ახალი პოლიტიკური ერთეული არმიას გადასახადებით აღარ ინახავდა; მათ სანაცვლოდ მიწას ან ქირას აძლევდნენ. შესაბამისად, დიდი გადასახადების სისტემა დაიშალა.<ref name=Wickham102>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 102–103.</ref> ომები ხშირი იყო როგორც სამეფოებს შორის, ისე მათი შიგნით. მონობა შემცირდა, რადგან მონათა მიწოდება შესუსტდა, ხოლო საზოგადოება უფრო აგრარულ ხასიათს იღებდა.<ref name=Backman86>Backman. ''Worlds of Medieval Europe''. გვ. 86–91.</ref>{{efn-ua|ინგლისური სიტყვა „slave“ მომდინარეობს ლათინური ტერმინიდან „slavicus“, რომელიც [[სლავები|სლავებს]] აღნიშნავდა.<ref name=Dict261>Coredon. ''Dictionary of Medieval Terms''. გვ. 261.</ref>}} [[ფაილი:Theoderic Quarter Siliqua 80000847.jpg|thumb|left|220px|[[ოსტგოთები|ოსტგოთთა]] ლიდერ [[თეოდორიხ დიდი|თეოდორიხ დიდის]] მონეტა, მოჭრილი [[მილანი]]ში ([[იტალია]]), დაახლ. [[491]]–[[501]] წწ.]] [[V საუკუნე]]დან [[VIII საუკუნე]]მდე პერიოდში ცენტრალიზებული რომაული მმართველობის დაკნინებით დარჩენილი „ვაკუუმი“ ახალმა ხალხებმა და ლიდერებმა შეავსეს.<ref name=Collins96 /> [[ოსტგოთები]] — გოთთა ტომი — [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოს იტალიაში დასახლდნენ [[თეოდორიხ დიდი|თეოდორიხ დიდის]] (გ. [[526]]) ხელმძღვანელობით და ჩამოაყალიბეს ოსტგოთთა სამეფო, რომელიც იტალიელებსა და ოსტგოთებს შორის თანამშრომლობით ხასიათდებოდა (ყოველ შემთხვევაში, თეოდორიხის მეფობის ბოლო წლამდე).<ref name=James82>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 82–88.</ref> [[ბურგუნდები]] [[გალია|გალიაში]] დასახლდნენ; მათი უფრო ადრეული სამეფო [[436]] წელს [[ჰუნები|ჰუნებმა]] გაანადგურეს, რის შემდეგაც [[440-იანები|440-იანებში]] ახალი სამეფო შექმნეს. [[ჟენევა]]სა და [[ლიონი|ლიონს]] შორის მდებარე არეალი [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოსა და [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] დასაწყისში [[ბურგუნდია|ბურგუნდიად]] იქცა.<ref name=James77>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 77–78.</ref> გალიის სხვა რეგიონებში [[ფრანკები]] და [[ბრიტანები|კელტი ბრიტანელები]] მცირე პოლიტიკურ ერთეულებს ქმნიდნენ. ფრანცია (ფრანკთა სამეფო) ჩრდილოეთ გალიაში კონცენტრირდა; მისი ადრეული, შედარებით კარგად ცნობილი მეფეა [[ხილდერიხ I]] (გ. [[481]]). მისი სამარე [[1653]] წელს აღმოაჩინეს და გამორჩეულია მდიდარი [[საფლავის ინვენტარი|საფლავის ინვენტარით]] — იარაღითა და დიდი რაოდენობის ოქროთი.<ref name=James79>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 79–80.</ref> ხილდერიკის ვაჟის, [[ხლოდვიგ I]]-ის (მმართველობა [[509]]–[[511]]) — [[მეროვინგები|მეროვინგთა დინასტიის]] დამფუძნებლის — დროს ფრანკთა სამეფო გაფართოვდა და [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობაზე]] მოექცა. [[ბრიტანეთი|ბრიტანელებმა]] — [[ბრიტანეთი|ბრიტანეთის]] (დღევანდელი [[დიდი ბრიტანეთი|დიდი ბრიტანეთის]]) მკვიდრებმა — დასახლება დაიწყეს დღევანდელ [[ბრეტანი]]ში.<ref name=James78>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 78–81.</ref>{{efn-ua|სახელწოდება „ბრეტანი“ სწორედ ამ ბრიტანელთა მიგრაციას უკავშირდება.<ref name=James78 />}} სხვა მონარქიები ჩამოყალიბდა [[ვესტგუთების სამეფო|ვესტგუთთა]] სამეფოში [[იბერიის ნახევარკუნძული|იბერიაზე]], [[სვებები|სვებებში]] — იბერიის ჩრდილო-დასავლეთში — და [[ვანდალთა სამეფო|ვანდალთა სამეფოში]] [[ჩრდილოეთი აფრიკა|ჩრდილოეთ აფრიკაში]].<ref name=James77 /> [[VI საუკუნე]]ში [[ლანგობარდები]] ჩრდილოეთ იტალიაში დასახლდნენ და [[ოსტგუთები|ოსტგუთთა სამეფო]] [[სამთავროები|სამთავროების]] ერთობლიობით ჩაანაცვლეს, რომლებიც ხანდახან ერთობლივ მეფეს ირჩევდნენ. [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოს ეს მოდელი მუდმივმა მონარქიამ შეცვალა — [[ლანგობარდთა სამეფო]].<ref name=Collins196>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 196–208.</ref> შემოსევებმა/მიგრაციებმა ევროპაში ახალი ეთნიკური ჯგუფების გაჩენა განაპირობეს, თუმცა მოსახლეობის ნაკადები რეგიონების მიხედვით განსხვავდებოდა. მაგალითად, გალიაში დამპყრობლები ბევრად მასშტაბურად დასახლდნენ ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ვიდრე სამხრეთ-დასავლეთით. [[სლავები]] [[ცენტრალური ევროპა|ცენტრალურ]] და [[აღმოსავლეთ ევროპა|აღმოსავლეთ ევროპაში]] და [[ბალკანეთის ნახევარკუნძული|ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე]] დაფენის. ხალხების გადაადგილებას ენობრივი ცვლილებებიც მოჰყვა. [[ლათინური ენა|ლათინური]] — [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] წიგნიერი ენა — თანდათან [[ვერნაკულარული ენები|ვერნაკულარულმა ენებმა]] შეცვალეს.; ეს ენები ლათინურიდან განვითარდა, მაგრამ მისგან განსხვავდებოდა და ერთობლივად [[რომანტიკული ენები|რომანტიკულ ენებად]] იწოდება. ეს გარდაქმნა საუკუნეებს გაგრძელდა. [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიაში]] [[ბერძნული ენა|ბერძნული]] შეინარჩუნდა, ხოლო სლავების მიგრაციამ [[სლავური ენები]] დაამკვიდრა აღმოსავლეთ ევროპაში.<ref name=Davies235>Davies. ''Europe: A History''. გვ. 235–238.</ref> === ბიზანტიის გადარჩენა === [[ფაილი:Sanvitale03.jpg|thumb|right|260px|[[მოზაიკა]], სადაც გამოსახულია [[იუსტინიანე I|იუსტინიანე]] [[რავენა]]ში — ეპისკოპოს მაქსიმიანეს, მცველებსა და კარისკაცებთან ერთად.<ref name=Adams158>Adams. ''History of Western Art''. გვ. 158–159.</ref>]] როდესაც დასავლეთ ევროპაში ახალი სამეფოები ყალიბდებოდა, [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია]] უცვლელად შენარჩუნდა და ეკონომიკურმა აღმავლობამ [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] დასაწყისამდე გასტანა. აღმოსავლეთ ნაწილზე შემოსევები შედარებით იშვიათი იყო და უმეტესად [[ბალკანეთი|ბალკანეთში]] ხდება. იმპერიის ტრადიციულ მოწინააღმდეგე [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანებთან]] მშვიდობა თითქმის მთელ [[V საუკუნე]]ს გაგრძელდა. აღმოსავლეთ იმპერია განსხვავდებოდა სახელმწიფო და [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული ეკლესიის]] მჭიდრო ურთიერთობით — დოგმატიკურმა საკითხებმა პოლიტიკაში ისეთი წონა შეიძინა, როგორიც დასავლეთ ევროპაში არ ჰქონია. მნიშვნელოვანი სამართლებრივი სიახლე იყო [[რომის სამართალი|რომის სამართლის]] კოდიფიკაცია: პირველი მცდელობა — ''Codex Theodosianus'' — დასრულდა [[438]] წელს.<ref name=Wickham81>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 81–83.</ref> იმპერატორ [[იუსტინიანე I|იუსტინიანეს]] (მმართველობა [[527]]–[[565]]) დროს შედგა მეორე, ბევრად უფრო სისტემური კრებული — ''Corpus Juris Civilis''.<ref name=Bauer200>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 200–202.</ref> იუსტინიანემვე დაასკვნა [[კონსტანტინოპოლი]]ში [[ჰაგია სოფია|ჰაგია სოფიას]] მშენებლობა და განახორციელა ჩრდილოეთ აფრიკის (ვანდალებისგან) და იტალიის (ოსტგოთებისგან) დაბრუნება [[ველისარიუსი|ველისარიუსის]] (გ. [[565]]) სარდლობით.<ref name=Bauer206>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 206–213.</ref><ref name=Collins126>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 126, 130.</ref> [[542]] წლის მომაკვდინებელმა [[იუსტინიანეს შავი ჭირი|შავმა ჭირმა]] კი იტალიის სრულ რიკონკისტას ხელი შეუშალა და იმპერია თავდაცვით ზომებზე გადაიყვანა.<ref name=Bauer206 /> იუსტინიანეს სიკვდილის ჟამს ბიზანტიას ეკავა იტალიის უმეტესი ნაწილი, ჩრდილოეთ აფრიკა და მცირე საყრდენი სამხრეთ ესპანეთში. ისტორიკოსთა ნაწილი აკრიტიკებს იუსტინიანეს რიკონკისტას იმპერიის „გადაჭარბებული გაწელვის“ გამო და მიიჩნევს, რომ ამან გზა გაუხსნა ადრეულ მუსლიმანურ დაპყრობებს. თუმცა მისი მემკვიდრეების სირთულეები მხოლოდ ომის გადასახადებით არ იყო გამოწვეული; დიდი პრობლემა იყო იმპერიის არსებითად ცივილური ხასიათი, რის გამოც მობილიზაცია და ჯარის სწრაფი დამატება ჭირდა.<ref name=Brown8>Brown, „Transformation of the Roman Mediterranean“, ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'', გვ. 8–9.</ref> აღმოსავლეთ იმპერიაში დამატებითი ზეწოლა შეიქმნა [[სლავები|სლავების]] ნელი, მაგრამ თანმიმდევრული შეღწევით [[ბალკანეთი|ბალკანეთში]]. პროცესი ეტაპობრივად დაიწყო, მაგრამ [[540-იანები|540-იანების]] ბოლოსთვის სლავური ტომები უკვე [[თრაკია]]სა და ილირიკონში იყვნენ; [[551]] წელს მათ [[ადრიანოპოლი|ადრიანოპოლთან]] იმპერიული არმია დაამარცხეს. [[560-იანები|560-იანებში]] ჩრდილოეთ [[დუნაის]] ნაპირზე დამკვიდრებული [[ავარები]] სწრაფ გაფართოებას შეუდგნენ და [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის ცენტრალურ ევროპაში დომინანტ ძალად იქცნენ, ბიზანტიელ იმპერატორებს რეგულარული ხარკის გადახდას აიძულებდნენ და ძლიერებად დარჩნენ [[796]] წლამდე.<ref name=James95>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 95–99.</ref> მას შემდეგ, რაც იმპერატორმა [[მავრიკიოსი (ბიზანტია)|მავრიკიმ]] (მმართველობა [[582]]–[[602]]) მონაწილეობა მიიღო სასანიანთა დინასტიურ კრიზისში და დაეხმარა [[ხოსრო II|ხოსრო II]]-ს ტახტზე აღზევებაში, შედგა მშვიდობა; მაგრამ მავრიკის დამხობის შემდეგ სასანიანებმა დაიწყეს თავდასხმები და იმპერატორ [[ჰერაკლე (ბიზანტია)|ჰერაკლეს]] (მმართველობა [[610]]–[[641]]) პირველ წლებში [[ეგვიპტე]], [[სირია]] და [[ანატოლია]] დროებით დაიკავეს. ჰერაკლემ წარმატებული საპასუხო ლაშქრობებით დაბრუნება შეძლო; [[628]] წელს დაიდო ზავი და დაკარგული ტერიტორიები კვლავ ბიზანტიას დაუბრუნდა.<ref name=Collins140>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 140–143.</ref> === დასავლური საზოგადოება === {{იხილეთ აგრეთვე|ადრეული შუა საუკუნეების ევროპული სამოსი|შუა საუკუნეების სამზარეულო}} [[დასავლეთი ევროპა|დასავლეთ ევროპაში]] ძველი რომაული ელიტის ზოგიერთი ოჯახი გაქრა, ხოლო სხვები საერო საქმეებთან შედარებით უფრო მეტად საეკლესიო საქმიანობაში ჩაერთნენ. [[ლათინური ლიტერატურა|ლათინურ სწავლულობასა]] და განათლებასთან დაკავშირებული ღირებულებები მეტწილად შესუსტდა. მართალია, წერა-კითხვის ცოდნა კვლავ მნიშვნელოვან უნარად რჩებოდა, თუმცა იგი უფრო პრაქტიკულ საჭიროებად იქცა, ვიდრე ელიტური სტატუსის ნიშნად. [[IV საუკუნე|IV საუკუნეში]] [[იერონიმე]]მ, რომელიც [[420]] წელს გარდაიცვალა, სიზმარში იხილა, რომ ღმერთი მას [[ბიბლია|ბიბლიაზე]] მეტად [[ციცერონი]]ს კითხვაში გატარებული დროის გამო საყვედურობდა. [[VI საუკუნე|VI საუკუნეში]] მსგავსი სიზმარი ჰქონდა [[გრიგოლ ტურელი|გრიგოლ ტურელსაც]], რომელიც [[594]] წელს გარდაიცვალა, თუმცა მას ციცერონის კითხვის ნაცვლად [[სტენოგრაფია|სტენოგრაფიის]] შესწავლის გამო გაკიცხვა ესიზმრა.<ref name=Brown174>Brown ''World of Late Antiquity'' pp. 174–175</ref> [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის ეკლესიაში რელიგიური სწავლების მთავარ საშუალებად წიგნი კი არა, მუსიკა და ხელოვნება იქცა.<ref name=Brown181>Brown ''World of Late Antiquity'' p. 181</ref> ინტელექტუალური ძალისხმევის დიდი ნაწილი კლასიკური სწავლულობის მიბაძვას ხმარდებოდა, თუმცა ამავე პერიოდში შეიქმნა რამდენიმე ორიგინალური ნაწარმოებიც, ასევე არსებობდა ზეპირი ტექსტები, რომლებიც დღემდე არ შემონახულა. ეპოქისთვის ტიპური იყო [[სიდონიუს აპოლინარისი]]ს, რომელიც [[489]] წელს გარდაიცვალა, [[კასიოდორე]]ს, რომელიც დაახლოებით [[585]] წელს გარდაიცვალა, და [[ბოეთიუსი]]ს, რომელიც დაახლოებით [[525]] წელს გარდაიცვალა, თხზულებები.<ref name=Brown45>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' pp. 45–49</ref> ცვლილებები შეეხო საერო საზოგადოებასაც. არისტოკრატიული კულტურის ცენტრში თანდათან მოექცა არა ლიტერატურული საქმიანობა, არამედ დიდ დარბაზებში გამართული საზეიმო ნადიმები. ელიტის სამოსი ძვირფასი ქვებითა და ოქროთი იყო შემკული. დიდებულები და მეფეები მფარველობდნენ მებრძოლთა ამალებს, რომლებიც სამხედრო ძალების ძირითად საყრდენს წარმოადგენდნენ.{{efn-ua|ისტორიკოსები ასეთ ამალებს ''კომიტატუსს'' უწოდებენ, თუმცა ეს ტერმინი თანამედროვე წყაროებში არ გვხვდება. იგი [[XIX საუკუნე|XIX საუკუნეში]] იქნა ადაპტირებული იმ სიტყვიდან, რომელსაც [[II საუკუნე|II საუკუნის]] ისტორიკოსი [[ტაციტუსი]] იყენებდა ბატონის ან მეფის უახლოესი თანამებრძოლების აღსანიშნავად.<ref name=Dict80>Coredon ''Dictionary of Medieval Terms'' p. 80</ref> ''კომიტატუსი'' შედგებოდა ახალგაზრდა მამაკაცებისგან, რომელთაც თავიანთი ბატონისადმი სრული ერთგულება მოეთხოვებოდათ. თუ მათი ფიცით დაკავშირებული ბატონი დაიღუპებოდა, მათაც სიკვდილამდე ბრძოლა უნდა გაეგრძელებინათ.<ref name=Geary56>Geary ''Before France and Germany'' pp. 56–57</ref>}} ელიტაში დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საგვარეულო კავშირებს, ისევე როგორც ერთგულების, სიმამაცისა და ღირსების ღირებულებებს. ამ კავშირებმა არისტოკრატიულ საზოგადოებაში შუღლისა და საგვარეულო დაპირისპირებების გავრცელებას შეუწყო ხელი. ასეთ შემთხვევებს აღწერს [[გრიგოლ ტურელი]] [[მეროვინგები|მეროვინგულ]] [[გალია]]შიც. როგორც ჩანს, დაპირისპირებების უმეტესობა საკმაოდ სწრაფად სრულდებოდა გარკვეული [[ვერგელდი|კომპენსაციის]] გადახდით.<ref name=Wickham189>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 189–193</ref> ქალები არისტოკრატიულ საზოგადოებაში ძირითადად ცოლებისა და დედების როლით მონაწილეობდნენ; განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მმართველის დედის სტატუსი მეროვინგულ გალიაში. [[ანგლოსაქსები|ანგლოსაქსურ]] საზოგადოებაში, მცირეწლოვანი მმართველების სიმცირის გამო, დედოფალ-დედებს შედარებით ნაკლები როლი ჰქონდათ, თუმცა ეს ნაწილობრივ მონასტრების [[აბატი|აბატი ქალები]]ს გაზრდილი გავლენით კომპენსირდებოდა. მხოლოდ იტალიაში ჩანს, რომ ქალები ყოველთვის მამაკაცი ნათესავის მფარველობისა და კონტროლის ქვეშ განიხილებოდნენ.<ref name=Wickham195>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 195–199</ref> [[ფაილი:Frühmittelalterliches Dorf.jpg|ადრეული [[შუა საუკუნეები]]ს [[გლეხობა|გლეხური]] სოფლის რეკონსტრუქცია [[ბავარია]]ში, [[გერმანია]]|მინი|მარცხნივ]] გლეხური საზოგადოება არისტოკრატიასთან შედარებით გაცილებით სუსტად არის დოკუმენტირებული. ისტორიკოსებისთვის ხელმისაწვდომი ცნობების უდიდესი ნაწილი [[არქეოლოგია|არქეოლოგიიდან]] მოდის; [[IX საუკუნე|IX საუკუნემდე]] გლეხური ცხოვრების ამსახველი დეტალური წერილობითი წყაროები მცირე რაოდენობითაა შემონახული. დაბალი სოციალური ფენების შესახებ არსებული აღწერების უმეტესობა ან [[კოდექსი|სამართლებრივი კოდექსებიდან]], ან ზედა ფენების წარმომადგენელ ავტორთა თხზულებებიდან მომდინარეობს.<ref name=Wickham204>Wickham ''Inheritance of Rome'' p. 204</ref> დასავლეთში მიწათმფლობელობის ფორმები ერთგვაროვანი არ იყო. ზოგიერთ რეგიონში მიწები ძლიერ დანაწევრებული იყო, სხვაგან კი ფართო და ერთმანეთთან დაკავშირებული მიწის მასივები ჭარბობდა. ამ განსხვავებებმა გლეხური საზოგადოებების მრავალფეროვნება განაპირობა: ზოგიერთ მათგანზე არისტოკრატი მიწათმფლობელები დომინირებდნენ, სხვები კი შედარებით დიდ ავტონომიას ინარჩუნებდნენ.<ref name=Wickham205>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 205–210</ref> დასახლების ფორმებიც მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა. ზოგიერთი გლეხი დიდ დასახლებებში ცხოვრობდა, რომელთა მოსახლეობა ზოგჯერ 700 ადამიანს აღწევდა. სხვები რამდენიმე ოჯახისგან შემდგარ მცირე ჯგუფებად სახლდებოდნენ ან ცალკეულ მეურნეობებში ცხოვრობდნენ, რომლებიც სოფლის სივრცეში გაფანტულად იყო განლაგებული. არსებობდა ისეთი რეგიონებიც, სადაც ორი ან მეტი დასახლების ტიპი ერთდროულად იყო გავრცელებული.<ref name=Wickham211>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 211–212</ref> გვიანრომაული პერიოდისგან განსხვავებით, თავისუფალი გლეხისა და არისტოკრატის სამართლებრივ სტატუსებს შორის მკვეთრი ზღვარი აღარ არსებობდა; თავისუფალი გლეხის ოჯახს, ძლიერი ბატონის სამხედრო სამსახურის მეშვეობით, რამდენიმე თაობის განმავლობაში არისტოკრატიაში დაწინაურებაც შეეძლო.<ref name=Wickham215>Wickham ''Inheritance of Rome'' p. 215</ref> ადრეულ შუა საუკუნეებში მნიშვნელოვნად შეიცვალა რომაული საქალაქო ცხოვრება და კულტურაც. მიუხედავად იმისა, რომ იტალიის ქალაქები დასახლებული დარჩა, მათი ზომა საგრძნობლად შემცირდა. მაგალითად, [[რომი]]ს მოსახლეობა ასიათასებიდან დაახლოებით 30,000-მდე შემცირდა [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის. რომაული ტაძრები ქრისტიანულ ეკლესიებად გადაკეთდა, ხოლო ქალაქის კედლები კვლავ გამოიყენებოდა.<ref name=Brown24-26>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' pp. 24–26</ref> ჩრდილოეთ ევროპაშიც ქალაქები დაპატარავდა, ხოლო სამოქალაქო ძეგლებსა და სხვა საზოგადოებრივ ნაგებობებს სამშენებლო მასალის მისაღებად შლიდნენ. ახალი სამეფოების ჩამოყალიბება ხშირად გარკვეულ ზრდას იწვევდა იმ ქალაქებში, რომლებიც დედაქალაქებად აირჩიეს.<ref name=City3>Gies and Gies ''Life in a Medieval City'' pp. 3–4</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ებრაული თემები რომის იმპერიის ბევრ ქალაქში არსებობდა, [[ებრაელები|ებრაელე]]ბი იმპერიის ქრისტიანობაზე მოქცევის შემდეგ პერიოდულად დევნას განიცდიდნენ. ოფიციალურად ისინი ითმენდნენ, თუმცა მათ მიმართ მოქმედებდა გაქრისტიანების მცდელობები და ზოგჯერ ახალ ტერიტორიებზე დასახლებისკენაც მოუწოდებდნენ.<ref name=Jews191>Loyn "Jews" ''Middle Ages'' p. 191</ref> === ისლამის აღზევება === {{მთავარი|ისლამის გავრცელება|ადრეული მუსლიმური დაპყრობები}} [[ფაილი:Map of expansion of Caliphate.svg|upright=1.3|thumb|[[ადრეული მუსლიმური დაპყრობები]] {{legend|#a1584e|გაფართოება მუჰამედის მმართველობის პერიოდში, [[622]]–[[632]]}} {{legend|#ef9070|გაფართოება მართლმორწმუნე ხალიფების სახალიფოს პერიოდში, [[632]]–[[661]]}} {{legend|#fad07d|გაფართოება ომაიანთა სახალიფოს პერიოდში, [[661]]–[[750]]}}]] [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსა და [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] დასაწყისში [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია|აღმოსავლეთ რომის იმპერიასა]] და [[ირანი|ირანში]] რელიგიური წარმოდგენები გარდაქმნის პროცესში იყო. [[იუდაიზმი]] აქტიურ მისიონერულ რელიგიას წარმოადგენდა და მასზე, სულ მცირე, ერთი [[არაბები|არაბი]] პოლიტიკური ლიდერი მაინც მოექცა.{{efn-ua|[[დუ ნუვასი]], დღევანდელი [[იემენი|იემენის]] ტერიტორიაზე არსებული სამეფოს მმართველი, [[525]] წელს იუდაიზმზე მოექცა. ქრისტიანთა შემდგომმა დევნამ კი მისი სამეფოს წინააღმდეგ [[ეთიოპია|ეთიოპიის]] [[აქსუმის სამეფო|აქსუმელთა]] ლაშქრობა და ქვეყნის დაპყრობა გამოიწვია.<ref name=Collins138>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 138–139</ref>}} ამასთანავე, იუდეველი თეოლოგები ქმნიდნენ პოლემიკურ ნაშრომებს, რომლებშიც თავიანთ რელიგიას ქრისტიანული და ისლამური გავლენებისაგან იცავდნენ.<ref>{{Cite book |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780199730049.001.0001 |title=The Oxford Dictionary of the Jewish Religion |date=2011-01-01 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973004-9 |editor-last=Berlin |editor-first=Adele |editor-last2=Grossman |editor-first2=Maxine}}</ref> ქრისტიანობა აქტიურ მისიონერულ საქმიანობას ეწეოდა და მოქცეულთა მოსაპოვებლად სპარსელთა [[ზოროასტრიზმი|ზოროასტრიზმს]] უწევდა კონკურენციას, განსაკუთრებით — [[არაბეთის ნახევარკუნძული|არაბეთის ნახევარკუნძულის]] მოსახლეობაში. ამ მრავალფეროვანმა რელიგიურმა და პოლიტიკურმა გარემოებებმა თავი მოიყარა [[ისლამი|ისლამის]] წარმოშობაში, რომელიც არაბეთში [[მუჰამედი|მუჰამედის]] სიცოცხლეში ჩამოყალიბდა (გ. [[632]]).<ref name=Collins143>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 143–145</ref> მისი გარდაცვალების შემდეგ მუსლიმურმა ძალებმა აღმოსავლეთ რომის იმპერიისა და სპარსეთის დიდი ნაწილი დაიპყრეს. ეს პროცესი დაიწყო სირიის დაპყრობით [[634]]–[[635]] წლებში, გაგრძელდა სპარსეთის დაპყრობით [[637]]–[[642]] წლებში, შემდეგ კი გავრცელდა ეგვიპტეზე [[640]]–[[641]] წლებში, [[მაღრიბის მუსლიმური დაპყრობა|ჩრდილოეთ აფრიკაზე]] [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] მეორე ნახევარში და [[პირენეს ნახევარკუნძული|იბერიის]] ნახევარკუნძულზე [[711]] წელს.<ref name=Collins149>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 149–151</ref> [[714]] წლისთვის მუსლიმური ძალები აკონტროლებდნენ ნახევარკუნძულის დიდ ნაწილს, რომელსაც მათ [[ალ-ანდალუსი]] უწოდეს.<ref name=Reilly52>Reilly ''Medieval Spains'' pp. 52–53</ref> ისლამურმა დაპყრობებმა თავის მწვერვალს [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნის]] შუა ხანებში მიაღწია. [[პუატიეს ბრძოლა (732)|ტურის ბრძოლა]]ში [[732]] წელს მუსლიმური ძალების დამარცხებამ ფრანკებს სამხრეთ საფრანგეთის ხელახალი დაპყრობის შესაძლებლობა მისცა; თუმცა ევროპაში ისლამური გაფართოების შეჩერების მთავარი მიზეზი [[ომაიანთა სახალიფო|ომაიანთა სახალიფოს]] დამხობა და მისი [[აბასიანთა სახალიფო|აბასიანთა სახალიფოთი]] ჩანაცვლება იყო. აბასიანებმა დედაქალაქი [[ბაღდადი|ბაღდადში]] გადაიტანეს და ევროპაზე მეტად ახლო აღმოსავლეთზე გაამახვილეს ყურადღება. შედეგად მათ მუსლიმური მიწების ნაწილებზე კონტროლი დაკარგეს. ომაიანთა შთამომავლებმა იბერიის ნახევარკუნძულზე მოიკიდეს ფეხი, [[აღლაბიდები]] ჩრდილოეთ აფრიკას აკონტროლებდნენ, ხოლო [[ტულუნიდები]] ეგვიპტის მმართველებად იქცნენ.<ref name=Brown15>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' p. 15</ref> [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნის]] შუა ხანებისთვის ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში ახალი სავაჭრო ურთიერთობები ყალიბდებოდა: ფრანკებსა და არაბებს შორის ვაჭრობამ ძველი [[რომი|რომაული]] [[ეკონომიკა]] ჩაანაცვლა. ფრანკები არაბებს აძლევდნენ ხე-ტყეს, ბეწვეულს, ხმლებსა და დამონებულ ადამიანებს, სანაცვლოდ კი იღებდნენ აბრეშუმსა და სხვა ქსოვილებს, სანელებლებსა და ძვირფას ლითონებს.<ref name=Cunliffe427>Cunliffe ''Europe Between the Oceans'' pp. 427–428</ref> === ვაჭრობა და ეკონომიკა === {{მთავარი|შუა საუკუნეების ეკონომიკური ისტორია}} [[IV საუკუნე|IV]] და [[V საუკუნე|V საუკუნეების]] მიგრაციებმა და შემოსევებმა [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვის]] ირგვლივ არსებული სავაჭრო ქსელები მოშალა. აფრიკული საქონლის ევროპაში შეტანა შეწყდა: თავდაპირველად იგი კონტინენტის შიდა რეგიონებიდან გაქრა, ხოლო [[VII საუკუნე|VII საუკუნისთვის]] მხოლოდ რამდენიმე ქალაქში, მათ შორის [[რომი|რომსა]] და [[ნეაპოლი|ნეაპოლში]], გვხვდებოდა. [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] ბოლოს, მუსლიმური დაპყრობების გავლენით, აფრიკული პროდუქცია [[დასავლეთი ევროპა|დასავლეთ ევროპაში]] აღარ ფიქსირდებოდა. ადრეულ შუა საუკუნეებში ძველი რომაული სამყაროს მთელ სივრცეში შორეული ვაჭრობის საქონლის ადგილობრივი ნაწარმით ჩანაცვლების ტენდენცია გამოიკვეთა. ეს განსაკუთრებით შესამჩნევი იყო იმ მიწებზე, რომლებიც ხმელთაშუა ზღვისპირეთს არ ეკუთვნოდა, მაგალითად, ჩრდილოეთ გალიასა და ბრიტანეთში. არქეოლოგიურ მასალაში აღმოჩენილი არალოკალური წარმოშობის ნივთები, ჩვეულებრივ, ფუფუნების საგნებს წარმოადგენდა. ჩრდილოეთ ევროპაში არა მხოლოდ სავაჭრო ქსელები იყო ადგილობრივი ხასიათის, არამედ მიმოქცევაში არსებული საქონელიც მარტივი იყო — მცირე რაოდენობით კერამიკითა და სხვა შედარებით რთული ნაწარმით. ხმელთაშუაზღვისპირეთში კი კერამიკა კვლავ ფართოდ იყო გავრცელებული და, როგორც ჩანს, იგი არა მხოლოდ ადგილობრივად იწარმოებოდა, არამედ საშუალო მანძილის სავაჭრო ქსელებითაც ვრცელდებოდა.<ref name=Wickham218>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp.&nbsp;218–219</ref> დასავლეთის სხვადასხვა გერმანულ სახელმწიფოს საკუთარი [[მონეტა|მონეტები]] ჰქონდა, რომლებიც არსებული რომაული და ბიზანტიური ნიმუშების მიბაძვით იჭრებოდა. ოქროს მონეტების მოჭრა [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] ბოლომდე, [[693]]–[[694]] წლებამდე გაგრძელდა, რის შემდეგაც მეროვინგთა სამეფოში იგი ვერცხლის მონეტამ ჩაანაცვლა. ფრანკთა ძირითადი ვერცხლის მონეტა იყო [[დენარიუსი]] ან [[დენიე]], ხოლო მისი [[ანგლოსაქსები|ანგლოსაქსური]] სახეობა [[პენი|პენის]] სახელით იყო ცნობილი. ამ რეგიონებიდან დენიე, ანუ პენი, [[700]] წლიდან [[1000]] წლამდე პერიოდში მთელ ევროპაში გავრცელდა. სპილენძისა და ბრინჯაოს მონეტები არ იჭრებოდა; ასევე არ იჭრებოდა ოქროს მონეტებიც, სამხრეთ ევროპის გარდა. არც მრავალ ერთეულად ნომინირებული ვერცხლის მონეტები მოჭრილა.<ref name=Coin>Grierson "Coinage and currency" ''Middle Ages''</ref> == შუა საუკუნეები საქართველოში == [[476]] წელს, [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] დაცემის პერიოდში, [[ქართლი|ქართლში]] მეფობდა [[ვახტანგ გორგასალი|ვახტანგ I გორგასალი]]. მისი მმართველობა ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში უკავშირდება სამეფო ხელისუფლების განმტკიცებას, [[თბილისი|თბილისის]] პოლიტიკური მნიშვნელობის ზრდას, [[მცხეთა|მცხეთიდან]] დედაქალაქის გადმოტანის პროცესის დაწყებასა და საეკლესიო ორგანიზაციის გაძლიერებას.<ref>{{cite book |last=Rapp |first=Stephen H. |title=Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts and Eurasian Contexts |publisher=Peeters Publishers |location=Leuven |year=2003 |page=320 |isbn=9789042913189}}</ref> ვახტანგის მოღვაწეობას უკავშირებენ აგრეთვე [[კათალიკოსი|კათალიკოსობის]] ინსტიტუტის განმტკიცებასა და ქართლის ეკლესიის სტატუსის ამაღლებას, თუმცა ამ პროცესის ქრონოლოგია და კანონიკური საფუძვლები ისტორიოგრაფიაში ერთმნიშვნელოვნად გადაწყვეტილი არ არის.<ref>{{cite thesis |last=Matitashvili |first=Shota |title=The Canonical Status of the Iberian (Eastern Georgian) Church during Late Antiquity and Early Middle Ages |publisher=Central European University |location=Vienna |year=2021 |pages=72, 78–80 |url=https://www.etd.ceu.edu/2021/matitashvili_shota.pdf |access-date=28 მაისი, 2026}}</ref> ქართული წყაროებისა და ისტორიოგრაფიული ტრადიციის მიხედვით, ვახტანგი სასანიანთა წინააღმდეგ ბრძოლაში დაიჭრა და მოგვიანებით გარდაიცვალა.<ref>{{cite book |last=Rayfield |first=Donald |title=Edge of Empires: A History of Georgia |publisher=Reaktion Books |location=London |year=2012 |pages=62–64 |isbn=9781780230306}}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ [[ვახტანგ გორგასალი]]ს მეფობა საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეტაპად მიიჩნევა, იგი, ჩვეულებრივ, არ განიხილება საქართველოში შუა საუკუნეების დასაწყისად. ქართულ ისტორიოგრაფიაში ამ მხრივ უფრო არსებით მიჯნად მიიჩნევა [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] სახელმწიფო [[რელიგია|რელიგიად]] გამოცხადება, რომელმაც ქვეყნის პოლიტიკური, კულტურული და საეკლესიო განვითარების მიმართულება არსებითად შეცვალა.<ref>{{cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |year=1994 |pages=20–21 |isbn=9780253209153}}</ref> შესაბამისად, საქართველოს ისტორიის პერიოდიზაციაში შუა საუკუნეების დასაწყისად ხშირად მიიჩნევა [[ქართლის მოქცევა]], ანუ დაახლოებით [[326]] წელი.<ref>{{cite journal |last=Toumanoff |first=Cyril |title=Chronology of the Early Kings of Iberia |journal=Traditio |volume=25 |year=1969 |pages=21–22 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0362152900010898}}</ref> == ქრონოლოგიები == === შუა საუკუნეების პერიოდიზაცია === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="width:100%; font-size:95%; text-align:left; border:2px solid #a2a9b1;" |+ style="caption-side:top; padding:10px; background:#eaecf0; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; border:1px solid #a2a9b1;" | შუა საუკუნეების პერიოდიზაცია: ევროპული ტრადიცია და ქართული ისტორიოგრაფია ! style="width:18%; background:#d8e8ff;" | ტრადიცია / რეგიონი ! style="width:22%; background:#d8e8ff;" | ქვეპერიოდი ! style="width:16%; background:#d8e8ff;" | დათარიღება ! style="width:44%; background:#d8e8ff;" | მოკლე დახასიათება და საზღვრის განმსაზღვრელი ნიშნები |- | rowspan="3" style="background:#f2f7ff; font-weight:bold;" | [[ევროპა]] — ზოგადი ისტორიოგრაფიული ტრადიცია | '''ადრეული შუა საუკუნეები''' | დაახლ. [[476]]–[[1000]] | პერიოდი [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] დაცემიდან მაღალი შუა საუკუნეების დასაწყისამდე. მისთვის დამახასიათებელია ხალხთა დიდი მიგრაციები, რომანული და გერმანული ტრადიციების შერწყმა, ქრისტიანული ეკლესიის გაძლიერება და ფეოდალური ურთიერთობების ჩამოყალიბება.<ref name="BritannicaMiddleAges">{{Cite web |title=Middle Ages |url=https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-06-02}}</ref><ref name="Wickham">{{Cite book |last=Wickham |first=Chris |title=The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000 |publisher=Penguin Books |year=2009 |isbn=978-0-14-311742-1}}</ref> |- | '''მაღალი შუა საუკუნეები''' | დაახლ. [[1000]]–[[1300]] | ევროპაში დემოგრაფიული ზრდის, ურბანიზაციის, სასოფლო-სამეურნეო გაფართოების, უნივერსიტეტების გაჩენის, ჯვაროსნული მოძრაობისა და საეკლესიო-პოლიტიკური ინსტიტუტების გაძლიერების ხანა. ამავე პერიოდს უკავშირდება [[XII საუკუნე|XII საუკუნის]] კულტურული აღმავლობა.<ref name="BritannicaMiddleAges" /><ref name="Power">{{Cite book |last=Power |first=Daniel |title=The Central Middle Ages: Europe 950–1320 |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-925312-8}}</ref> |- | '''გვიანი შუა საუკუნეები''' | დაახლ. [[1300]]–[[1500]] | კრიზისებისა და გარდაქმნების პერიოდი: [[შავი ჭირი]], ომები, სოციალური დაძაბულობები, პაპობის კრიზისი, სახელმწიფოთა ცენტრალიზაცია და ადრეული ახალი დროისკენ გადასვლა. დასასრულის ნიშნებად ხშირად გამოიყენება [[1453]] წელი — [[კონსტანტინოპოლის აღება]], [[1492]] წელი — [[ქრისტეფორე კოლუმბი|კოლუმბის]] პირველი მოგზაურობა და [[1517]] წელი — [[რეფორმაცია|რეფორმაციის]] დასაწყისი.<ref name="BritannicaMiddleAges" /><ref name="Holmes">{{Cite book |last=Holmes |first=George |title=The Oxford History of Medieval Europe |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-280133-3}}</ref> |- | rowspan="3" style="background:#fff8e8; font-weight:bold;" | [[საქართველო]] — ქართული ისტორიოგრაფიული პრაქტიკა | '''ადრეფეოდალური ხანა''' | [[IV საუკუნე|IV]]–[[X საუკუნე|X საუკუნეები]] | პერიოდი [[ქართლის გაქრისტიანება|ქართლის გაქრისტიანებიდან]] ფეოდალური წყობის განმტკიცებამდე. ამ ხანაში ძლიერდება ეკლესია, ყალიბდება ქართული ქრისტიანული კულტურა, იცვლება პოლიტიკური ცენტრები და საქართველო ექცევა ბიზანტიურ-სასანურ, შემდეგ კი არაბულ პოლიტიკურ გარემოში.<ref name="Suny">{{Cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |title=The Making of the Georgian Nation |publisher=Indiana University Press |year=1994 |isbn=978-0-253-20915-3}}</ref><ref name="Rapp">{{Cite book |last=Rapp |first=Stephen H. |title=Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts and Eurasian Contexts |publisher=Peeters |year=2003 |isbn=978-90-429-1318-9}}</ref> |- | '''მაღალი შუა საუკუნეები / საქართველოს „ოქროს ხანა“''' | [[XI საუკუნე|XI]]–[[XIII საუკუნე|XIII საუკუნეები]] | საქართველოს პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული აღმავლობის პერიოდი. ამ ხანას უკავშირდება ქვეყნის ცენტრალიზაცია, სამხედრო-პოლიტიკური გაძლიერება, კულტურული აყვავება, საგანმანათლებლო კერების განვითარება და საქართველოს რეგიონულ ძალად ქცევა [[დავით IV აღმაშენებელი|დავით IV აღმაშენებლისა]] და [[თამარ მეფე|თამარ მეფის]] ეპოქებში.<ref name="Rayfield">{{Cite book |last=Rayfield |first=Donald |title=Edge of Empires: A History of Georgia |publisher=Reaktion Books |year=2012 |isbn=978-1-78023-030-6}}</ref><ref name="Suny" /> |- | '''გვიანფეოდალური ხანა''' | [[XIV საუკუნე|XIV]]–[[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნეები]] | პოლიტიკური დაშლის, მონღოლთა ზეწოლის, თემურ-ლენგის შემოსევების, ოსმალეთ-სეფიანთა დაპირისპირების, შიდა სამეფო-სამთავროებად დაყოფისა და ხანგრძლივი ფეოდალური ურთიერთობების პერიოდი. მიუხედავად პოლიტიკური ფრაგმენტაციისა, გრძელდება ქართული კულტურის, ხელოვნებისა და ეკლესიური ცხოვრების განვითარება.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |} === ქრონოლოგია — ევროპა === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="width:100%; font-size:95%; border:2px solid #a2a9b1;" |+ style="caption-side:top; padding:10px; background:#eaecf0; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; border:1px solid #a2a9b1;" | შუა საუკუნეების ევროპული ქრონოლოგია ! style="width:12%; background:#e2f0d9;" | თარიღი ! style="width:30%; background:#e2f0d9;" | მოვლენა ! style="width:20%; background:#e2f0d9;" | რეგიონი / სახელმწიფო ! style="width:38%; background:#e2f0d9;" | მნიშვნელობა / შენიშვნა |- | [[313]] | [[მილანის ედიქტი]] | [[რომის იმპერია]] | ქრისტიანობის ლეგალიზაცია რომის იმპერიაში.<ref name="BritannicaChristianity">{{Cite web |title=Christianity in the Roman Empire |url=https://www.britannica.com/topic/Christianity |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-06-02}}</ref> |- | [[325]] | [[ნიკეის პირველი კრება]] | [[ნიკეა]]; [[რომის იმპერია]] | ქრისტიანული დოგმატიკის ერთ-ერთი ძირითადი საყრდენის ჩამოყალიბება.<ref name="BritannicaNicaea">{{Cite web |title=Council of Nicaea |url=https://www.britannica.com/event/First-Council-of-Nicaea-325 |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-06-02}}</ref> |- | [[378]] | [[ადრიანოპოლის ბრძოლა]] | [[ბალკანეთი]] | გუთებმა დაამარცხეს რომაელები; ბრძოლაში დაიღუპა იმპერატორი [[ვალენტი]].<ref name="Wickham" /> |- | [[395]] | რომის იმპერიის ადმინისტრაციული გაყოფა | [[ევროპა]]; [[რომის იმპერია]] | იმპერია საბოლოოდ გაიყო აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად.<ref name="Wickham" /> |- | [[410]] | [[რომის აოხრება (410)]] | [[იტალია]] | [[ვესტგუთები|ვესტგუთთა]] მეფე [[ალარიხ I]]-ის მიერ [[რომი|რომის]] აღება.<ref name="Wickham" /> |- | [[439]] | [[კართაგენი|კართაგენის]] დაპყრობა ვანდალების მიერ | [[ჩრდილოეთი აფრიკა]] | [[ვანდალები|ვანდალთა]] სამეფოს გაძლიერება და დასავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთში რომაული გავლენის შესუსტება.<ref name="Wickham" /> |- | [[451]] | [[კატალაუნის ველების ბრძოლა]] | [[გალია]] | რომაულ-გერმანულმა ძალებმა შეაჩერეს [[ჰუნები|ჰუნთა]] წინსვლა.<ref name="Heather">{{Cite book |last=Heather |first=Peter |title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-532541-6}}</ref> |- | [[455]] | [[რომის აოხრება (455)]] | [[იტალია]] | ვანდალების მიერ რომის აოხრება.<ref name="Heather" /> |- | [[476]] | [[დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა]] | [[იტალია]] | [[რომულუს ავგუსტულუსი|რომულუს ავგუსტულუსის]] გადაყენება; ტრადიციულად მიიჩნევა დასავლეთ რომის იმპერიის დასასრულად.<ref name="BritannicaMiddleAges" /> |- | [[486]] | სუასონის ბრძოლა | [[გალია]] | [[ფრანკები|ფრანკთა]] მეფე [[ხლოდვიგ I]]-ის გამარჯვება და ფრანკთა ძალაუფლების გაძლიერება.<ref name="Collins">{{Cite book |last=Collins |first=Roger |title=Early Medieval Europe, 300–1000 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-00673-7}}</ref> |- | დაახლ. [[496]] | [[ხლოდვიგ I|ხლოდვიგ I-ის]] მონათვლა | [[ფრანკთა სამეფო]] | ფრანკთა სამეფოს ქრისტიანიზაციის მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Collins" /> |- | [[529]] | ბენედიქტური წესდების ჩამოყალიბება; ათენის აკადემიის დახურვა | [[იტალია]]; [[საბერძნეთი]] | დასავლურ მონასტრულ ცხოვრებას მიეცა მყარი ორგანიზაციული საფუძველი; ათენის აკადემიის დახურვა ხშირად ანტიკური ფილოსოფიური სკოლის სიმბოლურ დასასრულად განიხილება.<ref name="Brown">{{Cite book |last=Brown |first=Peter |title=The Rise of Western Christendom: Triumph and Diversity, A.D. 200–1000 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2013 |isbn=978-1-118-30588-3}}</ref> |- | [[532]] | ნიკას აჯანყება | [[კონსტანტინოპოლი]]; [[ბიზანტიის იმპერია]] | [[იუსტინიანე I|იუსტინიანე I-ის]] მმართველობის ერთ-ერთი უდიდესი შიდა კრიზისი.<ref name="Evans">{{Cite book |last=Evans |first=J. A. S. |title=The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=978-0-415-02209-5}}</ref> |- | [[533]]–[[554]] | იუსტინიანე I-ის ომები ვანდალებთან და ოსტგუთებთან | [[ჩრდილოეთი აფრიკა]]; [[იტალია]] | [[ბიზანტიის იმპერია|აღმოსავლეთ რომის იმპერიის]] მცდელობა, დაებრუნებინა დასავლეთის ყოფილი რომაული მიწები.<ref name="Evans" /> |- | [[537]] | [[აია სოფია|აია სოფიას]] დასრულება | [[კონსტანტინოპოლი]] | იუსტინიანეს ეპოქის არქიტექტურული და რელიგიური სიმბოლო.<ref name="Evans" /> |- | [[541]]–[[542]] | იუსტინიანეს შავი ჭირი | [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუაზღვისპირეთი]] | მძიმე დემოგრაფიული და ეკონომიკური კრიზისი.<ref name="Wickham" /> |- | [[568]] | ლანგობარდების შესვლა იტალიაში | [[იტალია]] | იტალიაში ახალი გერმანული სამეფოს ჩამოყალიბების დასაწყისი.<ref name="Collins" /> |- | [[590]]–[[604]] | [[გრიგოლ I|პაპ გრიგოლ I დიდის]] პონტიფიკატი | [[რომი]] | პაპობის გაძლიერება, მისიონერული საქმიანობა და საეკლესიო ადმინისტრაციის მოწესრიგება.<ref name="Brown" /> |- | [[622]] | [[ჰიჯრა]] | [[არაბეთის ნახევარკუნძული]] | [[მუჰამედი|მუჰამედის]] გადასვლა მექიდან მედინაში; ისლამური წელთაღრიცხვის დასაწყისი.<ref name="Kennedy">{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Da Capo Press |year=2007 |isbn=978-0-306-81728-1}}</ref> |- | [[632]] | [[მუჰამედი|მუჰამედის]] გარდაცვალება | [[არაბეთი]] | ისლამური სახელმწიფოს სწრაფი გაფართოების დასაწყისი.<ref name="Kennedy" /> |- | [[636]] | [[იარმუკის ბრძოლა]] | [[სირია]] | [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის]] მძიმე მარცხი არაბებთან.<ref name="Kennedy" /> |- | [[651]] | [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანთა იმპერიის]] დაცემა | [[ირანი]] | ირანის დიდი ნაწილის მუსლიმური დაპყრობა.<ref name="Kennedy" /> |- | [[711]]–[[718]] | ომაიანთა მიერ იბერიის ნახევარკუნძულის დაპყრობა | [[იბერიის ნახევარკუნძული]]; [[ესპანეთი]] | [[ალ-ანდალუსი|ალ-ანდალუსის]] ჩამოყალიბების წინაპირობა.<ref name="Kennedy" /> |- | [[717]]–[[718]] | კონსტანტინოპოლის არაბული ალყა | [[კონსტანტინოპოლი]] | ბიზანტიამ შეაჩერა არაბთა წინსვლა აღმოსავლეთ ევროპისკენ.<ref name="Treadgold">{{Cite book |last=Treadgold |first=Warren |title=A History of the Byzantine State and Society |publisher=Stanford University Press |year=1997 |isbn=978-0-8047-2630-6}}</ref> |- | [[732]] | [[ტურის ბრძოლა]] | [[გალია]]; [[საფრანგეთი]] | ფრანკებმა შეაჩერეს მუსლიმური ძალების წინსვლა დასავლეთ ევროპაში.<ref name="Collins" /> |- | [[751]] | [[პიპინ მოკლე|პიპინ მოკლეს]] გამეფება | [[ფრანკთა სამეფო]] | კაროლინგთა დინასტიის ხელისუფლების დამკვიდრება.<ref name="McKitterick">{{Cite book |last=McKitterick |first=Rosamond |title=Charlemagne: The Formation of a European Identity |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=978-0-521-88672-7}}</ref> |- | [[754]]–[[756]] | პიპინის დონაცია | [[იტალია]] | პაპის საერო ძალაუფლების გაფართოების ერთ-ერთი საფუძველი.<ref name="McKitterick" /> |- | [[768]]–[[814]] | [[კარლოს დიდი|კარლოს დიდის]] მმართველობა | [[დასავლეთი ევროპა]] | ფრანკთა სახელმწიფოს გაძლიერება და დასავლეთ ევროპის მნიშვნელოვანი პოლიტიკური გაერთიანება.<ref name="McKitterick" /> |- | [[800]] | [[კარლოს დიდი|კარლოს დიდის]] იმპერატორად კურთხევა | [[რომი]] | დასავლეთში იმპერიული ტიტულის აღდგენა.<ref name="McKitterick" /> |- | [[843]] | [[ვერდენის ხელშეკრულება]] | [[დასავლეთი ევროპა]] | კაროლინგთა იმპერიის დაყოფა.<ref name="McKitterick" /> |- | [[862]] | რიურიკის მოწოდება | [[აღმოსავლეთი ევროპა]] | ტრადიციულად უკავშირდება რუსის სახელმწიფოებრივი საწყისების ჩამოყალიბებას.<ref name="Franklin">{{Cite book |last=Franklin |first=Simon |last2=Shepard |first2=Jonathan |title=The Emergence of Rus 750–1200 |publisher=Longman |year=1996 |isbn=978-0-582-49091-8}}</ref> |- | [[863]] | [[კირილე და მეთოდე|კირილესა და მეთოდეს]] მისია | [[ცენტრალური ევროპა]] | სლავური მწიგნობრობისა და ქრისტიანული მისიის მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Brown" /> |- | [[910]] | კლიუნის სააბატოს დაარსება | [[ბურგუნდია]]; [[საფრანგეთი]] | მონასტრული რეფორმის მნიშვნელოვანი ცენტრი.<ref name="Power" /> |- | [[962]] | [[ოტო I დიდი|ოტო I-ის]] იმპერატორად კურთხევა | [[გერმანია]]; [[იტალია]] | [[საღვთო რომის იმპერია|საღვთო რომის იმპერიის]] ჩამოყალიბება.<ref name="Power" /> |- | [[988]] | კიევის რუსეთის გაქრისტიანება | [[აღმოსავლეთი ევროპა]] | [[ვლადიმირ I დიდი|ვლადიმირ დიდის]] მმართველობის მნიშვნელოვანი რელიგიურ-პოლიტიკური აქტი.<ref name="Franklin" /> |- | დაახლ. [[1000]] | [[ლეიფ ერიქსონი|ლეიფ ერიქსონის]] მოგზაურობა ვინლენდში | [[ჩრდილოეთი ატლანტიკა]] | ევროპელთა ერთ-ერთი ადრეული გადასვლა ჩრდილოეთ ამერიკაში.<ref name="Davies">{{Cite book |last=Davies |first=Norman |title=Europe: A History |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-820171-7}}</ref> |- | [[1054]] | [[დიდი სქიზმა]] | [[ევროპა]] | ქრისტიანული ეკლესიის გაყოფა დასავლურ კათოლიკურ და აღმოსავლურ მართლმადიდებელ ეკლესიებად.<ref name="Power" /> |- | [[1066]] | [[ჰასტინგის ბრძოლა]] | [[ინგლისი]] | ნორმანთა მიერ ინგლისის დაპყრობა.<ref name="Davies" /> |- | [[1071]] | [[მანასკერტის ბრძოლა]] | [[ანატოლია]] | ბიზანტიის მარცხი სელჩუკებთან; ანატოლიაში თურქული ძალების გაძლიერება.<ref name="Treadgold" /> |- | [[1075]]–[[1122]] | ინვესტიტურისათვის ბრძოლა | [[გერმანია]]; [[იტალია]] | პაპობასა და იმპერატორს შორის დაპირისპირება საეკლესიო თანამდებობათა დანიშვნის უფლებაზე.<ref name="Power" /> |- | [[1088]] | [[ბოლონიის უნივერსიტეტი|ბოლონიის უნივერსიტეტის]] დაარსება | [[იტალია]] | ევროპის ერთ-ერთი უძველესი უნივერსიტეტი.<ref name="Power" /> |- | [[1095]]–[[1099]] | [[პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობა]] | [[ლევანტი]] | [[1099]] წელს ჯვაროსნებმა აიღეს [[იერუსალიმი]].<ref name="RileySmith">{{Cite book |last=Riley-Smith |first=Jonathan |title=The Crusades: A History |publisher=Yale University Press |year=2005 |isbn=978-0-300-10128-7}}</ref> |- | [[1122]] | ვორმსის კონკორდატი | [[გერმანია]] | ინვესტიტურისათვის ბრძოლის კომპრომისული დასრულება.<ref name="Power" /> |- | [[1147]]–[[1149]] | [[მეორე ჯვაროსნული ლაშქრობა]] | [[ლევანტი]] | ჯვაროსნული მოძრაობის ახალი ეტაპი, რომელიც სამხედრო თვალსაზრისით წარუმატებელი აღმოჩნდა.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1187]] | [[ჰათინის ბრძოლა]] | [[პალესტინა]] | [[სალადინი|სალადინის]] გამარჯვება და იერუსალიმის დაკარგვა ჯვაროსნების მიერ.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1189]]–[[1192]] | [[მესამე ჯვაროსნული ლაშქრობა]] | [[ლევანტი]] | ევროპელი მონარქების ლაშქრობა იერუსალიმის დასაბრუნებლად.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1204]] | კონსტანტინოპოლის აღება მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს | [[კონსტანტინოპოლი]] | ბიზანტიის დროებითი დაცემა და ლათინთა იმპერიის შექმნა.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1215]] | [[მაგნა კარტა]] | [[ინგლისი]] | მეფის ძალაუფლების სამართლებრივი შეზღუდვის მნიშვნელოვანი დოკუმენტი.<ref name="Davies" /> |- | [[1217]]–[[1221]] | [[მეხუთე ჯვაროსნული ლაშქრობა]] | [[ეგვიპტე]]; [[ლევანტი]] | ჯვაროსნული სტრატეგიის გადატანა ეგვიპტეზე.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1223]] | კალკის ბრძოლა | [[აღმოსავლეთი ევროპა]] | მონღოლთა პირველი მასშტაბური შეტაკება აღმოსავლეთ ევროპულ ძალებთან.<ref name="May">{{Cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Conquests in World History |publisher=Reaktion Books |year=2012 |isbn=978-1-86189-867-8}}</ref> |- | [[1228]]–[[1229]] | [[მეექვსე ჯვაროსნული ლაშქრობა]] | [[ლევანტი]] | [[ფრიდრიხ II (საღვთო რომის იმპერატორი)|ფრიდრიხ II-მ]] დიპლომატიური გზით დროებით დაიბრუნა იერუსალიმი.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1241]] | მოჰის ბრძოლა და ლეგნიცის ბრძოლა | [[უნგრეთი]]; [[პოლონეთი]] | მონღოლთა გამარჯვებები ცენტრალურ ევროპაში.<ref name="May" /> |- | [[1258]] | ბაღდადის აღება მონღოლების მიერ | [[მესოპოტამია]] | აბასიანთა ხალიფატის პოლიტიკური ცენტრის დაცემა.<ref name="May" /> |- | [[1261]] | კონსტანტინოპოლის დაბრუნება ბიზანტიელთა მიერ | [[კონსტანტინოპოლი]] | ბიზანტიის იმპერიის აღდგენა პალეოლოგოსთა დინასტიის დროს.<ref name="Treadgold" /> |- | [[1291]] | აკრის დაცემა | [[ლევანტი]] | ჯვაროსანთა უკანასკნელი მნიშვნელოვანი საყრდენის დაკარგვა წმინდა მიწაზე.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1309]]–[[1377]] | ავინიონის ტყვეობა | [[საფრანგეთი]] | პაპობის რეზიდენციის გადატანა ავინიონში.<ref name="Holmes" /> |- | [[1337]]–[[1453]] | [[ასწლიანი ომი]] | [[საფრანგეთი]]; [[ინგლისი]] | ხანგრძლივი სამხედრო-დინასტიური დაპირისპირება ინგლისსა და საფრანგეთს შორის.<ref name="Holmes" /> |- | [[1347]]–[[1351]] | [[შავი ჭირი]] ევროპაში | [[ევროპა]] | შუა საუკუნეების ევროპის ერთ-ერთი უმძიმესი დემოგრაფიული კატასტროფა.<ref name="Benedictow">{{Cite book |last=Benedictow |first=Ole J. |title=The Black Death 1346–1353: The Complete History |publisher=Boydell Press |year=2004 |isbn=978-1-84383-214-0}}</ref> |- | [[1356]] | ოქროს ბულა | [[საღვთო რომის იმპერია]] | იმპერატორის არჩევის წესის სამართლებრივი მოწესრიგება.<ref name="Holmes" /> |- | [[1378]]–[[1417]] | დასავლეთის სქიზმა | [[ევროპა]] | პაპობის კრიზისი, როდესაც ერთდროულად არსებობდა ორი ან სამი პაპი.<ref name="Holmes" /> |- | [[1389]] | კოსოვოს ბრძოლა | [[ბალკანეთი]] | ოსმალთა გავლენის გაძლიერება ბალკანეთში.<ref name="Davies" /> |- | [[1410]] | გრიუნვალდის ბრძოლა | [[პოლონეთი]]; [[ლიტვა]] | ტევტონთა ორდენის მარცხი პოლონეთ-ლიტვის გაერთიანებულ ძალებთან.<ref name="Davies" /> |- | [[1414]]–[[1418]] | კონსტანცის კრება | [[ევროპა]] | დასავლეთის სქიზმის დასრულება; [[1415]] წელს იან ჰუსის სიკვდილით დასჯა.<ref name="Holmes" /> |- | [[1439]] | ფლორენციის კრება | [[იტალია]] | აღმოსავლურ და დასავლურ ეკლესიებს შორის უნიის ახალი მცდელობა.<ref name="Holmes" /> |- | დაახლ. [[1440]]-იანი წლები | გუტენბერგის მოძრავი შრიფტის გამოყენება | [[გერმანია]] | წიგნის ბეჭდვის რევოლუციის დასაწყისი.<ref name="Davies" /> |- | [[1453]] | [[კონსტანტინოპოლის აღება]] | [[კონსტანტინოპოლი]] | ბიზანტიის იმპერიის დასასრული; შუა საუკუნეების ერთ-ერთი პირობითი დასასრული.<ref name="Treadgold" /> |- | [[1455]] | გუტენბერგის ბიბლია | [[გერმანია]] | ბეჭდური წიგნის გავრცელების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნიმუში.<ref name="Davies" /> |- | [[1461]]–[[1487]] | ვარდების ომები | [[ინგლისი]] | ინგლისის დინასტიური ომები; [[1485]] წლის ბოსუორთის ბრძოლით ტიუდორების დინასტიის აღზევება დაიწყო.<ref name="Holmes" /> |- | [[1478]] | ესპანეთის ინკვიზიციის დაარსება | [[ესპანეთი]] | კათოლიკური მონარქიის რელიგიური პოლიტიკის გამკაცრება.<ref name="Davies" /> |- | [[1492]] | გრანადის დაცემა და კოლუმბის პირველი მოგზაურობა | [[ესპანეთი]]; [[ატლანტის ოკეანე]] | რეკონკისტის დასრულება და ევროპული გეოგრაფიული გაფართოების ახალი ეტაპი.<ref name="Davies" /> |- | [[1494]] | იტალიური ომების დასაწყისი | [[იტალია]] | [[საფრანგეთი|საფრანგეთის]], [[ესპანეთი|ესპანეთისა]] და [[საღვთო რომის იმპერია|საღვთო რომის იმპერიის]] ბრძოლა იტალიისათვის.<ref name="Holmes" /> |- | [[1517]] | ლუთერის 95 თეზისი | [[გერმანია]] | [[რეფორმაცია|რეფორმაციის]] დასაწყისი და ადრეული ახალი დროის ერთ-ერთი მთავარი მიჯნა.<ref name="Davies" /> |} === ქრონოლოგია — საქართველო === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="width:100%; font-size:95%; border:2px solid #a2a9b1;" |+ style="caption-side:top; padding:10px; background:#eaecf0; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; border:1px solid #a2a9b1;" | საქართველოს შუა საუკუნეების ქრონოლოგია ! style="width:12%; background:#fff2cc;" | თარიღი ! style="width:31%; background:#fff2cc;" | მოვლენა ! style="width:19%; background:#fff2cc;" | რეგიონი / სახელმწიფო ! style="width:38%; background:#fff2cc;" | მნიშვნელობა / შენიშვნა |- | დაახლ. [[337]] | [[ქართლის გაქრისტიანება]] | [[ქართლი]] | ქრისტიანობა ქართლის სამეფოს სახელმწიფო რელიგიად იქცა; მოვლენა უკავშირდება [[მირიან III|მირიან III-სა]] და [[წმინდა ნინო|წმინდა ნინოს]].<ref name="Rapp" /><ref name="Suny" /> |- | [[V საუკუნე|V საუკუნის]] მეორე ნახევარი | [[ვახტანგ I გორგასალი|ვახტანგ I გორგასლის]] რეფორმები | [[აღმოსავლეთი საქართველო]] | სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება, ეკლესიის ორგანიზაციული მოწესრიგება და [[თბილისი|თბილისის]] პოლიტიკური მნიშვნელობის ზრდა.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[482]]–[[484]] | [[ვახტანგ I გორგასალი|ვახტანგ I გორგასლის]] აჯანყება სასანიანთა წინააღმდეგ | [[ქართლი]]; [[კავკასია]] | ქართლის ანტისასანური ბრძოლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Rayfield" /> |- | დაახლ. [[523]] | გურგენ მეფის აჯანყება [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანთა ირანის]] წინააღმდეგ | [[ქართლი]] | ქართლის სამეფო ხელისუფლების დასუსტებისა და სასანური ზეწოლის გაძლიერების წინაპირობა.<ref name="Rapp" /> |- | დაახლ. [[580]] | ქართლის სამეფო ხელისუფლების გაუქმება | [[აღმოსავლეთი საქართველო]] | სასანიანთა ირანმა ქართლში მეფობა გააუქმა და მმართველობა მარზპანის ინსტიტუტს დაუქვემდებარა.<ref name="Rapp" /> |- | [[591]] | ბიზანტია-სასანიანთა შეთანხმება ქართლზე | [[სამხრეთი კავკასია]] | ქართლის ტერიტორია [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიასა]] და [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანთა ირანს]] შორის გავლენის სფეროებად გაიყო.<ref name="Rapp" /> |- | [[627]]–[[628]] | [[ჰერაკლე (ბიზანტია)|ჰერაკლე კეისრის]] ლაშქრობა კავკასიაში | [[ქართლი]]; [[თბილისი]] | ბიზანტია-სასანიანთა ომების კონტექსტში თბილისი ალყაში მოექცა და რეგიონში ძალთა ბალანსი შეიცვალა.<ref name="Treadgold" /><ref name="Rapp" /> |- | [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] შუა ხანები | არაბთა პირველი ლაშქრობები კავკასიაში | [[სამხრეთი კავკასია]] | არაბთა პოლიტიკური და სამხედრო გავლენის დასაწყისი საქართველოში.<ref name="Suny" /> |- | [[736]]–[[738]] | მურვან ყრუს ლაშქრობები | [[საქართველო]] | არაბთა მძიმე ლაშქრობებმა მნიშვნელოვნად დააზიანა ქართული პოლიტიკური ცენტრები.<ref name="Rayfield" /> |- | [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნე]] | [[თბილისის საამირო|თბილისის საამიროს]] ჩამოყალიბება | [[თბილისი]] | არაბული პოლიტიკური ადმინისტრაციის დამკვიდრება აღმოსავლეთ საქართველოში.<ref name="Suny" /> |- | [[780]]-იანი წლები | [[აშოტ I კურაპალატი|აშოტ I კურაპალატის]] მოღვაწეობის დასაწყისი | [[ტაო-კლარჯეთი]] | [[ბაგრატიონები|ბაგრატიონთა]] პოლიტიკური აღმავლობისა და ტაო-კლარჯეთის გაძლიერების მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Suny" /> |- | [[853]] | ბუღა თურქის ლაშქრობა და თბილისის აოხრება | [[თბილისი]] | არაბთა სამხედრო ექსპედიცია, რომელმაც დაასუსტა თბილისის საამირო და რეგიონული ძალები.<ref name="Rayfield" /> |- | [[888]] | [[ადარნასე IV|ადარნასე IV-ის]] „ქართველთა მეფედ“ კურთხევა | [[ტაო-კლარჯეთი]] | ბაგრატიონთა სამეფო ტიტულის აღდგენა და ქართული სახელმწიფოებრიობის კონსოლიდაციის მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Suny" /> |- | [[978]] | [[ბაგრატ III (საქართველოს მეფე)|ბაგრატ III-ის]] გამეფება აფხაზთა სამეფოში | [[დასავლეთი საქართველო]] | საქართველოს გაერთიანების ერთ-ერთი გადამწყვეტი წინაპირობა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1001]] | [[დავით III კურაპალატი|დავით III კურაპალატის]] მემკვიდრეობის საკითხი | [[ტაო]] | ბიზანტიის ჩარევამ საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთის პოლიტიკურ მდგომარეობაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1008]] | [[ბაგრატ III (საქართველოს მეფე)|ბაგრატ III]] — აფხაზთა და ქართველთა მეფე | [[საქართველო]] | ერთიანი ქართული მონარქიის ჩამოყალიბების ძირითადი ეტაპი.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1014]] | [[გიორგი I (საქართველოს მეფე)|გიორგი I-ის]] გამეფება | [[საქართველო]] | საქართველოსა და ბიზანტიას შორის დაპირისპირების ახალი ეტაპის დასაწყისი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1021]]–[[1022]] | საქართველო-ბიზანტიის ომი | [[სამხრეთი საქართველო]]; [[ანატოლია]] | შირიმნის ბრძოლისა და შემდგომი შეთანხმებების შედეგად სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიაში ძალთა განლაგება შეიცვალა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1073]] | დიდგვაროვანთა აჯანყება [[გიორგი II (საქართველოს მეფე)|გიორგი II-ის]] წინააღმდეგ | [[საქართველო]] | ცენტრალური ხელისუფლების სისუსტის გამოვლენა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1080]]-იანი წლები | დიდი თურქობა | [[საქართველო]] | სელჩუკთა შემოსევებმა გამოიწვია მძიმე დემოგრაფიული, ეკონომიკური და პოლიტიკური კრიზისი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1089]] | [[დავით IV აღმაშენებელი|დავით IV აღმაშენებლის]] გამეფება | [[საქართველო]] | სახელმწიფო რეფორმებისა და ქვეყნის გაძლიერების დასაწყისი.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1103]] | [[რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება]] | [[ქართლი]] | ეკლესიისა და სახელმწიფო მმართველობის რეფორმირების მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1104]] | კახეთ-ჰერეთის შემოერთება | [[აღმოსავლეთი საქართველო]] | აღმოსავლეთ საქართველოს გაერთიანება ცენტრალური სამეფო ხელისუფლების ქვეშ.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1106]] | [[გელათის მონასტერი|გელათის მონასტრისა]] და აკადემიის დაარსება | [[იმერეთი]] | ქართული განათლებისა და კულტურის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრის შექმნა.<ref name="Suny" /> |- | [[1118]] | ყივჩაღთა ჩამოსახლება | [[საქართველო]] | დავით IV-ის სამხედრო რეფორმის მნიშვნელოვანი ნაწილი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1121]] | [[დიდგორის ბრძოლა]] | [[ქართლი]] | საქართველოს გადამწყვეტი გამარჯვება სელჩუკურ კოალიციაზე.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1122]] | თბილისის აღება | [[თბილისი]] | თბილისი კვლავ იქცა საქართველოს სამეფოს დედაქალაქად.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1124]] | ანისის აღება | [[სომხეთი]] | საქართველოს გავლენის გაფართოება სამხრეთ კავკასიაში.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1156]] | [[გიორგი III (საქართველოს მეფე)|გიორგი III-ის]] გამეფება | [[საქართველო]] | ბაგრატიონთა სამეფო ხელისუფლების გაძლიერების გაგრძელება.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1177]]–[[1178]] | ორბელთა აჯანყება | [[საქართველო]] | დიდგვაროვანთა წინააღმდეგ სამეფო ხელისუფლების განმტკიცების მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1184]] | [[თამარ მეფე|თამარ მეფის]] გამეფება | [[საქართველო]] | საქართველოს „ოქროს ხანის“ უმაღლესი ეტაპის დასაწყისი.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1185]] | ყუთლუ-არსლანის დასის გამოსვლა | [[საქართველო]] | სამეფო ხელისუფლებისა და დიდებულთა ნაწილის პოლიტიკური დაპირისპირება.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1195]] | შამქორის ბრძოლა | [[სამხრეთი კავკასია]] | საქართველოს გამარჯვება აზერბაიჯანის ათაბაგის წინააღმდეგ.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1202]]–[[1203]] | ბასიანის ბრძოლა | [[ანატოლია]] | საქართველოს გამარჯვება რუმის სასულთნოს ძალებზე.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1204]] | [[ტრაპიზონის იმპერია|ტრაპიზონის იმპერიის]] შექმნა | [[შავი ზღვა|შავიზღვისპირეთი]] | საქართველოს მხარდაჭერით ჩამოყალიბდა ტრაპიზონის იმპერია, რომელიც შავი ზღვის აღმოსავლეთ რეგიონში მნიშვნელოვან ძალად იქცა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1213]] | [[თამარ მეფე|თამარ მეფის]] გარდაცვალება | [[საქართველო]] | საქართველოს პოლიტიკური ძლიერების უმაღლესი ეტაპის დასრულების სიმბოლური თარიღი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1220]]–[[1223]] | მონღოლთა პირველი გამოჩენა საქართველოში | [[საქართველო]] | მონღოლთა სადაზვერვო-დამრბევი ლაშქრობები სამხრეთ კავკასიაში.<ref name="May" /><ref name="Rayfield" /> |- | [[1225]] | გარნისის ბრძოლა | [[სომხეთი]] | ქართველთა მარცხი ხვარაზმშაჰ ჯალალედინთან.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1226]] | ჯალალედინის მიერ თბილისის აღება | [[თბილისი]] | საქართველოს პოლიტიკური და დემოგრაფიული მდგომარეობის მძიმე გაუარესება.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1236]]–[[1240]] | მონღოლთა ბატონობის დამყარება საქართველოში | [[საქართველო]] | საქართველო მონღოლთა პოლიტიკური და საგადასახადო სისტემის გავლენის ქვეშ მოექცა.<ref name="May" /><ref name="Rayfield" /> |- | [[1259]] | [[დავით VI ნარინი|დავით VI ნარინის]] აჯანყება | [[დასავლეთი საქართველო]] | მონღოლთა წინააღმდეგ ბრძოლისა და დასავლეთ საქართველოს ცალკე პოლიტიკური ცენტრის ჩამოყალიბების წინაპირობა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1260]] | [[დავით VII ულუ|დავით VII ულუს]] აჯანყება | [[აღმოსავლეთი საქართველო]] | მონღოლთა ბატონობის წინააღმდეგ აღმოსავლეთ საქართველოს წინააღმდეგობის გამოვლენა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1299]]–[[1302]] | [[გიორგი V ბრწყინვალე|გიორგი V ბრწყინვალის]] პირველი მეფობა | [[საქართველო]] | გიორგი V-ის პოლიტიკური აღზევების დასაწყისი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1314]]–[[1346]] | [[გიორგი V ბრწყინვალე|გიორგი V ბრწყინვალის]] მმართველობა | [[საქართველო]] | ქვეყნის გაერთიანება, მონღოლთა ბატონობისგან გათავისუფლება და სამეფო ხელისუფლების აღდგენა.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1348]] | შავი ჭირი საქართველოში | [[სამხრეთი კავკასია]] | დემოგრაფიული და ეკონომიკური მძიმე დარტყმა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1386]]–[[1403]] | [[თემურლენგი|თემურ-ლენგის]] ლაშქრობები საქართველოში | [[საქართველო]] | მრავალჯერადმა შემოსევებმა მნიშვნელოვნად დააზიანა ქვეყნის ეკონომიკა და პოლიტიკური სტრუქტურა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1444]] | ვარნის ბრძოლა და მისი რეგიონული შედეგები | [[ბალკანეთი]]; [[შავი ზღვა|შავიზღვისპირეთი]] | ოსმალთა გაძლიერებამ სამხრეთ კავკასიის გეოპოლიტიკურ გარემოზეც მოახდინა გავლენა.<ref name="Davies" /> |- | [[1453]] | [[კონსტანტინოპოლის აღება|კონსტანტინოპოლის აღება ოსმალების მიერ]] | [[კონსტანტინოპოლი]] | [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის]] დაცემამ საქართველო კიდევ უფრო მეტად მოაქცია ოსმალეთ-სპარსეთის კონკურენციის სივრცეში.<ref name="Treadgold" /><ref name="Rayfield" /> |- | [[1463]] | ჩიხორის ბრძოლა | [[იმერეთი]] | ერთიანი საქართველოს სამეფოს დაშლის პროცესის მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1466]] | [[ბაგრატ VI|ბაგრატ VI-ის]] გამეფება | [[ქართლი]]; [[იმერეთი]] | სამეფო ხელისუფლების კრიზისისა და პოლიტიკური დაშლის გაღრმავება.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1490]] | დარბაზობა და საქართველოს სამეფოს დაშლის იურიდიული გაფორმება | [[საქართველო]] | ერთიანი სამეფოს დაშლის შედეგად ჩამოყალიბდა [[ქართლის სამეფო]], [[კახეთის სამეფო]], [[იმერეთის სამეფო]] და [[სამცხე-საათაბაგო]].<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1555]] | [[ამასიის ზავი]] | [[სამხრეთი კავკასია]] | [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთსა]] და [[სეფიანთა სახელმწიფო|სეფიანთა ირანს]] შორის სამხრეთ კავკასია გავლენის სფეროებად გაიყო.<ref name="Rayfield" /> |} == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.mittelalterliche-geschichte.de/ შუა საუკუნეების ისტორია, მათიას კლუგე] {{de}} {{en}}. * [http://www.fordham.edu/halsall/ Internet Medieval Sourcebook Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416220919/http://www.fordham.edu/halsall/ |date=2009-04-16 }} {{en}}. * [http://www.lexikus.de/Themen/Mittelalter თავისუფალი ინტერნეტ-წიგნები შუა საუკუნეების შესახებ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524120841/http://www.lexikus.de/Themen/Mittelalter |date=2011-05-24 }} {{de}}. == შენიშვნები == <references group="upper-alpha"/> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} <references/> [[კატეგორია:შუა საუკუნეები| ]] g29a6tdx0xglhqsei3qrrzs55g08eu9 5405471 5405470 2026-06-02T06:16:02Z შალვა მინდაძე 11 168465 /* ქრონოლოგია — ევროპა */ 5405471 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:320px; font-size:90%; text-align:center; border:2px solid #800080; background:#F9F9F9;" |- | colspan="2" style="background:#800080; color:white; font-size:110%; padding:4px;" | '''შუა საუკუნეები''' |- | colspan="2" | [[ფაილი:Canterbury Cathedral, window nXV detail (46220634195).jpg|320px|alt=კენტერბერის ტაძრის მინანქარი]] |- | colspan="2" style="background:#E6E6FA; font-size:85%; font-style:italic; color:#000080; padding:2px;" | Med. Aev. |- ! style="background:#D8BFD8; color:black; width:40%;" | დასაწყისი | style="background:white;" | {{circa|[[500]]}} |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | დასასრული | style="background:white;" | [[1500]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | წინარე | style="background:white;" | ანტიკური ისტორია, გვიანი ანტიკა |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | შემდგომი | style="background:white;" | ადრეული ახალი ხანა, [[რენესანსი]], [[ახალი დრო|ახალი ერა]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | მოიცავს | style="background:white;" | ადრეული შუა საუკუნეები, [[განვითარებული შუა საუკუნეები]], [[გვიანი შუა საუკუნეები]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | საკვანძო მოვლენები | style="background:white; text-align:left;" | * [[დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა]] * [[ისლამის გავრცელება]] * [[ვერდენის ხელშეკრულება]] * [[დიდი სქიზმა|აღმოსავლეთ–დასავლეთის განხეთქილება]] * [[ჯვაროსნული ომები]] * [[მაგნა კარტა]] * [[ასწლიანი ომი]] * [[შავი ჭირი]] * [[კონსტანტინოპოლის დაცემა]] * [[ამერიკის აღმოჩენა ქრისტეფორე კოლუმბის მიერ|ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოჩენა]] |- ! style="background:#D8BFD8; color:black;" | ხანგრძლივობა | style="background:white;" | {{circa|[[1000]]}} წელი |} [[ფაილი:Europe map 450 ka.png|მინი|222px|ევროპა ჩვენი წელთაღრიცხვით [[450]] წელს, შუა საუკუნეების დასაწყისში]] '''შუა საუკუნეები''' მოიცავდა დაახლოებით [[V საუკუნე]]დან [[XV საუკუნე|XV საუკუნეს]] ბოლომდე პერიოდს, რაც შეესაბამება პოსტკლასიკურ ხანას მსოფლიო ისტორიაში. იგი დაიწყო დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემით და გადაიზარდა [[რენესანსი|რენესანსში]], ვიდრე ახალ ხანამდე. შუა საუკუნეები დაყოფილია სამ ტრადიციულ პერიოდად და მოიცავს დასავლური ისტორიის შუა ეტაპს: [[ანტიკური ხანა|ანტიკურ ხანას]], შუა საუკუნეებს და [[ახალი დრო|ახალ ხანა]]ს. თავად შუა საუკუნეები იყოფა: ადრეულ, განვითარებულ და [[გვიანი შუა საუკუნეები|გვიანი]] საუკუნეების ეტაპებად. მოსახლეობის კლება, [[ურბანიზაცია|კონტრურბანიზაცია]], ცენტრალიზებული ხელისუფლების დაშლა, შემოსევები და სხვადასხვა ტომთა [[მიგრაცია|მასობრივი მიგრაციები]], რომლებიც გვიან ანტიკურ ხანაში დაიწყო, გაგრძელდა ადრეულ შუა საუკუნეებამდე. მასშტაბურმა გადაადგილებებმა მიგრაციების ხანაში, მათ შორის გერმანული ტომების, ჩამოაყალიბა ახალი სამეფოები [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] ნარჩენებზე. [[VII საუკუნე]]ში [[ჩრდილოეთი აფრიკა]] და აღმოსავლეთი — ოდესღაც [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერიის]] ნაწილი — მოექცა [[ომაიანთა სახალიფო|ომაიანთა]] სახალიფოს ხელისუფლების ქვეშ [[მუჰამედი|მუჰამედის]] მემკვიდრეთა დაპყრობის შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ საზოგადოებაში და პოლიტიკურ სტრუქტურებში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა, [[ანტიკური ხანა|ანტიკურ ხანასთან]] წყვეტა სრულად არ მოხდა. [[ბიზანტიის იმპერია]], როგორც [[რომის იმპერია|რომის პირდაპირი მემკვიდრე]], ჯერ კიდევ არსებობდა აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რეგიონში და მნიშვნელოვან ძალას წარმოადგენდა. იმპერიის სამართლის კოდექსი — [[Corpus Iuris Civilis|''Corpus Juris Civilis'']] ანუ „იუსტინიანეს კოდექსი“ — ხელახლა იქნა აღმოჩენილი ჩრდილოეთ იტალიაში [[XI საუკუნე]]ში. დასავლეთში, უმეტესმა სამეფომ შეინარჩუნა რამდენიმე არსებული რომაული ინსტიტუტი. [[მონასტერი|მონასტრები]] იქმნებოდა, რადგან ქრისტიანიზაციის კამპანიები გრძელდებოდა [[პაგანიზმი#ევროპის პრე-ქრისტიანული რელიგიები|ევროპის მარჩხობელი პაგანების]] მიმართ. [[ფრანკები|ფრანკებმა]], [[კაროლინგების დინასტია|კაროლინგების დინასტიის]] ხელმძღვანელობით, დროებით შექმნეს კაროლინგების იმპერია [[VIII საუკუნე]]ის ბოლოსა და [[IX საუკუნე]]ის დასაწყისში. ეს იმპერია მოიცავდა დასავლეთ ევროპის დიდ ნაწილს, თუმცა მალევე დაეცა შიდა სამოქალაქო ომების, ისე გარე შემოსევების ზეწოლის გამო: ჩრდილოეთიდან [[ვიკინგები]]ს, აღმოსავლეთიდან მაგიარების, სამხრეთიდან კი [[სარაცინები]]ს. განვითარებულ შუა საუკუნეებში, რომელიც დაიწყო [[1000]] წლის შემდეგ, ევროპის მოსახლეობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რადგან ტექნოლოგიურმა და სასოფლო-სამეურნეო მიღწევებმა ვაჭრობის გაფურჩქვნის შესაძლებლობა მისცა, ხოლო კლიმატის ცვლილებამ ნამატის რაოდენობის გაზრდა გამოიწვია.<ref>Bloch, M. ''Feudal Society''. Routledge, 1961.</ref> [[მანორალიზმი]] — [[გლეხი|გლეხთა]] სამეურნეო ერთეულებად, ანუ სოფლის თემებად ორგანიზება, სადაც ისინი ვალდებულნი იყვნენ მიწათმფლობელისთვის ქირისა და ბეგარის (შრომითი ვალდებულების) გაწევას, და [[ფეოდალიზმი]] — როგორც პოლიტიკური-სამართლებრივი სისტემა, რომლის მიხედვითაც [[რაინდი|რაინდები]] და ქვედასაფეხურზე მყოფი ფეოდალები სამხედრო სამსახურს უწევდნენ თავიანთ [[მთავარი|სუზერენს]], სანაცვლოდ კი იღებდნენ მიწის სარგებლობისა და ფლობის უფლებას, სწორედ ეს წარმოადგენდა საზოგადოებრივი წყობის ძირითად ფორმებს განვითარებულ შუა საუკუნეებში.<ref>დუბი, ჟ. ''ევროპის ეკონომიკური განვითარების დასაწყისი''. თბ., 2002.</ref> ამ ეპოქამ ასევე მოიტანა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის განხეთქილება ანუ [[დიდი სქიზმა|„დიდი სქიზმა“]] [[1054]] წელს, რითაც [[ქრისტიანობა]]მ ერთიანობა დაკარგა. [[ჯვაროსნული ომები]], პირველად პაპის მიერ ნაქადაგები წინაპირობებით დაწყებული ომი [[1095]] წელს, იყო სამხედრო დაპირსპირება, დასავლეთევროპელი ქრისტიანების მხრიდან [[წმინდა მიწა|წმინდა მიწის]] დაბრუნებისათვის მუსლიმთა წინააღმდეგ. მეფეები თანდათან გახდნენ ცენტრალიზებული ეროვნული სახელმწიფოთა მეთაურები, რამაც შეამცირა დანაშაულობი და ძალადობა, თუმცა ერთიანი [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული სამყარო]]ს იდეალი უფრო შორეული გახადა.<ref>Southern, R. W. ''The Making of the Middle Ages''. Yale University Press, 1953.</ref> ინტელექტუალური ცხოვრება გამოირჩეოდა [[სქოლასტიკა|სქოლასტიკით]] — ფილოსოფიით, რომელიც ამტკიცებდა რწმენისა და გონების შერწყმას, და [[უნივერსიტეტი|უნივერსიტეტების]] დაარსებით. [[თომა აქვინელი|თომა აქვინელის]] თეოლოგია, [[ჯოტო დი ბონდონე|ჯოტოს]] ფერწერა, [[დანტე ალიგიერი|დანტეს]] და [[ჯეფრი ჩოსერი|ჩოსერის]] პოეზია, [[მარკო პოლო]]ს მოგზაურობა და [[გოთური არქიტექტურა|გოთური არქიტექტურა]] — მათ შორის [[შარტრი|შარტრის ტაძარი]] — წარმოადგენს ამ პერიოდისა და [[გვიანი შუა საუკუნეები|გვიან შუა საუკუნეებში]] გადასვლის ერთ-ერთ გამორჩეულ მიღწევას.<ref>Le Goff, J. ''Medieval Civilization 400–1500''. Blackwell, 1988.</ref> == ტერმინი და პერიოდიზაცია == ტერმინი „შუა საუკუნეები“ სათავეს იღებს ადრეულ ახალ დროში, როდესაც [[ჰუმანიზმი|ჰუმანისტმა]] მეცნიერებმა ისტორიულ ეპოქას ანტიკურობის დასასრულიდან მის აღორძინებამდე „შუა“, ასევე „ბნელი საუკუნეები“ უწოდეს. ჰუმანისტები მსოფლიო ისტორიას სამ ნაწილად ყოფდნენ: ძველი, შუა და ახალი ისტორია. მსოფლიო ისტორიის „სამწევროვანი“ დაყოფა ისტორიკოსთა უმრავლესობამ გაიაზრა, მაგრამ ისინი ერთსულოვანნი არ იყვნენ ამ პერიოდიზაციის კონკრეტულ მიჯნების განსაზღვრისას. არსებობს რამდენიმე მოსაზრება თუ როდის მთავრდება ძველი ისტორია და იწყება შუა საუკუნეები: # [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] ლეგალიზაციით, [[მილანის ედიქტი]]თ ([[313]] წელი); # [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] დასავლეთისა და [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია|აღმოსავლეთის იმპერიებად]] დაყოფა ([[395]] წელი); # [[ალარიხ I|ალარიხის]] მიერ რომის აღება ([[410]] წელი); # [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] დაცემა ([[476]] წელი). შუა საუკუნეებსა და ახალ ისტორიას შორის მიჯნად კი [[XV საუკუნე|XV საუკუნის]] მიწურულსა და [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისს მიიჩნევს. ამ ორ ეპოქის წყალგამყოფად შემდეგი ძირითადი თარიღი სახელდება: # [[იოჰან გუტენბერგი|იოჰან გუტენბერგის]] მიერ წიგნის საბეჭდი დაზგის გამოგონება (დაახლ. [[1440]]-იანი წლები); # [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალების]] მიერ [[კონსტანტინოპოლი|კონსტანტინოპოლის]] აღება ([[1453]] წელი); # [[დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები]] ([[1492]] წლიდან); # [[რეფორმაცია|რეფორმაციის]] დასაწყისი [[საღვთო რომის იმპერია|გერმანიაში]] ([[1517]] წელი). შუა საუკუნეების შიდა პერიოდიზაციაც სამ ძირითად ეტაპად იყოფა, რომლებიც ერთმანეთისაგან სოციალ-ეკონომიკური, პოლიტიკური და კულტურული განვითარების ხასიათით განსხვავდებიან. პირველი, ადრეული შუა საუკუნეების პერიოდი იწყება [[V საუკუნე|V საუკუნის]] დასასრულით და [[1000]] წლამდე გრძელდება. ეს არის ხალხთა გადასახლების, ფეოდალიზმის საზოგადოებრივ სისტემად ჩამოყალიბების, ბარბაროსული, ადრეფეოდალური სამეფოების წარმოქმნის დრო. კულტურის დროებითი დაცემა თანდათანობით აღმავლობით იცვლება, რაშიც გადამწყვეტი როლი ქრისტიანულმა ეკლესიამ შეასრულა. მეორე, განვითარებული შუა საუკუნეების პერიოდი ([[1000]]–[[1300]] წლები) — ფეოდალური ურთიერთობების აყვავების ხანა. მისთვის დამახასიათებელია აგრეთვე ქალაქების მასობრივი ზრდა, მათში თვითმართველობის გაჩენა, სასაქონლო-ფულადი ურთიერთობების განვითარება, თავისუფალი მოქალაქეობის ჩამოყალიბება. ამ პერიოდში ძლიერდება ეკლესიის გავლენა. მესამე, გვიანდელი შუა საუკუნეების ხანაში ([[XIV საუკუნე|XIV]]–[[XV საუკუნე]]ები), მზადდება ნიადაგი ახალი დროისთვის: ყალიბდება ახალი მსოფლმხედველობა, შეიმჩნევა მნიშვნელოვანი სამეცნიერო-ტექნიკური მიღწევები და ქალაქის სამეურნეო სისტემაში წინარეკაპიტალისტური ურთიერთობების ელემენტები. სწორედ ამ ხანაში იწყება დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენებიც. შუა საუკუნეების ავტორები ისტორიას ყოფდნენ პერიოდებად, მაგალითად, [[ექვსი ხანა]] ან [[ოთხი იმპერია]], და საკუთარ ეპოქას მიიჩნევდნენ ბოლო პერიოდად [[სამყაროს აღსასრული|სამყაროს დასასრულამდე]].<ref name=mommsen236>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 236–237</ref> როდესაც ისინი საკუთარ ხანას აღწერდნენ, მას „ახალს“ უწოდებდნენ.<ref name=Dailyx>Singman ''Daily Life'' გვ. x</ref> [[1330-იანები|1330-იან]] წლებში იტალიელი ჰუმანისტი და პოეტი [[პეტრარკა|ფრანჩესკო პეტრარკა]] წინაქრისტიანულ ხანას {{lang|la|antiqua}} („ძველი“) უწოდა, ხოლო ქრისტიანულ ეპოქას — {{lang|la|nova}} („ახალი“).<ref name=idea>Knox "[https://web.archive.org/web/20120203005134/http://www.boisestate.edu/courses/latemiddleages/renaissance/historyren.shtml History of the Idea of the Renaissance]"</ref> პეტრარკა [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] დაცემის შემდგომ საუკუნეებს მიიჩნევდა [[ბნელი საუკუნეები|„ბნელ ხანად“]] კლასიკური ანტიკურობის „სინათლესთან“ შედარებით.<ref name=Mommsen227>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 227–228</ref> [[ლეონარდო ბრუნი]] იყო პირველი [[ისტორიკოსი]], რომელმაც გამოიყენა სამნაწილიანი პერიოდიზაცია თავის ნაშრომში ''ფლორენციელი ხალხის ისტორია'' ([[1442]]), სადაც შუა ეპოქად განსაზღვრა „რომის იმპერიის დაცემასა და [[XI საუკუნე]]სა და [[XII საუკუნე|XII საუკუნეებში]] ქალაქური ცხოვრების აღორძინებას შორის არსებული პერიოდი“. <ref name=Brunixvii>Bruni ''History of the Florentine people'' გვ. xvii–xviii</ref> სამნაწილიანი [[პერიოდი (პერიოდული სისტემა)|პერიოდიზაცია]] სტანდარტად დამკვიდრდა [[XVII საუკუნე|XVII საუკუნეში]], როდესაც გერმანელმა ისტორიკოსმა [[კრისტოფერ ცელარიუსი|კრისტოფ ცელარიუსმა]] ისტორია დაყო სამ ნაწილად: [[ანტიკური ხანა|ანტიკური]], შუასაუკუნეები და [[ახალი დრო|ახალი დრო]].<ref name=Murray4>Murray „Should the Middle Ages Be Abolished?“ ''Essays in Medieval Studies'' გვ. 4</ref> შუა საუკუნეების ყველაზე გავრცელებულ საწყის წერტილად მიიჩნევა [[500]] წელი,<ref>"[http://dictionary.reference.com/browse/Middle%20Ages Middle Ages]" Dictionary.com</ref> თუმცა [[ლეონარდო ბრუნი|ბრუნიმ]] პირველად გამოიყენა [[476]] წელი.<ref name="Wickham86">Wickham, Chris. ''The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000''. Penguin, 2009, გვ. 86.</ref>{{efn-ua|ეს არის წელი, როდესაც [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] ბოლო იმპერატორი იტალიიდან განიდევნა.<ref name="Wickham86" />}} ევროპის პერიფერიულ რეგიონებში ხშირად გამოიყენება უფრო გვიანი საწყისი თარიღები.<ref>მაგალითად, [[სკანდინავია]] — Helle, Kouri და Olesen (რედ.) ''Cambridge History of Scandinavia Part 1'' (გვ. 6), სადაც საწყისი თარიღია [[1000]], ან [[რუსეთი]] — Martin ''Medieval Russia 980–1584''</ref> მთლიანად ევროპის მასშტაბით, შუა საუკუნეების დასასრულად ხშირად განიხილება [[1500]],<ref>იხ. სათაურები: Watts ''Making of Polities Europe 1300–1500'', Epstein ''Economic History of Later Medieval Europe 1000–1500'' ან Holmes (რედ.) ''Oxford History of Medieval Europe''</ref> თუმცა უნივერსალური შეთანხმება საბოლოო თარიღზე არ არსებობს. კონტექსტის მიხედვით, სხვადასხვა მოვლენას იყენებენ: [[კონსტანტინოპოლის აღება]] ოსმალთა მიერ ([[1453]]), [[ქრისტეფორე კოლუმბი|კოლუმბის]] პირველი მოგზაურობა [[ამერიკა|ამერიკისკენ]] ([[1492]]) ან [[რეფორმაცია]] ([[1517]]).<ref name="Davies291">Davies, Norman. ''Europe: A History''. Oxford University Press, 1996, გვ. 291.</ref> ინგლისელი ისტორიკოსები ხშირად [[ბოსვორთის ბრძოლა|ბოსვორთის ველის ბრძოლას]] ([[1485]]) მიიჩნევენ დასასრულად.<ref>იხ. სათაური: Saul ''Companion to Medieval England 1066–1485''</ref> [[ესპანეთი|ესპანეთისთვის]] კი ფართოდ გამოყენებულია [[ფერდინანდ II (არაგონი)|ფერდინანდ II-ის]] სიკვდილი ([[1516]]), [[ისაბელ I კასტილიელი|ისაბელ I]]-ის სიკვდილი ([[1504]]) ან [[გრანადის დაცემა|გრანადის დაპყრობა]] ([[1492]]).<ref>Kamen ''Spain 1469–1714'' გვ. 29</ref> ისტორიკოსები რომანულ ენებზე მოსაუბრე ქვეყნებში შუა საუკუნეებს ორ ნაწილად ყოფენ: ადრეულ „მაღალ“ და მოგვიანო „დაბალ“ პერიოდებად. ინგლისურენოვანი ისტორიკოსები, გერმანელი კოლეგების მაგალითზე, ჩვეულებრივ ყოფენ სამ ეტაპად: „ადრეული“, „მაღალი“ და „გვიანი“ შუა საუკუნეები.<ref name="Power304">Power, Daniel. ''The Central Middle Ages: Europe 950–1320''. Routledge, 2004, გვ. 304.</ref>[[XIX საუკუნე|XIX საუკუნეში]] ხშირად მთელ შუა საუკუნეებს მოიხსენიებდნენ, როგორც [[ბნელი საუკუნეები|„ბნელ საუკუნეებს“]],<ref name=mommsen226>Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ ''Speculum'' გვ. 226</ref> თუმცა ამ პერიოდიზაციის გავრცელების შემდეგ ეს ტერმინი შეზღუდულად, ძირითადად ადრეული შუა საუკუნეებისთვის გამოიყენებოდა, სულ მცირე ისტორიკოსთა შორის. ==რომის იმპერიის გვიანდელი ხანა == {{Main|რომის იმპერია}} [[ფაილი:Venice city scenes - in St. Mark's square - St Mark's Basilica (11002237996).jpg|thumb|200px|გვიანი რომის ქანდაკება ოთხი [[ტეტრარქია|ტეტრარქის]] [[პორტრეტი]] ოთხი ტეტრარქის გამოსახულებით, რომელიც ინახება [[ვენეცია]]ში, იტალია.<ref name=Tansey242>Tansey, et al. ''Gardner's Art Through the Ages''. გვ. 242.</ref>]] [[რომის იმპერია]]ს უდიდესი ტერიტორიული გაფართოება [[II საუკუნე]]ში ჰქონდა; მომდევნო ორ საუკუნეში დაიწყო რომის კონტროლის თანდათანობითი შესუსტება მის გარე ტერიტორიებზე.<ref name=Cunliffe391>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 391–393.</ref> ეკონომიკური პრობლემები, მათ შორის ინფლაცია, და საზღვრებზე გარე ზეწოლა გამოიწვია [[III საუკუნის კრიზისი|III საუკუნის კრიზისი]], როდესაც იმპერატორები სწრაფად იცვლებოდნენ ახალი უზურპატორებით.<ref name=Collins3>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 3–5.</ref> [[III საუკუნე]]ში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სამხედრო ხარჯები, განსაკუთრებით ომებში [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანთა იმპერიასთან]], რომელიც შუა [[III საუკუნე]]ში გაძლიერდა.<ref name=Heather111>Heather. ''Fall of the Roman Empire''. გვ. 111.</ref> არმია გაორმაგდა, ხოლო [[რომაული ლეგიონი|ლეგიონის]] ნაცვლად ძირითადი ტაქტიკური დანაყოფები გახდა კავალერია და მცირე რაზმები.<ref name=Brown24-25>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 24–25.</ref> საგადასახადო ტვირთის ზრდამ შეამცირა [[კურიალები|კურიალთა]] (ქალაქების მიწათმფლობელი ელიტის) რაოდენობა და სურვილი, შეესრულებინათ თავიანთი ვალდებულებები. გაჩნდა პრეტენზიები, რომ იმპერიაში უფრო მეტი საგადასახადო ამკრეფი იყო, ვიდრე გადამხდელი.<ref name=Brown24-25 /> იმპერატორმა [[დიოკლეტიანე]]მ (მმართველობა [[284]]–[[305]]) [[286]] წელს იმპერია აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად დაყო, თუმცა სამართლებრივად იგი კვლავ ერთიან სახელმწიფოდ მიიჩნეოდა: ერთ ნაწილში გამოცხადებული დადგენილებები ძალაში იყო მეორეშიც.<ref name=Collins9>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 9.</ref>{{efn-ua|ეს სისტემა, რომელიც საბოლოოდ მოიცავდა ორ უფროს და ორ უმცროს თანამმართველს, ცნობილია როგორც [[ტეტრარქია]].<ref name=Collins9 />}} [[330]] წელს, სამოქალაქო ომების შემდეგ, [[კონსტანტინე დიდი]]მ (მმართველობა [[306]]–[[337]]) ქალაქი [[ბიზანტიონი]] ხელახლა დააფუძნა როგორც აღმოსავლეთის ახალი დედაქალაქი [[კონსტანტინოპოლი]].<ref name=Collins24>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 24.</ref> დიოკლეტიანეს რეფორმებმა გააძლიერა ბიუროკრატია, საგადასახადო სისტემა და არმია, რამაც დროებით გადაარჩინა იმპერია, მაგრამ ვერ აღმოფხვრა ძირითადი პრობლემები: გადაჭარბებული გადასახადები, დაბალი შობადობა და გარე ზეწოლა.<ref name=Cunliffe405>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 405–406.</ref> [[IV საუკუნე]]ში ხშირი იყო სამოქალაქო ომები მეტოქე იმპერატორებს შორის, რამაც საზღვრების დაცვისთვის განკუთვნილი ძალები შეასუსტა და [[ბარბაროსები]]ს შემოჭრა გაამარტივა.<ref name=Collins31>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 31–33.</ref> ამავე საუკუნეში რომის საზოგადოება ახალი ფორმით სტაბილიზირდა, რომელიც განსხვავდებოდა [[ანტიკური ხანა|ანტიკური ხანის]] პერიოდისგან: გაღრმავდა უფსკრული მდიდრებსა და ღარიბებს შორის და დაკნინდა მცირე ქალაქების სიცოცხლისუნარიანობა.<ref name=Brown34>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 34.</ref> კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ცვლილება იყო [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] გავრცელება იმპერიაში, რომელიც გაგრძელდა [[II საუკუნე]]დან [[V საუკუნე]]მდე.<ref name=Brown65>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 65–68.</ref><ref name=Brown82>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 82–94.</ref> [[ფაილი:Europe map 450.PNG|thumb|350px|ევროპის პოლიტიკური საზღვრების რუკა დაახლოებით [[450]] წელს]] == ბარბაროსთა თავდასხმები და დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა == [[376]] წელს [[გოთები]], რომლებიც [[ჰუნები|ჰუნებს]] გაურბოდნენ, იმპერატორ [[ვალენტი|ვალენტის]] (მმართველობა [[364]]–[[378]]) ნებართვით დასახლდნენ რომის პროვინციაში [[თრაკია]] ([[ბალკანეთი|ბალკანეთში]]). თუმცა დასახლება არასწორად წარიმართა და რომაელი მოხელეების არასწორი ქმედებების გამო გოთებმა ძარცვა-გლეჯა დაიწყეს.{{efn-ua|რეგიონში რომის სამხედრო სარდლებმა თითქოს გოთებისთვის განკუთვნილი საკვები და სხვა მარაგები მიითვისეს და შემდეგ თავადვე მიჰყიდეს. აჯანყება მაშინ დაიწყო, როცა ერთ-ერთმა რომაელმა სარდალმა გოთი ლიდერების მძევლად აყვანა სცადა, თუმცა ყველას დაჭერა ვერ მოახერხა.<ref name=Collins51>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 51.</ref>}} ვალენსი აჯანყების ჩასახშობად გაემართა, თუმცა [[ადრიანოპოლის ბრძოლა|ადრიანოპოლის ბრძოლაში]] [[378]] წლის [[9 აგვისტო|9 აგვისტოს]] დაიღუპა.<ref name=Bauer47>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 47–49.</ref> იმპერიას პრობლემებს არა მხოლოდ ჩრდილოეთის ტომობრივი გაერთიანებები უქმნიდნენ, არამედ შიდა განხეთქილებები, განსაკუთრებით [[ქრისტიანობა|ქრისტიანულ]] ეკლესიაში.<ref name=Bauer56>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 56–59.</ref> [[400]] წელს [[ვესტგუთები]] დასავლეთ რომის იმპერიაში შეიჭრნენ და, მიუხედავად იმისა რომ დროებით იტალიიდან გაძევდნენ, [[410]] წელს რომი გაძარცვეს.<ref name=Bauer80>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 80–83.</ref> [[406]] წელს [[ალანები]], [[ვანდალები]] და [[სვებები]] [[გალია|გალიაში]] გადავიდნენ; მომდევნო სამი წლის განმავლობაში მთელ გალიაში გავრცელდნენ და [[409]] წელს [[პირენეები|პირინეის]] გადალახვით თანამედროვე ესპანეთში გადავიდნენ.<ref name=Collins59>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 59–60.</ref> დაიწყო ხალხთა [[მიგრაცია]], როდესაც სხვადასხვა ხალხები, თავდაპირველად ძირითადად [[გერმანელები]], ევროპაში გადაადგილდნენ. [[ფრანკები]], [[ალემანები]] და [[ბურგუნდები]] ჩრდილოეთ გალიაში დასახლდნენ, ხოლო ანგლები, [[საქსები]] და [[იუტები]] ბრიტანეთში გადავიდნენ.<ref name=Cunliffe417>Cunliffe. ''Europe Between the Oceans''. გვ. 417.</ref> ვანდალები [[გიბრალტარის სრუტე]]ზე გადავიდნენ და [[აფრიკა (რომის პროვინცია)|აფრიკის პროვინცია]] დაიპყრეს.<ref name=Collins80>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 80.</ref> [[430-იანები|430-იან წლებში]] [[ჰუნები]] შეიჭრნენ იმპერიაში; მათი მეფე [[ატილა]] (მმართველობა [[434]]–[[453]]) [[442]] და [[447]] წლებში ბალკანეთში, [[451]] წელს გალიაში, ხოლო [[452]] წელს იტალიაში შეიჭრა.<ref name=James67>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 67–68.</ref> ჰუნთა საფრთხე [[453]] წლამდე გაგრძელდა, როდესაც ატილა გარდაიცვალა და მისი [[ჰუნები#ატილას იმპერია|კონფედერაცია]] დაიშალა.<ref name=Bauer117>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 117–118.</ref> ტომთა ამ თავდასხმებმა მთლიანად შეცვალა დასავლეთ რომის იმპერიის პოლიტიკური და დემოგრაფიული სურათი.<ref name=Cunliffe417 /> [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოსთვის იმპერიის დასავლეთი ნაწილი მცირე პოლიტიკური ერთეულებად დაიშალა, რომელთაც საუკუნის დასაწყისში შემოსეული ტომები მართავდნენ.<ref name=Wickham79>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 79.</ref> დასავლეთ რომის უკანასკნელი იმპერატორის, [[რომულუს ავგუსტულუსი|რომულუს ავგუსტულუსის]] გადაყენება [[476]] წელს ტრადიციულად დასავლეთ რომის იმპერიის დასრულების თარიღად მიიჩნევა.<ref name="Wickham86" />{{efn-ua|ალტერნატიულ თარიღად ხშირად [[480]] მიიჩნევა, რადგან ამ წელს გარდაიცვალა რომულუს ავგუსტულუსის წინამორბედი [[იულიუს ნეპოსი]], რომელიც [[დალმატია]]ში იმპერატორის ტიტულს ინარჩუნებდა.<ref name="Wickham86" />}} [[493]] წლისთვის [[ოსტგუთები|ოსტგოთებ]]მა იტალიის ნახევარკუნძული დაიპყრეს.<ref name=Collins107>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 107–109.</ref> [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია]], რომელიც დასავლეთის დაცემის შემდეგ [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერიად]] იწოდებოდა, ვეღარ აკონტროლებდა დაკარგულ დასავლეთის ტერიტორიებს. ბიზანტიის იმპერატორები მხოლოდ პრეტენზიას აცხადებდნენ დასავლეთზე, მაგრამ რეალური ძალაუფლება აღარ ჰქონდათ. დასავლეთის მეფეებს შორის არც ერთს არ გაუბედავს იმპერატორის ტიტულის მიღება, თუმცა ბიზანტია დასავლეთის უმეტეს ნაწილს ვერ აკონტროლებდა. გამონაკლისი იყო მხოლოდ [[იუსტინიანე I|იუსტინიანეს]] მმართველობისას ([[527]]–[[565]]) გოთების ომის დროს ხმელთაშუაზღვისპირეთისა და [[იტალიის ნახევარკუნძული|იტალიის ნახევარკუნძულის]] დროებითი დაბრუნება.<ref name=Collins116>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 116–134.</ref> == ადრეული შუა საუკუნეები == === ახალი საზოგადოებები === [[ფაილი:Europe and the Near East at 476 AD.png|thumb|300px|[[ბარბაროსული სამეფოები]] და ტომები დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ]] დასავლეთ ევროპის პოლიტიკური სტრუქტურა შეიცვალა [[რომის იმპერია|რომის იმპერიის]] ერთიანობის დასრულების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ხანის ხალხთა მოძრაობები ხშირად „შემოსევებად“ არის აღწერილი, ისინი მხოლოდ სამხედრო ლაშქრობებს არ წარმოადგენდა, არამედ მთელი ხალხების მიგრაციას იმპერიის ტერიტორიაზე. ასეთ მოძრაობას ხელს უწყობდა დასავლეთ რომის ელიტების უარი, დაეფინანსებინათ არმია ან გადაეხადათ ის გადასახადები, რომლებიც სამხედრო ძალას მიგრაციის შეჩერების საშუალებას მისცემდა.<ref name=Brown122>Brown. ''World of Late Antiquity''. გვ. 122–124.</ref> [[V საუკუნე]]ს იმპერატორები ხშირად კონტროლდებოდნენ სამხედრო ძლევამოსილი პირების მიერ, როგორებიც იყვნენ [[სტილიქონი]] (გ. [[408]]), [[აეციუსი]] (გ. [[454]]), [[ასპარი]] (გ. [[471]]), [[რიციმერი]] (გ. [[472]]) და [[გუნდობადი]] (გ. [[516]]) რომლებიც სრულად ან ნაწილობრივ არარომაული წარმოშობის იყვნენ. დასავლეთ იმპერატორთა დინასტიის შეწყვეტის შემდეგ მათ ადგილს მეფეები იკავებდნენ, რომელთაც ანალოგიური წარმომავლობა ჰქონდათ. ახალი მეფეებისა და რომაული ელიტების ქორწინებები გავრცელებული მოვლენა იყო.<ref name=Wickham95>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 95–98.</ref> ამან გამოიწვია რომაული კულტურის შერწყმა დამპყრობელი ტომების წესჩვეულებებთან. მაგალითად, პოპულარული კრებები, სადაც თავისუფალ მამაკაცებს შეეძლოთ მონაწილეობა პოლიტიკური საკითხების განხილვაში, მეტად გავრცელდა, ვიდრე ეს რომის სახელმწიფოში იყო მიღებული.<ref name=Wickham100>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 100–101.</ref> მატერიალური არტეფაქტები, რომლებიც რომაელებსა და ტომებს ეკუთვნოდათ, ერთმანეთთან ძალიან ჰგავდა — ტომური ნივთები ხშირად რომაულის მიხედვით იყო მოდელირებული.<ref name=Collins100>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 100.</ref> ახალი სამეფოების განათლებული და სამეცნიერო კულტურაც რომაული ინტელექტუალური ტრადიციების გაგრძელებას წარმოადგენდა.<ref name=Collins96>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 96–97.</ref> მნიშვნელოვანი განსხვავება კი იყო ნელ-ნელა გადასახადებიდან შემოსავლების შემცირება. ბევრი ახალი პოლიტიკური ერთეული არმიას გადასახადებით აღარ ინახავდა; მათ სანაცვლოდ მიწას ან ქირას აძლევდნენ. შესაბამისად, დიდი გადასახადების სისტემა დაიშალა.<ref name=Wickham102>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 102–103.</ref> ომები ხშირი იყო როგორც სამეფოებს შორის, ისე მათი შიგნით. მონობა შემცირდა, რადგან მონათა მიწოდება შესუსტდა, ხოლო საზოგადოება უფრო აგრარულ ხასიათს იღებდა.<ref name=Backman86>Backman. ''Worlds of Medieval Europe''. გვ. 86–91.</ref>{{efn-ua|ინგლისური სიტყვა „slave“ მომდინარეობს ლათინური ტერმინიდან „slavicus“, რომელიც [[სლავები|სლავებს]] აღნიშნავდა.<ref name=Dict261>Coredon. ''Dictionary of Medieval Terms''. გვ. 261.</ref>}} [[ფაილი:Theoderic Quarter Siliqua 80000847.jpg|thumb|left|220px|[[ოსტგოთები|ოსტგოთთა]] ლიდერ [[თეოდორიხ დიდი|თეოდორიხ დიდის]] მონეტა, მოჭრილი [[მილანი]]ში ([[იტალია]]), დაახლ. [[491]]–[[501]] წწ.]] [[V საუკუნე]]დან [[VIII საუკუნე]]მდე პერიოდში ცენტრალიზებული რომაული მმართველობის დაკნინებით დარჩენილი „ვაკუუმი“ ახალმა ხალხებმა და ლიდერებმა შეავსეს.<ref name=Collins96 /> [[ოსტგოთები]] — გოთთა ტომი — [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოს იტალიაში დასახლდნენ [[თეოდორიხ დიდი|თეოდორიხ დიდის]] (გ. [[526]]) ხელმძღვანელობით და ჩამოაყალიბეს ოსტგოთთა სამეფო, რომელიც იტალიელებსა და ოსტგოთებს შორის თანამშრომლობით ხასიათდებოდა (ყოველ შემთხვევაში, თეოდორიხის მეფობის ბოლო წლამდე).<ref name=James82>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 82–88.</ref> [[ბურგუნდები]] [[გალია|გალიაში]] დასახლდნენ; მათი უფრო ადრეული სამეფო [[436]] წელს [[ჰუნები|ჰუნებმა]] გაანადგურეს, რის შემდეგაც [[440-იანები|440-იანებში]] ახალი სამეფო შექმნეს. [[ჟენევა]]სა და [[ლიონი|ლიონს]] შორის მდებარე არეალი [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ბოლოსა და [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] დასაწყისში [[ბურგუნდია|ბურგუნდიად]] იქცა.<ref name=James77>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 77–78.</ref> გალიის სხვა რეგიონებში [[ფრანკები]] და [[ბრიტანები|კელტი ბრიტანელები]] მცირე პოლიტიკურ ერთეულებს ქმნიდნენ. ფრანცია (ფრანკთა სამეფო) ჩრდილოეთ გალიაში კონცენტრირდა; მისი ადრეული, შედარებით კარგად ცნობილი მეფეა [[ხილდერიხ I]] (გ. [[481]]). მისი სამარე [[1653]] წელს აღმოაჩინეს და გამორჩეულია მდიდარი [[საფლავის ინვენტარი|საფლავის ინვენტარით]] — იარაღითა და დიდი რაოდენობის ოქროთი.<ref name=James79>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 79–80.</ref> ხილდერიკის ვაჟის, [[ხლოდვიგ I]]-ის (მმართველობა [[509]]–[[511]]) — [[მეროვინგები|მეროვინგთა დინასტიის]] დამფუძნებლის — დროს ფრანკთა სამეფო გაფართოვდა და [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობაზე]] მოექცა. [[ბრიტანეთი|ბრიტანელებმა]] — [[ბრიტანეთი|ბრიტანეთის]] (დღევანდელი [[დიდი ბრიტანეთი|დიდი ბრიტანეთის]]) მკვიდრებმა — დასახლება დაიწყეს დღევანდელ [[ბრეტანი]]ში.<ref name=James78>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 78–81.</ref>{{efn-ua|სახელწოდება „ბრეტანი“ სწორედ ამ ბრიტანელთა მიგრაციას უკავშირდება.<ref name=James78 />}} სხვა მონარქიები ჩამოყალიბდა [[ვესტგუთების სამეფო|ვესტგუთთა]] სამეფოში [[იბერიის ნახევარკუნძული|იბერიაზე]], [[სვებები|სვებებში]] — იბერიის ჩრდილო-დასავლეთში — და [[ვანდალთა სამეფო|ვანდალთა სამეფოში]] [[ჩრდილოეთი აფრიკა|ჩრდილოეთ აფრიკაში]].<ref name=James77 /> [[VI საუკუნე]]ში [[ლანგობარდები]] ჩრდილოეთ იტალიაში დასახლდნენ და [[ოსტგუთები|ოსტგუთთა სამეფო]] [[სამთავროები|სამთავროების]] ერთობლიობით ჩაანაცვლეს, რომლებიც ხანდახან ერთობლივ მეფეს ირჩევდნენ. [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოს ეს მოდელი მუდმივმა მონარქიამ შეცვალა — [[ლანგობარდთა სამეფო]].<ref name=Collins196>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 196–208.</ref> შემოსევებმა/მიგრაციებმა ევროპაში ახალი ეთნიკური ჯგუფების გაჩენა განაპირობეს, თუმცა მოსახლეობის ნაკადები რეგიონების მიხედვით განსხვავდებოდა. მაგალითად, გალიაში დამპყრობლები ბევრად მასშტაბურად დასახლდნენ ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ვიდრე სამხრეთ-დასავლეთით. [[სლავები]] [[ცენტრალური ევროპა|ცენტრალურ]] და [[აღმოსავლეთ ევროპა|აღმოსავლეთ ევროპაში]] და [[ბალკანეთის ნახევარკუნძული|ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე]] დაფენის. ხალხების გადაადგილებას ენობრივი ცვლილებებიც მოჰყვა. [[ლათინური ენა|ლათინური]] — [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] წიგნიერი ენა — თანდათან [[ვერნაკულარული ენები|ვერნაკულარულმა ენებმა]] შეცვალეს.; ეს ენები ლათინურიდან განვითარდა, მაგრამ მისგან განსხვავდებოდა და ერთობლივად [[რომანტიკული ენები|რომანტიკულ ენებად]] იწოდება. ეს გარდაქმნა საუკუნეებს გაგრძელდა. [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიაში]] [[ბერძნული ენა|ბერძნული]] შეინარჩუნდა, ხოლო სლავების მიგრაციამ [[სლავური ენები]] დაამკვიდრა აღმოსავლეთ ევროპაში.<ref name=Davies235>Davies. ''Europe: A History''. გვ. 235–238.</ref> === ბიზანტიის გადარჩენა === [[ფაილი:Sanvitale03.jpg|thumb|right|260px|[[მოზაიკა]], სადაც გამოსახულია [[იუსტინიანე I|იუსტინიანე]] [[რავენა]]ში — ეპისკოპოს მაქსიმიანეს, მცველებსა და კარისკაცებთან ერთად.<ref name=Adams158>Adams. ''History of Western Art''. გვ. 158–159.</ref>]] როდესაც დასავლეთ ევროპაში ახალი სამეფოები ყალიბდებოდა, [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია]] უცვლელად შენარჩუნდა და ეკონომიკურმა აღმავლობამ [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] დასაწყისამდე გასტანა. აღმოსავლეთ ნაწილზე შემოსევები შედარებით იშვიათი იყო და უმეტესად [[ბალკანეთი|ბალკანეთში]] ხდება. იმპერიის ტრადიციულ მოწინააღმდეგე [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანებთან]] მშვიდობა თითქმის მთელ [[V საუკუნე]]ს გაგრძელდა. აღმოსავლეთ იმპერია განსხვავდებოდა სახელმწიფო და [[ქრისტიანობა|ქრისტიანული ეკლესიის]] მჭიდრო ურთიერთობით — დოგმატიკურმა საკითხებმა პოლიტიკაში ისეთი წონა შეიძინა, როგორიც დასავლეთ ევროპაში არ ჰქონია. მნიშვნელოვანი სამართლებრივი სიახლე იყო [[რომის სამართალი|რომის სამართლის]] კოდიფიკაცია: პირველი მცდელობა — ''Codex Theodosianus'' — დასრულდა [[438]] წელს.<ref name=Wickham81>Wickham. ''Inheritance of Rome''. გვ. 81–83.</ref> იმპერატორ [[იუსტინიანე I|იუსტინიანეს]] (მმართველობა [[527]]–[[565]]) დროს შედგა მეორე, ბევრად უფრო სისტემური კრებული — ''Corpus Juris Civilis''.<ref name=Bauer200>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 200–202.</ref> იუსტინიანემვე დაასკვნა [[კონსტანტინოპოლი]]ში [[ჰაგია სოფია|ჰაგია სოფიას]] მშენებლობა და განახორციელა ჩრდილოეთ აფრიკის (ვანდალებისგან) და იტალიის (ოსტგოთებისგან) დაბრუნება [[ველისარიუსი|ველისარიუსის]] (გ. [[565]]) სარდლობით.<ref name=Bauer206>Bauer. ''History of the Medieval World''. გვ. 206–213.</ref><ref name=Collins126>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 126, 130.</ref> [[542]] წლის მომაკვდინებელმა [[იუსტინიანეს შავი ჭირი|შავმა ჭირმა]] კი იტალიის სრულ რიკონკისტას ხელი შეუშალა და იმპერია თავდაცვით ზომებზე გადაიყვანა.<ref name=Bauer206 /> იუსტინიანეს სიკვდილის ჟამს ბიზანტიას ეკავა იტალიის უმეტესი ნაწილი, ჩრდილოეთ აფრიკა და მცირე საყრდენი სამხრეთ ესპანეთში. ისტორიკოსთა ნაწილი აკრიტიკებს იუსტინიანეს რიკონკისტას იმპერიის „გადაჭარბებული გაწელვის“ გამო და მიიჩნევს, რომ ამან გზა გაუხსნა ადრეულ მუსლიმანურ დაპყრობებს. თუმცა მისი მემკვიდრეების სირთულეები მხოლოდ ომის გადასახადებით არ იყო გამოწვეული; დიდი პრობლემა იყო იმპერიის არსებითად ცივილური ხასიათი, რის გამოც მობილიზაცია და ჯარის სწრაფი დამატება ჭირდა.<ref name=Brown8>Brown, „Transformation of the Roman Mediterranean“, ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'', გვ. 8–9.</ref> აღმოსავლეთ იმპერიაში დამატებითი ზეწოლა შეიქმნა [[სლავები|სლავების]] ნელი, მაგრამ თანმიმდევრული შეღწევით [[ბალკანეთი|ბალკანეთში]]. პროცესი ეტაპობრივად დაიწყო, მაგრამ [[540-იანები|540-იანების]] ბოლოსთვის სლავური ტომები უკვე [[თრაკია]]სა და ილირიკონში იყვნენ; [[551]] წელს მათ [[ადრიანოპოლი|ადრიანოპოლთან]] იმპერიული არმია დაამარცხეს. [[560-იანები|560-იანებში]] ჩრდილოეთ [[დუნაის]] ნაპირზე დამკვიდრებული [[ავარები]] სწრაფ გაფართოებას შეუდგნენ და [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის ცენტრალურ ევროპაში დომინანტ ძალად იქცნენ, ბიზანტიელ იმპერატორებს რეგულარული ხარკის გადახდას აიძულებდნენ და ძლიერებად დარჩნენ [[796]] წლამდე.<ref name=James95>James. ''Europe's Barbarians''. გვ. 95–99.</ref> მას შემდეგ, რაც იმპერატორმა [[მავრიკიოსი (ბიზანტია)|მავრიკიმ]] (მმართველობა [[582]]–[[602]]) მონაწილეობა მიიღო სასანიანთა დინასტიურ კრიზისში და დაეხმარა [[ხოსრო II|ხოსრო II]]-ს ტახტზე აღზევებაში, შედგა მშვიდობა; მაგრამ მავრიკის დამხობის შემდეგ სასანიანებმა დაიწყეს თავდასხმები და იმპერატორ [[ჰერაკლე (ბიზანტია)|ჰერაკლეს]] (მმართველობა [[610]]–[[641]]) პირველ წლებში [[ეგვიპტე]], [[სირია]] და [[ანატოლია]] დროებით დაიკავეს. ჰერაკლემ წარმატებული საპასუხო ლაშქრობებით დაბრუნება შეძლო; [[628]] წელს დაიდო ზავი და დაკარგული ტერიტორიები კვლავ ბიზანტიას დაუბრუნდა.<ref name=Collins140>Collins. ''Early Medieval Europe''. გვ. 140–143.</ref> === დასავლური საზოგადოება === {{იხილეთ აგრეთვე|ადრეული შუა საუკუნეების ევროპული სამოსი|შუა საუკუნეების სამზარეულო}} [[დასავლეთი ევროპა|დასავლეთ ევროპაში]] ძველი რომაული ელიტის ზოგიერთი ოჯახი გაქრა, ხოლო სხვები საერო საქმეებთან შედარებით უფრო მეტად საეკლესიო საქმიანობაში ჩაერთნენ. [[ლათინური ლიტერატურა|ლათინურ სწავლულობასა]] და განათლებასთან დაკავშირებული ღირებულებები მეტწილად შესუსტდა. მართალია, წერა-კითხვის ცოდნა კვლავ მნიშვნელოვან უნარად რჩებოდა, თუმცა იგი უფრო პრაქტიკულ საჭიროებად იქცა, ვიდრე ელიტური სტატუსის ნიშნად. [[IV საუკუნე|IV საუკუნეში]] [[იერონიმე]]მ, რომელიც [[420]] წელს გარდაიცვალა, სიზმარში იხილა, რომ ღმერთი მას [[ბიბლია|ბიბლიაზე]] მეტად [[ციცერონი]]ს კითხვაში გატარებული დროის გამო საყვედურობდა. [[VI საუკუნე|VI საუკუნეში]] მსგავსი სიზმარი ჰქონდა [[გრიგოლ ტურელი|გრიგოლ ტურელსაც]], რომელიც [[594]] წელს გარდაიცვალა, თუმცა მას ციცერონის კითხვის ნაცვლად [[სტენოგრაფია|სტენოგრაფიის]] შესწავლის გამო გაკიცხვა ესიზმრა.<ref name=Brown174>Brown ''World of Late Antiquity'' pp. 174–175</ref> [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის ეკლესიაში რელიგიური სწავლების მთავარ საშუალებად წიგნი კი არა, მუსიკა და ხელოვნება იქცა.<ref name=Brown181>Brown ''World of Late Antiquity'' p. 181</ref> ინტელექტუალური ძალისხმევის დიდი ნაწილი კლასიკური სწავლულობის მიბაძვას ხმარდებოდა, თუმცა ამავე პერიოდში შეიქმნა რამდენიმე ორიგინალური ნაწარმოებიც, ასევე არსებობდა ზეპირი ტექსტები, რომლებიც დღემდე არ შემონახულა. ეპოქისთვის ტიპური იყო [[სიდონიუს აპოლინარისი]]ს, რომელიც [[489]] წელს გარდაიცვალა, [[კასიოდორე]]ს, რომელიც დაახლოებით [[585]] წელს გარდაიცვალა, და [[ბოეთიუსი]]ს, რომელიც დაახლოებით [[525]] წელს გარდაიცვალა, თხზულებები.<ref name=Brown45>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' pp. 45–49</ref> ცვლილებები შეეხო საერო საზოგადოებასაც. არისტოკრატიული კულტურის ცენტრში თანდათან მოექცა არა ლიტერატურული საქმიანობა, არამედ დიდ დარბაზებში გამართული საზეიმო ნადიმები. ელიტის სამოსი ძვირფასი ქვებითა და ოქროთი იყო შემკული. დიდებულები და მეფეები მფარველობდნენ მებრძოლთა ამალებს, რომლებიც სამხედრო ძალების ძირითად საყრდენს წარმოადგენდნენ.{{efn-ua|ისტორიკოსები ასეთ ამალებს ''კომიტატუსს'' უწოდებენ, თუმცა ეს ტერმინი თანამედროვე წყაროებში არ გვხვდება. იგი [[XIX საუკუნე|XIX საუკუნეში]] იქნა ადაპტირებული იმ სიტყვიდან, რომელსაც [[II საუკუნე|II საუკუნის]] ისტორიკოსი [[ტაციტუსი]] იყენებდა ბატონის ან მეფის უახლოესი თანამებრძოლების აღსანიშნავად.<ref name=Dict80>Coredon ''Dictionary of Medieval Terms'' p. 80</ref> ''კომიტატუსი'' შედგებოდა ახალგაზრდა მამაკაცებისგან, რომელთაც თავიანთი ბატონისადმი სრული ერთგულება მოეთხოვებოდათ. თუ მათი ფიცით დაკავშირებული ბატონი დაიღუპებოდა, მათაც სიკვდილამდე ბრძოლა უნდა გაეგრძელებინათ.<ref name=Geary56>Geary ''Before France and Germany'' pp. 56–57</ref>}} ელიტაში დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საგვარეულო კავშირებს, ისევე როგორც ერთგულების, სიმამაცისა და ღირსების ღირებულებებს. ამ კავშირებმა არისტოკრატიულ საზოგადოებაში შუღლისა და საგვარეულო დაპირისპირებების გავრცელებას შეუწყო ხელი. ასეთ შემთხვევებს აღწერს [[გრიგოლ ტურელი]] [[მეროვინგები|მეროვინგულ]] [[გალია]]შიც. როგორც ჩანს, დაპირისპირებების უმეტესობა საკმაოდ სწრაფად სრულდებოდა გარკვეული [[ვერგელდი|კომპენსაციის]] გადახდით.<ref name=Wickham189>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 189–193</ref> ქალები არისტოკრატიულ საზოგადოებაში ძირითადად ცოლებისა და დედების როლით მონაწილეობდნენ; განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მმართველის დედის სტატუსი მეროვინგულ გალიაში. [[ანგლოსაქსები|ანგლოსაქსურ]] საზოგადოებაში, მცირეწლოვანი მმართველების სიმცირის გამო, დედოფალ-დედებს შედარებით ნაკლები როლი ჰქონდათ, თუმცა ეს ნაწილობრივ მონასტრების [[აბატი|აბატი ქალები]]ს გაზრდილი გავლენით კომპენსირდებოდა. მხოლოდ იტალიაში ჩანს, რომ ქალები ყოველთვის მამაკაცი ნათესავის მფარველობისა და კონტროლის ქვეშ განიხილებოდნენ.<ref name=Wickham195>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 195–199</ref> [[ფაილი:Frühmittelalterliches Dorf.jpg|ადრეული [[შუა საუკუნეები]]ს [[გლეხობა|გლეხური]] სოფლის რეკონსტრუქცია [[ბავარია]]ში, [[გერმანია]]|მინი|მარცხნივ]] გლეხური საზოგადოება არისტოკრატიასთან შედარებით გაცილებით სუსტად არის დოკუმენტირებული. ისტორიკოსებისთვის ხელმისაწვდომი ცნობების უდიდესი ნაწილი [[არქეოლოგია|არქეოლოგიიდან]] მოდის; [[IX საუკუნე|IX საუკუნემდე]] გლეხური ცხოვრების ამსახველი დეტალური წერილობითი წყაროები მცირე რაოდენობითაა შემონახული. დაბალი სოციალური ფენების შესახებ არსებული აღწერების უმეტესობა ან [[კოდექსი|სამართლებრივი კოდექსებიდან]], ან ზედა ფენების წარმომადგენელ ავტორთა თხზულებებიდან მომდინარეობს.<ref name=Wickham204>Wickham ''Inheritance of Rome'' p. 204</ref> დასავლეთში მიწათმფლობელობის ფორმები ერთგვაროვანი არ იყო. ზოგიერთ რეგიონში მიწები ძლიერ დანაწევრებული იყო, სხვაგან კი ფართო და ერთმანეთთან დაკავშირებული მიწის მასივები ჭარბობდა. ამ განსხვავებებმა გლეხური საზოგადოებების მრავალფეროვნება განაპირობა: ზოგიერთ მათგანზე არისტოკრატი მიწათმფლობელები დომინირებდნენ, სხვები კი შედარებით დიდ ავტონომიას ინარჩუნებდნენ.<ref name=Wickham205>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 205–210</ref> დასახლების ფორმებიც მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა. ზოგიერთი გლეხი დიდ დასახლებებში ცხოვრობდა, რომელთა მოსახლეობა ზოგჯერ 700 ადამიანს აღწევდა. სხვები რამდენიმე ოჯახისგან შემდგარ მცირე ჯგუფებად სახლდებოდნენ ან ცალკეულ მეურნეობებში ცხოვრობდნენ, რომლებიც სოფლის სივრცეში გაფანტულად იყო განლაგებული. არსებობდა ისეთი რეგიონებიც, სადაც ორი ან მეტი დასახლების ტიპი ერთდროულად იყო გავრცელებული.<ref name=Wickham211>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp. 211–212</ref> გვიანრომაული პერიოდისგან განსხვავებით, თავისუფალი გლეხისა და არისტოკრატის სამართლებრივ სტატუსებს შორის მკვეთრი ზღვარი აღარ არსებობდა; თავისუფალი გლეხის ოჯახს, ძლიერი ბატონის სამხედრო სამსახურის მეშვეობით, რამდენიმე თაობის განმავლობაში არისტოკრატიაში დაწინაურებაც შეეძლო.<ref name=Wickham215>Wickham ''Inheritance of Rome'' p. 215</ref> ადრეულ შუა საუკუნეებში მნიშვნელოვნად შეიცვალა რომაული საქალაქო ცხოვრება და კულტურაც. მიუხედავად იმისა, რომ იტალიის ქალაქები დასახლებული დარჩა, მათი ზომა საგრძნობლად შემცირდა. მაგალითად, [[რომი]]ს მოსახლეობა ასიათასებიდან დაახლოებით 30,000-მდე შემცირდა [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსთვის. რომაული ტაძრები ქრისტიანულ ეკლესიებად გადაკეთდა, ხოლო ქალაქის კედლები კვლავ გამოიყენებოდა.<ref name=Brown24-26>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' pp. 24–26</ref> ჩრდილოეთ ევროპაშიც ქალაქები დაპატარავდა, ხოლო სამოქალაქო ძეგლებსა და სხვა საზოგადოებრივ ნაგებობებს სამშენებლო მასალის მისაღებად შლიდნენ. ახალი სამეფოების ჩამოყალიბება ხშირად გარკვეულ ზრდას იწვევდა იმ ქალაქებში, რომლებიც დედაქალაქებად აირჩიეს.<ref name=City3>Gies and Gies ''Life in a Medieval City'' pp. 3–4</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ებრაული თემები რომის იმპერიის ბევრ ქალაქში არსებობდა, [[ებრაელები|ებრაელე]]ბი იმპერიის ქრისტიანობაზე მოქცევის შემდეგ პერიოდულად დევნას განიცდიდნენ. ოფიციალურად ისინი ითმენდნენ, თუმცა მათ მიმართ მოქმედებდა გაქრისტიანების მცდელობები და ზოგჯერ ახალ ტერიტორიებზე დასახლებისკენაც მოუწოდებდნენ.<ref name=Jews191>Loyn "Jews" ''Middle Ages'' p. 191</ref> === ისლამის აღზევება === {{მთავარი|ისლამის გავრცელება|ადრეული მუსლიმური დაპყრობები}} [[ფაილი:Map of expansion of Caliphate.svg|upright=1.3|thumb|[[ადრეული მუსლიმური დაპყრობები]] {{legend|#a1584e|გაფართოება მუჰამედის მმართველობის პერიოდში, [[622]]–[[632]]}} {{legend|#ef9070|გაფართოება მართლმორწმუნე ხალიფების სახალიფოს პერიოდში, [[632]]–[[661]]}} {{legend|#fad07d|გაფართოება ომაიანთა სახალიფოს პერიოდში, [[661]]–[[750]]}}]] [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] ბოლოსა და [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] დასაწყისში [[აღმოსავლეთ რომის იმპერია|აღმოსავლეთ რომის იმპერიასა]] და [[ირანი|ირანში]] რელიგიური წარმოდგენები გარდაქმნის პროცესში იყო. [[იუდაიზმი]] აქტიურ მისიონერულ რელიგიას წარმოადგენდა და მასზე, სულ მცირე, ერთი [[არაბები|არაბი]] პოლიტიკური ლიდერი მაინც მოექცა.{{efn-ua|[[დუ ნუვასი]], დღევანდელი [[იემენი|იემენის]] ტერიტორიაზე არსებული სამეფოს მმართველი, [[525]] წელს იუდაიზმზე მოექცა. ქრისტიანთა შემდგომმა დევნამ კი მისი სამეფოს წინააღმდეგ [[ეთიოპია|ეთიოპიის]] [[აქსუმის სამეფო|აქსუმელთა]] ლაშქრობა და ქვეყნის დაპყრობა გამოიწვია.<ref name=Collins138>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 138–139</ref>}} ამასთანავე, იუდეველი თეოლოგები ქმნიდნენ პოლემიკურ ნაშრომებს, რომლებშიც თავიანთ რელიგიას ქრისტიანული და ისლამური გავლენებისაგან იცავდნენ.<ref>{{Cite book |url=http://dx.doi.org/10.1093/acref/9780199730049.001.0001 |title=The Oxford Dictionary of the Jewish Religion |date=2011-01-01 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973004-9 |editor-last=Berlin |editor-first=Adele |editor-last2=Grossman |editor-first2=Maxine}}</ref> ქრისტიანობა აქტიურ მისიონერულ საქმიანობას ეწეოდა და მოქცეულთა მოსაპოვებლად სპარსელთა [[ზოროასტრიზმი|ზოროასტრიზმს]] უწევდა კონკურენციას, განსაკუთრებით — [[არაბეთის ნახევარკუნძული|არაბეთის ნახევარკუნძულის]] მოსახლეობაში. ამ მრავალფეროვანმა რელიგიურმა და პოლიტიკურმა გარემოებებმა თავი მოიყარა [[ისლამი|ისლამის]] წარმოშობაში, რომელიც არაბეთში [[მუჰამედი|მუჰამედის]] სიცოცხლეში ჩამოყალიბდა (გ. [[632]]).<ref name=Collins143>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 143–145</ref> მისი გარდაცვალების შემდეგ მუსლიმურმა ძალებმა აღმოსავლეთ რომის იმპერიისა და სპარსეთის დიდი ნაწილი დაიპყრეს. ეს პროცესი დაიწყო სირიის დაპყრობით [[634]]–[[635]] წლებში, გაგრძელდა სპარსეთის დაპყრობით [[637]]–[[642]] წლებში, შემდეგ კი გავრცელდა ეგვიპტეზე [[640]]–[[641]] წლებში, [[მაღრიბის მუსლიმური დაპყრობა|ჩრდილოეთ აფრიკაზე]] [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] მეორე ნახევარში და [[პირენეს ნახევარკუნძული|იბერიის]] ნახევარკუნძულზე [[711]] წელს.<ref name=Collins149>Collins ''Early Medieval Europe'' pp. 149–151</ref> [[714]] წლისთვის მუსლიმური ძალები აკონტროლებდნენ ნახევარკუნძულის დიდ ნაწილს, რომელსაც მათ [[ალ-ანდალუსი]] უწოდეს.<ref name=Reilly52>Reilly ''Medieval Spains'' pp. 52–53</ref> ისლამურმა დაპყრობებმა თავის მწვერვალს [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნის]] შუა ხანებში მიაღწია. [[პუატიეს ბრძოლა (732)|ტურის ბრძოლა]]ში [[732]] წელს მუსლიმური ძალების დამარცხებამ ფრანკებს სამხრეთ საფრანგეთის ხელახალი დაპყრობის შესაძლებლობა მისცა; თუმცა ევროპაში ისლამური გაფართოების შეჩერების მთავარი მიზეზი [[ომაიანთა სახალიფო|ომაიანთა სახალიფოს]] დამხობა და მისი [[აბასიანთა სახალიფო|აბასიანთა სახალიფოთი]] ჩანაცვლება იყო. აბასიანებმა დედაქალაქი [[ბაღდადი|ბაღდადში]] გადაიტანეს და ევროპაზე მეტად ახლო აღმოსავლეთზე გაამახვილეს ყურადღება. შედეგად მათ მუსლიმური მიწების ნაწილებზე კონტროლი დაკარგეს. ომაიანთა შთამომავლებმა იბერიის ნახევარკუნძულზე მოიკიდეს ფეხი, [[აღლაბიდები]] ჩრდილოეთ აფრიკას აკონტროლებდნენ, ხოლო [[ტულუნიდები]] ეგვიპტის მმართველებად იქცნენ.<ref name=Brown15>Brown "Transformation of the Roman Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' p. 15</ref> [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნის]] შუა ხანებისთვის ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში ახალი სავაჭრო ურთიერთობები ყალიბდებოდა: ფრანკებსა და არაბებს შორის ვაჭრობამ ძველი [[რომი|რომაული]] [[ეკონომიკა]] ჩაანაცვლა. ფრანკები არაბებს აძლევდნენ ხე-ტყეს, ბეწვეულს, ხმლებსა და დამონებულ ადამიანებს, სანაცვლოდ კი იღებდნენ აბრეშუმსა და სხვა ქსოვილებს, სანელებლებსა და ძვირფას ლითონებს.<ref name=Cunliffe427>Cunliffe ''Europe Between the Oceans'' pp. 427–428</ref> === ვაჭრობა და ეკონომიკა === {{მთავარი|შუა საუკუნეების ეკონომიკური ისტორია}} [[IV საუკუნე|IV]] და [[V საუკუნე|V საუკუნეების]] მიგრაციებმა და შემოსევებმა [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვის]] ირგვლივ არსებული სავაჭრო ქსელები მოშალა. აფრიკული საქონლის ევროპაში შეტანა შეწყდა: თავდაპირველად იგი კონტინენტის შიდა რეგიონებიდან გაქრა, ხოლო [[VII საუკუნე|VII საუკუნისთვის]] მხოლოდ რამდენიმე ქალაქში, მათ შორის [[რომი|რომსა]] და [[ნეაპოლი|ნეაპოლში]], გვხვდებოდა. [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] ბოლოს, მუსლიმური დაპყრობების გავლენით, აფრიკული პროდუქცია [[დასავლეთი ევროპა|დასავლეთ ევროპაში]] აღარ ფიქსირდებოდა. ადრეულ შუა საუკუნეებში ძველი რომაული სამყაროს მთელ სივრცეში შორეული ვაჭრობის საქონლის ადგილობრივი ნაწარმით ჩანაცვლების ტენდენცია გამოიკვეთა. ეს განსაკუთრებით შესამჩნევი იყო იმ მიწებზე, რომლებიც ხმელთაშუა ზღვისპირეთს არ ეკუთვნოდა, მაგალითად, ჩრდილოეთ გალიასა და ბრიტანეთში. არქეოლოგიურ მასალაში აღმოჩენილი არალოკალური წარმოშობის ნივთები, ჩვეულებრივ, ფუფუნების საგნებს წარმოადგენდა. ჩრდილოეთ ევროპაში არა მხოლოდ სავაჭრო ქსელები იყო ადგილობრივი ხასიათის, არამედ მიმოქცევაში არსებული საქონელიც მარტივი იყო — მცირე რაოდენობით კერამიკითა და სხვა შედარებით რთული ნაწარმით. ხმელთაშუაზღვისპირეთში კი კერამიკა კვლავ ფართოდ იყო გავრცელებული და, როგორც ჩანს, იგი არა მხოლოდ ადგილობრივად იწარმოებოდა, არამედ საშუალო მანძილის სავაჭრო ქსელებითაც ვრცელდებოდა.<ref name=Wickham218>Wickham ''Inheritance of Rome'' pp.&nbsp;218–219</ref> დასავლეთის სხვადასხვა გერმანულ სახელმწიფოს საკუთარი [[მონეტა|მონეტები]] ჰქონდა, რომლებიც არსებული რომაული და ბიზანტიური ნიმუშების მიბაძვით იჭრებოდა. ოქროს მონეტების მოჭრა [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] ბოლომდე, [[693]]–[[694]] წლებამდე გაგრძელდა, რის შემდეგაც მეროვინგთა სამეფოში იგი ვერცხლის მონეტამ ჩაანაცვლა. ფრანკთა ძირითადი ვერცხლის მონეტა იყო [[დენარიუსი]] ან [[დენიე]], ხოლო მისი [[ანგლოსაქსები|ანგლოსაქსური]] სახეობა [[პენი|პენის]] სახელით იყო ცნობილი. ამ რეგიონებიდან დენიე, ანუ პენი, [[700]] წლიდან [[1000]] წლამდე პერიოდში მთელ ევროპაში გავრცელდა. სპილენძისა და ბრინჯაოს მონეტები არ იჭრებოდა; ასევე არ იჭრებოდა ოქროს მონეტებიც, სამხრეთ ევროპის გარდა. არც მრავალ ერთეულად ნომინირებული ვერცხლის მონეტები მოჭრილა.<ref name=Coin>Grierson "Coinage and currency" ''Middle Ages''</ref> == შუა საუკუნეები საქართველოში == [[476]] წელს, [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] დაცემის პერიოდში, [[ქართლი|ქართლში]] მეფობდა [[ვახტანგ გორგასალი|ვახტანგ I გორგასალი]]. მისი მმართველობა ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში უკავშირდება სამეფო ხელისუფლების განმტკიცებას, [[თბილისი|თბილისის]] პოლიტიკური მნიშვნელობის ზრდას, [[მცხეთა|მცხეთიდან]] დედაქალაქის გადმოტანის პროცესის დაწყებასა და საეკლესიო ორგანიზაციის გაძლიერებას.<ref>{{cite book |last=Rapp |first=Stephen H. |title=Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts and Eurasian Contexts |publisher=Peeters Publishers |location=Leuven |year=2003 |page=320 |isbn=9789042913189}}</ref> ვახტანგის მოღვაწეობას უკავშირებენ აგრეთვე [[კათალიკოსი|კათალიკოსობის]] ინსტიტუტის განმტკიცებასა და ქართლის ეკლესიის სტატუსის ამაღლებას, თუმცა ამ პროცესის ქრონოლოგია და კანონიკური საფუძვლები ისტორიოგრაფიაში ერთმნიშვნელოვნად გადაწყვეტილი არ არის.<ref>{{cite thesis |last=Matitashvili |first=Shota |title=The Canonical Status of the Iberian (Eastern Georgian) Church during Late Antiquity and Early Middle Ages |publisher=Central European University |location=Vienna |year=2021 |pages=72, 78–80 |url=https://www.etd.ceu.edu/2021/matitashvili_shota.pdf |access-date=28 მაისი, 2026}}</ref> ქართული წყაროებისა და ისტორიოგრაფიული ტრადიციის მიხედვით, ვახტანგი სასანიანთა წინააღმდეგ ბრძოლაში დაიჭრა და მოგვიანებით გარდაიცვალა.<ref>{{cite book |last=Rayfield |first=Donald |title=Edge of Empires: A History of Georgia |publisher=Reaktion Books |location=London |year=2012 |pages=62–64 |isbn=9781780230306}}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ [[ვახტანგ გორგასალი]]ს მეფობა საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეტაპად მიიჩნევა, იგი, ჩვეულებრივ, არ განიხილება საქართველოში შუა საუკუნეების დასაწყისად. ქართულ ისტორიოგრაფიაში ამ მხრივ უფრო არსებით მიჯნად მიიჩნევა [[ქრისტიანობა|ქრისტიანობის]] სახელმწიფო [[რელიგია|რელიგიად]] გამოცხადება, რომელმაც ქვეყნის პოლიტიკური, კულტურული და საეკლესიო განვითარების მიმართულება არსებითად შეცვალა.<ref>{{cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |title=The Making of the Georgian Nation |edition=2nd |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |year=1994 |pages=20–21 |isbn=9780253209153}}</ref> შესაბამისად, საქართველოს ისტორიის პერიოდიზაციაში შუა საუკუნეების დასაწყისად ხშირად მიიჩნევა [[ქართლის მოქცევა]], ანუ დაახლოებით [[326]] წელი.<ref>{{cite journal |last=Toumanoff |first=Cyril |title=Chronology of the Early Kings of Iberia |journal=Traditio |volume=25 |year=1969 |pages=21–22 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0362152900010898}}</ref> == ქრონოლოგიები == === შუა საუკუნეების პერიოდიზაცია === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="width:100%; font-size:95%; text-align:left; border:2px solid #a2a9b1;" |+ style="caption-side:top; padding:10px; background:#eaecf0; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; border:1px solid #a2a9b1;" | შუა საუკუნეების პერიოდიზაცია: ევროპული ტრადიცია და ქართული ისტორიოგრაფია ! style="width:18%; background:#d8e8ff;" | ტრადიცია / რეგიონი ! style="width:22%; background:#d8e8ff;" | ქვეპერიოდი ! style="width:16%; background:#d8e8ff;" | დათარიღება ! style="width:44%; background:#d8e8ff;" | მოკლე დახასიათება და საზღვრის განმსაზღვრელი ნიშნები |- | rowspan="3" style="background:#f2f7ff; font-weight:bold;" | [[ევროპა]] — ზოგადი ისტორიოგრაფიული ტრადიცია | '''ადრეული შუა საუკუნეები''' | დაახლ. [[476]]–[[1000]] | პერიოდი [[დასავლეთ რომის იმპერია|დასავლეთ რომის იმპერიის]] დაცემიდან მაღალი შუა საუკუნეების დასაწყისამდე. მისთვის დამახასიათებელია ხალხთა დიდი მიგრაციები, რომანული და გერმანული ტრადიციების შერწყმა, ქრისტიანული ეკლესიის გაძლიერება და ფეოდალური ურთიერთობების ჩამოყალიბება.<ref name="BritannicaMiddleAges">{{Cite web |title=Middle Ages |url=https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-06-02}}</ref><ref name="Wickham">{{Cite book |last=Wickham |first=Chris |title=The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000 |publisher=Penguin Books |year=2009 |isbn=978-0-14-311742-1}}</ref> |- | '''მაღალი შუა საუკუნეები''' | დაახლ. [[1000]]–[[1300]] | ევროპაში დემოგრაფიული ზრდის, ურბანიზაციის, სასოფლო-სამეურნეო გაფართოების, უნივერსიტეტების გაჩენის, ჯვაროსნული მოძრაობისა და საეკლესიო-პოლიტიკური ინსტიტუტების გაძლიერების ხანა. ამავე პერიოდს უკავშირდება [[XII საუკუნე|XII საუკუნის]] კულტურული აღმავლობა.<ref name="BritannicaMiddleAges" /><ref name="Power">{{Cite book |last=Power |first=Daniel |title=The Central Middle Ages: Europe 950–1320 |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-925312-8}}</ref> |- | '''გვიანი შუა საუკუნეები''' | დაახლ. [[1300]]–[[1500]] | კრიზისებისა და გარდაქმნების პერიოდი: [[შავი ჭირი]], ომები, სოციალური დაძაბულობები, პაპობის კრიზისი, სახელმწიფოთა ცენტრალიზაცია და ადრეული ახალი დროისკენ გადასვლა. დასასრულის ნიშნებად ხშირად გამოიყენება [[1453]] წელი — [[კონსტანტინოპოლის აღება]], [[1492]] წელი — [[ქრისტეფორე კოლუმბი|კოლუმბის]] პირველი მოგზაურობა და [[1517]] წელი — [[რეფორმაცია|რეფორმაციის]] დასაწყისი.<ref name="BritannicaMiddleAges" /><ref name="Holmes">{{Cite book |last=Holmes |first=George |title=The Oxford History of Medieval Europe |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-280133-3}}</ref> |- | rowspan="3" style="background:#fff8e8; font-weight:bold;" | [[საქართველო]] — ქართული ისტორიოგრაფიული პრაქტიკა | '''ადრეფეოდალური ხანა''' | [[IV საუკუნე|IV]]–[[X საუკუნე|X საუკუნეები]] | პერიოდი [[ქართლის გაქრისტიანება|ქართლის გაქრისტიანებიდან]] ფეოდალური წყობის განმტკიცებამდე. ამ ხანაში ძლიერდება ეკლესია, ყალიბდება ქართული ქრისტიანული კულტურა, იცვლება პოლიტიკური ცენტრები და საქართველო ექცევა ბიზანტიურ-სასანურ, შემდეგ კი არაბულ პოლიტიკურ გარემოში.<ref name="Suny">{{Cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |title=The Making of the Georgian Nation |publisher=Indiana University Press |year=1994 |isbn=978-0-253-20915-3}}</ref><ref name="Rapp">{{Cite book |last=Rapp |first=Stephen H. |title=Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts and Eurasian Contexts |publisher=Peeters |year=2003 |isbn=978-90-429-1318-9}}</ref> |- | '''მაღალი შუა საუკუნეები / საქართველოს „ოქროს ხანა“''' | [[XI საუკუნე|XI]]–[[XIII საუკუნე|XIII საუკუნეები]] | საქართველოს პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული აღმავლობის პერიოდი. ამ ხანას უკავშირდება ქვეყნის ცენტრალიზაცია, სამხედრო-პოლიტიკური გაძლიერება, კულტურული აყვავება, საგანმანათლებლო კერების განვითარება და საქართველოს რეგიონულ ძალად ქცევა [[დავით IV აღმაშენებელი|დავით IV აღმაშენებლისა]] და [[თამარ მეფე|თამარ მეფის]] ეპოქებში.<ref name="Rayfield">{{Cite book |last=Rayfield |first=Donald |title=Edge of Empires: A History of Georgia |publisher=Reaktion Books |year=2012 |isbn=978-1-78023-030-6}}</ref><ref name="Suny" /> |- | '''გვიანფეოდალური ხანა''' | [[XIV საუკუნე|XIV]]–[[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნეები]] | პოლიტიკური დაშლის, მონღოლთა ზეწოლის, თემურ-ლენგის შემოსევების, ოსმალეთ-სეფიანთა დაპირისპირების, შიდა სამეფო-სამთავროებად დაყოფისა და ხანგრძლივი ფეოდალური ურთიერთობების პერიოდი. მიუხედავად პოლიტიკური ფრაგმენტაციისა, გრძელდება ქართული კულტურის, ხელოვნებისა და ეკლესიური ცხოვრების განვითარება.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |} === ქრონოლოგია — ევროპა === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="width:100%; font-size:95%; border:2px solid #a2a9b1;" |+ style="caption-side:top; padding:10px; background:#eaecf0; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; border:1px solid #a2a9b1;" | შუა საუკუნეების ევროპული ქრონოლოგია ! style="width:12%; background:#e2f0d9;" | თარიღი ! style="width:30%; background:#e2f0d9;" | მოვლენა ! style="width:20%; background:#e2f0d9;" | რეგიონი / სახელმწიფო ! style="width:38%; background:#e2f0d9;" | მნიშვნელობა / შენიშვნა |- | [[313]] | [[მილანის ედიქტი]] | [[რომის იმპერია]] | ქრისტიანობის ლეგალიზაცია რომის იმპერიაში.<ref name="BritannicaChristianity">{{Cite web |title=Christianity in the Roman Empire |url=https://www.britannica.com/topic/Christianity |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-06-02}}</ref> |- | [[325]] | [[ნიკეის პირველი საეკლესიო კრება]] | [[ნიკეა]]; [[რომის იმპერია]] | ქრისტიანული დოგმატიკის ერთ-ერთი ძირითადი საყრდენის ჩამოყალიბება.<ref name="BritannicaNicaea">{{Cite web |title=Council of Nicaea |url=https://www.britannica.com/event/First-Council-of-Nicaea-325 |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-06-02}}</ref> |- | [[378]] | [[ადრიანოპოლის ბრძოლა]] | [[ბალკანეთი]] | გუთებმა დაამარცხეს რომაელები; ბრძოლაში დაიღუპა იმპერატორი [[ვალენტი]].<ref name="Wickham" /> |- | [[395]] | რომის იმპერიის ადმინისტრაციული გაყოფა | [[ევროპა]]; [[რომის იმპერია]] | იმპერია საბოლოოდ გაიყო აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად.<ref name="Wickham" /> |- | [[410]] | რომის აოხრება | [[იტალია]] | [[ვესტგუთები|ვესტგუთთა]] მეფე [[ალარიხ I]]-ის მიერ [[რომი|რომის]] აღება.<ref name="Wickham" /> |- | [[439]] | [[კართაგენი|კართაგენის]] დაპყრობა ვანდალების მიერ | [[ჩრდილოეთი აფრიკა]] | [[ვანდალები|ვანდალთა]] სამეფოს გაძლიერება და დასავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთში რომაული გავლენის შესუსტება.<ref name="Wickham" /> |- | [[451]] | [[კატალაუნის ბრძოლა|კატალაუნის ველების ბრძოლა]] | [[გალია]] | რომაულ-გერმანულმა ძალებმა შეაჩერეს [[ჰუნები|ჰუნთა]] წინსვლა.<ref name="Heather">{{Cite book |last=Heather |first=Peter |title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-532541-6}}</ref> |- | [[455]] | რომის აოხრება | [[იტალია]] | ვანდალების მიერ რომის აოხრება.<ref name="Heather" /> |- | [[476]] | [[დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა]] | [[იტალია]] | [[რომულუს ავგუსტულუსი|რომულუს ავგუსტულუსის]] გადაყენება; ტრადიციულად მიიჩნევა დასავლეთ რომის იმპერიის დასასრულად.<ref name="BritannicaMiddleAges" /> |- | [[486]] | სუასონის ბრძოლა | [[გალია]] | [[ფრანკები|ფრანკთა]] მეფე [[ხლოდვიგ I]]-ის გამარჯვება და ფრანკთა ძალაუფლების გაძლიერება.<ref name="Collins">{{Cite book |last=Collins |first=Roger |title=Early Medieval Europe, 300–1000 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2010 |isbn=978-0-230-00673-7}}</ref> |- | დაახლ. [[496]] | [[ხლოდვიგ I|ხლოდვიგ I-ის]] მონათვლა | [[ფრანკთა სამეფო]] | ფრანკთა სამეფოს ქრისტიანიზაციის მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Collins" /> |- | [[529]] | [[ბენედიქტელთა ორდენი|ბენედიქტური]] წესდების ჩამოყალიბება; ათენის აკადემიის დახურვა | [[იტალია]]; [[საბერძნეთი]] | დასავლურ მონასტრულ ცხოვრებას მიეცა მყარი ორგანიზაციული საფუძველი; ათენის აკადემიის დახურვა ხშირად ანტიკური ფილოსოფიური სკოლის სიმბოლურ დასასრულად განიხილება.<ref name="Brown">{{Cite book |last=Brown |first=Peter |title=The Rise of Western Christendom: Triumph and Diversity, A.D. 200–1000 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2013 |isbn=978-1-118-30588-3}}</ref> |- | [[532]] | [[ნიკას აჯანყება]] | [[კონსტანტინოპოლი]]; [[ბიზანტიის იმპერია]] | [[იუსტინიანე I|იუსტინიანე I-ის]] მმართველობის ერთ-ერთი უდიდესი შიდა კრიზისი.<ref name="Evans">{{Cite book |last=Evans |first=J. A. S. |title=The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=978-0-415-02209-5}}</ref> |- | [[533]]–[[554]] | იუსტინიანე I-ის ომები ვანდალებთან და ოსტგუთებთან | [[ჩრდილოეთი აფრიკა]]; [[იტალია]] | [[ბიზანტიის იმპერია|აღმოსავლეთ რომის იმპერიის]] მცდელობა, დაებრუნებინა დასავლეთის ყოფილი რომაული მიწები.<ref name="Evans" /> |- | [[537]] | [[აია სოფია|აია სოფიას]] დასრულება | [[კონსტანტინოპოლი]] | იუსტინიანეს ეპოქის არქიტექტურული და რელიგიური სიმბოლო.<ref name="Evans" /> |- | [[541]]–[[542]] | იუსტინიანეს შავი ჭირი | [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუაზღვისპირეთი]] | მძიმე დემოგრაფიული და ეკონომიკური კრიზისი.<ref name="Wickham" /> |- | [[568]] | ლანგობარდების შესვლა იტალიაში | [[იტალია]] | იტალიაში ახალი გერმანული სამეფოს ჩამოყალიბების დასაწყისი.<ref name="Collins" /> |- | [[590]]–[[604]] | [[გრიგოლ I|პაპ გრიგოლ I დიდის]] პონტიფიკატი | [[რომი]] | პაპობის გაძლიერება, მისიონერული საქმიანობა და საეკლესიო ადმინისტრაციის მოწესრიგება.<ref name="Brown" /> |- | [[622]] | [[ჰიჯრა]] | [[არაბეთის ნახევარკუნძული]] | [[მუჰამედი|მუჰამედის]] გადასვლა მექიდან მედინაში; ისლამური წელთაღრიცხვის დასაწყისი.<ref name="Kennedy">{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Da Capo Press |year=2007 |isbn=978-0-306-81728-1}}</ref> |- | [[632]] | [[მუჰამედი|მუჰამედის]] გარდაცვალება | [[არაბეთი]] | ისლამური სახელმწიფოს სწრაფი გაფართოების დასაწყისი.<ref name="Kennedy" /> |- | [[636]] | [[იარმუკის ბრძოლა]] | [[სირია]] | [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის]] მძიმე მარცხი არაბებთან.<ref name="Kennedy" /> |- | [[651]] | [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანთა იმპერიის]] დაცემა | [[ირანი]] | ირანის დიდი ნაწილის მუსლიმური დაპყრობა.<ref name="Kennedy" /> |- | [[711]]–[[718]] | ომაიანთა მიერ იბერიის ნახევარკუნძულის დაპყრობა | [[იბერიის ნახევარკუნძული]]; [[ესპანეთი]] | [[ალ-ანდალუსი|ალ-ანდალუსის]] ჩამოყალიბების წინაპირობა.<ref name="Kennedy" /> |- | [[717]]–[[718]] | კონსტანტინოპოლის არაბული ალყა | [[კონსტანტინოპოლი]] | ბიზანტიამ შეაჩერა არაბთა წინსვლა აღმოსავლეთ ევროპისკენ.<ref name="Treadgold">{{Cite book |last=Treadgold |first=Warren |title=A History of the Byzantine State and Society |publisher=Stanford University Press |year=1997 |isbn=978-0-8047-2630-6}}</ref> |- | [[732]] | [[პუატიეს ბრძოლა]] | [[გალია]]; [[საფრანგეთი]] | ფრანკებმა შეაჩერეს მუსლიმური ძალების წინსვლა დასავლეთ ევროპაში.<ref name="Collins" /> |- | [[751]] | [[პიპინ მოკლე|პიპინ მოკლეს]] გამეფება | [[ფრანკთა სამეფო]] | კაროლინგთა დინასტიის ხელისუფლების დამკვიდრება.<ref name="McKitterick">{{Cite book |last=McKitterick |first=Rosamond |title=Charlemagne: The Formation of a European Identity |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |isbn=978-0-521-88672-7}}</ref> |- | [[754]]–[[756]] | პიპინის დონაცია | [[იტალია]] | პაპის საერო ძალაუფლების გაფართოების ერთ-ერთი საფუძველი.<ref name="McKitterick" /> |- | [[768]]–[[814]] | [[კარლოს დიდი|კარლოს დიდის]] მმართველობა | [[დასავლეთი ევროპა]] | ფრანკთა სახელმწიფოს გაძლიერება და დასავლეთ ევროპის მნიშვნელოვანი პოლიტიკური გაერთიანება.<ref name="McKitterick" /> |- | [[800]] | [[კარლოს დიდი|კარლოს დიდის]] იმპერატორად კურთხევა | [[რომი]] | დასავლეთში იმპერიული ტიტულის აღდგენა.<ref name="McKitterick" /> |- | [[843]] | [[ვერდენის ხელშეკრულება]] | [[დასავლეთი ევროპა]] | კაროლინგთა იმპერიის დაყოფა.<ref name="McKitterick" /> |- | [[862]] | რიურიკის მოწოდება | [[აღმოსავლეთი ევროპა]] | ტრადიციულად უკავშირდება რუსის სახელმწიფოებრივი საწყისების ჩამოყალიბებას.<ref name="Franklin">{{Cite book |last=Franklin |first=Simon |last2=Shepard |first2=Jonathan |title=The Emergence of Rus 750–1200 |publisher=Longman |year=1996 |isbn=978-0-582-49091-8}}</ref> |- | [[863]] | [[კირილე და მეთოდე|კირილესა და მეთოდეს]] მისია | [[ცენტრალური ევროპა]] | სლავური მწიგნობრობისა და ქრისტიანული მისიის მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Brown" /> |- | [[910]] | კლიუნის სააბატოს დაარსება | [[ბურგუნდია]]; [[საფრანგეთი]] | მონასტრული რეფორმის მნიშვნელოვანი ცენტრი.<ref name="Power" /> |- | [[962]] | [[ოტო I დიდი|ოტო I-ის]] იმპერატორად კურთხევა | [[გერმანია]]; [[იტალია]] | [[საღვთო რომის იმპერია|საღვთო რომის იმპერიის]] ჩამოყალიბება.<ref name="Power" /> |- | [[988]] | კიევის რუსეთის გაქრისტიანება | [[აღმოსავლეთი ევროპა]] | [[ვლადიმირ I დიდი|ვლადიმირ დიდის]] მმართველობის მნიშვნელოვანი რელიგიურ-პოლიტიკური აქტი.<ref name="Franklin" /> |- | დაახლ. [[1000]] | [[ლეიფ ერიქსონი|ლეიფ ერიქსონის]] მოგზაურობა ვინლენდში | [[ჩრდილოეთი ატლანტიკა]] | ევროპელთა ერთ-ერთი ადრეული გადასვლა ჩრდილოეთ ამერიკაში.<ref name="Davies">{{Cite book |last=Davies |first=Norman |title=Europe: A History |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-820171-7}}</ref> |- | [[1054]] | [[დიდი სქიზმა]] | [[ევროპა]] | ქრისტიანული ეკლესიის გაყოფა დასავლურ კათოლიკურ და აღმოსავლურ მართლმადიდებელ ეკლესიებად.<ref name="Power" /> |- | [[1066]] | [[ჰასტინგის ბრძოლა]] | [[ინგლისი]] | ნორმანთა მიერ ინგლისის დაპყრობა.<ref name="Davies" /> |- | [[1071]] | [[მანასკერტის ბრძოლა]] | [[ანატოლია]] | ბიზანტიის მარცხი სელჩუკებთან; ანატოლიაში თურქული ძალების გაძლიერება.<ref name="Treadgold" /> |- | [[1075]]–[[1122]] | ინვესტიტურისათვის ბრძოლა | [[გერმანია]]; [[იტალია]] | პაპობასა და იმპერატორს შორის დაპირისპირება საეკლესიო თანამდებობათა დანიშვნის უფლებაზე.<ref name="Power" /> |- | [[1088]] | [[ბოლონიის უნივერსიტეტი|ბოლონიის უნივერსიტეტის]] დაარსება | [[იტალია]] | ევროპის ერთ-ერთი უძველესი უნივერსიტეტი.<ref name="Power" /> |- | [[1095]]–[[1099]] | [[პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობა]] | [[ლევანტი]] | [[1099]] წელს ჯვაროსნებმა აიღეს [[იერუსალიმი]].<ref name="RileySmith">{{Cite book |last=Riley-Smith |first=Jonathan |title=The Crusades: A History |publisher=Yale University Press |year=2005 |isbn=978-0-300-10128-7}}</ref> |- | [[1122]] | ვორმსის კონკორდატი | [[გერმანია]] | ინვესტიტურისათვის ბრძოლის კომპრომისული დასრულება.<ref name="Power" /> |- | [[1147]]–[[1149]] | [[მეორე ჯვაროსნული ლაშქრობა]] | [[ლევანტი]] | ჯვაროსნული მოძრაობის ახალი ეტაპი, რომელიც სამხედრო თვალსაზრისით წარუმატებელი აღმოჩნდა.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1187]] | [[ჰატინის ბრძოლა]] | [[პალესტინა]] | [[სალადინი|სალადინის]] გამარჯვება და იერუსალიმის დაკარგვა ჯვაროსნების მიერ.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1189]]–[[1192]] | [[მესამე ჯვაროსნული ლაშქრობა]] | [[ლევანტი]] | ევროპელი მონარქების ლაშქრობა იერუსალიმის დასაბრუნებლად.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1204]] | კონსტანტინოპოლის აღება მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს | [[კონსტანტინოპოლი]] | ბიზანტიის დროებითი დაცემა და ლათინთა იმპერიის შექმნა.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1215]] | [[მაგნა კარტა]] | [[ინგლისი]] | მეფის ძალაუფლების სამართლებრივი შეზღუდვის მნიშვნელოვანი დოკუმენტი.<ref name="Davies" /> |- | [[1217]]–[[1221]] | [[მეხუთე ჯვაროსნული ლაშქრობა]] | [[ეგვიპტე]]; [[ლევანტი]] | ჯვაროსნული სტრატეგიის გადატანა ეგვიპტეზე.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1223]] | კალკის ბრძოლა | [[აღმოსავლეთი ევროპა]] | მონღოლთა პირველი მასშტაბური შეტაკება აღმოსავლეთ ევროპულ ძალებთან.<ref name="May">{{Cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Conquests in World History |publisher=Reaktion Books |year=2012 |isbn=978-1-86189-867-8}}</ref> |- | [[1228]]–[[1229]] | [[მეექვსე ჯვაროსნული ლაშქრობა]] | [[ლევანტი]] | [[ფრიდრიხ II (საღვთო რომის იმპერატორი)|ფრიდრიხ II-მ]] დიპლომატიური გზით დროებით დაიბრუნა იერუსალიმი.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1241]] | მოჰის ბრძოლა და ლეგნიცის ბრძოლა | [[უნგრეთი]]; [[პოლონეთი]] | მონღოლთა გამარჯვებები ცენტრალურ ევროპაში.<ref name="May" /> |- | [[1258]] | ბაღდადის აღება მონღოლების მიერ | [[მესოპოტამია]] | აბასიანთა ხალიფატის პოლიტიკური ცენტრის დაცემა.<ref name="May" /> |- | [[1261]] | კონსტანტინოპოლის დაბრუნება ბიზანტიელთა მიერ | [[კონსტანტინოპოლი]] | ბიზანტიის იმპერიის აღდგენა პალეოლოგოსთა დინასტიის დროს.<ref name="Treadgold" /> |- | [[1291]] | აკრის დაცემა | [[ლევანტი]] | ჯვაროსანთა უკანასკნელი მნიშვნელოვანი საყრდენის დაკარგვა წმინდა მიწაზე.<ref name="RileySmith" /> |- | [[1309]]–[[1377]] | ავინიონის ტყვეობა | [[საფრანგეთი]] | პაპობის რეზიდენციის გადატანა ავინიონში.<ref name="Holmes" /> |- | [[1337]]–[[1453]] | [[ასწლიანი ომი]] | [[საფრანგეთი]]; [[ინგლისი]] | ხანგრძლივი სამხედრო-დინასტიური დაპირისპირება ინგლისსა და საფრანგეთს შორის.<ref name="Holmes" /> |- | [[1347]]–[[1351]] | [[შავი ჭირი]] ევროპაში | [[ევროპა]] | შუა საუკუნეების ევროპის ერთ-ერთი უმძიმესი დემოგრაფიული კატასტროფა.<ref name="Benedictow">{{Cite book |last=Benedictow |first=Ole J. |title=The Black Death 1346–1353: The Complete History |publisher=Boydell Press |year=2004 |isbn=978-1-84383-214-0}}</ref> |- | [[1356]] | ოქროს ბულა | [[საღვთო რომის იმპერია]] | იმპერატორის არჩევის წესის სამართლებრივი მოწესრიგება.<ref name="Holmes" /> |- | [[1378]]–[[1417]] | დასავლეთის [[დიდი სქიზმა|სქიზმა]] | [[ევროპა]] | პაპობის კრიზისი, როდესაც ერთდროულად არსებობდა ორი ან სამი პაპი.<ref name="Holmes" /> |- | [[1389]] | [[კოსოვოს ბრძოლა (1389)|კოსოვოს ბრძოლა]] | [[ბალკანეთი]] | ოსმალთა გავლენის გაძლიერება ბალკანეთში.<ref name="Davies" /> |- | [[1410]] | [[გრიუნვალდის ბრძოლა]] | [[პოლონეთი]]; [[ლიტვა]] | ტევტონთა ორდენის მარცხი პოლონეთ-ლიტვის გაერთიანებულ ძალებთან.<ref name="Davies" /> |- | [[1414]]–[[1418]] | [[კონსტანცის საეკლესიო კრება|კონსტანცის კრება]] | [[ევროპა]] | დასავლეთის სქიზმის დასრულება; [[1415]] წელს იან ჰუსის სიკვდილით დასჯა.<ref name="Holmes" /> |- | [[1439]] | ფლორენციის კრება | [[იტალია]] | აღმოსავლურ და დასავლურ ეკლესიებს შორის უნიის ახალი მცდელობა.<ref name="Holmes" /> |- | დაახლ. [[1440]]-იანი წლები | გუტენბერგის მოძრავი შრიფტის გამოყენება | [[გერმანია]] | წიგნის ბეჭდვის რევოლუციის დასაწყისი.<ref name="Davies" /> |- | [[1453]] | [[კონსტანტინოპოლის აღება]] | [[კონსტანტინოპოლი]] | ბიზანტიის იმპერიის დასასრული; შუა საუკუნეების ერთ-ერთი პირობითი დასასრული.<ref name="Treadgold" /> |- | [[1455]] | გუტენბერგის ბიბლია | [[გერმანია]] | ბეჭდური წიგნის გავრცელების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნიმუში.<ref name="Davies" /> |- | [[1461]]–[[1487]] | ვარდების ომები | [[ინგლისი]] | ინგლისის დინასტიური ომები; [[1485]] წლის ბოსუორთის ბრძოლით ტიუდორების დინასტიის აღზევება დაიწყო.<ref name="Holmes" /> |- | [[1478]] | ესპანეთის [[ინკვიზიცია|ინკვიზიციი]]ს დაარსება | [[ესპანეთი]] | კათოლიკური მონარქიის რელიგიური პოლიტიკის გამკაცრება.<ref name="Davies" /> |- | [[1492]] | [[გრანადის დაცემა]] და [[ქრისტეფორე კოლუმბის მიერ აღმოჩენილი ამერიკა|კოლუმბის პირველი მოგზაურობა]] | [[ესპანეთი]]; [[ატლანტის ოკეანე]] | რეკონკისტის დასრულება და ევროპული გეოგრაფიული გაფართოების ახალი ეტაპი.<ref name="Davies" /> |- | [[1494]] | [[იტალიური ომები]]ს დასაწყისი | [[იტალია]] | [[საფრანგეთი|საფრანგეთის]], [[ესპანეთი|ესპანეთისა]] და [[საღვთო რომის იმპერია|საღვთო რომის იმპერიის]] ბრძოლა იტალიისათვის.<ref name="Holmes" /> |- | [[1517]] | [[მარტინ ლუთერი|ლუთერი]]ს [[95 თეზისი]] | [[გერმანია]] | [[რეფორმაცია|რეფორმაციის]] დასაწყისი და ადრეული ახალი დროის ერთ-ერთი მთავარი მიჯნა.<ref name="Davies" /> |} === ქრონოლოგია — საქართველო === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="width:100%; font-size:95%; border:2px solid #a2a9b1;" |+ style="caption-side:top; padding:10px; background:#eaecf0; color:#202122; font-size:115%; font-weight:bold; border:1px solid #a2a9b1;" | საქართველოს შუა საუკუნეების ქრონოლოგია ! style="width:12%; background:#fff2cc;" | თარიღი ! style="width:31%; background:#fff2cc;" | მოვლენა ! style="width:19%; background:#fff2cc;" | რეგიონი / სახელმწიფო ! style="width:38%; background:#fff2cc;" | მნიშვნელობა / შენიშვნა |- | დაახლ. [[337]] | [[ქართლის გაქრისტიანება]] | [[ქართლი]] | ქრისტიანობა ქართლის სამეფოს სახელმწიფო რელიგიად იქცა; მოვლენა უკავშირდება [[მირიან III|მირიან III-სა]] და [[წმინდა ნინო|წმინდა ნინოს]].<ref name="Rapp" /><ref name="Suny" /> |- | [[V საუკუნე|V საუკუნის]] მეორე ნახევარი | [[ვახტანგ I გორგასალი|ვახტანგ I გორგასლის]] რეფორმები | [[აღმოსავლეთი საქართველო]] | სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება, ეკლესიის ორგანიზაციული მოწესრიგება და [[თბილისი|თბილისის]] პოლიტიკური მნიშვნელობის ზრდა.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[482]]–[[484]] | [[ვახტანგ I გორგასალი|ვახტანგ I გორგასლის]] აჯანყება სასანიანთა წინააღმდეგ | [[ქართლი]]; [[კავკასია]] | ქართლის ანტისასანური ბრძოლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Rayfield" /> |- | დაახლ. [[523]] | გურგენ მეფის აჯანყება [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანთა ირანის]] წინააღმდეგ | [[ქართლი]] | ქართლის სამეფო ხელისუფლების დასუსტებისა და სასანური ზეწოლის გაძლიერების წინაპირობა.<ref name="Rapp" /> |- | დაახლ. [[580]] | ქართლის სამეფო ხელისუფლების გაუქმება | [[აღმოსავლეთი საქართველო]] | სასანიანთა ირანმა ქართლში მეფობა გააუქმა და მმართველობა მარზპანის ინსტიტუტს დაუქვემდებარა.<ref name="Rapp" /> |- | [[591]] | ბიზანტია-სასანიანთა შეთანხმება ქართლზე | [[სამხრეთი კავკასია]] | ქართლის ტერიტორია [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიასა]] და [[სასანიანთა იმპერია|სასანიანთა ირანს]] შორის გავლენის სფეროებად გაიყო.<ref name="Rapp" /> |- | [[627]]–[[628]] | [[ჰერაკლე (ბიზანტია)|ჰერაკლე კეისრის]] ლაშქრობა კავკასიაში | [[ქართლი]]; [[თბილისი]] | ბიზანტია-სასანიანთა ომების კონტექსტში თბილისი ალყაში მოექცა და რეგიონში ძალთა ბალანსი შეიცვალა.<ref name="Treadgold" /><ref name="Rapp" /> |- | [[VII საუკუნე|VII საუკუნის]] შუა ხანები | არაბთა პირველი ლაშქრობები კავკასიაში | [[სამხრეთი კავკასია]] | არაბთა პოლიტიკური და სამხედრო გავლენის დასაწყისი საქართველოში.<ref name="Suny" /> |- | [[736]]–[[738]] | მურვან ყრუს ლაშქრობები | [[საქართველო]] | არაბთა მძიმე ლაშქრობებმა მნიშვნელოვნად დააზიანა ქართული პოლიტიკური ცენტრები.<ref name="Rayfield" /> |- | [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნე]] | [[თბილისის საამირო|თბილისის საამიროს]] ჩამოყალიბება | [[თბილისი]] | არაბული პოლიტიკური ადმინისტრაციის დამკვიდრება აღმოსავლეთ საქართველოში.<ref name="Suny" /> |- | [[780]]-იანი წლები | [[აშოტ I კურაპალატი|აშოტ I კურაპალატის]] მოღვაწეობის დასაწყისი | [[ტაო-კლარჯეთი]] | [[ბაგრატიონები|ბაგრატიონთა]] პოლიტიკური აღმავლობისა და ტაო-კლარჯეთის გაძლიერების მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Suny" /> |- | [[853]] | ბუღა თურქის ლაშქრობა და თბილისის აოხრება | [[თბილისი]] | არაბთა სამხედრო ექსპედიცია, რომელმაც დაასუსტა თბილისის საამირო და რეგიონული ძალები.<ref name="Rayfield" /> |- | [[888]] | [[ადარნასე IV|ადარნასე IV-ის]] „ქართველთა მეფედ“ კურთხევა | [[ტაო-კლარჯეთი]] | ბაგრატიონთა სამეფო ტიტულის აღდგენა და ქართული სახელმწიფოებრიობის კონსოლიდაციის მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Suny" /> |- | [[978]] | [[ბაგრატ III (საქართველოს მეფე)|ბაგრატ III-ის]] გამეფება აფხაზთა სამეფოში | [[დასავლეთი საქართველო]] | საქართველოს გაერთიანების ერთ-ერთი გადამწყვეტი წინაპირობა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1001]] | [[დავით III კურაპალატი|დავით III კურაპალატის]] მემკვიდრეობის საკითხი | [[ტაო]] | ბიზანტიის ჩარევამ საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთის პოლიტიკურ მდგომარეობაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1008]] | [[ბაგრატ III (საქართველოს მეფე)|ბაგრატ III]] — აფხაზთა და ქართველთა მეფე | [[საქართველო]] | ერთიანი ქართული მონარქიის ჩამოყალიბების ძირითადი ეტაპი.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1014]] | [[გიორგი I (საქართველოს მეფე)|გიორგი I-ის]] გამეფება | [[საქართველო]] | საქართველოსა და ბიზანტიას შორის დაპირისპირების ახალი ეტაპის დასაწყისი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1021]]–[[1022]] | საქართველო-ბიზანტიის ომი | [[სამხრეთი საქართველო]]; [[ანატოლია]] | შირიმნის ბრძოლისა და შემდგომი შეთანხმებების შედეგად სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიაში ძალთა განლაგება შეიცვალა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1073]] | დიდგვაროვანთა აჯანყება [[გიორგი II (საქართველოს მეფე)|გიორგი II-ის]] წინააღმდეგ | [[საქართველო]] | ცენტრალური ხელისუფლების სისუსტის გამოვლენა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1080]]-იანი წლები | დიდი თურქობა | [[საქართველო]] | სელჩუკთა შემოსევებმა გამოიწვია მძიმე დემოგრაფიული, ეკონომიკური და პოლიტიკური კრიზისი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1089]] | [[დავით IV აღმაშენებელი|დავით IV აღმაშენებლის]] გამეფება | [[საქართველო]] | სახელმწიფო რეფორმებისა და ქვეყნის გაძლიერების დასაწყისი.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1103]] | [[რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება]] | [[ქართლი]] | ეკლესიისა და სახელმწიფო მმართველობის რეფორმირების მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1104]] | კახეთ-ჰერეთის შემოერთება | [[აღმოსავლეთი საქართველო]] | აღმოსავლეთ საქართველოს გაერთიანება ცენტრალური სამეფო ხელისუფლების ქვეშ.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1106]] | [[გელათის მონასტერი|გელათის მონასტრისა]] და აკადემიის დაარსება | [[იმერეთი]] | ქართული განათლებისა და კულტურის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრის შექმნა.<ref name="Suny" /> |- | [[1118]] | ყივჩაღთა ჩამოსახლება | [[საქართველო]] | დავით IV-ის სამხედრო რეფორმის მნიშვნელოვანი ნაწილი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1121]] | [[დიდგორის ბრძოლა]] | [[ქართლი]] | საქართველოს გადამწყვეტი გამარჯვება სელჩუკურ კოალიციაზე.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1122]] | თბილისის აღება | [[თბილისი]] | თბილისი კვლავ იქცა საქართველოს სამეფოს დედაქალაქად.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1124]] | ანისის აღება | [[სომხეთი]] | საქართველოს გავლენის გაფართოება სამხრეთ კავკასიაში.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1156]] | [[გიორგი III (საქართველოს მეფე)|გიორგი III-ის]] გამეფება | [[საქართველო]] | ბაგრატიონთა სამეფო ხელისუფლების გაძლიერების გაგრძელება.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1177]]–[[1178]] | ორბელთა აჯანყება | [[საქართველო]] | დიდგვაროვანთა წინააღმდეგ სამეფო ხელისუფლების განმტკიცების მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1184]] | [[თამარ მეფე|თამარ მეფის]] გამეფება | [[საქართველო]] | საქართველოს „ოქროს ხანის“ უმაღლესი ეტაპის დასაწყისი.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1185]] | ყუთლუ-არსლანის დასის გამოსვლა | [[საქართველო]] | სამეფო ხელისუფლებისა და დიდებულთა ნაწილის პოლიტიკური დაპირისპირება.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1195]] | შამქორის ბრძოლა | [[სამხრეთი კავკასია]] | საქართველოს გამარჯვება აზერბაიჯანის ათაბაგის წინააღმდეგ.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1202]]–[[1203]] | ბასიანის ბრძოლა | [[ანატოლია]] | საქართველოს გამარჯვება რუმის სასულთნოს ძალებზე.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1204]] | [[ტრაპიზონის იმპერია|ტრაპიზონის იმპერიის]] შექმნა | [[შავი ზღვა|შავიზღვისპირეთი]] | საქართველოს მხარდაჭერით ჩამოყალიბდა ტრაპიზონის იმპერია, რომელიც შავი ზღვის აღმოსავლეთ რეგიონში მნიშვნელოვან ძალად იქცა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1213]] | [[თამარ მეფე|თამარ მეფის]] გარდაცვალება | [[საქართველო]] | საქართველოს პოლიტიკური ძლიერების უმაღლესი ეტაპის დასრულების სიმბოლური თარიღი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1220]]–[[1223]] | მონღოლთა პირველი გამოჩენა საქართველოში | [[საქართველო]] | მონღოლთა სადაზვერვო-დამრბევი ლაშქრობები სამხრეთ კავკასიაში.<ref name="May" /><ref name="Rayfield" /> |- | [[1225]] | გარნისის ბრძოლა | [[სომხეთი]] | ქართველთა მარცხი ხვარაზმშაჰ ჯალალედინთან.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1226]] | ჯალალედინის მიერ თბილისის აღება | [[თბილისი]] | საქართველოს პოლიტიკური და დემოგრაფიული მდგომარეობის მძიმე გაუარესება.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1236]]–[[1240]] | მონღოლთა ბატონობის დამყარება საქართველოში | [[საქართველო]] | საქართველო მონღოლთა პოლიტიკური და საგადასახადო სისტემის გავლენის ქვეშ მოექცა.<ref name="May" /><ref name="Rayfield" /> |- | [[1259]] | [[დავით VI ნარინი|დავით VI ნარინის]] აჯანყება | [[დასავლეთი საქართველო]] | მონღოლთა წინააღმდეგ ბრძოლისა და დასავლეთ საქართველოს ცალკე პოლიტიკური ცენტრის ჩამოყალიბების წინაპირობა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1260]] | [[დავით VII ულუ|დავით VII ულუს]] აჯანყება | [[აღმოსავლეთი საქართველო]] | მონღოლთა ბატონობის წინააღმდეგ აღმოსავლეთ საქართველოს წინააღმდეგობის გამოვლენა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1299]]–[[1302]] | [[გიორგი V ბრწყინვალე|გიორგი V ბრწყინვალის]] პირველი მეფობა | [[საქართველო]] | გიორგი V-ის პოლიტიკური აღზევების დასაწყისი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1314]]–[[1346]] | [[გიორგი V ბრწყინვალე|გიორგი V ბრწყინვალის]] მმართველობა | [[საქართველო]] | ქვეყნის გაერთიანება, მონღოლთა ბატონობისგან გათავისუფლება და სამეფო ხელისუფლების აღდგენა.<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1348]] | შავი ჭირი საქართველოში | [[სამხრეთი კავკასია]] | დემოგრაფიული და ეკონომიკური მძიმე დარტყმა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1386]]–[[1403]] | [[თემურლენგი|თემურ-ლენგის]] ლაშქრობები საქართველოში | [[საქართველო]] | მრავალჯერადმა შემოსევებმა მნიშვნელოვნად დააზიანა ქვეყნის ეკონომიკა და პოლიტიკური სტრუქტურა.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1444]] | ვარნის ბრძოლა და მისი რეგიონული შედეგები | [[ბალკანეთი]]; [[შავი ზღვა|შავიზღვისპირეთი]] | ოსმალთა გაძლიერებამ სამხრეთ კავკასიის გეოპოლიტიკურ გარემოზეც მოახდინა გავლენა.<ref name="Davies" /> |- | [[1453]] | [[კონსტანტინოპოლის აღება|კონსტანტინოპოლის აღება ოსმალების მიერ]] | [[კონსტანტინოპოლი]] | [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის]] დაცემამ საქართველო კიდევ უფრო მეტად მოაქცია ოსმალეთ-სპარსეთის კონკურენციის სივრცეში.<ref name="Treadgold" /><ref name="Rayfield" /> |- | [[1463]] | ჩიხორის ბრძოლა | [[იმერეთი]] | ერთიანი საქართველოს სამეფოს დაშლის პროცესის მნიშვნელოვანი ეტაპი.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1466]] | [[ბაგრატ VI|ბაგრატ VI-ის]] გამეფება | [[ქართლი]]; [[იმერეთი]] | სამეფო ხელისუფლების კრიზისისა და პოლიტიკური დაშლის გაღრმავება.<ref name="Rayfield" /> |- | [[1490]] | დარბაზობა და საქართველოს სამეფოს დაშლის იურიდიული გაფორმება | [[საქართველო]] | ერთიანი სამეფოს დაშლის შედეგად ჩამოყალიბდა [[ქართლის სამეფო]], [[კახეთის სამეფო]], [[იმერეთის სამეფო]] და [[სამცხე-საათაბაგო]].<ref name="Rayfield" /><ref name="Suny" /> |- | [[1555]] | [[ამასიის ზავი]] | [[სამხრეთი კავკასია]] | [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთსა]] და [[სეფიანთა სახელმწიფო|სეფიანთა ირანს]] შორის სამხრეთ კავკასია გავლენის სფეროებად გაიყო.<ref name="Rayfield" /> |} == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.mittelalterliche-geschichte.de/ შუა საუკუნეების ისტორია, მათიას კლუგე] {{de}} {{en}}. * [http://www.fordham.edu/halsall/ Internet Medieval Sourcebook Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416220919/http://www.fordham.edu/halsall/ |date=2009-04-16 }} {{en}}. * [http://www.lexikus.de/Themen/Mittelalter თავისუფალი ინტერნეტ-წიგნები შუა საუკუნეების შესახებ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524120841/http://www.lexikus.de/Themen/Mittelalter |date=2011-05-24 }} {{de}}. == შენიშვნები == <references group="upper-alpha"/> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} <references/> [[კატეგორია:შუა საუკუნეები| ]] lsoeuvl45kvdbg2ptr3wzatzpc3xhs2 0 73717 5405220 5395522 2026-06-01T15:38:15Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405220 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი =ნაბადასოკო | სურათის ფაილი = Lactarius_torminosus_(cropped).jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = ნაბადასოკო | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი =[[ხრაშუნასოკოსნაირნი]] | ოჯახი =[[ხრაშუნასოკოსებრნი]] | გვარი =[[რძიანა სოკოები]] | სახეობა ='''ნაბადასოკო''' | ლათ = {{btname|Lactarius torminosus|([[Schaeff.]]) [[Gray]] (1821)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''ნაბადასოკო''' ({{lang-la|''Lactarius torminosus''}}) — ქუდიანი სოკო [[რძიანა სოკოები]]ს [[გვარი (ბიოლოგია)|გვარი]]სა. [[სოკოს ქუდი|ქუდის]] დიამეტრი 5-15 [[სმ]] აღწევს, ამობურცულია, ცენტრში ჩაღრმავებით. ახასიათებს ვარდისფერი და ჟანგმიწისფერი ტონების ნაზავი, ზოგჯერ კი კონცენტრული (წრიული) ზოლები. კიდეები შეკეცილია. ნორჩობაში ბუსუსიანია. ქვედა მხარეს განლაგებულია ხშირი, ხორცისფერი ფირფიტები. ფეხი ცილინდრულია, ღია ფერის, 8 სმ-მდე სიგრძის. დაზიანებისას ნაყოფსხეული გამოყოფს მწარე, თეთრ რძისმაგვარ წვენს, რომელიც ჰაერზე ფერს არ იცვლის (გარდა ნაირსახეობისა ''Lactarius nordmanensis'', რომლის წვენი ყვითლდება). იგი პირველად აღწერა [[იაკობ კრისტიან შეფერი|იაკობ კრისტიან შეფერმა]] 1774 წელს როგორც ''Agaricus torminosus'', ხოლო მოგვიანებით, [[1821]] წელს, [[სემიუელ ფრედერიკ გრეი]]მ ''[[Lactarius]]''-ის ({{lang-ka|რძიანა სოკოები}}) გვარში გადაიტანა. [[2011]] წელს, მოლეკულურმა კვლევებმა და სახეობების ტაქსონომიურმა გადაჯგუფებამ განაპირობა ის, რომ ''Lactarius torminosus'' ოფიციალურად გახდა ლაქტარიუსის გვარის ტიპური სახეობა. ნაბადასოკო ფართოდაა გავრცელებული [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკის]], [[აფრიკა|აფრიკისა]] და [[ევრაზია|ევრაზიის]] შერეულ ტყეებში. იგი [[მიკორიზა]]ს წარმოქმნის სხვადასხვა სახეობის ხეებთან, განსაკუთრებით — არყის ხესთან. უმად მიღებისას იგი იწვევს საჭმლის მომნელებელი სისტემის მოშლას. [[ტოქსინები]] და მწარე გემო თერმული დამუშავებისას იშლება. ==ტაქსონომია== სოკო პირველად გერმანელმა ბუნებისმეტყველმა, იაკობ კრისტიან შეფერმა [[1774]] წელს აღწერა როგორც ''Agaricus torminosus''.<ref name="Schäffer1774"/> [[1781]] წელს, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა სახეობა, რომელსაც ''Agaricus necator'' უწოდა და მისი ილუსტრაცია საკუთარი ნაშრომის, „Herbier de la France“ პირველ ტომში შეიტანა.<ref name=Bulliard1781/> აღნიშნული სახელწოდება და მისი სინონიმი ''Lactarius necator'', რომელიც [[კრისტიან ჰენდრიკ პერსონი]]ს მიერ [[1800]] წელს ამ სახეობის ''Lactarius''-ის გვარში გადატანის შედეგად წარმოიშვა,<ref name=Persoon1800/> ორივე მიჩნეულია ''Lactarius torminosus''-ის აღმნიშვნელად.<ref name="urlMycoBank: Lactarius necator"/> თავის მხრივ, [[ოტო კუნცე]]მ გადაწყვიტა სახეობა ლაქტიფლუუსის გვარში გადაეტანა, ხოლო [[პაულ კუმერი]] მიიჩნევდა, რომ მისი ადგილი ''Galorrheus''-ის გვარში იყო.<ref name=Kummer1871/> [[Index Fungorum]]-ზე დაყრდნობით,<ref name="urlFungorum synonymy"/> კიდევ ერთ სინონიმს წარმოადგენს [[სემიუელ ფრედერიკ გრეი]]ს მიერ შემოთავაზებული ''Lactarius necans''.<ref name=Gray1821/> სწორედ გრეიმ მიანიჭა სახეობას მისი მიმდინარე სახელწოდება, როდესაც [[1821]] წელს, თავის ნაშრომში „Natural Arrangement of British Plants, იგი ლაქტარიუსის გვარში გადაიტანა.<ref name="urlFungorum synonymy"/><ref name=Gray1821/> [[ლექსემიუელ რეი ჰესლერი|რეი ჰესლერისა]] და [[ალექსანდერ ჰენჩეტ სმითი|ალექსანდერ სმითის]] 1979 წლის კლასიფიკაციის მიხედვით, ლაქტარიუსის გვარში ''Lactarius torminosus'' ეკუთვნის ''Piperites''-ის ქვეგვარს, ''Piperites''-ის სექციას (რომელშიც იგი ტიპური სახეობაა) და ''Piperites''-ის ქვესექციას. ამ ქვესექციის სახეობები ხასიათდებიან რძისმაგვარი წვენით (იგივე [[ლატექსი]]), რომელიც ჰაერზე დაყოვნებისას არ ყვითლდება და/ან არ ღებავს ყვითლად სოკოს დაზიანებულ ზედაპირს.<ref>Hesler and Smith (1979), [http://quod.lib.umich.edu/f/fung1tc/AAC3719.0001.001/249?rgn=full+text;view=image p. 237.]</ref> ევროპული ლაქტარიუსის სახეობების [[2004]] წლის [[ფილოგენეტიკა|ფილოგენეტიკურმა]] ანალიზმა აჩვენა, რომ ''Lactarius torminosus'' შედის ჯგუფში, რომელიც მოიცავს ''Lactarius torminosulus''-ს, ხოლო ეს ორი სახეობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული იმ ჯგუფთან, რომელიც აერთიანებს სახეობებს ''[[Lactarius tesquorum]]'', ''[[Lactarius scoticus]]'' და ''[[Lactarius pubescens]]''.<ref name=Nuytinck2004/> [[2008]] წელს გამოქვეყნებულმა მოლეკულურმა ანალიზმა დაადასტურა, რომ სახეობები, რომლებიც მანამდე ლაქტარიუსისა და [[ხრაშუნა სოკოები]]ს ({{lang-lat|''Russula''}}) გვარებში იყვნენ განაწილებულნი, სინამდვილეში ოთხ განსხვავებულ ხაზს წარმოადგენდნენ.<ref name=Buyck2008/> [[ხრაშუნასოკოსებრნი|ხრაშუნასოკოსებრთა]] ოჯახის სახეობების შემდგომმა რეორგანიზაციამ — ტაქსონომიურმა ცვლილებამ, რომელიც აუცილებელი იყო ხრაშუნა სოკოებისა და ლაქტარიუსის მონოფილეტურობის უზრუნველსაყოფად, მოითხოვა ლაქტარიუსის გვარისთვის ახალი ტიპური სახეობის განსაზღვრა, ვინაიდან წინა ტიპური სახეობა, ''[[Lactarius piperatus]]'' ({{lang-ka|არყა}}), აღმოჩნდა იმ [[კლადი|კლადში]], რომელიც უნდა გადასულიყო ლაქტიფლუუსის გვარში. წინადადება ლაქტარიუსის გვარის შენარჩუნების შესახებ, სადაც ''Lactarius torminosus'' განისაზღვრა ტიპურ სახეობად, მიღებულ იქნა სოკოების ნომენკლატურის კომიტეტის მიერ<ref name=Norvell2011/> და დამტკიცდა [[2011]] წლის საერთაშორისო ბოტანიკურ კონგრესზე.<ref name=Barrie2011/> ეს ცვლილება მინიმუმამდე დაიყვანს „ტაქსონომიურ რღვევას“, რაც საშუალებას აძლევს ყველაზე გავრცელებულ და ცნობილ ლაქტარიუსის სახეობებს, შეინარჩუნონ თავიანთი სახელწოდებები.<ref name=Buyck2010/> სახეობის ეპითეტი ''torminosus'' ნიშნავს „ტანჯვას“ ან „კოლიკის გამომწვევს“, რაც მიანიშნებს კუჭ-ნაწლავის აშლილობაზე, რომელიც სოკოს უმად მიღებას უკავშირდება.<ref name="Roody2003" /> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] — 2-12 სმ დიამეტრის,<ref name=Ammirati1985/> თავდაპირველად ამობურცულია, შემდეგ გაშლილი, ძაბრისებრი ჩაღრმავებით.<ref>{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|250}}</ref> ქუდის კიდე ძლიერ არის შიგნით შეკეცილი; ნორჩობაში კიდეები ქეჩისებრია (დაფარულია ხშირი ბუსუსებით), რაც ქმნის [[საერთო საბურველი|საბურველისებრ]] სტრუქტურას, რომელიც ნაწილობრივ ფარავს ფირფიტებს.<ref name=Arora1986/> ეს ბუსუსები ასაკთან ერთად მცირდება. ქუდის ზედაპირი თავდაპირველად ქეჩისებრია, თუმცა საბოლოოდ ბუსუსები ქრება და ზედაპირი მეტ-ნაკლებად გლუვი ხდება.<ref name=Ammirati1985/> ზედაპირი თავიდან ოდნავ წებოვანია და ახასიათებს მკაფიო კონცენტრული რგოლები; ეს რგოლები მომწიფებისას ფერმკრთალდება.<ref name=McKnight1987/> ქუდის ფერი მერყეობს ვარდისფერ-ნარინჯისფერიდან მკრთალ ვარდისფრამდე; ვარდისფერი ტონების გაქრობასთან ერთად, კიდეებისკენ ფერი ნარინჯისფერი ან მოთეთრო ხდება.<ref name=Ammirati1985/> [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი ან ხორცისფერი, მკვრივი და მტვრევადია, თუმცა ასაკთან ერთად რბილდება. გადატეხვისას გამოყოფს თეთრ ან კრემისფერ რძისმაგვარ სითხეს — [[ლატექსი|ლატექსს]], რომელიც ფერს არ იცვლის. ახასიათებს მწარე გემო და სუსტი ან მძაფრი სუნი. [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ოდნავ დაღმავალია, მჭიდროდ განლაგებული, ვიწროა და ზოგჯერ ფეხთან ორად იტოტება. ფერი მოთეთროა, რომელიც მოგვიანებით ვარდისფერ ელფერს იძენს, ხოლო სიბერეში მკრთალ-ყავისფერში გადადის. [[სოკოს ფეხი|ფეხის]] სიგრძე — 1.5–8 სმ, სისქე — 0.6–2 სმ, მყიფე, მეტ-ნაკლებად თანაბარი სიგანის, ცილინდრული ან ძირისკენ შევიწროებული. ზედაპირი მშრალია, გლუვი ან ფქვილისებრი ნადებით დაფარული. ფერი მერყეობს მკრთალი ვარდისფერიდან მოყვითალო ან ნარინჯისფერ-თეთრამდე, ზოგჯერ დამახასათებელია ლაქები. ფეხის შიგთავსი მკვრივია, კრემისფერ-თეთრი, ამოვსებულია რბილი ქსოვილით, თუმცა საბოლოოდ ფუყე ხდება.<ref name=Ammirati1985/> ზოგჯერ ფეხის ფუძესთან, ნიადაგთან შეხების ადგილას, შესამჩნევია თეთრი [[მიცელიუმი]].<ref name="Bessette pp. 257-8">Bessette ''et al''. (2009), pp. 257–58.</ref> [[სპორების ანაბეჭდი]] — კრემისფერიდან მკრთალ-ყვითლამდე. [[სპორები]] — 8–10.2 x 5.8–6.6 [[მკმ]]. ელიფსური, გამჭირვალე, ამილოიდურია, ნაწილობრივ ბადისებრი. [[ბაზიდიუმი|ბაზიდიუმები]] — 30–47.7 x 7.3–8.2 მკმ,<ref name=Ammirati1985/> ოთხსპორიანი, გამჭირვალე, გურზისებრი ან ცილინდრული ფორმის. <gallery mode="packed" heights="120"> ფაილი:Lactarius_torminosus_(3).JPG ფაილი:Lactarius torminosus September 2011.jpg ფაილი:Lactarius_torminosus_041031w.jpg Young_Lactarius_torminosus.JPG ფაილი:Lactarius_torminosus_29110.jpg </gallery> ===ვარიაცია=== [[1960]] წელს [[ალექსანდერ ჰენჩეტ სმითი|ალექსანდერ ჰენჩეტ სმითმა]] ჩრდილოეთ ამერიკაში აღწერა სახეობა ''Lactarius nordmanensis'', რომელიც გარეგნულად ძალიან ჰგავს ნაბადასოკოს, თუმცა ახასიათებს უფრო დიდი ზომის სპორები (9–11 x 6.5–8 მკმ). ნაბადასგან განსხვავებით, მას აქვს მოთეთრო რძისმაგვარი წვენი, რომელიც ჰაერზე დაყოვნებისას ნელ-ნელა მკრთალ ყვითელ შეფერილობას იღებს; გარდა ამისა, ეს სითხე ყვითლად ღებავს სოკოს ქსოვილებსა და ქაღალდს.<ref name=Smith1960/> [[1979]] წელს ჰესლერმა და სმითმა ''Lactarius nordmanensis'' არა დამოუკიდებელ სახეობად, არამედ ნაბადასოკოს ვარიაციად გამოაცხადეს..<ref name="S&H pp.277-8"/> ''Lactarius torminosus var. nordmanensis'' დაფიქსირებულია [[აშშ]]-ში ([[კალიფორნია]],<ref name=Methven1985/> [[აიდაჰო]], [[მიჩიგანი]] და [[უისკონსინი]]), [[კანადა]]ში ([[კვებეკი]]) და [[შვეიცარია]]ში. ეს ვარიაცია წააგავს ''Lactarius pubescens var. betulae''-ს, თუმცა მისგან განსხვავდება უფრო გრძელი პლევროცისტიდებით, უფრო დიდი ზომის სპორებით (რომელთაც ოდნავ განსხვავებული ორნამენტაცია აქვთ) და ძლიერ მწარე, მწველი გემოთი.<ref name="S&H pp.277-8">Hesler and Smith (1979), [http://quod.lib.umich.edu/f/fung1tc/aac3719.0001.001/289?view=image&size=100 pp. 277–78.]</ref> ''Lactarius torminosus var. nordmanensis''-ის ჰოლოტიპური ეგზემპლარი სმითმა [[1956]] წელს, აიდაჰოს შტატში, ნორდმანის მახლობლად შეაგროვა.<ref name="urlLactarius nordmanensis; Russulaceae - UofM Herbarium Fungus Collection Database"/> ===მსგავსი სახეობები=== ბუსუსიანი კიდეები, მოვარდისფრო ტონები, მწარე რძისმაგვარი სითხე და არყის ხესთან კავშირი წარმოადგენს საველე პირობებში ნაბადასოკოს იდენტიფიკაციისთვის საიმედო მახასიათებლებს.<ref name=Arora1986/>თუმცა, არსებობს რძიანა სოკოების გვარის რამდენიმე სხვა ბუსუსიანი სახეობა, რომლებშიც ის ხშირად ერევათ, ამიტომ მათ განსასხვავებლად ზოგჯერ მიკროსკოპული მახასიათებლების შესწავლა არის საჭირო. მასთან ახლოს მდგომი სახეობა ''[[Lactarius torminosulus]]'' არის ნაბადასოკოს ჯუჯა ვერსია — [[არქტიკა|არქტიკული]] სახეობა, რომელიც ასოცირებულია [[ქონდარა არყი|ქონდარა არყთან]] ან ''[[Betula glandulosa]]''-თან.<ref name=Knudsen1994/> ''[[Lactarius scrobiculatus]]''-ის ახალგაზრდა ნაყოფსხეულები წააგავს [[ყვითელი პაჭიჭასოკო]]ს, თუმცა მას აქვს თეთრი სითხე, რომელიც ჰაერზე მალევე ყვითლდება, ფეხზე კი შეიმჩნევა პრიალა, ჩაზნექილი ლაქები. ნაკლებად ცნობილი სახეობის, ''Lactarius cilicioides''-ის ქუდი არ არის ზონალური (არ ახასიათებს კონცენტრული რგოლები), ხოლო მისი სპორები უფრო მცირე ზომისაა. ''[[Lactarius pubescens]]'' ვიზუალურად მეტად ჰგავს მას, თუმცა მისი გარჩევა შესაძლებელია უფრო მკრთალი ფერითა და მცირე ზომის სპორებით (6.0–7.5 x 5.0–6.5 მკმ).<ref name=Ammirati1985/> ''[[Lactarius controversus]]''-ის ქუდის კიდე არ არის ისეთივე ბუსუსიანი, ახასიათებს მოთეთრო ან კრემისფერი ფირფიტები და უფრო დიდი სპორები (7.5–10 x 6–7.5 მკმ).<ref name=Evenson1997/> ''[[Lactarius mairei]]''-ს ნაბადას მსგავსი შეფერილობა აქვს, თუმცა იგი უფრო იშვიათია და, როგორც წესი, გვხვდება [[მუხა|მუხის]] ტყეებში, კირიან ნიადაგებზე.<ref name=Roberts2011/> ''[[Lactarius subtorminosus]]'', რომელიც მხოლოდ [[ჩრდილოეთი კაროლინა|ჩრდილოეთ კაროლინასა]] და დასავლეთ კანადაშია დაფიქსირებული,<ref>Bessette ''et al''. (2009), p. 249.</ref> სახელი სწორედ ნაბადასოკოსთან მსგავსების გამო ეწოდა. მისი გარჩევა შესაძლებელია წვენის რბილი (არა მწარე) გემოთი და მცირე ზომის, თითქმის სფერული სპორებით (5.5–7 x 5.5–6.5 მკმ).<ref name=Coker1918/><ref>Hesler and Smith (1979), [http://quod.lib.umich.edu/f/fung1tc/aac3719.0001.001/239?page=root;size=100;view=image p. 227.]</ref> ''[[Lactarius psammicola]]'' იზრდება ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოსავლეთის ფოთლოვან ტყეებში, ხოლო ''[[Lactarius subvillosus]]'' გვხვდება მუხისა და მარადმწვანე ხეების ტყიან მასივებში.<ref name="Arora1986" /> <gallery mode="packed" heights="91"> ფაილი:15.8.2011-Lactarius citriolens-1.jpg|''[[Lactarius citriolens]]'' ფაილი:Lactarius deliciosus 02.JPG|''[[Lactarius deliciosus]]'' ფაილი:Lactarius glaucescens 157833.jpg|''[[Lactarius glaucescens]]'' ფაილი:Lactarius mairei 29113.jpg|''[[Lactarius mairei]]'' ფაილი:2007-09-23 Lactarius porninsis 1.jpg|''[[Lactarius porninsis]]'' ფაილი:Lactarius-pubescens-2333.jpg|''[[Lactarius-pubescens]]'' ფაილი:Lactarius resimus.jpg|''[[Lactarius resimus]]'' ფაილი:Lactarius salmonicolor G1.jpg|''[[Lactarius salmonicolor]]'' ფაილი:Lactarius scrobiculatus T66.jpg|''[[Lactarius scrobiculatus]]'' ფაილი:Lactarius semisanguifluus1597.jpg|''[[Lactarius semisanguifluus]]'' ფაილი:Lactarius volemus 49842.jpg|''[[Lactarius volemus]]'' ფაილი:2008-11-15 Lactarius zonarius (Bull.) Fr 29114.jpg|''[[Lactarius zonarius]]'' </gallery> ==გავრცელება და ეკოლოგია== ნაბადასოკო გავრცელებულია [[ზომიერი სარტყლები|ჩრდილოეთის ზომიერ]] და ბორეალურ კლიმატურ ზონებში, ზოგჯერ აღწევს [[სუბარქტიკული სარტყელი|სუბარქტიკულ რეგიონებამდეც]]. იგი დაფიქსირებულია [[ჩრდილოეთ აფრიკა]]ში, [[ჩრდილოეთი აზია|ჩრდილოეთ აზიასა]]<ref name="Roberts2011" /> და [[ევროპა]]ში. სახეობა ფართოდ არის გავრცელებული [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში, სადაც ზოგჯერ [[ვერხვი|ვერხვთან]] ერთადაც იზრდება.<ref name="Arora1986" /> ჩრდილოეთ ამერიკაში მისი გავრცელების არეალი ჩრდილოეთით [[იუკონი (ტერიტორია)|იუკონამდე]] და [[ალასკა]]მდე, ხოლო სამხრეთით [[მექსიკა]]მდე აღწევს.<ref name="Schalkwijk-Barendsen1991" /><ref name="Guzman1973" /> [[საქართველო]]ში ნაკლებად არის გავრცელებული.<ref>{{ქსე|7|279}}</ref> ძირითადად იზრდება [[სვანეთსა]] და [[ხევსურეთი|ხევსურეთში]].<ref>{{cite web|url=https://fungi.biodiversity-georgia.iliauni.edu.ge/lactarius-torminosus-schaeff-gray/|title=Lactarius torminosus (Schaeff.) Gray|publisher=საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია|accessdate=23 აპრილი, 2026}}</ref> [[მიკორიზა|მიკორიზული]] სოკოა და მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ხეების მიერ საკვები ნივთიერებებისა და წყლის ათვისების პროცესში. იგი იზრდება [[არყა|არყის]] ხესთან და [[ცუგა]]სთან შერეულ ტყეებში. აგრეთვე ცნობილია, რომ იგი გვხვდება ურბანულ გარემოშიც, თუკი მახლობლად არყის ხეები იზრდება.<ref name="Ammirati1985" /> [[შოტლანდია]]ში ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ამ სახეობის არსებობის ალბათობა უფრო მაღალია ხნიერ არყის ტყეებში, ვიდრე ახალგაზრდა არყის ტყეებში.<ref name="Watling1981" /> [[ნაყოფსხეული]] იზრდება ნიადაგზე, ერთეულებად ან ჯგუფებად, ზაფხულიდან შემოდგომამდე.<ref>{{საქართველოს სოკოები|215}}</ref> იგი შედის [[ციყვი]]ს კვების რაციონში<ref name="Groenwall1984" /> და წარმოადგენს გამრავლების ადგილს ზოგიერთი ბუზის სახეობისთვის, რომლებიც სოკოებით იკვებებიან.<ref name="Shorrocks1980" /> ნაბადასოკოზე შესაძლოა პარაზიტირებდეს ობის სოკო ''Hypomyces lithuanicus'', რომელიც ფირფიტების ზედაპირზე წარმოქმნის კრემისფერ-ჟანგმიწისფერ ან მუქ ყავისფერ მარცვლოვან ან ხავერდოვან მიცელიუმს, რაც იწვევს მათ დეფორმაციას.<ref name="Rogerson1994" /> ==გამოყენება და ტოქსიკურობა== მიუხედავად მასში შემავალი [[ტოქსინები]]სა, [[ფინეთი|ფინეთში]], [[რუსეთი|რუსეთსა]] და [[ჩრდილოეთი ევროპა|ჩრდილოეთ]] და [[აღმოსავლეთი ევროპა|აღმოსავლეთ ევროპის]] სხვა ქვეყნებში მას საკვებად ამზადებენ ნახევრად მოხარშვის, რამდენიმე დღის განმავლობაში მარილიან წყალში დალბობის ან დამარილების შემდეგ. ფინეთში ამ სოკოს კომერციული დატვირთვაც აქვს და მას გასაყიდად აგროვებენ.<ref name="Vetelainen2008" /> ფინური ნიმუშების კვებითი ღირებულების ანალიზის შედეგად გამოვლინდა შემდეგი კომპონენტები (მშრალი წონის პროცენტული წილი): [[ცილა]] — 17.20%; [[ფოსფორი]] — 0.46%; [[კალციუმი]] — 0.12%; [[მაგნიუმი]] — 0.09%; [[კალიუმი]] — 2.97%; [[ნატრიუმი]] — 0.01%.<ref name="Groenwall1984" /> დიდი რაოდენობით სოკოს უმად მიღებამ, შესაძლოა ენის დამწვრობა გამოიწვიოს.<ref name=Arora1991/> ზოგიერთი ავტორი ამ სახეობას პირდაპირ შხამიანად მოიხსენიებს,<ref name=Roody2003/><ref name=Groves1979/> ან აღნიშნავს, რომ ის იწვევს „მსუბუქ ან ფატალურ გასტროენტერიტს“.<ref name="Elvin-Lewis2003"/> [[1930]] წლის პუბლიკაციაში ჰანს შტაიდლე იტყობინებოდა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მიღების შემდეგ სოკო არ აღმოჩნდა ტოქსიკური ერთუჯრედიანი და ცივსისხლიანი ორგანიზმებისთვის, ბაყაყის კანქვეშ შეყვანილმა სოკოს ნაყოფსხეულიდან გამოწურულმა წვენმა გამოიწვია სუნთქვის დარღვევა, დამბლა და, საბოლოოდ, სიკვდილი.<ref name=Steidle1930/> სიმპტომები, რომლებიც, როგორც წესი, ვლინდება უმი სოკოს მიღების შემდეგ, მოიცავს გულისრევას, ღებინებას და მწვავე დიარეას, რომელიც იწყება საკვების მიღებიდან დაახლოებით ერთ საათში. ამ სიმპტომების ერთობლიობამ შესაძლოა გამოიწვიოს დეჰიდრატაცია (გაუწყლოება), კუნთების სპაზმები და [[შოკი|ცირკულატორული კოლაფსი]]. გასტროენტერიტი, როგორც წესი, მკურნალობის გარეშე გადის ორიოდე დღეში.<ref name=Reichl2011/> ==ქიმიური შემადგენლობა== [[ფაილი:Velleral.svg|მინი|250პქ|სესკვიტერპენ ველერალის სტრუქტურა]] მიიჩნევა, რომ ნაბადასოკოს ტოქსიკურობაზე პასუხისმგებელია მძაფრი გემოს მქონე ნივთიერება — ველერალი, რომლის კონცენტრაცია სოკოში 0.16 მგ/გ-ს შეადგენს. ველერალი წარმოადგენს სტეარინ-ველუტინალის დამშლელ პროდუქტს. დაზიანებული სარძევეებიდან (სპეციალიზებული ჰიფური უჯრედები, რომლებიც სოკოს წვენს გამოიმუშავებენ) ჟონავს ნივთიერება-პრეკურსორები, რომელთა დაშლის პროდუქტებიც მოქმედებენ როგორც თავდაცვითი აგენტები; ისინი ტოქსიკურია ადამიანისთვის და ეფექტურად აფრთხობენ გარკვეულ [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანებს]], რომლებმაც შესაძლოა სოკო შეჭამონ.<ref name=Camazine1984/> ლაქტარანის ტიპის [[ლაქტონები|ლაქტონი]] 15-ჰიდროქსიბლენინ A ერთ-ერთია იმ რამდენიმე სესკვიტერპენიდან, რომლებსაც ეს სახეობა გამოიმუშავებს. სხვა ლაქტარანები გვხვდება ლაქტარიუსის სხვადასხვა სახეობაში, მაგალითად: ბლენინ A — ''[[Lactarius deliciosus]]''-სა და ''[[Lactarius blennius]]''-ში, ხოლო ლაქტარორუფინ N — ''[[Lactarius rufus]]''-ში.<ref name=Widen1979/> სოკოს სესკვიტერპენები, როგორც წესი, იწარმოება ტოქსინების სახით მტაცებლებისგან თავდაცვისთვის, რის გამოც ზოგიერთ მათგანს გააჩნია ქიმიური თვისებები, რომლებიც შესაძლოა გამოყენებულ იქნას სამედიცინო ქიმიაში.<ref name=Abraham2001/> ნაბადასოკოს ნაყოფსხეული შეიცავს არაერთ სტეროლს, რომელთა შორის ჭარბობს ერგოსტეროლი (სოკოს უჯრედის კედლის კომპონენტი) — ყველა სტეროლის 60.5%. მას მოჰყვება მისი წარმოებულები: ერგოსტა-5,7-დიენ-3-ოლი (17.0%), ერგოსტ-7-ენ-3-ოლი (13.7%) და ერგოსტა-7,22-დიენ-3-ოლი (8.3%).<ref name=Cerri1981/> მკვლევარებმა გამოყვეს 28 აქროლადი ნაერთი, რომლებიც განაპირობებენ სოკოს სუნს. ბევრი მათგანი რვა ნახშირბადოვანი ატომის მქონე [[სპირტი]] და კარბონილური ნაერთია; ძირითადი აქროლადი ნაერთი (დაახლოებით 90%) არის 1-ოქტენ-3-ონი<ref name=Pyysalo1976/> — სოკოებისთვის დამახასიათებელი გავრცელებული ოდორანტი.<ref name="urlCotton"/> ==ლიტერატურა== * {{Cite book |vauthors=Bessette AR, Bessette AE, Harris DB |title=Milk Mushrooms of North America: A Field Guide to the Genus ''Lactarius'' |publisher=Syracuse University Press |location=Syracuse, New York |year=2009 |isbn=978-0-8156-3229-0}} * {{Cite book|title=North American Species of ''Lactarius'' |url=https://archive.org/details/northamericanspe0000hesl_q0m7 |vauthors=Hesler LR, Smith AH |year=1979 |publisher=The University of Michigan Press |location=Ann Arbor, Michigan |isbn=978-0-472-08440-1}} ==რესურსები ინტერნეტში== *{{commonscat-inline|Lactarius torminosus}} * {{Mycobank|228133}} *[https://fungi.biodiversity-georgia.iliauni.edu.ge/lactarius-torminosus-schaeff-gray/ ნადაბა] — საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია ==სქოლიო== {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name=Abraham2001>{{cite journal |author=Abraham W-R. |title=Bioactive sesquiterpenes produced by fungi: are they useful for humans as well? |journal=Current Medicinal Chemistry |year=2001 |volume=8 |issue=6 |pages=583–606 |pmid=11281843 |doi=10.2174/0929867013373147}}</ref> <ref name=Ammirati1985>{{Cite book |vauthors=Ammirati JF, Traquair JA, Horgen PA |title=Poisonous Mushrooms of Canada: Including other Inedible Fungi |publisher=Fitzhenry & Whiteside in cooperation with Agriculture Canada and the Canadian Government Publishing Centre, Supply and Services Canada |location=Markham, Ontario |year=1985 |pages=275–76 |isbn=978-0-88902-977-4 |url=https://books.google.com/books?id=nhWbsGB7z4cC&pg=PA275}}</ref> <ref name=Arora1986>{{Cite book |last=Arora |first=David |author-link=David Arora |url=https://archive.org/details/arora-david-mushrooms-demystified-a-comprehensive-guide-to-the-fleshy-fungi-ten-speed-press-1986/page/73/mode/2up |title=Mushrooms Demystified: A Comprehensive Guide to the Fleshy Fungi |date=1986 |publisher=Ten Speed Press |isbn=978-0-89815-170-1 |edition=2nd |location=Berkeley, CA |pages=73 |orig-date=1979}}</ref> <ref name=Arora1991>{{Cite book|author=Arora D. |title=All that the Rain Promises and More: A Hip Pocket Guide to Western Mushrooms |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=1991 |page=19 |isbn=978-0-89815-388-0 |url=https://books.google.com/books?id=87ct90d4B9gC&pg=PA19}}</ref> <ref name=Barrie2011>{{cite journal |author=Barrie FR. |year=2011 |title=Report of the General Committee: 11 |journal=Taxon |volume=60 |issue=4 |pages=1211–14 |doi=10.1002/tax.604026 |doi-access=free |bibcode=2011Taxon..60.1211B }}</ref> <ref name=Bulliard1781>{{Cite book |author=Bulliard JBF. |year=1781 |title=Herbier de la France |trans-title=Guide to the Herbs of France |volume=1 |location=Paris, France |publisher=Chez l'auteur, Didot, Debure, Belin |pages=1–48, plate 28 |url=https://archive.org/stream/herbierdelafranc148bull#page/28/mode/2up |language=fr}}</ref> <ref name=Buyck2008>{{cite journal |vauthors=Buyck B, Hofstetter V, Eberhardt U, Verbeken A, Kauff F |year=2008 |title=Walking the thin line between ''Lactarius'' and ''Russula'': the dilemma of ''Russula'' sect. ''Ochricompactae'' |journal=Fungal Diversity |volume=28 |pages=15–40 |url=http://www.fungaldiversity.org/fdp/sfdp/28-2.pdf }}</ref> <ref name=Buyck2010>{{cite journal |vauthors=Buyck B, Hofstetter V, Verbeken A, Walleyn R |title=Proposal 1919: To conserve ''Lactarius'' nom. cons. (Basidiomycota) with a conserved type |journal=Taxon |year=2010 |volume=59 |issue=1 |pages=295–96 |doi=10.1002/tax.591031 |doi-access=free }}</ref> <ref name=Camazine1984>{{cite journal |vauthors=Camazine S, ((Lupo TL Jr)) |year=1984 |title=Labile toxic compounds of the Lactarii: the role of the laticiferous hyphae as a storage depot for precursors of pungent dialdehydes |journal=Mycologia |volume=76 |issue=2 |pages=355–58 |jstor=3793113 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0076/002/0355.htm |doi=10.2307/3793113|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Cerri1981>{{cite journal |vauthors=Cerri R, de Simone F, Senatore F |year=1981 |title=Sterols from three ''Lactarius'' species |journal=Biochemical Systematics and Ecology |volume=9 |issue=4 |pages=247–48 |doi=10.1016/0305-1978(81)90002-8 |bibcode=1981BioSE...9..247C }}</ref> <ref name=Coker1918>{{cite journal |author=Coker WC. |title=Lactarias of North Carolina |journal=Journal of the Elisha Mitchell Scientific Society |year=1918 |volume=34 |issue=1–2 |pages=1–62 (see p. 18) |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/9560048}}</ref> <ref name="Elvin-Lewis2003">{{Cite book |vauthors=Elvin-Lewis MP, Lewis WH |title=Medical Botany: Plants Affecting Human Health |publisher=John Wiley & Sons |location=Chichester, UK |year=2003 |page=61 |isbn=978-0-471-62882-8 |url=https://books.google.com/books?id=ipQmSriMF9sC&pg=PA61}}</ref> <ref name=Evenson1997>{{Cite book |title=Mushrooms of Colorado and the Southern Rocky Mountains |author=Evenson VS. |year=1997 |publisher=Westcliffe Publishers |location=Englewood, Colorado |isbn=978-1-56579-192-3 |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=EAeDeyqZLq0C&pg=PA77}}</ref> <ref name=Gray1821>{{Cite book |title=A Natural Arrangement of British Plants |author=Gray SF. |year=1821 |page=623 |publisher=Baldwin, Cradock, and Joy |location=London, UK |url=https://books.google.com/books?id=g-EYAAAAYAAJ&pg=PA623}}</ref> <ref name=Groenwall1984>{{cite journal |vauthors=Grönwall O, Pehrson Å |year=1984 |title=Nutrient contents in fungi as a primary food of the red squirrel ''Sciurus vulgaris'' L. |journal=Oecologia (Berlin) |volume=64 |issue=2 |pages=230–31 |jstor=4217450 |doi=10.1007/BF00376875 |pmid=28312343 |bibcode=1984Oecol..64..230G |s2cid=28125328 }}</ref> <ref name=Groves1979>{{Cite book |author=Groves JW. |title=Edible and Poisonous Mushrooms of Canada |edition=revised |publisher=Research Branch, Agriculture Canada |location=Ottawa, Canada |year=1979 |pages=[https://archive.org/details/ediblepoisonousm00grov/page/57 57–58] |isbn=978-0-660-10136-1 |url=https://archive.org/details/ediblepoisonousm00grov/page/57 }}</ref> <ref name=Guzman1973>{{cite journal |author=Guzmán G. |year=1973 |title=Some distributional relationships between Mexican and United States mycofloras |journal=Mycologia |pmid=4773309 |volume=65 |issue=6 |pages=1319–30 |jstor=3758146 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0065/006/1319.htm |doi=10.2307/3758146|url-access=subscription }}</ref> <ref name=McKnight1987>{{cite book |vauthors=McKnight VB, McKnight KH |title=A Field Guide to Mushrooms: North America |url=https://archive.org/details/fieldguidetomush00mckn_960 |url-access=registration |series=Peterson Field Guides |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston, Massachusetts |year=1987 |page=[https://archive.org/details/fieldguidetomush00mckn_960/page/n355 337] |isbn=978-0-395-91090-0}}</ref> <ref name=Methven1985>{{cite journal |author=Methven AS. |title=New and interesting species of ''Lactarius'' from California |journal=Mycologia |year=1985 |volume=77 |issue=3 |pages=472–82 |jstor=3793204 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0077/003/0472.htm |doi=10.2307/3793204|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Norvell2011>{{cite journal |author=Norvell LL. |year=2011 |title=Report of the Nomenclature Committee for Fungi: 16 |journal=Taxon |volume=60 |issue=1 |pages=223–26 |doi=10.1002/tax.601023 |doi-access=free |bibcode=2011Taxon..60..223N }}</ref> <ref name=Nuytinck2004>{{cite journal |vauthors=Nuytinck J, Verbeken A, Rinaldi AC, Leonardi M, Pacioni G, Comandini O |year=2004 |title=Characterization of ''Lactarius tesquorum'' ectomycorrhizae on ''Cistus'' sp. and molecular phylogeny of related European ''Lactarius'' taxa |journal=Mycologia |volume=96 |issue=2 |pages=272–82 |pmid=21148854 |jstor=3762063 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0096/002/0272.htm |doi=10.2307/3762063|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Knudsen1994>{{cite journal |vauthors=Knudsen H, Borgen T |year=1994 |title=The ''Lactarius torminosus''-group in Greenland |journal=Mycologia Helvetica |volume=2 |pages=49–56}}</ref> <ref name=Kummer1871>{{Cite book |author=Kummer P. |title=Der Führer in die Pilzkunde |year=1871 |page=125 |publisher=E. Luppe Staude |location=Zerbst, Germany |language=de |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34209694}}</ref> <ref name=Persoon1800>{{Cite book|title=Observationes mycologicae seu Descriptiones tam novorum, quam notabilium fungorum |author=Persoon Christian Hendrik |year=1799 |publisher=Gesnerus, Usterius & Wolfius |location=Leipzig, Germany |page=42 |language=la |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k973699/f54.image.r=persoon.langEN}}</ref> <ref name=Pyysalo1976>{{cite journal |author=Pyysalo H. |title=Identification of volatile compounds in seven edible fresh mushrooms |journal=Acta Chemica Scandinavica B |year=1976 |volume=30 |issue=3 |pages=235–44 |url=http://actachemscand.org/pdf/acta_vol_30b_p0235-0244.pdf |doi=10.3891/acta.chem.scand.30b-0235 |doi-access=free |archive-date=2016-03-14 |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314013712/http://actachemscand.org/pdf/acta_vol_30b_p0235-0244.pdf }}</ref> <ref name=Reichl2011>{{cite book |vauthors=Reichl FX, Ritter L |title=Illustrated Handbook of Toxicology |year=2011 |publisher=Thieme |location=Stuttgart, Germany |page=296 |isbn=978-3-13-149591-4 |url=https://books.google.com/books?id=9hHACrSGgyIC&pg=PT296}}</ref> <ref name=Roberts2011>{{cite book |vauthors=Roberts P, Evans S |title=The Book of Fungi |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago, Illinois |page=193 |isbn=978-0-226-72117-0}}</ref> <ref name=Rogerson1994>{{cite journal |vauthors=Rogerson CT, Samuels GJ |year=1994 |title=Agaricolous species of ''Hypomyces'' |jstor=3760597 |journal=Mycologia |volume=86 |issue=6 |pages=839–66 |doi=10.2307/3760597 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0086/006/0839.htm|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Roody2003>{{Cite book|author=Roody WC. |title=Mushrooms of West Virginia and the Central Appalachians |publisher=University Press of Kentucky |location=Lexington, Kentucky |year=2003 |page=107 |isbn=978-0-8131-9039-6 |url=https://books.google.com/books?id=5HGMPEiy4ykC&pg=PA107}}</ref> <ref name="Schäffer1774">{{Cite book |author=Schäffer JC. |title=Fungorum qui in Bavaria et Palatinatu circa Ratisbonam nascuntur icones |trans-title=The Fungi that Grow in Bavaria and the Palatine, around Ratisbon |volume=4 |year=1774 |publisher=Apud J.J. Palmium |location=Erlangen, Germany |pages=7–8 |language=la, de |url=https://archive.org/stream/fungorumquiinbav34schf#page/6/mode/2up}}</ref> <ref name="Schalkwijk-Barendsen1991">{{Cite book |author=Schalkwijk-Barendsen HME. |title=Mushrooms of Western Canada |publisher=Lone Pine Publishing |location=Edmonton, Canada |year=1991 |page=[https://archive.org/details/mushroomsofweste0000scha/page/215 215] |isbn=978-0-919433-47-2 |url=https://archive.org/details/mushroomsofweste0000scha/page/215 }}</ref> <ref name=Shorrocks1980>{{cite journal |vauthors=Shorrocks B, Charlesworth P |title=The distribution and abundance of the British fungal-breeding ''Drosophila'' |url=https://archive.org/details/sim_ecological-entomology_1980-02_5_1/page/60 |journal=Ecological Entomology |year=1980 |volume=5 |issue=1 |pages=61–78 |doi=10.1111/j.1365-2311.1980.tb01124.x|bibcode=1980EcoEn...5...61S |s2cid=85392656 }}</ref> <ref name=Smith1960>{{cite journal |author=Smith AH. |year=1960 |title=Studies of ''Lactarius'' – II. The N.A. species of sections ''Scrobiculus'', ''Crocei'', ''Theiogali'' and ''Vellus'' |jstor=2805123 |journal=Brittonia |volume=12 |issue=4 |pages=306–50 | doi = 10.2307/2805123 |s2cid=1928365 }}</ref> <ref name=Steidle1930>{{cite journal |author=Steidle H. |year=1930 |title=Beiträge zur Toxikologie der höheren Pilze. I. Mitteilung: ''Lactarius torminosus'' (Birkenreizker, Giftreizker) |trans-title=Contributions to the toxicology of the higher mushrooms. 1st note: ''Lactarius torminosus'' |journal=Archiv für Experimentelle Pathologie und Pharmakologie |volume=151 |issue=3–4 |pages=232–252 |doi=10.1007/BF01862466 |s2cid=31744331 |language=de}}</ref> <ref name=Watling1981>{{cite book |author=Watling R. |chapter=Relationships between macromycetes and the development of higher plant communities |veditors=Wicklow DT, Carroll GC |title=The Fungal Community: Its Organization and Role in the Ecosystem |url=https://archive.org/details/isbn_0824769562_2 |year=1981 |pages=[https://archive.org/details/isbn_0824769562_2/page/426 427]–58 |publisher=Marcel Dekker |location=New York |isbn=978-0-8247-6956-7}}</ref> <ref name=Widen1979>{{cite journal |vauthors=Widen KG, Seppa EL |year=1979 |title=15-Hydroxyblennin A, a new lactarane-type sesquiterpene lactone isolated from ''Lactarius torminosus'' |journal=Phytochemistry |volume=18 |issue=7 |pages=1226–27 |doi=10.1016/0031-9422(79)80144-2|bibcode=1979PChem..18.1226W }}</ref> <ref name="urlCotton">{{cite web |author=Cotton S |title=1-Octen-3-ol |url=http://www.chm.bris.ac.uk/motm/octenol/octenolh.htm |work=Molecule of the Month |publisher=University of Bristol, School of Chemistry |access-date=2012-04-29}}</ref> <ref name="urlFungorum synonymy">{{Cite web |title=Species synonymy: ''Lactarius torminosus'' (Schaeff.) Gray |url=http://www.indexfungorum.org/Names/SynSpecies.asp?RecordID=228133 |publisher=[[Index Fungorum]]. [[CAB International]] |access-date=2012-03-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007222358/http://www.indexfungorum.org/Names/SynSpecies.asp?RecordID=228133 |archive-date=2012-10-07 }}</ref> <ref name="urlLactarius nordmanensis; Russulaceae - UofM Herbarium Fungus Collection Database">{{Cite web|url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/i/image/image-idx?id=S-HERB5IC-X-MICH5267%5DMICH5267.TIF |title=''Lactarius nordmanensis''; Russulaceae (MICH5267) |publisher=University of Michigan |work=Herbarium Fungus Collection Database |access-date=2012-04-22}}</ref> <ref name="urlMycoBank: Lactarius necator">{{Cite web|url=http://www.mycobank.org/Biolomics.aspx?Table=Mycobank&MycoBankNr_=355713 |title=''Lactarius necator'' (Bull.) Pers. 1800 |publisher=[[MycoBank]]. International Mycological Association |access-date=2012-04-22}}</ref> <ref name=Vetelainen2008>{{cite report |vauthors=Veteläinen M, Huldén M, Pehu T |title=State of Plant Genetic Resources for Food and Agriculture in Finland. Second Finnish National Report |work=Country Report on the State of Plant Genetic Resources for Food and Agriculture |date=2008-11-06 |publisher=Ministry of Agriculture and Forestry |location=Sastamala, Finland |page=14 |url=http://www.fao.org/docrep/013/i1500e/Finland.pdf }}</ref> }} [[კატეგორია:რძიანა სოკოები]] [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] eupq131yfjcj1vffp8b40nryc8m4bp2 0 79586 5405392 4849182 2026-06-01T21:44:08Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405392 wikitext text/x-wiki '''ნაზი შამანაური''' (დ. [[5 ივლისი]], [[1940]], [[ოძისი (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)|ოძისი]], [[დუშეთის რაიონი]] — გ. [[იანვარი]], [[1983]], [[თბილისი]]) — ქართველი ჟურნალისტი. [[კომუნიზმი|კომუნისტური]] რეჟიმის მსხვერპლი. ==ბიოგრაფია== ბავშვობის პირველი წლები მამის მშობლიურ სოფელ [[ოძისი (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)|ოძისში]] გაატარა. [[1944]] წელს დედა — [[სარა ინაშვილი]] და ნაზი საცხოვრებლად დუშეთში გადავიდნენ. [[1958]] წელს ნაზიმ დაამთავრა დუშეთის პირველი საშუალო სკოლა და იმავე წელს ჩაირიცხა თბილისის უცხო ენათა პედაგოგიურ ინსტიტუტში ფრანგული ენის ფაკულტეტზე, რომლის დამთავრების შემდეგ, [[1965]] წელს, ისევ მშობლიურ რაიონს დაუბრუნდა და [[პირმისაანთკარი]]ს სკოლა-ინტერნატში დაიწყო აღმზრდელად მუშაობა. [[1966]] წელს ისევ სტუდენტურ ცხოვრებას დაუბრუნდა. ამჯერად [[თსუ]]-ის ჟურნალისტიკის ფაკულტეტზე განაგრძო სწავლა, რომელიც [[1971]] წელს წარჩინებით დაამთავრა. იმავე წელს მუშაობას იწყებს ქალაქ თბილისის ორჯონიკიძის სახელობის სამკერვალო ფაბრიკის რადიოგადაცემათა რედაქციაში, საიდანაც ერთი წლის შემდეგ შტატების შემცირების საბაბით გაათავისუფლეს. ==არსებულ რეჟიმთან დაპირისპირება== ამ დროისათვის მისი, როგორც ჟურნალისტის თვალი და გონება სწვდება უამრავ მანკიერ მოვლენას და სხვებისაგან განსხვავებით იწყებს მათ მხილებას. აქვეყნებს წერილებს, სადაც გაბედულად ამბობს იმას, რაც თითოეულის გულში იყო, მაგრამ შიშის გამო ვერ ბედავდნენ თქმას. ბოლო წერილი მან გამოაქვეყნა [[1974]] წლის 7 ივნისს გაზეთ [[სოფლის ცხოვრება|„სოფლის ცხოვრებაში“]]. ამის შემდეგ, როგორც რესპუბლიკური, ისე რაიონული გაზეთების რედაქციათა კარები მისთვის გამოიკეტა. [[1982]] წლის [[14 აგვისტო]]ს, [[ჩარგალი|ჩარგალში]], „ვაჟაობის“ დღესასწაულზე ნაზი შამანაური სიტყვით გამოვიდა და არნახული გაბედულებით ამხილა დუშეთის რაიონის თანამდებობის პირთა თვითნებობა და ბოროტმოქმედებანი, აგრეთვე [[საქართველო]]ს სავალალო მდგომარეობა, რისთვისაც იგი მაშინვე დააკავეს უშიშროებისა და მილიციის თანამშრომლებმა. დუშეთის უშიშროების განყოფილების გამგემ იქვე წაართვა მას 77-გვერდიანი მხილების ტექსტი. მასთან ერთად დაკავებულ იქნა დედამისიც. დუშეთის რაიონის სასამართლომ დედა-შვილს იძულებითი მკურნალობა მიუსაჯა თბილისის ასათიანის სახელობის რესპუბლიკურ ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში, სადაც ნაზიმ [[შიმშილობა]] გამოაცხადა და იშიმშილა 70 დღე. მიუხედავად ამისა მას მაინც აწამებდნენ ინსულინური შოკებითა და ნეიროლეპტიკების ინექციებით, რითაც მძიმედ დააავადეს. ==გარდაცვალება== [[1983]] წლის იანვარში ნაზი შამანაური საავადმყოფოს პერსონალმა სასიკვდილოდ სცემა, რის შედეგადაც მან მიიღო თავის ქალის ტრავმა და პერიტონიტი. იგი გადაყვანილ იქნა თბილისის მეცხრე კლინიკურ საავადმყოფოში, სადაც გარდაიცვალა. ქირურგმა ოპერატორმა და პათანატომმა დაადასტურეს, რომ იგი ცემით იყო მოკლული, თუმცა ექსპერტიზა დღემდე მალავს ამ ფაქტს. ნაზის დასაფლავებას 80 კაცამდე თუ ესწრებოდა, უმრავლესობა დედაქალაქიდან ჩასული ახალგაზრდობა იყო. დუშეთის რაიონის მცხოვრებლებმა შიშის გამო ვერ გაბედეს მისვლა. ==ჯილდო== [[2011]] წლის აგვისტოში მედია კავშირმა „ობიექტივმა“ ნაზი შამანაურის სახელობის ოქროს მედალი დააწესა. ჯილდო და სიგელები იმ ჟურნალისტებს გადაეცემათ, რომლებიც საკუთარ პროფესიას ერთგულად ემსახურებიან, საზოგადოებას მართალ, ობიექტურ ინფორმაციას აწვდიან და ამასთანავე, [[ადამიანის უფლებები]]ს დასაცავად იბრძვიან.<ref>{{Cite web |url=http://7days.ge/index2.php?newsid=11904 |title=გაზეთი „ახალი 7 დღე“ — „ობიექტივმა“ ნაზი შამანაურის სახელობის ოქროს მედალი დააწესა |accessdate=2011-11-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304225347/http://7days.ge/index2.php?newsid=11904 |archivedate=2016-03-04 }}</ref> ==ლიტერატურა== * შ. ჭინჭარაული, ჩემი სიმართლე ჩემი მტერია, თბ., 1991 ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://ucnauri.com/2011/%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%98-%E1%83%A8%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98-%E1%83%9B%E1%83%A1%E1%83%AE%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9E%E1%83%9A%E1%83%98 ნაზი შამანაური – მსხვერპლი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101125103/http://ucnauri.com/2011/%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%98-%E1%83%A8%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98-%E1%83%9B%E1%83%A1%E1%83%AE%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9E%E1%83%9A%E1%83%98 |date=2018-01-01 }} * [http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00012533/ ბიოგრაფიული ლექსიკონი] * [https://artinfo.ge/2019/02/simarthlisthvis-dasjili-nazi-shamanaური/ სიმართლისთვის დასჯილი ნაზი შამანაური] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:შამანაური, ნაზი}} [[კატეგორია:ქართველი ჟურნალისტები]] [[კატეგორია:დაბადებული 5 ივლისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1940]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1983]] bu5pow0a9hj7c7urycnjvie4wda4j3o 0 80282 5405427 4395577 2026-06-02T01:09:45Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405427 wikitext text/x-wiki {{მმ*|ნაფარეული (მრავალმნიშვნელოვანი)}} {{ინფოდაფა დასახლება |სტატუსი = სოფელი |ქართული სახელი = ნაფარეული |მშობლიური სახელი = |ქვეყანა = საქართველო |პანორამა = Village Nafareuli 2.jpg |პანორამის სიგანე = 300 |წარწერა = ნაფარეულის ცენტრალური ნაწილი |დროშა = |გერბი = |გერბის სიგანე = |დროშის სიგანე = |ქვეყნის რუკა2 = GEO-KK-TL.svg |ქვეყნის რუკის ზომა2 = 300 |წარწერა2 = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 02|lat_sec = 45 |lon_dir = E|lon_deg = 45|lon_min = 30|lon_sec = 11 |CoordAddon = type:city(40361)_region:GE |CoordScale = |ქვეყნის რუკის ზომა = 300 |რეგიონის რუკის ზომა = |რაიონის რუკის ზომა = 300 |რეგიონის ტიპი = მხარე |რეგიონი = კახეთის მხარე |რეგიონი ცხრილში = |შიდა დაყოფა = |რაიონის ტიპი = მუნიციპალიტეტი |რაიონი = თელავის მუნიციპალიტეტი |თემი = ნაფარეული |მმართველის ტიპი = |მმართველი = |დაარსების თარიღი = |პირველი ხსენება = |წინა სახელები = |სტატუსი-დან = |ფართობი = |სიმაღლის ტიპი=ზღვის დონე{{!}}ზღვის დონიდან |დასახლების ცენტრის სიმაღლე = 420 |კლიმატი = |ოფიციალური ენა = |მოსახლეობა = 2003<ref name="აღწერა 2014">{{cite web|url=http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2152&lang=geo|title=მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014|date=ნოემბერი 2014|publisher=საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური|accessdate=27 ივლისი 2016}}</ref> |აღწერის წელი = 2014 |სიმჭიდროვე = |აგლომერაცია = |ეროვნული შემადგენლობა = [[ქართველები]] 96,8 %<br />[[აზერბაიჯანელები]] 2,5 % |ეთნოქორონიმი = |დროის სარტყელი = +4 |DST = |სატელეფონო კოდი = +995 |საფოსტო ინდექსი = |საავტომობილო კოდი = |საიტი = |კატეგორია ვიკისაწყობში = |add1n= |add1= }} '''ნაფარეული''' — [[სოფელი]] [[საქართველო]]ში, [[თელავის მუნიციპალიტეტი|თელავის მუნიციპალიტეტში]], [[თემი]]ს ცენტრი. მდებარეობს [[ალაზნის ვაკე]]ზე, [[მდინარე]] [[ლოპოტა|ლოპოტის]] ([[ალაზანი|ალაზნის]] მარცხენა [[შენაკადი]]) მარცხენა ნაპირას. [[ზღვის დონე|ზღვის დონიდან]] 420 [[მეტრი]], [[თელავი]]დან 19 [[კილომეტრი]]. [[2014|2014 წლის]] აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2003 ადამიანი. სოფლის მახლობლად მდებარეობს სასტუმრო კომპლექსი „ლოპოტა რეზორტი“.<ref>[http://lopota.ge/ ლპოტა რეზორტი]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == ისტორია == „ნაფარეული“ ცხვრის ფარის ნადგომს - ნაფარეულ ადგილს ნიშნავს. სოფელზე გადიოდა „ცხვირს გზა“ (ჭიაურის გზა), რომელიც, სოფლების ნაფარულის, საბუის, [[შილდა|შილდის]], [[ყვარელი]]ს, ჭიაურის გავლით [[დაღესტანი|დაღესტნის]] მთებში ადიოდა. ამ გზით დაჰყავდათ [[ცხვარი]] [[თუში|თუშებს]], [[კახელი|კახელების]] ნაწილს და [[პანკისი|პანკისელებს]]. მეცხვარეობა-მესაქონლეობას უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა აღმოსავლეთ საქართველოს მთისა და ბარის ურთერთობის საქმეში, ამიტომ, ეს გზა შუა საუკუნეებში მეტად ზრდიდა ნაფარულის მნიშვნელობას, სოფელზე გადიოდა „გრემის არხი“ - შუა საუკუნეების მნიშვნელვოანი საირიგაციო ნაგებობა, რომლის სათავე მდინარე ლოპოტას ზემო წელში, სოფელ [[ლაფანყური]]დან შვიდიოდე კილომეტრზე, [[გონჯახევი]]ს გოგირდოვან წყლებთანაა. ნაფარული და მისი შემოგარენი კახეთის სამეფოს წარმოქმნის და შემდეგ [[ქართლ-კახეთის სამეფო]]ს არსებობის ეპოქაშიც (XVI-XVIII საუკუნის I ნახევარში) საუფლისწულო მამულად ითვლებოდა, თუმცა, უკვე [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] დასაწყის, დავით II-ის ([[იმამყული-ხანი]]) მმართველობის დროს სოფელის მამამულის ერთ ნაწილზე ხელი მიუწვდებოდათ აზნაურ-პეტრიშვილებს. ერთი ამ სახლის შთამომავალთაგანი ერეკლე II-ის „მებალახე“ მოხელეა, ნაფარული ტერიტორიულად [[ნეკრესი]]სა და [[ალავერდი]]ს საეპისკოპოსოთა გავლენის საზღვარზე მდებარეობდა, რის გამოც, შუა საუკუნეებში, ორ ეპისკოპოსს შორის ხშირად ჰქონდა ადგილი დავას სოფლის თაობაზე, XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში ამ დავაში სამეფო ხელისუფლებაც ერევა. მეფე სათანადო საბუთების მოშველიებით განმარტავს, რომ „კახეთში ალავერდის დადგინების რიცხვი იყო 1466 წელი“ და ვინაიდან, უძველესი დროიდან, სოფელი ნეკრესელის სამწყსოში და გრემის სამოურავოში შედიოდა, ნეკრესელს უფრო მიუწვდებოდა ხელი ნაფარეულზე. [[თეიმურაზ ბაგრატიონი]]ს ცნობით, XVIII საუკუნის 80-იან წლებში, [[რუსეთი|რუსეთში]] გაწეული ელჩობის ჯილდოდ, ერეკლე II-მ აღადგინა [[გარსევან ჭავჭავაძე|გარსევან ჭავჭავაძის]] სახლი და მას, სხვა წყალობებთან ერთად, უბოძა ეშიკაღაშბაშობა და სოფელი ნაფარეულიც. ამ დროიდან სოფელი თავად ჭავჭავაძეთა კუთვნილებაა. ტერიტორიულად ის კახეთის მეორე სადროშოს შემადგენლობაში შედიოდა და ომიანობის შემთხვევაში სოფლიდან გამოსული ლაშქარი ნეკრესელი ეპისკოპოსის დროშის ქვეშ დგებოდა. ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმების შემდეგ, ნაფარეული [[ტფილისი]]ს გუბერნიის თელავის მაზრის შემადგენლობაშია. XVIII საუკუნის შუა წლებშია აგებული ნაფარეულის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი არქიტექტურული ძეგლი, ციხე-გალავანი, რომელსაც დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა „ლეკიანობის“ თუ სხვა გარეშე მტერთაგან ახლომახლო მოსახლეობის თავდაცვის საქმეში. ციხე-გალავანმა XIX საუკუნეში დაკარგა თავისი ფუნქცია, მოსახლეობამ იგი ქვის კარიერად აქცია, რამაც ძეგლი ძლიერ დააზიანა. 1812 წლის ზაფხულში, მეფის რუსეთის წინააღმდეგ კახეთის აჯანყების დროს, ციხის მიდამოებში, მეფის ჯარებსა და კახელ მოლაშქრეთა შორის, მოხდა მნიშვნელოვანი ბრძოლა, რომელიც აჯანყებულთა გამარჯვებით დასრულდა. ამ ბრძოლის შემდეგ, გამარჯვებულმა კახელებმა [[ომან მაყაშვილი]] და [[იოსებ ანდრონიკაშვილი]] ნაფარეულიდან ერევანში გაგზავნეს, რათა იქ მდგომი ალექსანდრე ბატონიშვილი კახეთის ტახტზე მოეწვიათ. XIX საუკუნის 20-იან წლებში, გარსევან ჭავჭავაძის მემკვიდრემ - ალექსანდრემ მილიონი მანეთის სესხი აიღო და იგი ნაფარეულში მევენახეობისა და მეხილეობის მეურნეობის მოსაწყობად გამოიყენა (მეურნეობა 1921 წელს გადაკეთდა ნაფარეულის საბჭ. მეურნეობად). 1883 წელს ნაფარეულში დაარსდა ღვინის ქარხანა, რომელიც XX საუკუნეშიც მოქმედებდა. სოფელში განვითარებულია მეხილეობა, მემინდვრეობა, მეცხოველეობა. == ღირსშესანიშნაობა == ნაფარეულში შემორჩენილია სათავდაცვო ნაგებობა - ციხე-[[გალავანი]]. აშენებული XVIII [[საუკუნე]]ში [[ლეკიანობა|ლეკთა]] გამუდმებული თავდასხმების დროს. ნაგებობა გეგმით კვადრატს უახლოვდება და დაახლოებით 1 ჰა ფართობს მოიცავს. ორიარუსიანი გალავნის ქვედა იარუსი ყრუა, ზედაზე სათოფურებია. გალავნის კუთხეებში დაყოელბულია [[კოშკი|კოშკები]], რომელთაც შესასვლელი მხოლოდ ეზოს მხრიდან აქვთ. კოშკებში სათოფურები, სალოდეები და საზარბაზნეებია დატანებული. ==დემოგრაფია== {| class="wikitable" |- ! აღწერის წელი !! მოსახლეობა |- | 2002|| 2577<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-census.htm |title=2002 წლის აღწერის მონაცემები |accessdate=2016-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120419092459/http://pop-stat.mashke.org/georgia-census.htm |archivedate=2012-04-19 }}</ref> |- | 2014|| 2003<ref name="აღწერა 2014"/> {{კლება}} |} ==იხილეთ აგრეთვე== *[[ნაფარეულის ნათლისმცემლის ეკლესია]] *[[ნაფარეულის ღვთაების ეკლესია]] *[[ნაფარეულის ციხე-გალავანი]] *[[ნაფარეულის წმინდა გიორგის ეკლესია]] ==ლიტერატურა== {{ქსე|7|332}} {{სძა|1-2|315-316}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{თელავის მუნიციპალიტეტი}} [[კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის სოფლები]] 4cz6u7k3q1c5o47guuoe60ik9np36nd 0 86018 5405541 4747582 2026-06-02T09:17:55Z Makenzis 93024 [[ფაილი:golden star.svg|20px|მოქმედი ჩემპიონი]] '''ჩემპიონი''' 5405541 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა საფეხბურთო კლუბი |სახელი = პორტუ |ლოგო = [[ფაილი:Fcporto.png|140px|ლოგო]] |სრული სახელი = Futebol Clube do Porto |მეტსახელი = ''Dragões'' (დრაკონები) |დაარსდა = [[28 სექტემბერი]], [[1893]] |სტადიონი = ესტადიუ დუ დრაგაუ<br />(Estádio do Dragão),<br /> [[პორტუ]], [[პორტუგალია]] |ტევადობა = 52.002 მაყურებელი |პრეზიდენტი = {{flagicon|პორტუგალია}} [[ჟორჟე ნუნო პინტუ და კოშტა|პინტუ და კოშტა]] |მწვრთნელი = {{flagicon|ესპანეთი}} [[ლოპეტეგუი არგოტე]] |კაპიტანი = |ლიგა = პორტუგალიის ლიგა |სეზონი = 2025-2026 |ადგილი = [[ფაილი:golden star.svg|20px|მოქმედი ჩემპიონი]] '''ჩემპიონი''' | pattern_la1 = _porto2021H | pattern_b1 = _porto2021h | pattern_ra1 = _porto2021H | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _porto2021h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = 0E00F7 | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 0E00F7 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _porto2021a | pattern_b2 = _porto2021a | pattern_ra2 = _porto2021a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _porto2021A | leftarm2 = 003377 | body2 = 003377 | rightarm2 = 003377 | shorts2 = FF8800 | socks2 = 003377 | pattern_la3 = _porto2021t | pattern_b3 = _porto2021t | pattern_ra3 = _porto2021t | pattern_sh3 = | pattern_so3 = _porto2021t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = 0E00F7 }} '''პორტუ''' ({{lang-pt|Futebol Clube do Porto}}) — [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[პორტუ|ამავე სახელწოდების ქალაქის]] საფეხბურთო კლუბი. [[1990]]-იანი წლების დასაწყისში გამოაცხადეს, რომ კლუბი „პორტუ“ [[1893]] წელს დააარსა ღვინით მოვაჭრე ანტონიუ ნიკოლაუ დე ალმეიდამ, [[ინგლისი|ინგლისში]] პირველი ვიზიტის დროს ფეხბურთის გაცნობის შემდეგ. კლუბის საშინაო მოედანია „[[ესტადიუ დუ დრაგაუ]]“, რომელიც [[2003]] წელს აშენდა [[ევრო 2004|ევროპის ჩემპიონატისთვის]]. „პორტუ“ [[ლისაბონი|ლისაბონურ]] კლუბებთან — [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|ბენფიკასთან]] და [[სპორტინგი (ლისაბონი)|სპორტინგთან]] ერთად ქმნის პორტუგალიურ „დიდ სამეულს“ ({{lang-pt|Três Grandes}}). == ტიტულები == === საშინაო === '''Primeira Liga''': 30 *1934–35, 1938–39, 1939–40, 1955–56, 1958–59, 1977–78, 1978–79, 1984–85, 1985–86, 1987–88, 1989–90, 1991–92, 1992–93, 1994–95, 1995–96, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 2002–03, 2003–04, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2017–18, 2019–20, 2021–22 '''Taça de Portugal''': 19 *1955–56, 1957–58, 1967–68, 1976–77, 1983–84, 1987–88, 1990–91, 1993–94, 1997–98, 1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2005–06, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2019–20, 2021-22, 2022-23 '''Supertaça de Portugal''': 22 (record) *1981, 1983, 1984, 1986, 1990, 1991, 1993, 1994, 1996, 1998, 1999, 2001, 2003, 2004, 2006, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2018, 2020 '''Campeonato de Portugal''': 4 (shared record)[g] *1921–22, 1924–25, 1931–32, 1936–37 === საერთაშორისო === '''[[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა|ევროპის ჩემპიონთა თასი / უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]''': 2 <small>(პორტუგალიური რეკორდი საერთო ბენფიკასთან)</small> *1986–87, 2003–04 '''[[უეფა-ს ევროპა ლიგა|უეფა-ს თასი / უეფა-ს ევროპა ლიგა]]''': 2 (Portuguese record) *2002–03, 2010–11 '''[[უეფა-ს სუპერთასი]]''': 1 (Portuguese record) *1987 '''[[საკონინენტთაშორისო თასი]]''': 2 (Portuguese record) *1987, 2004 ==რესურსები ინტერნეტში== {{commons category|F.C. Porto}} * {{official website|http://www.fcporto.pt/}} {{Pt}} {{En}} * [http://www.lpfp.pt/liga_zon_sagres/pages/clube.aspx?epoca=20112012&clube=fc_porto Club page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801034521/http://www.lpfp.pt/liga_zon_sagres/pages/clube.aspx?epoca=20112012&clube=fc_porto |date=2013-08-01 }} at [[Primeira Liga]] {{Pt}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50064/profile/index.html Club page] at [[UEFA]] {{სპორტი}} {{პორტუგალიის პრიმეირა ლიგის კლუბები}} {{უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის გამარჯვებულები}} {{უეფა-ს ევროპა ლიგის გამარჯვებულები}} {{უეფა-ს სუპერთასის გამარჯვებულები}} {{საკონტინენტთაშორისო თასის გამარჯვებულები ფეხბურთში}} [[კატეგორია:პორტუგალიის საფეხბურთო კლუბები]] av7wwvl8wclukn8nc5gn7g1a1t6e7cl 5405542 5405541 2026-06-02T09:18:20Z Makenzis 93024 /* საშინაო */ '''Primeira Liga''': 31 *1934–35, 1938–39, 1939–40, 1955–56, 1958–59, 1977–78, 1978–79, 1984–85, 1985–86, 1987–88, 1989–90, 1991–92, 1992–93, 1994–95, 1995–96, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 2002–03, 2003–04, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2017–18, 2019–20, 2021–22, 2025–26 5405542 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა საფეხბურთო კლუბი |სახელი = პორტუ |ლოგო = [[ფაილი:Fcporto.png|140px|ლოგო]] |სრული სახელი = Futebol Clube do Porto |მეტსახელი = ''Dragões'' (დრაკონები) |დაარსდა = [[28 სექტემბერი]], [[1893]] |სტადიონი = ესტადიუ დუ დრაგაუ<br />(Estádio do Dragão),<br /> [[პორტუ]], [[პორტუგალია]] |ტევადობა = 52.002 მაყურებელი |პრეზიდენტი = {{flagicon|პორტუგალია}} [[ჟორჟე ნუნო პინტუ და კოშტა|პინტუ და კოშტა]] |მწვრთნელი = {{flagicon|ესპანეთი}} [[ლოპეტეგუი არგოტე]] |კაპიტანი = |ლიგა = პორტუგალიის ლიგა |სეზონი = 2025-2026 |ადგილი = [[ფაილი:golden star.svg|20px|მოქმედი ჩემპიონი]] '''ჩემპიონი''' | pattern_la1 = _porto2021H | pattern_b1 = _porto2021h | pattern_ra1 = _porto2021H | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _porto2021h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = 0E00F7 | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 0E00F7 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _porto2021a | pattern_b2 = _porto2021a | pattern_ra2 = _porto2021a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _porto2021A | leftarm2 = 003377 | body2 = 003377 | rightarm2 = 003377 | shorts2 = FF8800 | socks2 = 003377 | pattern_la3 = _porto2021t | pattern_b3 = _porto2021t | pattern_ra3 = _porto2021t | pattern_sh3 = | pattern_so3 = _porto2021t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = 0E00F7 }} '''პორტუ''' ({{lang-pt|Futebol Clube do Porto}}) — [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[პორტუ|ამავე სახელწოდების ქალაქის]] საფეხბურთო კლუბი. [[1990]]-იანი წლების დასაწყისში გამოაცხადეს, რომ კლუბი „პორტუ“ [[1893]] წელს დააარსა ღვინით მოვაჭრე ანტონიუ ნიკოლაუ დე ალმეიდამ, [[ინგლისი|ინგლისში]] პირველი ვიზიტის დროს ფეხბურთის გაცნობის შემდეგ. კლუბის საშინაო მოედანია „[[ესტადიუ დუ დრაგაუ]]“, რომელიც [[2003]] წელს აშენდა [[ევრო 2004|ევროპის ჩემპიონატისთვის]]. „პორტუ“ [[ლისაბონი|ლისაბონურ]] კლუბებთან — [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|ბენფიკასთან]] და [[სპორტინგი (ლისაბონი)|სპორტინგთან]] ერთად ქმნის პორტუგალიურ „დიდ სამეულს“ ({{lang-pt|Três Grandes}}). == ტიტულები == === საშინაო === '''Primeira Liga''': 31 *1934–35, 1938–39, 1939–40, 1955–56, 1958–59, 1977–78, 1978–79, 1984–85, 1985–86, 1987–88, 1989–90, 1991–92, 1992–93, 1994–95, 1995–96, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 2002–03, 2003–04, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2017–18, 2019–20, 2021–22, 2025–26 '''Taça de Portugal''': 19 *1955–56, 1957–58, 1967–68, 1976–77, 1983–84, 1987–88, 1990–91, 1993–94, 1997–98, 1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2005–06, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2019–20, 2021-22, 2022-23 '''Supertaça de Portugal''': 22 (record) *1981, 1983, 1984, 1986, 1990, 1991, 1993, 1994, 1996, 1998, 1999, 2001, 2003, 2004, 2006, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2018, 2020 '''Campeonato de Portugal''': 4 (shared record)[g] *1921–22, 1924–25, 1931–32, 1936–37 === საერთაშორისო === '''[[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა|ევროპის ჩემპიონთა თასი / უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]''': 2 <small>(პორტუგალიური რეკორდი საერთო ბენფიკასთან)</small> *1986–87, 2003–04 '''[[უეფა-ს ევროპა ლიგა|უეფა-ს თასი / უეფა-ს ევროპა ლიგა]]''': 2 (Portuguese record) *2002–03, 2010–11 '''[[უეფა-ს სუპერთასი]]''': 1 (Portuguese record) *1987 '''[[საკონინენტთაშორისო თასი]]''': 2 (Portuguese record) *1987, 2004 ==რესურსები ინტერნეტში== {{commons category|F.C. Porto}} * {{official website|http://www.fcporto.pt/}} {{Pt}} {{En}} * [http://www.lpfp.pt/liga_zon_sagres/pages/clube.aspx?epoca=20112012&clube=fc_porto Club page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801034521/http://www.lpfp.pt/liga_zon_sagres/pages/clube.aspx?epoca=20112012&clube=fc_porto |date=2013-08-01 }} at [[Primeira Liga]] {{Pt}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50064/profile/index.html Club page] at [[UEFA]] {{სპორტი}} {{პორტუგალიის პრიმეირა ლიგის კლუბები}} {{უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის გამარჯვებულები}} {{უეფა-ს ევროპა ლიგის გამარჯვებულები}} {{უეფა-ს სუპერთასის გამარჯვებულები}} {{საკონტინენტთაშორისო თასის გამარჯვებულები ფეხბურთში}} [[კატეგორია:პორტუგალიის საფეხბურთო კლუბები]] eiirylmbxroyvzudhstikx1n5a9h0lu 0 90522 5405339 5374151 2026-06-01T18:38:33Z Island 40 5405339 wikitext text/x-wiki '''პარაკლისი''' ({{lang-grc|Παράκλησις|paraklesis|თხოვნა|ვედრება}}) — საეკლესიო მღვდელთმსახურების ერთ-ერთი სახე, სავედრებელი ან სამადლობელი ლოცვა, სრულდება მრევლისათვის. შეიძლება იყოს, როგორც საზოგადოებრივი (სრულდება ტაძარში წირვის შემდეგ), ისევე პირადი. პარაკლისი შეიძლება შესრულდეს მორწმუნეთა პირადი სურვილით, როგორც ეკლესიაში, ისე საცხოვრებელ ბინებშიც. საზოგადოებრივი პარაკლისები სრულდება საეკლესიო დღესასწაულებზე და სხვა დიდ დღესასწაულებზე, აგრეთვე დიდ სახელმწიფოებრივ მოვლენებთან დაკავშირებით, საზოგადო უბედურების დროს და სხვა. არსებობს სავედრებელი პარაკლისები თითოეული წმინდანის მიმართ, აგრეთვე საზოგადო პარაკლისები (წმინდანთა დასების მიმართ). გარდა წმინდანთა მიმართ პარაკლისებისა, არსებობს სპეციალური პარაკლისები (ახალი წლისა, სწავლის დაწყებისა, ქრისტეს შობისა, ავადმყოფთათვის, სამადლობელი, უწვიმოებისა, წვიმიანობისა, ეპიდემიის, ომის და სხვადასხვა განსაცდელის დროს და სხვა). პარაკლისების წესები და სხვადასხვა პარაკლისზე სათქმელი საგალობლები წერია სამღვდელო ლოცვანში და სავედრებელ გალობათა წიგნში. პარაკლისის ელემენტებია: ტროპარი, კანონი (ცხრა გალობა), სახარება, კვერექსები, განტევება და სხვა. პარაკლისი შეიძლება შესრულდეს კანონის გალობის დართვით, დაუჯდომელთან და [[მცირე აიაზმა]]სთან (წყალკურთხევასთან) ერთად, აგრეთვე [[ლიტანიობა|ლიტანიობით]] (ეკლესიის ირგვლივ საზეიმო გარშემოვლით). პარაკლისს სპეციალური წესები აქვს პასექის შვიდეულში და ქრისტეს შობის დღეს. ==ლიტერატურა== {{ქსე|7|678}} *{{წიგნი |გვარი = გაბიძაშვილი |სახელი = ე. |ნაწილი = |სათაური = „საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ენციკლოპედიური ლექსიკონი“ |ორიგინალი = |ბმული = |გამოცემა = |პასუხისმგებელი = |ადგილი = თბილისი |გამომცემლობა = |წელი = 2007 |ტომი = |გვერდები = 719 |გვერდნი = |isbn = 978-99940-69-47-7 }} [[კატეგორია:ქრისტიანული ლოცვები]] qnaze3r9k46s4lc8yy0mdlcdi1ebyy0 0 91323 5405605 4773704 2026-06-02T11:56:32Z ~2026-32745-17 183726 5405605 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მართლმადიდებელი ეკლესია | სახელი =იერუსალიმის მართლმადიდებელი ეკლესია | მშობლიური სახელი = {{lang-el|Πατριαρχείον Ιεροσολύμων}}<br />{{lang-ar|كنيسة القدس الأرثوذكسية}}<br />{{lang-he|הכניסייה האורטודוקסית של ירושלים}} | ფაილი = Greek Orthodox Patriarchate of Jerusalem logo.gif | ზომა= 200px | წარწერა = იერუსალიმის ეკლესიის ლოგო | დამაარსებელი = მოციქულები | ავტოკეფალია = მოციქულების პერიოდი | აღიარება= | დიპტიქი= 4 | წინამძღვარი= [[თეოფილოს III (პატრიაქრი)|თეოფილოს III]] | რეზიდენცია= [[იერუსალიმი]], [[ისრაელი]] | ტერიტორია=[[ისრაელი]], [[პალესტინა]], [[იორდანია]], [[საუდის არაბეთი]] | ენა= [[არაბული ენა|არაბული]], [[ბერძნული ენა|ბერძნული]], [[ინგლისური ენა|ინგლისური]] | მრევლი= 500,000 | საიტი= http://www.jerusalem-patriarchate.info/ }} [[ფაილი:patriarchate jerusalem.jpg|thumb|200px|იერუსალიმის საპატრიარქოს დროშა]]'''იერუსალიმის მართლმადიდებელი ეკლესია''' ({{lang-el|Πατριαρχείον Ιεροσολύμων}}; {{lang-ar|كنيسة القدس الأرثوذكسية}}; {{lang-he|הכניסייה האורטודוקסית של ירושלים}}) — [[ავტოკეფალია|ავტოკეფალური]] მართლმადიდებელი ეკლესია, უკავია მე–4 ადგილი მართლმადიდებელ ეკლესიათა [[დიფტიქი|დიფტიქში]]. მართავს იერუსალიმის პატრიარქი და წმინდა [[სინოდი]]. მისი იურისდიქცია ვრცელდება [[ისრაელი]]ს, [[იორდანია|იორდანიისა]] და [[პალესტინა|პალესტინის]] ტერიტორიებზე, მისი ავტონომიური ნაწილია [[სინის წმინდა ეკატერინეს მონასტერი|სინაის]] საარქიეპისკოპოსო, წმინდა დიდმოწამის ეკატერინეს მონასტრით სინაის მთაზე, ეგვიპტეში. იერუსალიმის პატრიარქის სრული ტიტულია — უწმინდესი და უნეტარესი პატრიარქი წმინდისა ქალაქისა იერუსალიმისა და სრულიად პალესტინისა, [[სირია|სირიისა]], არაბეთისა, იორდანიისა, გალილეისა და წმინდა სიონისა. == ისტორია == ქრისტიანული ეკლესია იერუსალიმში დაფუძნებულა მოციქულებზე სულიწმინდის გადმოსვლის მომენტში და ითვლება დედა ეკლესიად, რადგან აქედან გავრცელდა ქრისტიანობა მთელ მსოფლიოში. მას სიონის ეკლესიასაც უწოდებენ. მართლმადიდებელი იერუსალიმის პირველ ეპისკოპოსად ითვლება მოციქული [[იაკობი ძმა უფლისა|იაკობი]]. იუდეველების ომის დროს ([[66]]–[[70]] წწ.) იერუსალიმის ეკლესია საკმაოდ დაზარალდა და თავისი პირველობა დაუთმო რომს. IV საუკუნიდან ხდებოდა თანდათანობით აღდგენა. [[451]] წელს იერუსალიმის ეპისკოპოსს, მსოფლიო საეკლესიო კრების დადგენილებით უბოძეს [[პატრიარქი|პატრიარქის]] ტიტული და ეკლესიამ დაიკავა მეხუთე ადგილი დიფტიქში [[რომის კათოლიკური ეკლესია|რომის]], [[კონსტანტინოპოლის მართლმადიდებელი ეკლესია|კონსტანტინოპოლის]], [[ალექსანდრიის მართლმადიდებელი ეკლესია|ალექსანდრიის]] და [[ანტიოქიის მართლმადიდებელი ეკლესია|ანტიოქიის]] ეკლესიების შემდეგ (1054 წელს რომის ეკლესიასთან განხეთქილების შემდეგ გადაინაცვლა მეოთხე ადგილზე). [[VII საუკუნე]]ში კვლავ დაეცა არაბთა ლაშქრობების გამო. [[1099]] წელს [[ჯვაროსნული ლაშქრობები]]ს შემდეგ ხდებოდა მართლმადიდებლების განდევნა მონასტრებიდან, იერუსალიმის პატრიარქები იძულებულნი იყვნენ ეკლესია კონსტანტინოპოლიდან ემართათ. XIII-XV სს. პალესტინა დაიკავეს მამლუქებმა, რომლებიც ანგრევდნენ ტაძრებს და ანადგურებდნენ სამღვდელოებას იმ მიზნით,რომ ამოეძირკვათ ქრისტიანობა, განსაკუთრებით გაუარესდა მდგომარეობა [[1453]] წელს [[ბიზანტიის იმპერია|ბიზანტიის იმპერიის]] დაცემის შემდეგ. 1517 წელს თურქების მიერ პალესტინის დაპყრობამ საწყისი დაუდო შედარებით მშვიდ პერიოდს იერუსალიმის მართლმადიდებელი ეკლესიის ცხოვრებაში. [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის]] იმპერიის ბატონობის ქვეშ მართლმადიდებელმა პატრიარქმა გაიმაგრა თავისი პოზიციები წმინდა მიწაზე. == თანამედროვე მდგომარეობა == იერუსალიმის ეკლესია შედგება ორი ეპარქიისგან (ფთოლემაიდისა და ნაზარეთისა) და ერთი ავტონომიური საარქიეპისკოპოსოსგან (სინაის ეკლესია). მას აქვს 37 ტაძარი და ერთი მონასტერი [[იორდანია]]ში, 17 ტაძარი — [[ისრაელი|ისრაელში]] და 11 — [[პალესტინა]]ში. იერუსალიმის ეკლესია დაახლოებით ნახევარ მილიონ მორწმუნეს ითვლის, რომელთაგან დაახლოებით 200,000 იორდანელია, ხოლო დანარჩენი პალესტინელი.<ref>{{cite book|title=World Christianity in the 20th Century|first=Martin|last=Conway|year=2008|isbn=9780334040439|page=98|publisher=Hymns Ancient and Modern Ltd|quote=Greek Orthodox Church, with a membership of around 500,000, is the largest church in Israel / Palestine.}}</ref><ref>{{cite web|title=الأب د. حنا كلداني: نسبة الأردنيين المسيحيين المقيمين 3.68%|first=Hanna|last=Kildani|publisher=Abouna.org|access-date=17 July 2016|date=8 July 2015|url=http://www.abouna.org/holylands/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%A8-%D8%AF-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D9%83%D9%84%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86-368-%D8%A7%D9%86%D9%81%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D9%83|language=ar|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005230434/http://www.abouna.org/holylands/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%A8-%D8%AF-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D9%83%D9%84%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86-368-%D8%A7%D9%86%D9%81%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D9%83|archive-date=5 October 2016|url-status=dead}}</ref> თავად იერუსალიმში 8,000-მდე მართლმადიდებელი ცხოვრობს. ღვთისმსახურება აღესრულება ბერძნულ და არაბულ ენებზე. [[2005]] წელს პატრიარქად აირჩიეს [[თეოფილე III (პატრიარქი)|თეოფილე III]]. პატრიარქის რეზიდენცია იერუსალიმში მდებარეობს, ხოლო საპატრიარქო კათედრალური ტაძარია [[ქრისტეს საფლავის ტაძარი|ქრისტეს აღდგომის ტაძარი]]. == იხილეთ აგრეთვე == * [[ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესიები]] * [[იერუსალიმის პატრიარქები]] ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://www.jerusalem-patriarchate.info/ Official site - Greek Orthodox Church of Jerusalem] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{მართლმადიდებლობა}} [[კატეგორია:იერუსალიმის მართლმადიდებელი ეკლესია|*]] [[კატეგორია:მართლმადიდებელი ეკლესიები]] jpte267ystngmn4e80tx6if2qk177g3 0 98608 5405566 4551997 2026-06-02T10:05:59Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405566 wikitext text/x-wiki '''ნისეტო ალკალა სამორა-ი-ტორესი''' ({{Lang-es|''Niceto Alcalá-Zamora y Torres''}}; [[6 ივლისი]] [[1877]], [[პრიეგო-დე-კორდოვა]], [[ესპანეთი]] — [[18 თებერვალი]] [[1949]], [[ბუენოს-აირესი]], [[არგენტინა]]) - [[ესპანეთის მეორე რესპუბლიკა|ესპანეთის მეორე რესპუბლიკის]] პირველი პრემიერ მინისტრი ([[1931]]) და პირველი პრეზიდენტი ([[1931]]-[[1936]]). ==ბიოგრაფია== დაიბადა მიწათმოქმედების ოჯახში. იურიდიული განათლება მიიღო [[გრანადა|გრანადისა]] და [[მადრიდი]]ს უნივერსიტეტებში. == რესურსები ინტერნეტში== * [https://archive.today/20130416195923/www.bigpi.biysk.ru/encicl/articles/15/1001506/1001506A.htm ბიოგრაფია] * [http://school-collection.edu.ru/dlrstore/a407c8a3-a02e-3ff7-8854-84c84b74a4fe/1001506A.htm ბიოგრაფია] * [http://www.krugosvet.ru/articles/15/1001506/1001506a1.htm ბიოგრაფია] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222201653/http://www.krugosvet.ru/articles/15/1001506/1001506a1.htm |date=2008-12-22 }} {{ესკიზი-ესპანეთი}} [[კატეგორია:ესპანელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:ესპანეთის პრეზიდენტები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1877]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1949]] 42br236k12msiizphc43w1157fdm8n6 0 99935 5405409 4878985 2026-06-01T23:48:57Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405409 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა საფეხბურთო კლუბი |სახელი = ნაპოლი |ლოგო = [[ფაილი:SSC Napoli 2025 (white and azure).svg|190px|ლოგო]] |წარწერა = |სრული სახელი = ''Società Sportiva Calcio Napoli S.p.A'' |მეტსახელი = აძური ''(Azzurri)'', <br />[[პართენოპე|პართენოპეელები]] ''(Partenopei)'' |მოკლე სახელი = |დაარსდა = {{დაიწყე თარიღი და ასაკი|1926|8|25}} |სტადიონი = [[დიეგო არმანდო მარადონა (სტადიონი)|დიეგო არმანდო მარადონა]]<br />[[ნეაპოლი]], [[იტალია]] |ტევადობა = 54 726 |პრეზიდენტი = {{დროშანიშანი|იტალია}} [[აურელიო დე ლაურენტისი]] |მწვრთნელი = {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ანტონიო კონტე]] |კაპიტანი = {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ჯოვანი დი ლორენცო]] |ლიგა = [[იტალიის სერია A|სერია A]] |სეზონი = 2024–25 |ადგილი = [[ფაილი:golden star.svg|20px|მოქმედი ჩემპიონი]] '''ჩემპიონი''' |საიტი = https://www.sscnapoli.it/ |მიმდინარე = |pattern_b1 = _napoli2526h1 |body1 = |pattern_la1 = _napoli2526h1 |leftarm1 = 1 |pattern_ra1 = _napoli2526h1 |rightarm1 = |pattern_sh1 = |shorts1 = ffffff |pattern_so1 = |socks1 = 0686cb |pattern_b2 = _napoli2526a1 |body2 = |pattern_la2 = _napoli2526a1 |leftarm2 = |pattern_ra2 = _napoli2526a1 |rightarm2 = |pattern_sh2 = |shorts2 = eae2df |pattern_so2 = |socks2 = eae2df | pattern_la3 = _napoli2526t1 | pattern_b3 = _napoli2526t1 | pattern_ra3 = _napoli2526t1 | leftarm3 = 4b3621 | body3 = 4b3621 | rightarm3 = 4b3621 | shorts3 = 4b3621 | socks3 = 4b3621 }} '''საფეხბურთო კლუბი ნაპოლი''' ({{lang-it|Società Sportiva Calcio Napoli}}) — [[იტალია|იტალიური]] [[ფეხბურთი|საფეხბურთო]] კლუბი ქალაქ [[ნეაპოლი]]დან. ჩამოყალიბდა [[1926]] წლის 25 აგვისტოს. ასპარეზობს [[იტალიის სერია A]]-ში. იტალიის ოთხგზის ჩემპიონი, [[იტალიის საფეხბურთო თასი|იტალიის თასის]] ექვსგზის, [[იტალიის საფეხბურთო სუპერთასი|იტალიის სუპერთასის]] ორგზის და [[უეფა-ს ევროპა ლიგა|უეფა-ს თასის]] მფლობელი.<ref name="calcionap">{{cite news|url=http://www.alenapoli.com/storia/storia.htm |publisher=Ale Napoli |language=Italian |title=La storia del Calcio Napoli sino ai giorni nostri |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081024075840/http://www.alenapoli.com/storia/storia.htm |archivedate=24 ოქტომბერი, 2008 }}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite news|url=http://www.calcionapolinet.com/storia.asp |publisher=Calcio Napoli Net |language=Italian |title=Storia |date=26 ივნისი, 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809224523/http://www.calcionapolinet.com/storia.asp |archivedate=9 აგვისტო, 2007 |df= }}</ref> [[2016]] წლის იანვარში [[უეფა]]-მ „ნაპოლი“ დაასახელა [[ევროპა|ევროპის]] მე-7 და იტალიის მე-2 საუკეთესო კლუბად. კლუბის საშინაო სტადიონია „[[დიეგო არმანდო მარადონა (სტადიონი)|დიეგო არმანდო მარადონა]]“. დაარსების დღიდან კლუბმა რამდენიმეჯერ შეიცვალა სახელწოდება. თავდაპირველად იწოდებოდა როგორც „Associazione Calcio Napoli“, [[1964]] წელს გადაერქვა სახელი და ეწოდა „Società Sportiva Calcio Napoli“. ამ სახელს ატარებდა კლუბის გაკოტრებამდე — 2004 წლამდე. ახალმა პრეზიდენტმა, აურელიო დე ლაურენტისმა აღადგინა კლუბი და უწოდა „Napoli Soccer“, ხოლო [[2006]] წელს მან კლუბს ძველი სახელი — Società Sportiva Calcio Napoli დაუბრუნა. 2017–18 სეზონზე, სერია A-ში, „ნაპოლიმ“ 90 ქულით შეძლო მეორე ადგილის დაკავება. ==ისტორია== [[ფეხბურთი]]ს ისტორია [[ნეაპოლი|ნეაპოლში]] [[1904]] წლიდან იღებს სათავეს, მას შემდეგ, რაც ინგლისელმა მეზღვაურმა უილიამ პოტსმა, მისმა კომპანიონმა ჰექტორ ბაიონმა და ნეაპოლელებმა — ამადეო სალსიმ, კატერინამ და კონფორდიმ ნეაპოლის საფეხბურთო და კრიკეტის კლუბი (Naples Foot-Ball & Cricket Club) დააარსეს.<ref name="earlyhistory2">{{cite news |date=23 June 2007 |title=Storia Del Club, by Pietro Gentile and Valerio Rossano |language=it |publisher=Napoli 2000 |url=http://napoli2000.etereanetwork.com/StoriaClub_Albori.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070702133335/http://napoli2000.etereanetwork.com/StoriaClub_Albori.asp |archive-date=2 July 2007}}</ref><ref>{{cite news |date=23 June 2007 |title=Willy Garbutt, The Italian Trailblazer |publisher=British Council |url=http://www.britishcouncil.org/japan-sport-footballculture-history-garbutt-italy.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080330025643/http://www.britishcouncil.org/japan-sport-footballculture-history-garbutt-italy.htm |archive-date=30 March 2008}}</ref> კლუბის პრეზიდენტი ამადეო სალსი გახდა. პირველი მატჩი ნეაპოლელებმა ინგლისური გემის „არაბიკის“ ეკიპაჟის წევრებთან გამართეს და ანგარიშით 3–2 მოიგეს. [[1906]] წელს სიტყვა „კრიკეტი“ კლუბის დასახელებიდან ამოვარდა და კლუბს ნეაპოლის საფეხბურთო კლუბი (Naples Foot-Ball Club) ეწოდა. ვინაიდან იტალიის ჩემპიონატის ადრეულ გათამაშებაში ქვეყნის სამხრეთის კლუბები არ მონაწილეობდნენ, „ნეაპოლი“ თამაშს ნავსადგურში შესული გემების მეზღვაურებთან განაგრძობდა ან ლიპტონის თასის (La Coppa Lipton) გათამაშებაში მონაწილეობდა, რომლის მოსაპოვებლად ერთმანეთს ნეაპოლისა და პალერმოს კლუბები ეპაექრებოდნენ.<ref>[https://web.archive.org/web/20071011210314/http://www.cuorerosanero.com/primianni.htm I primi 60 anni: dalla nascita alla Coppa Lipton] / ''cuorerosanero.com''</ref> 1909 და 1911 წლებში „ნეაპოლმა“ ამ თასის მოპოვება ორჯერ შეძლო. ამ დროისთვის ნეაპოლელთა საფეხბურთო ფორმის ფერებმა უკვე ამჟამად ყველასათვის ნაცნობი სახე შეიძინეს — ლურჯი მაისურები და თეთრი ტრუსები.<ref>{{Cite web |url=https://www.goalshop.it/blog/storia-del-calcio-napoli-aneddoti-e-curiosita-n6 |title=Storia del calcio Napoli: aneddoti e curiosità |access-date=2023-02-08 |archive-date=2023-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230208043736/https://www.goalshop.it/blog/storia-del-calcio-napoli-aneddoti-e-curiosita-n6 }}</ref> ==მიღწევები== ; [[File:Scudetto.svg|13პქ]] [[იტალიის სერია A|სერია A]] * {{Gold1}} ჩემპიონი (4): 1986–87, 1989–90, 2022–23, 2024–25 * {{Silver2}} ვიცე-ჩემპიონი (8): 1967–68, 1974–75, 1987–88, 1988–89, 2012–13, 2015–16, 2017–18, 2018–19 * {{Bronze3}} ბრინჯაოს პრიზიორი (11): 1932–33, 1933–34, 1965–66, 1970–71, 1973–74, 1980–81, 1985–86, 2010–11, 2013–14, 2016–17, 2021–22 ; [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] [[იტალიის საფეხბურთო თასი|იტალიის თასი]] * [[File:Cup Winner.png]] თასის მფლობელი (6): 1961–62, 1975–76, 1986–87, 2011–12, 2013–14, 2019–20 * [[File:Cup Finalist.png]] ფინალისტი (4): 1971–72, 1977–78, 1988–89, 1996–97 ; [[File:Supercoppa Italiana.svg|12პქ]] [[იტალიის საფეხბურთო სუპერთასი|იტალიის სუპერთასი]] * [[File:Cup Winner.png]] თასის მფლობელი (2): 1990, 2014 * [[File:Cup Finalist.png]] ფინალისტი (2): 2012, 2020 ; [[უეფა-ს ევროპა ლიგა|უეფა-ს თასი]] * [[File:Cup Winner.png]] თასის მფლობელი: 1989 ==უეფას საკლუბო კოეფიციენტების რეიტინგი== {{updated|23 ოქტომბერი, 2023|<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/#/yr/2023|title=UEFA Coefficients – Club coefficients|last=UEFA.com|publisher=UEFA}}</ref>}}<ref>[https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/#/yr/2024 Club coefficients] // ''UEFA.com''</ref> {| class="wikitable" !№ !გუნდი !ქულა |- |14 | align="left" |{{flagicon|GER}} [[ბორუსია დორტმუნდი (საფეხბურთო კლუბი)|ბორუსია დორტმუნდი]] |73.000 |- |15 | align="left" |{{flagicon|ESP}} [[ატლეტიკო მადრიდი]] |72.000 |-bgcolor="#ddffdd" |16 | align="left" |{{flagicon|ITA}} '''ნაპოლი''' |71.000 |- |17 | align="left" |{{flagicon|POR}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|ბენფიკა]] |69.000 |- |18 | align="left" |{{flagicon|ESP}} [[ვილიარეალი (საფეხბურთო კლუბი)|ვილიარეალი]] |68.000 |- |} == მიმდინარე შემადგენლობა == {{updated|9 სექტემბერი, 2025}}<ref>[https://sscnapoli.it/rosa-2022-23/ Team 2022/23] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230424125220/https://sscnapoli.it/rosa-2022-23/ |date=2023-04-24 }} // ''sscnapoli.it''</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" |- !style="background-color:#1e90ff; color:#FFFFFF; align=right width=30 | № !style="background-color:#1e90ff; color:#FFFFFF; align=right width=200 | მოთამაშე !style="background-color:#1e90ff; color:#FFFFFF; align=right width=50 | ქვეყანა !style="background-color:#1e90ff; color:#FFFFFF; align=right width=200 | დაბადების თარიღი !style="background-color:#1e90ff; color:#FFFFFF; align=right width=220 | ყოფილი კლუბი |- !colspan=7 style="background-color:#1e90ff; color:#FFFFFF; align=right| მეკარეები |- |- bgcolor=#EFEFEF | 1 | [[ალექს მერეტი]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|1997|3|22|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[უდინეზე (საფეხბურთო კლუბი)|უდინეზე]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 14 | [[ნიკიტა კონტინი]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|1996|5|21|df=y}} | style="text-align:center;"| კლუბის აღზრდილი |- |- bgcolor=#EFEFEF | 32 | [[ვანია მილინკოვიჩ-სავიჩი]] | {{დროშანიშანი|სერბეთი}} | {{Birth date and age|1997|2|20|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ტორინო (საფეხბურთო კლუბი)|ტორინო]] |- !colspan=7 style="background-color:#1e90ff; color:#FFFFFF; align=right| მცველები |- |- bgcolor=#EFEFEF | 3 | [[მიგელ გუტიერესი]] | {{დროშანიშანი|ესპანეთი}} | {{Birth date and age|2001|7|27|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|ესპანეთი}} [[ჟირონა (საფეხბურთო კლუბი)|ჟირონა]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 4 | [[ალესანდრო ბონჯორნო]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|1999|6|6|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} ტრაპანი |- |- bgcolor=#EFEFEF | 5 | [[ჟუან ჟეზუსი]] | {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} | {{Birth date and age|1991|6|10|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[რომა (საფეხბურთო კლუბი)|რომა]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 13 | [[ამირ რაჰმანი]] | {{დროშანიშანი|კოსოვო}} | {{Birth date and age|1994|2|24|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ელას ვერონა (საფეხბურთო კლუბი)|ელას ვერონა]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 17 | [[მათიას ოლივერა]] | {{დროშანიშანი|ურუგვაი}} | {{Birth date and age|1997|10|31|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|ესპანეთი}} [[ხეტაფე (საფეხბურთო კლუბი)|ხეტაფე]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 22 | [[ჯოვანი დი ლორენცო]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|1993|8|4|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ემპოლი (საფეხბურთო კლუბი)|ემპოლი]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 30 | [[პასკუალე მაძოკი]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|1995|7|27|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} სალერნიტანა |- |- bgcolor=#EFEFEF | 31 | [[სემ ბეუკემა]] | {{დროშანიშანი|ნიდერლანდები}} | {{Birth date and age|1998|11|17|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ბოლონია (საფეხბურთო კლუბი)|ბოლონია]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 35 | [[ლუკა მარიანუჩი]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|2004|7|23|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ემპოლი (საფეხბურთო კლუბი)|ემპოლი]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 37 | [[ლეონარდო სპინაცოლა]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|1993|3|25|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[რომა (საფეხბურთო კლუბი)|რომა]] |- !colspan=7 style="background-color:#1e90ff; color:#FFFFFF; align=right| ნახევარმცველები |- |- bgcolor=#EFEFEF | 6 | [[ბილი გილმორი]] | {{დროშანიშანი|შოტლანდია}} | {{Birth date and age|2001|6|11|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|ინგლისი}} ბრაიტონ ენდ ჰოუვ ალბიონი |- |- bgcolor=#EFEFEF | 8 | [[სკოტ მაკტომინეი]] | {{დროშანიშანი|შოტლანდია}} | {{Birth date and age|1996|12|8}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|მანჩესტერ იუნაიტედი]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 11 | [[კევინ დე ბრეინე]] | {{დროშანიშანი|ბელგია}} | {{Birth date and age|1991|6|28|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|ინგლისი}} [[მანჩესტერ სიტი (საფეხბურთო კლუბი)|მანჩესტერ სიტი]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 26 | [[ანტონიო ვერგარა]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|2003|1|16}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} რეჯანა |- |- bgcolor=#EFEFEF | 68 | [[სტანისლავ ლობოტკა]] | {{დროშანიშანი|სლოვაკეთი}} | {{Birth date and age|1994|11|25}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|ესპანეთი}} [[სელტა (საფეხბურთო კლუბი)|სელტა]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 99 | [[ანდრე ზამბო-ანგისა]] | {{დროშანიშანი|კამერუნი}} | {{Birth date and age|1995|11|16}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|ესპანეთი}} [[ვილიარეალი (საფეხბურთო კლუბი)|ვილიარეალი]] |- !colspan=7 style="background-color:#1e90ff; color:#FFFFFF; align=right| თავდამსხმელები |- |- bgcolor=#EFEFEF | 7 | [[დავიდ ნერესი]] | {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} | {{Birth date and age|1997|3|3}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|ბენფიკა]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 9 | [[რომელუ ლუკაკუ]] | {{დროშანიშანი|ბელგია}} | {{Birth date and age|1993|5|13}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[რომა (საფეხბურთო კლუბი)|რომა]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 19 | [[რასმუს ჰოილუნდი]] | {{დროშანიშანი|დანია}} | {{Birth date and age|2003|02|04|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|მანჩესტერ იუნაიტედი]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 20 | [[ელიფ ელმასი]] | {{დროშანიშანი|ჩრდილოეთი მაკედონია}} | {{Birth date and age|1999|9|24}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ტორინო (საფეხბურთო კლუბი)|ტორინო]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 21 | [[მატეო პოლიტანო]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|1993|8|3}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|ინტერი მილანი]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 27 | [[ლორენცო ლუკა]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|2000|9|10}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} [[უდინეზე (საფეხბურთო კლუბი)|უდინეზე]] |- |- bgcolor=#EFEFEF | 69 | [[ჯუზეპე ამბროზინო]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|2003|9|10}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|იტალია}} ფროზინონე |- |- bgcolor=#EFEFEF | 70 | [[ნოა ლანგი]] | {{დროშანიშანი|ნიდერლანდები}} | {{Birth date and age|1999|6|17|df=y}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|ნიდერლანდები}} [[პსვ (საფეხბურთო კლუბი)|პსვ ეინდჰოვენი]] |- !colspan=7 style="background-color:#1e90ff; color:#FFFFFF; align=right| მთავარი მწვრთნელი |- |- bgcolor=#EFEFEF | | [[ანტონიო კონტე]] | {{დროშანიშანი|იტალია}} | {{Birth date and age|1969|7|31}} | style="text-align:center;"| {{დროშანიშანი|ინგლისი}} [[ტოტენჰემ ჰოტსპური (საფეხბურთო კლუბი)|ტოტენჰემ ჰოტსპური]] |- |} == პრეზიდენტები და მწვრთნელები == ''ქვემოთ მოცემულია „ნაპოლის“ პრეზიდენტების, მწვრთნელების და ტექნიკური დირექტორების სია კლუბის დაარსების დღიდან''.<ref>[https://web.archive.org/web/20140219021102/http://www.sscnapoli.it/static/content/Presidenti-21.aspx Tutti i presidenti da Ascarelli a De Laurentiis] / ''sscnapoli.it''</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140220160748/http://www.sscnapoli.it/static/content/Rose-storiche-25.aspx Le rose storiche del Napoli] / ''sscnapoli.it''</ref> <div style="float:left; width:100%; border:0; padding:0; margin-left:1em; margin-right:5px; margin-bottom:0; text-align:left;"> {{finestra|border=1px|col1=#007FFF|col2=#F8F8F8|col3=white|sfondo=|font-size=100%|titolo=პრეზიდენტები|contenuto= {{სვეტი-დასაწყისი}} {{სვეტი-2}} * 1926–1927 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ჯორჯო ასკარელი * 1927 ''ვაკანტური''<ref group="კომ.">პრეზიდენტის უფლებამოსილებას დროებით ახორციელებდა კომიტეტი შემდეგი შემადგენლობით: ემილიო რეალე, ეუჯენიო კოპოლა, გუსტავო ძინძარო, ელია და პიკეტი.</ref> შემდეგ {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ნიკოლა სანსანელი * 1927–1928 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} გუსტავო ძინძარო * 1928–1929 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ჯოვანი მარესკა * 1929–1930 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ჯორჯო ასკარელი * 1930–1931 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ჯოვანი მარესკა * 1931–1932 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ეუჯენიო კოპოლა * 1932–1936 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ვინჩენცო სავარეზე * 1936–1940 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} აკილე ლაურო, შემდეგ {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} გაეტანო დელ პეცო * 1940–1941 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ტომაზო ლეონეტი * 1941–1942 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ლუიჯი პიშიტელი * 1942–1943 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ანიბალე ფიენგა<ref>[https://web.archive.org/web/20140521163857/http://dlib.coninet.it/bookreader.php?&c=1&f=5116&p=3#page/3/mode/1up Comincia per il Napoli il campionato della riscossa - Breve intervista col neo presidente degli azzurri]</ref> * 1944 ''ვაკანტური'' * 1945 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ლუიჯი სკუოტო<ref group="კომ.">1945 წლის 19 იანვრიდან.</ref> შემდეგ {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ვინჩენცო სავარეზე<ref>1945 წლის 21 თებერვლიდან</ref> * 1945–1948 {{დროშანიშანი|იტალია}} პასკუალე რუსო<ref group="კომ.">1945 წლის 28 ოქტომბრიდან 1948 წლის 7 იანვრამდე.</ref> * 1948 ''ვაკანტური''<br /><small>('''უფლებამოსილების დელეგირება:'''{{დროშანიშანი|იტალია}} ვინჩენცო სავარეზე</small><ref group="კომ.">1948 წლის 7 იანვრიდან.</ref>)<br /><small>('''სპეციალური კომისარი:'''{{დროშანიშანი|იტალია}} ჯუზეპე მუსკარიელო</small><ref group="კომ.">მმართველი დირექტორი 1948 წლის 14 იანვრიდან და საგანგებო კომისარი 1948 წლის 29 იანვრიდან მირანტეს, ეჯიდიო მუსოლინოსა და ფრანჩესკო კაპუტოს კონტროლის ქვეშ.</ref>) * 1948–1951 {{დროშანიშანი|იტალია}} ეჯიდიო მუსოლინო [[File:Coppa Ali della vittoria.svg|10პქ]] * 1951–1952 {{დროშანიშანი|იტალია}} ალფონსო კუომო * 1952–1954 {{დროშანიშანი|იტალია}} აკილე ლაურო * 1954–1963 {{დროშანიშანი|იტალია}} ალფონსო კუომო [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] {{სვეტი-2}} * 1963–1964 {{დროშანიშანი|იტალია}} ლუიჯი სკუოტო * 1964–1967 {{დროშანიშანი|იტალია}} რობერტო ფიორე * 1967–1968 {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯოაკინო ლაურო * 1968–1969 {{დროშანიშანი|იტალია}} ანტონიო კორჩონე * 1969–1971 {{დროშანიშანი|იტალია}} კორადო ფერლაინო * 1971–1972 {{დროშანიშანი|იტალია}} ეტორე საკი * 1972–1983 {{დროშანიშანი|იტალია}} კორადო ფერლაინო [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] * 1983 {{დროშანიშანი|იტალია}} მარინო ბრანკაჩო * 1983–1993 {{დროშანიშანი|იტალია}} კორადო ფერლაინო [[File:Scudetto.svg|13პქ]] [[File:Scudetto.svg|13პქ]] [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] [[File:Supercoppa Italiana.svg|12პქ]] * 1993–1995 {{დროშანიშანი|იტალია}} ელენიო გალო * 1995–1996 ''ვაკანტური''<br /><small>('''საპატიო პრეზიდენტი:''' {{დროშანიშანი|იტალია}} ვინჩენცო შიანო დი კოლელა)</small> * 1997–1998 ''ვაკანტური''<br /><small>('''ადმინისტრატორი:''' {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯან მარკო ინოჩენტი)</small> * 1998–2000 ''ვაკანტური''<br /><small>('''ადმინისტრატორი:''' {{დროშანიშანი|იტალია}} ფედერიკო სკალინჯი)</small> * 2000–2002 {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯორჯო კორბელი * 2002–2004 {{დროშანიშანი|იტალია}} სალვატორე ნალდი * 2004 ''ვაკანტური''<br /><small>('''ადმინისტრატორი:''' {{დროშანიშანი|იტალია}} პაოლო ბელამიო)</small><br /><small>('''მმართველი:''' {{დროშანიშანი|იტალია}} ნიკოლა რაშიო)</small> * 2004– {{დროშანიშანი|იტალია}} აურელიო დე ლაურენტისი [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] [[File:Supercoppa Italiana.svg|12პქ]] [[File:Scudetto.svg|13პქ]] {{სვეტი-დასასრული}} }} </div> {{გასუფთავება}} <div style="float:left; width:100%; border:0; padding:0; margin-left:1em; margin-right:5px; margin-bottom:0; text-align:left;"> {{finestra|border=1px|col1=#007FFF|col2=#F8F8F8|col3=white|sfondo=|font-size=100%|titolo=მწვრთნელები და ტექნიკური დირექტორები|contenuto= {{სვეტი-დასაწყისი}} {{სვეტი-2}} * 1926–1927 {{დროშანიშანი|ავსტრია}} ანტონ კრეიცერი * 1927 {{დროშანიშანი|ავსტრია}} ბინო სკასა * 1927–1928 {{დროშანიშანი|ავსტრია}} ჟან შტაიგერი<br /><small>შემდეგ (''ტექნიკური კომისია:'' {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} მარიო არჯენტო, {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ფელიჩე სკანდონე და {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ჯოვანი ტერილე)</small><br />შემდეგ {{დროშანიშანი|უნგრეთი|1940}} ფერენც მოლნარი * 1928-1929 {{დროშანიშანი|ავსტრია}} კარლ ფიშერი * 1929 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ჯოვანი ტერილე * 1929–1935 {{დროშანიშანი|ინგლისი}} უილიამ გარბატი * 1935–1936 {{დროშანიშანი|უნგრეთი|1940}} კაროი ჩაპკაი * 1936–1938 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ანჯელო მატეა * 1938–1939 {{დროშანიშანი|უნგრეთი|1940}} ეუგენ პაიერი * 1939 ''ვაკანტური''<br /><small>(''ტექნიკური კომისია:'' {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ამედეო დ'ალბორა, {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} პაოლო იოდიჩე, {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ლუიჯი კასტელო, {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} აკილე პიჩინი, {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} [[ნერეო როკო]])</small><ref name=Improta>Mario Improta, Numeri Azzurri, Fratelli Frilli Editori, pagine 48 e 50</ref> * 1939–1940 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ადოლფო ბალონჩერი * 1940–1943 {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} ანტონიო ვოიაკი * 1943 {{დროშანიშანი|ბრაზილია|1889}} {{დროშანიშანი|იტალია|1861}} პაულო ინოჩენტი * 1945–1947 {{დროშანიშანი|ურუგვაი}} {{დროშანიშანი|იტალია}} რაფაელე სანსონე * 1947–1948 {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯოვანი ვეკინა * 1948 {{დროშანიშანი|იტალია}} არნალდო სენტიმენტი * 1948–1949 {{დროშანიშანი|იტალია}} ფელიჩე ბორელი * 1949 {{დროშანიშანი|იტალია}} ლუიჯი დე მანესი <small>(''მ.შ.'')</small> * 1949 {{დროშანიშანი|იტალია}} ვიტორიო მოზელე * 1949–1956 {{დროშანიშანი|იტალია}} ერალდო მონძელიო [[File:Coppa Ali della vittoria.svg|10პქ]] * 1956–1959 {{დროშანიშანი|იტალია}} ამედეო ამადეი * 1959 {{დროშანიშანი|იტალია}} ანიბალე ფროსი * 1959–1961 {{დროშანიშანი|იტალია}} ამედეო ამადეი * 1961 {{დროშანიშანი|პარაგვაი}} {{დროშანიშანი|იტალია}} ატილა სალუსტრო * 1961–1962 {{დროშანიშანი|იტალია}} ფიორავანტე ბალდი * 1962 {{დროშანიშანი|არგენტინა}} {{დროშანიშანი|იტალია}} ბრუნო პესაოლა [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] * 1962–1963 {{დროშანიშანი|არგენტინა}} {{დროშანიშანი|იტალია}} ბრუნო პესაოლა და {{დროშანიშანი|იტალია}} ერალდო მონძელიო <small>(ტექ. დირექტორი)</small> * 1963–1964 {{დროშანიშანი|იტალია}} რობერტო ლერიჩი * 1964 {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯოვანი მოლინო * 1964–1968 {{დროშანიშანი|არგენტინა}} {{დროშანიშანი|იტალია}} ბრუნო პესაოლა * 1968–1969 {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯუზეპე კიაპელა და კარლო პაროლა<ref>Gazzetta dello Sport, diverse edizioni del luglio 1968</ref> * 1969 {{დროშანიშანი|იტალია}} ეჯიდიო დი კოსტანძო * 1969–1973 {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯუზეპე კიაპელა * 1973–1976 {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} ლუის ვინისიო * 1976 {{დროშანიშანი|იტალია}} ალბერტო დელფრატი და {{დროშანიშანი|იტალია}} როსარიო რიველინო [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] * 1976–1977 {{დროშანიშანი|არგენტინა}} {{დროშანიშანი|იტალია}} ბრუნო პესაოლა * 1977–1978 {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯანი დი მარციო * 1978–1980 {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} ლუის ვინისიო * 1980 {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} {{დროშანიშანი|იტალია}} ანჯელო სორმანი {{სვეტი-2}} * 1980–1982 {{დროშანიშანი|იტალია}} რინო მარკეზი * 1982 {{დროშანიშანი|იტალია}} მასიმო ჯაკომინი * 1982–1983 {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯენარო რამბონე და {{დროშანიშანი|არგენტინა}} {{დროშანიშანი|იტალია}} ბრუნო პესაოლა <small>(ტექ. დირექტორი)</small> * 1983–1984 {{დროშანიშანი|იტალია}} პიეტრო სანტინი * 1984–1985 {{დროშანიშანი|იტალია}} რინო მარკეზი * 1985–1989 {{დროშანიშანი|იტალია}} ოტავიო ბიანკი [[File:Scudetto.svg|13პქ]] [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] * 1989–1991 {{დროშანიშანი|იტალია}} ალბერტო ბიგონი [[File:Scudetto.svg|13პქ]] [[File:Supercoppa Italiana.svg|12პქ]] * 1991–1992 {{დროშანიშანი|იტალია}} [[კლაუდიო რანიერი]] * 1992–1993 {{დროშანიშანი|იტალია}} ოტავიო ბიანკი * 1993–1994 {{დროშანიშანი|იტალია}} [[მარჩელო ლიპი]] * 1994 {{დროშანიშანი|იტალია}} ვინჩენცო გუერინი * 1994–1996 {{დროშანიშანი|იუგოსლავია}} ვუიადინ ბოშკოვი <small>(ტექ. დირექტორი)</small> * 1996–1997 {{დროშანიშანი|იტალია}} ლუიჯი სიმონი * 1997 {{დროშანიშანი|იტალია}} ვინჩენცო მონტეფუსკო * 1997 {{დროშანიშანი|იტალია}} ბორტოლო მუტი * 1997 {{დროშანიშანი|იტალია}} კარლო მაცონე * 1997–1998 {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯოვანი გალეონე * 1998 {{დროშანიშანი|იტალია}} ვინჩენცო მონტეფუსკო * 1998–1999 {{დროშანიშანი|იტალია}} რენცო ულივიერი * 1999 {{დროშანიშანი|იტალია}} ვინჩენცო მონტეფუსკო * 1999–2000 {{დროშანიშანი|იტალია}} ვალტერ ნოველინო * 2000 {{დროშანიშანი|ჩეხეთი}} ზდენეკ ზემანი * 2000–2001 {{დროშანიშანი|იტალია}} ემილიანო მონდონიკო * 2001–2002 {{დროშანიშანი|იტალია}} ლუიჯი დე კანიო * 2002 {{დროშანიშანი|იტალია}} ფრანკო კოლომბა * 2002–2003 {{დროშანიშანი|იტალია}} ფრანკო სკოლიო * 2003 {{დროშანიშანი|იტალია}} ფრანკო კოლომბა * 2003 {{დროშანიშანი|იტალია}} ანდრეა აგოსტინელი * 2003–2004 {{დროშანიშანი|იტალია}} ლუიჯი სიმონი * 2004–2005 {{დროშანიშანი|იტალია}} ჯან პიერო ვენტურა * 2005–2009 {{დროშანიშანი|იტალია}} ედოარდო რეჯა * 2009 {{დროშანიშანი|იტალია}} [[რობერტო დონადონი]] * 2009–2013 {{დროშანიშანი|იტალია}} ვალტერ მაძარი [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] * 2013–2015 {{დროშანიშანი|ესპანეთი}} [[რაფაელ ბენიტესი]] [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] [[File:Supercoppa Italiana.svg|12პქ]] * 2015–2018 {{დროშანიშანი|იტალია}} მაურიციო სარი * 2018–2019 {{დროშანიშანი|იტალია}} [[კარლო ანჩელოტი]] * 2019–2021 {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ჯენარო გატუზო]] [[File:Coccarda Coppa Italia.svg|15პქ]] * 2021–2023 {{დროშანიშანი|იტალია}} ლუჩანო სპალეტი [[File:Scudetto.svg|13პქ]] * 2023 {{დროშანიშანი|საფრანგეთი}} რუდი გარსია * 2023–2024 {{დროშანიშანი|იტალია}} ვალტერ მაძარი * 2024 {{დროშანიშანი|იტალია}} ფრანჩესკო კალცონა * 2024– {{დროშანიშანი|იტალია}} [[ანტონიო კონტე]] [[File:Scudetto.svg|13პქ]] {{სვეტი-დასასრული}} }} </div> {{გასუფთავება}} === სპონსორები და ეკიპირება === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !წლები !მწარმოებელი !სატიტულო სპონსორი |- |1978–1980 |rowspan=2|[[Puma SE|Puma]] |rowspan=1|''არა'' |- |1981–1982 |rowspan=2|Snaidero |- |1981–1981 |rowspan=3|NR |- |1982–1983 |rowspan=1|Cirio |- |1983–1984 |rowspan=1|Latte Berna |- |1984–1985 |rowspan=1|Linea Time |rowspan=1|Cirio |- |rowspan=1|1985–1988 |rowspan=2|NR |rowspan=1|Buitoni |- |1985–1991 |[[Mars, Incorporated|Mars]] |- |rowspan=1|1991–1994 |rowspan=1|[[Umbro]] |rowspan=1|Voiello |- |rowspan=1|1994–1996 |rowspan=2|[[Lotto]] |rowspan=1|Record Cucine |- |rowspan=1|1996–1997 |rowspan=1|Centrale del Latte di Napoli |- |rowspan=1|1997–1999 |rowspan=1|[[Nike]] |rowspan=1|Polenghi |- |rowspan=1|1999–2000 |rowspan=1|Nike |rowspan=1|Peroni |- |rowspan=1|2000–2003 |rowspan=1|[[Diadora]] |rowspan=1|Peroni |- |rowspan=1|2003–2004 |rowspan=1|Legea |rowspan=1|Russo Cicciano |- |rowspan=1|2004–2006 |rowspan=2|[[Kappa]] |rowspan=1| Sky Captain / Christmas in Love / Manuale d’amore / Mandi |- |rowspan=1|2005–2006 |rowspan=3|Lete |- |rowspan=1|2006–2009 |rowspan=1|Diadora |- |rowspan=1|2009–2011 |rowspan=3|Macron |- |rowspan=1|2011–2014 |rowspan=1|Lete / MSC Cruise (მხოლოდ ჩემპიონთა ლიგა და ევროპა ლიგა) |- |rowspan=1|2014 |rowspan=2|Lete-Pasta Garofalo (მხოლოდ ჩემპიონთა ლიგა და ევროპა ლიგა) |- |rowspan=1|2015 |rowspan=2|[[Kappa]] |} ==სტადიონები== [[ფაილი:Stadio San Paolo Serie A.jpg|thumb|right|260px|[[დიეგო არმანდო მარადონა (სტადიონი)|„დიეგო არმანდო მარადონა“]]]] კლუბის არსებობის მანძილზე „ნაპოლის“ საშინაო სტადიონი სულ 5 არენა იყო. * „არენაჩია“ ''(Stadio Militare dell'Arenaccia)'': 1926 წლიდან 1929 წლამდე * „არტურო კოლანა“ ''(Stadio Arturo Collana)'': 1929 წლიდან 1930 წლამდე; 1933 წლიდან 1934 წლამდე; 1942 წლიდან 1943 წლამდე; 1946 წლიდან 1949 წლამდე * „ასკარელი“ ''(Stadio Ascarelli)'': 1929 წლიდან 1930 წლამდე; 1934 წლიდან 1942 წლამდე * „დიეგო არმანდო მარადონა“ (სტადიონი „დიეგო არმანდო მარადონა“, 2020 წლამდე — „სან პაოლო“): 1959 წლიდან ===„დიეგო არმანდო მარადონა“=== „ნაპოლი“ „სან პაოლოს“ სტადიონზე 1959 წელს გადავიდა. არენა 54 726 მაყურებელს იტევს და ტევადობით მე-3 სტადიონია („[[სან სირო]]სა“ და „[[სტადიო ოლიმპიკო]]ს“ შემდეგ) [[იტალია]]ში. ეს იყო ერთ-ერთი არენა, რომელიც [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1990|1990 წლის მსოფლიო ჩემპიონატს]] მასპინძლობდა, სწორედ მასზე გაიმართა ნახევარფინალური მატჩი [[არგენტინის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|არგენტინასა]] და [[იტალიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|იტალიას]] შორის, რამაც შემდგომში გარკვეული გავლენა მოახდინა ნეაპოლიტანური კლუბის ისტორიაზე. 2020 წლის 4 დეკემბერს სტადიონს „დიეგო არმანდო მარადონა“ ეწოდა.<ref>[https://football-italia.net/official-stadio-diego-armando-maradona/ Official: Stadio Diego Armando Maradona] / ''football-italia.net''</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20201204220925/https://www.eurosport.ru/football/serie-a/2020-2021/story_sto8018927.shtml Стадион «Наполи» официально получил имя Диего Марадоны] / ''eurosport.ru''</ref> ==რეკორდები== ===ჩატარებული მატჩების მიხედვით=== „ნაპოლის“ მაისურით ჩატარებული მატჩების მიხედვით თანაკლუბელებს შორის პირველობას ინარჩუნებს სლოვაკი ნახევარმცველი [[მარეკ ჰამშიკი]] — 520 შეხვედრა ყველა ტურნირზე, ჰამშიკი ასევე ფლობს რეკორდს, როგორც ეროვნულ ლიგაში ჩატარებული მატჩების (408), ასევე უეფას შეჯიბრებებში ჩატარებული მატჩების (80) მიხედვითაც. ''{{updated|22 მაისი, 2022}}'' ''მხოლოდ სატურნირო მატჩები, შეცვლების ჩათვლით.''<ref name=napstatgen>{{cite web|title=Tutti i calciatori del Napoli|url=http://www.napolistat.it/calciatori/calciatori.htm|website=napolistat.it|accessdate=9 August 2014|language=Italian}}</ref><ref name=napgraf>{{cite web|title=SSC Napoli - I record dei giocatori|url=http://www.napoligrafia.it/sport/calcio/albo/recordGiocatori.htm|website=napoligrafia.it|accessdate=10 August 2014|language=Italian}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" !width=6%|№ !width=36%|მოთამაშე !width=12%|წელი !width=16%|ლიგა (სერია A) !width=6%|თასი !width=6%|უეფა !width=6%|სხვა !width=12%|ჯამში |- |1||style="text-align:left;"|{{flagicon|Slovakia}} {{sortname|მარეკ|ჰამშიკი}}||{{nowrap|2007&ndash;2019}}||'''408''' (408)||32||'''80'''||0||'''520''' |- |2||style="text-align:left;"|{{flagicon|Italy}} {{sortname|ჯუზეპე|ბრუსკოლოტი}}||1972&ndash;1988||387 (387)||'''96'''||26||2||'''511''' |- |3||style="text-align:left;"|{{flagicon|Italy}} {{sortname|ანტონიო|ჯულიანო}}||1962&ndash;1978||394 (355)||72||20||'''19'''||'''505''' |- |4||style="text-align:left;"|{{flagicon|Italy}} {{sortname|ლორენცო|ინსინიე}}||2009&ndash;2022||337 (337)||23||73||1||'''434''' |- |5||style="text-align:left;"|{{flagicon|Belgium}} {{sortname|დრის|მერტენსი}}||2013&ndash;2022||295 (295)||23||79||0||'''397''' |- |6||style="text-align:left;"|{{flagicon|Italy}} {{sortname|მორენო|ფერარიო}}||1977&ndash;1988||310 (310)||70||16||0||'''396''' |- |7||style="text-align:left;"|{{flagicon|ESP}} {{sortname|ხოსე|კალეხონი}}||{{nowrap|2013&ndash;2020}}||255 (255)||25||69||0||'''349''' |- |8||style="text-align:left;"|{{flagicon|Italy}} {{sortname|ჩირო|ფერარა}}||1984&ndash;1994||247 (247)||47||28||0||'''322''' |- |9||style="text-align:left;"|{{flagicon|Senegal}} {{sortname|კალიდუ|კულიბალი}}||2014&ndash;2022||236 (236)||17||64||0||'''317''' |- |10||style="text-align:left;"|{{flagicon|Italy}} {{sortname|კრისტიანი|მაჯო}}||2008&ndash;2018||223 (223)||21||47||0||'''307''' |} ===გატანილი ბურთების მიხედვით=== 2020 წლის 13 ივნისს, იტალიის თასის მატჩში [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|„ინტერნაციონალეს“]] წინააღმდეგ, ბელგიელმა [[დრის მერტენსი|დრის მერტენსმა]] „ნაპოლიში“ თავისი 122-ე გოლი გაიტანა და გახდა კლუბის ყველა დროის რეკორდსმენი გატანილი ბურთების მიხედვით. სულ კი მის ანგარიშზეა 148 გატანილი ბურთი ყველა ტურნირის ჩათვლით. ''{{updated|22 მაისი, 2022}}'' ''მხოლოდ სატურნირო მატჩები.''<ref name=napstatgen/><ref name=napgraf/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" !width=6%|№ !width=30%|მოთამაშე !width=12%|წელი !width=16%|ლიგა (სერია A) !width=6%|თასი !width=6%|უეფა !width=6%|სხვა !width=12%|ჯამში !width=6%|საშ. |- |1||style="text-align:left;"|{{flagicon|Belgium}} {{sortname|დრის|მერტენსი}}||{{nowrap|2013&ndash;2022}}||'''113''' (113)||7||'''28'''||0||'''148''' (397)||{{#expr: 148/397 round 3}} |- |2||style="text-align:left;"|{{flagicon|Italy}} {{sortname|ლორენცო|ინსინიე}}||2009&ndash;2022||96 (96)||8||18||0||'''122''' (434)||{{#expr: 122/434 round 3}} |- |3||style="text-align:left;"|{{flagicon|Slovakia}} {{sortname|მარეკ|ჰამშიკი}}||2007&ndash;2019||100 (100)||5||16||0||'''121''' (520)||{{#expr: 121/520 round 3}} |- |4||style="text-align:left;"|{{flagicon|Argentina}} {{sortname|დიეგო|მარადონა}}||1984&ndash;1991||81 (81)||'''29'''||5||0||'''115''' (259)||{{#expr: 115/259 round 3}} |- |5||style="text-align:left;"|{{flagicon|Paraguay}} {{flagicon|Italy}} {{sortname|ატილა | სალუსტრო}}||1926&ndash;1937||106 (78)||1||0||1||'''108''' (266)||{{#expr: 108/266 round 3}} |- |6||style="text-align:left;"|{{flagicon|Uruguay}} {{sortname|ედინსონი|კავანი}}||2010&ndash;2013||78 (78)||7||19||0||'''104''' (138)||{{#expr: 104/138 round 3}} |- |7||style="text-align:left;"|{{flagicon|Italy}} {{sortname|ანტონიო|ვოიაკი}}||1929&ndash;1935||102 (102)||0||0||1||'''103''' (194)||{{#expr: 103/194 round 3}} |- |8||style="text-align:left;"|{{flagicon|Brazil}} {{flagicon|Italy}} {{sortname|ჟოზე|ალტაფინი}}||1965&ndash;1972||71 (71)||11||0||'''15'''||'''97''' (234)||{{#expr: 97/234 round 3}} |- |9||style="text-align:left;"|{{flagicon|Brazil}} [[კარეკა]]||1987&ndash;1993||73 (73)||15||8||0||'''96''' (221)||{{#expr: 96/221 round 3}} |- |10||style="text-align:left;"|{{flagicon|Argentina}} {{sortname|გონსალო|იგუაინი}}||2013&ndash;2016||71 (71)||3||15||2||'''91''' (149)||{{#expr: 91/149 round 3}} |- |11||style="text-align:left;"|{{flagicon|ESP}} {{sortname|ხოსე|კალეჰონი}}||2013&ndash;2020||64 (64)||6||12||0||'''82''' (349)||{{#expr: 82/349 round 3}} |- |12||style="text-align:left;"|{{flagicon|Italy}} {{sortname|ჯუზეპე|სავოლდი}}||1975&ndash;1979||55 (55)||19||3||0||'''77''' (165)||{{#expr: 77/165 round 3}} |- |rowspan=2|13||style="text-align:left;"|{{flagicon|Brazil}} {{sortname|ლუის|ვინისიო}}||1955&ndash;1960||69 (69)||3||0||0||'''70''' (155)||{{#expr: 70/155 round 3}} |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Brazil}} [[კანე]] ||1962&ndash;1975||56 (56)||4||0||10||'''70''' (254)||{{#expr: 70/254 round 3}} |- |15||style="text-align:left;"|{{flagicon|SWE}} {{sortname|ჰანს|იეპსონი}}||1952&ndash;1956||51 (51)||0||0||10||'''51''' (112)||{{#expr: 51/112 round 3}} |} ==გალერეა== <gallery mode="packed"> 19870510 sanpaolo.jpg|<ref group="კომ.">პირველი „სკუდეტო“ — „ნაპოლის“ გულშემატკივრები ზეიმობენ გუნდის პირველ „სკუდეტოს“ 1987 წლის მაისში.</ref> NapoliUltras1.jpg|<ref group="კომ.">„ნაპოლის“ გულშემატკივრები „სან პაოლოს“ სტადიონზე.</ref> Maradona napoli uefa cup.jpg|<ref group="კომ.">[[დიეგო მარადონა]] თანაკლუბელებთან ერთად ზეიმობს უეფას თასის მოგებას „შტუტგარტის“ დამარცხების შემდეგ, 1989 წლის მაისი.</ref> Champions Napoli.jpg|<ref group="კომ.">„ნაპოლი“ 2014 წლის იტალიის სუპერთასის მოგებას აღნიშნავს.</ref> Hamsik 2016.jpg|<ref group="კომ.">[[მარეკ ჰამშიკი]] — კლუბის ყველა დროის რეკორდსმენი „ნაპოლის“ მაისურით ჩატარებული მატჩების მიხედვით.</ref> Mertens 2018 (cropped).jpg|<ref group="კომ.">[[დრის მერტენსი]] — კლუბის ყველა დროის რეკორდსმენი გატანილი ბურთების მიხედვით.</ref> </gallery> == ბიბლიოგრაფია == {{Refbegin}} * Gianni Nicolini, La storia del Napoli, Editrice Italiana Roma, 1967. * Elio Tramontano, Da Sallustro a Maradona: 90 anni di storia del Napoli, Napoli, Edizioni Meridionali, 1984. * Francesco Caremani, Napoli 2000 - l'album azzurro dalle origini a oggi, Genova, Sagep, 2000, ISBN 88-7058-799-1. * Amalia Signorelli, Cultura popolare a Napoli e in Campania nel Novecento, Napoli, Guida Editori, 2002, ISBN 978-88-7188-643-5. * Almanacco illustrato del Calcio 2003, Edizioni Panini, 2003. * Giuseppe Pacileo, Pietro Gargano, 80 anni di passione - La storia del Napoli dal 1926 al 2006, Napoli, Il Mattino, 2006. * Piergiorgio Renna, Il football a Napoli, Cassino, Idea Stampa, 2008, ISBN 978-88-902324-3-5. * Enrico Varriale, Napoli 8½ - Il film degli 85 anni d'amore tra la città e la sua squadra, Bologna, Minerva Edizioni, 2011, ISBN 978-88-7381-381-1. * Giampaolo Materazzo, Dario Sarnataro, 1001 storie e curiosità sul grande Napoli che dovresti conoscere, Roma, Newton Compton editori, 2013, ISBN 978-88-541-5973-0. * Almanacco illustrato del Calcio 2014, Panini Edizioni, 2014. {{Refend}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons category|S.S.C. Napoli|ნაპოლი}} * {{Official website|http://www.sscnapoli.it/}} * [https://web.archive.org/web/20180120091239/http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/teams/napoli ნაპოლი] — [[სერია A]] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50136/profile/index.html ნაპოლი] * [https://web.archive.org/web/20180615043822/https://www.fifa.com/live-scores/clubs/club=italy-napoli-2147481899/index.html ნაპოლი] {| width="800" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 85%;" border="1" cellspacing="0" |- bgcolor="#c2d2e5" ! scope=col | სოციალური ქსელები |- ! scope=row |[https://www.facebook.com/SSCNapoli Facebook] · [https://www.instagram.com/officialsscnapoli/ Instagram] · [https://twitter.com/sscnapoli Twitter] · [https://twitter.com/sscnapoliES Twitter] (esp) · [https://twitter.com/en_sscnapoli Twitter] (eng) · [https://twitter.com/sscnapoli_br Twitter] (por) · [https://web.archive.org/web/20230208075257/https://www.snapchat.com/add/sscnsnap Snapchat] |} {| width="800" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 85%;" border="1" cellspacing="0" |- bgcolor="#c2d2e5" ! scope=col | თემატური საიტები |- ! scope=row |[https://www.euro-football.ru/team/Napoli/history euro-football.ru] · [https://www.footballdatabase.eu/en/club/team/232 FootballDatabase.eu] · [https://int.soccerway.com/teams/wd/wd/1270/ Soccerway] · [https://www.transfermarkt.co.uk/-/startseite/verein/6195 Transfermarkt] · [https://www.legaseriea.it/it/serie-a/squadre/napoli Serie A] |} {| width="800" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 85%;" border="1" cellspacing="0" |- bgcolor="#c2d2e5" ! scope=col | ვიდეო |- ! scope=row |[https://www.tiktok.com/@sscnapoli TikTok] · [https://www.youtube.com/@sscnapoli/videos YouTube] |} ==კომენტარები== {{Reflist|group=კომ.}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{იტალიის სერია A}} {{უეფა-ს ევროპა ლიგის გამარჯვებულები}} {{ნაპოლის შემადგენლობა}} [[კატეგორია:ნაპოლი (საფეხბურთო კლუბი)]] [[კატეგორია:იტალიის საფეხბურთო კლუბები]] jj91a5xtzl5xe85zm9bmurzy9x3snau 0 102376 5405473 4957774 2026-06-02T06:27:20Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405473 wikitext text/x-wiki {{სტილი}} {{ცხოვრება ნიკარაგუაში}} '''ნიკარაგუის ტურიზმის''' ზრდას დღესდღეობით მომეტებული ყურადღება ეთმობა და იგი ეროვნული ეკონომიკის რიგით მეორე მნიშვნელოვანი დარგია. ნიკარაგუის პრეზიდენტმა, [[დანიელ ორტეგა]]მ მიაპყრო ყურადღება ტურიზმის განვითარებას სიღარიბის დასაძლევად. ტურიზმის განვითარება ხელს უწყობს აგრარული სექტორის, ვაჭრობისა და ფინანსების ზრდას. ==ისტორია== [[ნიკარაგუის რევოლუცია|ნიკარაგუის რევოლუციის]] დროს [[1980]]-იან წლებში, როდესაც ქვეყანაში პოლიტიკური არასტაბილურობა იყო, ნიკარაგუა ვერ იქნებოდა ტურისტებისთვის მიმზიდველი ადგილი და ამიტომ იმ პერიოდში ტურიზმი დაქვეითების გზაზე იდგა. თუმცა ბოლო პერიოდში მას იმდენად დიდი ყურადღება მიექცა, რომ ქვეყნის ეკონომიკის სიდიდით მეორე დარგია. ასეთი წინსვლა განაპირობა იმან, რომ ბოლო შვიდი წლის განმავლობაში 70 %-ით გაიზარდა, ყოველწლიურად კი 10-16 %-მდე იზრდება. ნიკარაგუა ცნობილია თავისი პეიზაჟებით, ფლორით, ფაუნით, ველური სამყაროთი, კულტურით, სანაპიროებით, და რა თქმა უნდა ტბებითა და ვულკანებით. ნიკარაგუული ტელეარხის Canal 2 -ის ცნობით ტურისტებს ნიკარაგუაში იზიდავს სანაპიროები, ძველი არქიტექტურა, ეკოტურიზმი და აგროტურიზმი ჩრდილოეთ ნიკარაგუაში. ==ტურიზმი== [[ნიკარაგუა]]ს [[2005]] წელს 803 933 ტურისტი სტუმრობდა. ეს მაჩვენებელი გაუმჯობესებულია [[2002|2002 წლის]] მაჩვენებლებთან შედარებით, როდესაც ქვეყანაში 579 165 ტურისტი ესტუმრა. ტურიზმის შემოსავალი 240 მილიონ აჭარბებს. ტურისტების უმეტესობა ჩამოდის [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ-დან]], [[ევროპა|ევროპიდან]], [[ცენტრალური ამერიკა|ცენტრალური]] და [[სამხრეთ ამერიკა|სამხრეთ]] ამერიკიდან. ნიკარაგუის ტურიზმის სამინისტროს ინფორმაციით კოლონიური არქიტექტურით განთქმული ქალაქი [[გრანადა (ნიკარაგუა)|გრანადა]] ტურისტებს განსაკუთრებით იზიდავთ. ასევე ქალაქები [[ლეონი (ნიკარაგუა)|ლეონი]], მასაია, ომეტეპეს კუნძული, ვულკანი მომობაჩო. ნიკარაგუაში ჩასულ ტურისტებს განსაკუთრებით ეკოტურიზმი და სერფინგი იზიდავთ. [[ფაილი:Corn Island.jpg|220px|thumb|მარცვლეულის კუნძულების პანორამა]] მარცვლეულის კუნძულები ასევე იზიდავს ტურისტებს. კუნძულები მდებარეობენ [[კარიბის ზღვა]]ში, ქალაქ ბლუეფილდის სანაპიროდან 70 კმ-ის მოშორებით. ეს კუნძულები ლოს ანჯელეს თაიმსმა "ტროპიკულ სამოთხედ' მონათლა. [[2000]] წლის იანვრიდან სან ხუან დელ სურში ფუნქციონირებს ნავმისადგომები ტურისტების მისაღებად. ნიკარაგუა ტურისტებისთვის შედარებით უსაფრთხო ქვეყანაა. ინტერპოლისა და სხვა წყაროებზე დაყრდნობით ნიკარაგუაში ყველაზე ნაკლები დანაშაული ხდება ცენტრალური ამერიკის სხვა ქვეყნებთან შედარებით. წელიწადში ყოველს 100 000 კაცზე 12 დანაშაული ხდება საშუალოდ. ნიკარაგუას გააჩნია ცენტრალურ ამერიკაში ყველაზე დიდი ტბა. ასევე ჩიტების 700 სახეობა და ბუნების პირველქმნილი სილამაზის მიუხედავად, ნიკარაგუაში რეგიონის ქვეყნებთან შედარებით ყველაზე ცოტა ადამიანი ჩადის. ==სოფლისა და სათემო ტურიზმი== CECOCAFEN არის ყავის მწარმოებელი ორგანიზაცია, რომელიც მართავს სასოფლო ტურიზმს ჩრდილოეთ ნიკარაგუაში. ამ პროექტს მხარს უჭერს ლუთერანთა მსოფლიო ფონდი. ორგანიზაცია დაარსდა [[1997]] წელს. ასეთი სახის ტურიზმი საშუალებას აძლევს გლეხებს მიიღონ მეტი ყავის მოსავალი და გაზარდონ შემოსავალი. ტურისტებს საშუალებას ეძლევათ ესტუმრონ ყავის პლანტაციებს, გაეცნონ აღნიშნული კულტურის მოვლას, სპეციფიკას და ისიც შეუძლიათ, რომ ერთი ღამით იცხოვრონ ფერმაში. ==ეკოლოგიური ტურიზმი== [[ფაილი:ometepe nic.jpg|thumb|240px|right|ტურისტების საყვარელი ადგილი ომეტეპეს კუნძული თავის ვულკანებით: კონცეფციონითა და მადერასით]] ეკოტურიზმი არის ეკოლოგიურად სუფთა და უსაფრთხო საშუალება თავსაწიერის გასაფართოებლად. ტურიზმის ეს სახეობა დიდ ყურადღებას უთმობს ადგილობრივ კულტურას, ბუნებასა და მოგზაურობას. ნიკარაგუაში ეკოტურიზმი წლითი წლამდე იზრდება. ნიკარაგუის საპირწონედ ქვეყანაში ბევრია ეკოტურიზმისთვის შესაფერი ადგილები, რაც ტურისტული მარშრუტების სიუხვეზეც აისახება. ქვეყანას გააჩნია სამი ძირითადი ეკორეგიონი: წყნარი, ცენტრალური და ატლანტიკის, რომლებზეც გადაჭიმულია ვულკანები, ტროპიკული ტყეები. ნიკარაგუაში არის 78 დაცული ტერიტორია. რომელიც მოიცავს ტერიტორიის 20 % და ასევე მსოფლიო მრავალფეროვნების 7 %-ს. ნიკარაგუის ტერიტორიაზე არის ბოსავას ნაკრძალი, რომელიც სიდიდით მეორე ტროპიკული ტყეა ლათინურ ამერიკაში. ტბა ნიკარაგუა განსაკუთრებით იზიდავს დამსვენებლებს მის შუაგულში კუნძულ ომეტეპეს ვულკანებით. ნიკარგუის მნიშვნელოვანი ბუნებრივი ნაკრძალი — ''ინდიო მაისის'' ნაკრძალი, რომელიც აერთიანებს იმაზე მეტ რაოდენობას ხეებისას, ჩიტებისას და მწერებისას, ვიდრე მთელს ევროპაშია. ==საერთაშორისო ტურისტული ურთიერთობა== ===საერთაშორისო აეროპორტები=== {{main|ნიკარაგუის აეროპორტების სია}} [[ფაილი:Sandino International Airport.jpg|right|240px|thumb|[[აუგუსტო სანდინოს საერთაშორისო აეროპორტი]]. რეკონსტრუქციის შემდეგ, არის ყველაზე თანამედროვე არქიტექტურის მქონე აეროპორტი ცენტრალურ ამერიკაში ]] ნიკარაგუას აქვს ერთადერთი საერთაშორისო აეროპორტი აუგუსტო სანდინოს აეროპორტი, რომელიც მდებარეობს [[მანაგუა]]ში. ===ვიზა=== ტურისტები [[ავღანეთი]]დან, [[ალბანეთი]]დან, [[ანგოლა|ანგოლი]]დან, [[ბოსნია და ჰერცეგოვინა]]დან, [[კამერუნი]]დან, [[სომხეთი]]დან, [[ჩინეთი]]დან, [[კოლუმბია|კოლუმბიიდან]], [[კუბა|კუბიდან]], [[დომინიკელთა რესპუბლიკა|დომინიკის რესპუბლიკიდან]], [[ეგვიპტე|ეგვიპტიდან]], [[ეკვადორი]]დან, [[განა]]დან, [[ჰაიტი]]დან, [[ინდოეთი]]დან, [[ერაყი]]დან, [[იორდანია|იორდანიიდან]], [[კენია|კენიიდან]], [[სამხრეთ კორეა|სამხრეთ კორეიდან]], [[ლიბანი]]დან, [[ლიბერია|ლიბერიიდან]], [[მალი]]დან, [[მოზამბიკი]]დან, [[ნეპალი]]დან, [[ნიგერია|ნიგერიიდან]], [[პაკისტანი]]დან, [[პალესტინის ეროვნული ადმინისტრაცია|პალესტინის ეროვნული ადმინისტრაციიდან]], [[პერუ]]დან, [[რუმინეთი]]დან, [[სერბეთი]]დან, [[მონტენეგრო]]დან, [[სიერა-ლეონე]]დან, [[სომალი]]დან, [[შრი ლანკა|შრი ლანკიდან]], [[სუდანი]]დან, [[სირია|სირიიდან]], [[ვიეტნამი]]დან და [[იემენი]]დან ნიკარაგუაში ჩასასვლელად საჭიროა ვიზა. სხვა ქვეყნის მოქალაქეებს საჭიროა ჰქონდეთ ''ტურისტული ბარათი'' ($10), რომელიც ჩაფრენიდან ერთი თვის განმავლობაში ძალაშია. რა თქმა უნდა ძალაში მყოფ პასპორტთან ერთად და ჩასვლის გადასახადი $32-ის ოდენობის. ==ტურისტებს იზიდავთ== ===ვულკანები=== [[ფაილი:CerroNegroSS.jpg|thumb|left|ქვიშაზე ციგურაობა ვულკან სერო ნეგროზე]] ნიკარაგუას უწოდებენ "ნულკანებისა და ტბების ქვეყანას" არაერთი ტბის, ლაჟვარდოვანი ლაგუნებისა და ვულკანების ჯაჭვის გამო, წყნარი ოკეანის სანაპიროს გასწვრივ ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან რომ კვეთენ ქვეყანას. დღეს 50-დან 7 ვულკანი არის მხოლოდ მოქმედი. ამ ვულკანების უმეტესობა იზიდავს დამსვენებლებს ალპინიზმით, სასეირნოდ თუ კრატერში ჩამდგარ ტბაში საცურაოდ. ორივე ჩამქრალი და მოქმედი ვულკანების დაპყრობა შეიძლება. ყველაზე მეტად პოპულარული ვულკანებია მასაია, მომოტომბო, მომბაჩო, კოსიგუინა, მადერასი და კონცეფციონი. აპოიოს ლაგუნა წარმოიქმნა აპოიოს ვულკანის ამოფრქვევის შედეგად 23 000 წლის წინ. მან დატოვა 7 კმ-ის დიამეტრის კრატერი, რომელიც დროთა განმავლობაში წყლით ამოივსო. ტბა შემოსაზღვრულია კრატერის ძველი კედლებით. ტბის ნაპირებზე ჩამწკრივებულია რესტორნები და შესაძლებელია ნაოსნობაც. დამსვენებლებს შორის ასევე პოპულარული ადგილია 365 კუნძულის არქიპელაგი, რომელსაც გრანადის პატარა კუნძულებს უწოდებენ. 364 კუნძული შეიქმნა მაშინ, როდესაც ვულკანი მომბაჩო ამოიფრქვა. კუნძულების სანახავად მოდიან, როგორც ადგილობრივი დამსვენებლები, ისე უცხოელი ტურისტები. კუნძულები ერთმანეთისგან განირჩევიან მოცულობით და მათზე 1200 ადამიანი სახლობს, ძირითადად მეთევზეობას მისდევენ. ==პოპულარული მიმართულებები== ==იხილეთ აგრეთვე== *[[ნიკარაგუის ველური სამყარო]] **[[ნიკარაგუის დაცული ტერიტორიები]] *[[ნიკარაგუის ეკონომიკა]] **[[ნიკარაგუის მუზეუმები]] ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.intur.gob.ni INTUR.gob.ni] * [http://www.sanjuansurf.com San Juan del Sur Surfing]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.vianica.com ViaNica.com] * {{es icon}}[http://www.eluniversal.com.mx/articulos/38292.html ElUniversal.com.mx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614184610/http://www.eluniversal.com.mx/articulos/38292.html |date=2010-06-14 }} * {{es icon}}[http://www.grupoese.com.ni/2007/mar/30/alternativatur.htm Alternativas al Turismo de Sol y Playa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007044434/http://www.grupoese.com.ni/2007/mar/30/alternativatur.htm |date=2007-10-07 }} * [http://www.springbreaknicaragua.com Ideas for tourists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821090205/http://www.springbreaknicaragua.com/ |date=2009-08-21 }} [[კატეგორია:ნიკარაგუის ტურიზმი]] [[კატეგორია:ნიკარაგუის ეკონომიკა]] [[კატეგორია:ნიკარაგუა]] gbh08cjz0bjke60k7tkh5mqhk2xpvwi 0 121809 5405194 5404996 2026-06-01T14:24:41Z Surprizi 14671 /* სხვა ფენები */ 5405194 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> [[დედამიწა|დედამიწის]] [[ჰაერი]]ს გარსი. შედგება [[აზოტი]]ს (78 %), [[ჟანგბადი]]ს (21 %), [[ნახშირორჟანგი]]ს (0,03 %), [[ინერტული აირები]]ს, წყლის ორთქლის, მტვრისა და მიკროორგანიზმებისაგან. ატმოსფეროს სისქე 3000 კილომეტრია. აქ გამოიყოფა 5 ფენა: [[ტროპოსფერო]] – 7-18 კმ; [[სტრატოსფერო]] – 50 კმ-მდე; [[მეზოსფერო]] – 85 კმ-მდე; [[თერმოსფერო]] – 300 კმ; 600-1000კმ-ის ზემოთ კი [[ეგზოსფერო]]ა. 50 კმ სიმაღლეზე, [[ოზონი]]ს კონცენტრაცია შეინიშნება ([[ოზონსფერო]]). ატმოსფერო დედამიწაზე სიცოცხლის არსებობის უმთავრესი პირობაა. მისი ქვედა საზღვარი დედამიწის ზედაპირია, ხოლო ზედა პირობითად 2000-3000 კილომეტრამდე ვრცელდება. ასეთ სიმაღლეზე ჰაერი ძალზე გაიშვიათებულია. ატმოსფეროს ჰაერი ძირითადად ორი აირისგან - [[აზოტი]]სა (78%) და [[ჟანგბადი]]საგან (21%)შედგება. გარდა ამისა,ჰაერში გაბნეულია ნახშიროჟანგი (1%-ზე ნაკლები,არგონი და სხვა). როგორც ცნობილია, ჟანგბადის გარეშე სუნთქვა, წვა, ლპობა; ნახშიროჟანგის გარეშე კი - ორგანულ ნივთიერებათა წარმოქმნა შეუძლებელია. ატმოსფერო შეიცავს აგრეთვე წყლის ორთქლს, მტვერს, ყინულის კრისტლებს. დედამიწის ატმოსფერო ვერტიკალური მიმართულებით მკაფიოდ გამოხატული ფენებისაგან შედგება. ქვედა ფენას, რომლის სისქე პოლარულ განედებში დაახლოებით 8–10 კმ-ია, ხოლო ეკვატორთან — 16-18 კმ, უწოდებენ [[ტროპოსფერო]]ს. ამ ფენაში მიმდინარეობს ამინდის ცვლილუბები, წარმოიშობა ჰაერის აღმავალი და დამავალი დინებები, ხდება ღრუბლების ფორმირება, ეცემა ჰაერის ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად (საშუალოდ 6°-ით 1 კმ-ზე). დედამიწის ზედაპირთან მიმდებარე თხელ ფენას ატმოსფეროს მიწისპირა ფენა ჰქვია. ტროპოსფერო მის ზემოთ მდებარე ფენისაგან გამოყოფილია გარდამავალი ფენით, რომელსაც [[ტროპოპაუზა]] ეწოდება. ამ ფენაში ტემპერატურა = 190–200 K. აქედან დაახლოებით 55 კმ სიმაღლემდე ვრცელდება [[სტრატოსფერო]], რომელიც თითქმის ყოველთვის უღრუბლო და შედარებით წყნარია. 50 კმ-იდან 80 კმ-მდე ფენას ეწოდება [[მეზოსფერო]], ხოლო 80 კმ ზემოთ — [[თერმოსფერო]], რომელშიც ტემპერატურა ძლიერ იზრდება სიმაღლის მიხედვით და დაახლოებით 1000 კმ სიმაღლეზე 1000 K^K-ზე მეტია. მას [[იონოსფერო]]საც უწოდებენ, ვინაიდან იგი იონიზირებულია. კიდევ უფრო ზემოთ [[ეგზოსფერო]]ა, რომელიც თანდათან [[პლანეტათშორისი სივრცე|პლანეტათშორის სივრცეში]] გადადის. ატმოსფეროს უდიდესი მნიშვნელობა აქვს დედამიწაზე სიცოცხლის არსებობისათვის. [[აირი]]ს ფენები დედამიწის ზედაპირზე არ უშვებს [[მეტეორი]]ტებს, ოზონის ეკრანი იცავს გამოსხივებისაგან, ჟანგბადის გარეშე წარმოუდგენელია სუნთქვა და წვა. ნახშირორჟანგი სითბური ეკრანია, ის იკავებს დედამიწისგან გამოსხივებულ სითბოს და გამოიყენება მცენარეების მიერ [[ფოტოსინთეზი]]სათვის. წყლის ორთქლი უზრუნველყოფს ნალექების წარმოშობას, მტვრის ნაწილაკები კი წარმოადგენს წყლის ორთქლის კონდენსაციის უმცირეს ბირთვებს. == ატმოსფერული წნევა == ატმოსფერული წნევა - ეს არის ჰიდროსტატიკური ნწევა, რომელიც აწვება ყველა მის ქვეშ მყოფ სხეულს. ატმოსფერული წნევა იქმნება დედამიწის მიერ ჰაერის გრავიტაციული მიზიდულობით. მიზიდულობის საზომი ერთეული განისაზღვრება 101325 პა(პასკალი) ან ვერცხლისწყლის მილის 760 ერთეულით. ატმოსფეროს წნევა სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] gyl7q3gcb2hjbwszc4nt4ks5ko2l909 5405200 5405194 2026-06-01T14:39:26Z Surprizi 14671 /* სხვა ფენები */ 5405200 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 mmHg).[5]: 257  ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს 5.1480×1018 კგ-ს (1.13494×1019 ფუნტი),[80] რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,[5]: ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე (50 მილი) სიმაღლეებისთვის.[81] თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.[81] დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:[82] *50% 5.6 კმ-ზე (18,000 ფუტი) ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე (52,000 ფუტი) ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე (62 მილი; 330,000 ფუტი) ნაკლებია, რაც კარმანის ხაზია. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე (29,029 ფუტი) მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე (30,000 და 38,000 ფუტი) მანძილზე დაფრინავენ,[83] სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს (115,000 ფუტი) აღწევს;[84] ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს (354,300 ფუტი) მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.[38] ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,[35] თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,[40] იონოსფეროს F-ფენაში,[5]: 271 , სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.[40] მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.[85] == ატმოსფერული წნევა == ატმოსფერული წნევა - ეს არის ჰიდროსტატიკური ნწევა, რომელიც აწვება ყველა მის ქვეშ მყოფ სხეულს. ატმოსფერული წნევა იქმნება დედამიწის მიერ ჰაერის გრავიტაციული მიზიდულობით. მიზიდულობის საზომი ერთეული განისაზღვრება 101325 პა(პასკალი) ან ვერცხლისწყლის მილის 760 ერთეულით. ატმოსფეროს წნევა სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] illf89upe95q33royhm9s4jrh25qxq2 5405201 5405200 2026-06-01T14:42:47Z Surprizi 14671 /* ატმოსფერული წნევა */ 5405201 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 mmHg).[5]: 257  ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს 5.1480×1018 კგ-ს (1.13494×1019 ფუნტი),[80] რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,[5]: ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე (50 მილი) სიმაღლეებისთვის.[81] თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.[81] დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:[82] *50% 5.6 კმ-ზე (18,000 ფუტი) ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე (52,000 ფუტი) ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე (62 მილი; 330,000 ფუტი) ნაკლებია, რაც კარმანის ხაზია. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე (29,029 ფუტი) მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე (30,000 და 38,000 ფუტი) მანძილზე დაფრინავენ,[83] სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს (115,000 ფუტი) აღწევს;[84] ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს (354,300 ფუტი) მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.[38] ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,[35] თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,[40] იონოსფეროს F-ფენაში,[5]: 271 , სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.[40] მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.[85] ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით}} {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.[35] ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.[86] ====ხმის სიჩქარე==== {{მთავარი|ხმის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ხმის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ხმის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.[87] მაგალითად, ზღვის დონეზე ხმის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ხმის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.[88] ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია (1.29 გ/ლ, 0.00129 გ/სმ3).[5]: 257  სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.[89] თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.[90] ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5×1015) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს 5.1480×1018 კგ-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან 1.5×1015 კგ, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია 1.27×1016 კგ-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა - 5.1352 ±0.0003×1018 კგ-ად“.[91] == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] hipl1qa9h1kd5z41qpmkh7j4124sr8v 5405202 5405201 2026-06-01T14:43:06Z Surprizi 14671 /* ტემპერატურა */ 5405202 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 mmHg).[5]: 257  ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს 5.1480×1018 კგ-ს (1.13494×1019 ფუნტი),[80] რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,[5]: ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე (50 მილი) სიმაღლეებისთვის.[81] თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.[81] დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:[82] *50% 5.6 კმ-ზე (18,000 ფუტი) ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე (52,000 ფუტი) ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე (62 მილი; 330,000 ფუტი) ნაკლებია, რაც კარმანის ხაზია. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე (29,029 ფუტი) მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე (30,000 და 38,000 ფუტი) მანძილზე დაფრინავენ,[83] სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს (115,000 ფუტი) აღწევს;[84] ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს (354,300 ფუტი) მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.[38] ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,[35] თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,[40] იონოსფეროს F-ფენაში,[5]: 271 , სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.[40] მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.[85] ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.[35] ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.[86] ====ხმის სიჩქარე==== {{მთავარი|ხმის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ხმის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ხმის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.[87] მაგალითად, ზღვის დონეზე ხმის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ხმის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.[88] ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია (1.29 გ/ლ, 0.00129 გ/სმ3).[5]: 257  სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.[89] თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.[90] ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5×1015) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს 5.1480×1018 კგ-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან 1.5×1015 კგ, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია 1.27×1016 კგ-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა - 5.1352 ±0.0003×1018 კგ-ად“.[91] == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] dsockaq2q7tr2sd5qw217e28odhdkf3 5405203 5405202 2026-06-01T14:44:24Z Surprizi 14671 /* ფიზიკური თვისებები */ 5405203 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 mmHg).[5]: 257  ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს 5.1480×1018 კგ-ს (1.13494×1019 ფუნტი),[80] რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,[5]: ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე (50 მილი) სიმაღლეებისთვის.[81] თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.[81] დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:[82] *50% 5.6 კმ-ზე (18,000 ფუტი) ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე (52,000 ფუტი) ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე (62 მილი; 330,000 ფუტი) ნაკლებია, რაც კარმანის ხაზია. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე (29,029 ფუტი) მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე (30,000 და 38,000 ფუტი) მანძილზე დაფრინავენ,[83] სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს (115,000 ფუტი) აღწევს;[84] ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს (354,300 ფუტი) მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.[38] ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,[35] თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,[40] იონოსფეროს F-ფენაში,[5]: 271 , სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.[40] მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.[85] ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.[35] ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.[86] ====ხმის სიჩქარე==== {{მთავარი|ხმის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ხმის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ხმის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.[87] მაგალითად, ზღვის დონეზე ხმის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ხმის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.[88] ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია (1.29 გ/ლ, 0.00129 გ/სმ3).[5]: 257  სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.[89] თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.[90] ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5×1015) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს 5.1480×1018 კგ-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან 1.5×1015 კგ, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია 1.27×1016 კგ-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა - 5.1352 ±0.0003×1018 კგ-ად“.[91] == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] ruf2a8sib2bfvlo4v619o3armvz92ef 5405206 5405203 2026-06-01T15:05:11Z Surprizi 14671 /* წნევა და სისქე */ 5405206 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.[35] ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.[86] ====ხმის სიჩქარე==== {{მთავარი|ხმის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ხმის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ხმის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.[87] მაგალითად, ზღვის დონეზე ხმის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ხმის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.[88] ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია (1.29 გ/ლ, 0.00129 გ/სმ3).[5]: 257  სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.[89] თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.[90] ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5×1015) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს 5.1480×1018 კგ-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან 1.5×1015 კგ, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია 1.27×1016 კგ-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა - 5.1352 ±0.0003×1018 კგ-ად“.[91] == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] 451yvv1rwzjw989lnjjie5gqog14tfr 5405209 5405206 2026-06-01T15:07:09Z Surprizi 14671 /* ტემპერატურა */ 5405209 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია (1.29 გ/ლ, 0.00129 გ/სმ3).[5]: 257  სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.[89] თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.[90] ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5×1015) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს 5.1480×1018 კგ-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან 1.5×1015 კგ, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია 1.27×1016 კგ-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა - 5.1352 ±0.0003×1018 კგ-ად“.[91] == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] o89f3oy43ld7eaa84hpeb4ay7v09xf2 5405267 5405209 2026-06-01T16:30:30Z Surprizi 14671 /* სიმკვრივე და მასა */ 5405267 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] dij5knij86vs1y3df9rnwhqwusto3ke 5405271 5405267 2026-06-01T16:35:01Z Surprizi 14671 /* სიმკვრივე და მასა */ 5405271 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] pcd0m98e11p8m8tv1ug7smn0mfe076t 5405272 5405271 2026-06-01T16:36:01Z Surprizi 14671 /* ოპტიკური თვისებები */ 5405272 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] 3df0r9pnignd05x982k9mf2jktd4ai4 5405273 5405272 2026-06-01T16:38:43Z Surprizi 14671 /* გაფანტვა */ 5405273 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] 9vgdxrbwxor7nj5jib2o9uioxbkddev 5405274 5405273 2026-06-01T16:42:00Z Surprizi 14671 /* გამოსხივება */ 5405274 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] n32s0vs52imonu70sukcqdlcfa4gmo3 5405275 5405274 2026-06-01T16:44:05Z Surprizi 14671 /* გარდატეხის მაჩვენებელი */ 5405275 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] j541aaul868vtyqnh9jm2rauhza8gfi 5405278 5405275 2026-06-01T16:49:36Z Surprizi 14671 /* ცირკულაცია */ 5405278 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში (იუპიტერი და სატურნი) გვხვდება, განსაკუთრებით წყლის ორთქლისგან, მეთანისგან და ამიაკისგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ მეტეორიტებთან მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, თეასთან შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.[114]: 10 ===მეორე ატმოსფერო=== დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა აზოტისგან, ნახშირორჟანგის, მეთანისა და ინერტული აირებისგან.[114] ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა კალციუმი და მაგნიუმი, კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.[115] დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.[116] თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „ახალგაზრდა მზის სუსტი პარადოქსი“.[117] თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს - გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),[118] რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.[119] გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო ლომაგუნდი-ჯატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით.[120] ===მესამე ატმოსფერო=== კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს[121] და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.[122] ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.[123] პროტეროზოურ პერიოდში O2-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.[124] უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.[125] ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.[128] ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.[129] თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,[130] რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.[121] ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO2-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO2-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება არის ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების შეყვანა, რომლებიც ორგანიზმებს ზიანს ან დისკომფორტს უქმნის.[131] მოსახლეობის ზრდამ, ინდუსტრიალიზაციამ და ადამიანთა საზოგადოებების მოტორიზაციამ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურებლების რაოდენობა დედამიწის ატმოსფეროში, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა სმოგი, მჟავა წვიმები და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის გაფუჭება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე იონიზირებული ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.[132] 1750 წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია ნახშირორჟანგის, მეთანის და აზოტის ოქსიდის. სათბურის გაზების გამოყოფამ, ტყეების გაჩეხვასთან და ჭაობების განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის დაკვირვებული მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა 2011-2020 წლებში 1850 წელთან შედარებით 1.1°C-ით მაღალი იყო.[133] ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილების შეშფოთება, რომელსაც შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი გარემოზე ზემოქმედება, როგორიცაა ზღვის დონის აწევა, ოკეანის მჟავიანობა, მყინვარების უკან დახევა (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი სიკვდილი.[134] == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] dt7j8oyf3zezdmmsjf47tige6fglsi9 5405296 5405278 2026-06-01T17:00:24Z Surprizi 14671 /* ჰაერის დაბინძურება */ 5405296 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში (იუპიტერი და სატურნი) გვხვდება, განსაკუთრებით წყლის ორთქლისგან, მეთანისგან და ამიაკისგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ მეტეორიტებთან მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, თეასთან შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.[114]: 10 ===მეორე ატმოსფერო=== დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა აზოტისგან, ნახშირორჟანგის, მეთანისა და ინერტული აირებისგან.[114] ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა კალციუმი და მაგნიუმი, კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.[115] დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.[116] თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „ახალგაზრდა მზის სუსტი პარადოქსი“.[117] თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს - გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),[118] რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.[119] გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო ლომაგუნდი-ჯატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით.[120] ===მესამე ატმოსფერო=== კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს[121] და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.[122] ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.[123] პროტეროზოურ პერიოდში O2-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.[124] უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.[125] ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.[128] ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.[129] თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,[130] რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.[121] ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] eq3b3rz69gchc520hmykgsxidwv40ra 5405298 5405296 2026-06-01T17:02:10Z Surprizi 14671 /* ლიტერატურა */ 5405298 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში (იუპიტერი და სატურნი) გვხვდება, განსაკუთრებით წყლის ორთქლისგან, მეთანისგან და ამიაკისგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ მეტეორიტებთან მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, თეასთან შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.[114]: 10 ===მეორე ატმოსფერო=== დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა აზოტისგან, ნახშირორჟანგის, მეთანისა და ინერტული აირებისგან.[114] ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა კალციუმი და მაგნიუმი, კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.[115] დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.[116] თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „ახალგაზრდა მზის სუსტი პარადოქსი“.[117] თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს - გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),[118] რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.[119] გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო ლომაგუნდი-ჯატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით.[120] ===მესამე ატმოსფერო=== კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს[121] და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.[122] ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.[123] პროტეროზოურ პერიოდში O2-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.[124] უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.[125] ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.[128] ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.[129] თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,[130] რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.[121] ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] k86zfdg3buqkzdnsly8jtasaz4105kw 5405299 5405298 2026-06-01T17:07:26Z Surprizi 14671 /* ადრეული ატმოსფერო */ 5405299 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა აზოტისგან, ნახშირორჟანგის, მეთანისა და ინერტული აირებისგან.[114] ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა კალციუმი და მაგნიუმი, კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.[115] დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.[116] თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „ახალგაზრდა მზის სუსტი პარადოქსი“.[117] თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს - გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),[118] რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.[119] გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო ლომაგუნდი-ჯატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით.[120] ===მესამე ატმოსფერო=== კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს[121] და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.[122] ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.[123] პროტეროზოურ პერიოდში O2-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.[124] უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.[125] ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.[128] ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.[129] თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,[130] რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.[121] ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] na1w8by2bm0b6jd09w7h1pck91rh7pu 5405305 5405299 2026-06-01T17:23:45Z Surprizi 14671 /* მეორე ატმოსფერო */ 5405305 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=2011RG000375 | doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს[121] და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.[122] ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.[123] პროტეროზოურ პერიოდში O2-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.[124] უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.[125] ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.[128] ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.[129] თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,[130] რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.[121] ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] ro0r0atyo65j8hm2y7vlbqkywp2e3xo 5405310 5405305 2026-06-01T17:28:46Z Surprizi 14671 /* მესამე ატმოსფერო */ 5405310 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=2011RG000375 | doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001/> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] 9q17475fv6r0j3fj32tjqtvkf4yh8yy 5405313 5405310 2026-06-01T17:29:55Z Surprizi 14671 /* მესამე ატმოსფერო */ 5405313 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=2011RG000375 | doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001/> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] kzxzlu0g34y5r9bq4o31vovt5tve2sd 5405316 5405313 2026-06-01T17:32:44Z Surprizi 14671 /* მეორე ატმოსფერო */ 5405316 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O2 და O3 შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.[98] წყალი (H2O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.[99] როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.[100] ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.[101] ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=2011RG000375 | doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001/> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] gswm5tgv8exiyep2ke60r736bbokxpp 5405436 5405316 2026-06-02T03:13:08Z Surprizi 14671 /* შთანთქმა */ 5405436 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 6,000 K (5,730 °C; 10,340 °F) ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 290 K (17 °C; 62 °F) ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.[102] ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H2O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.[103] სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO2 და H2O.[104] ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C (0 °F), ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C (59 °F) ნაცვლად.[105] ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=2011RG000375 | doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001/> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] ivvqm0jhmavpscdbdf03gvpwe3rxz7f 5405437 5405436 2026-06-02T03:16:28Z Surprizi 14671 /* გამოსხივება */ 5405437 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.[106] გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.[107] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,[108] რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.[109] ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=2011RG000375 | doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001/> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] o7q2hymr5rhiih0fzqq22chx8knyt9d 5405439 5405437 2026-06-02T03:19:06Z Surprizi 14671 /* გარდატეხის მაჩვენებელი */ 5405439 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=46111 | doi=10.1038/srep46111 | pmid=28836624 | pmc=5569311 | bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.[110] პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.[110] ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ (30,000 ფუტი) სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.[111] შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.[112] როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.[113] ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=2011RG000375 | doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001/> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] f9ig58r7parvk5aau8pjxovx5hpaujo 5405440 5405439 2026-06-02T03:21:16Z Surprizi 14671 /* ცირკულაცია */ 5405440 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=35416231 }}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=e2025GL115612 | doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=e2413285121 | doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=39302994 | pmc=11459162 | bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=46111 | doi=10.1038/srep46111 | pmid=28836624 | pmc=5569311 | bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.<ref name=GAC/> პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.<ref name=GAC>{{cite web | title=Global Atmospheric Circulations | date=October 3, 2023 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations | access-date=2025-07-25 }}</ref> ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.<ref name=NOAA_Jet_Stream>{{cite web | title=The Jet Stream | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | date=December 9, 2024 | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/jet-stream | access-date=2025-07-25 }}</ref> შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.<ref name=Moffatt_Shuckburgh_2011>{{cite book | title=Environmental Hazards: The Fluid Dynamics And Geophysics Of Extreme Events | chapter=Weather and Climate | first=Emily | last=Shuckburgh | volume=21 | series=Lecture Notes Series, Institute For Mathematical Sciences, National University Of Singapore | editor1-first=H. Keith | editor1-last=Moffatt | editor2-first=Emily | editor2-last=Shuckburgh | publisher=World Scientific | year=2011 | isbn=978-981-4464-67-3 | page=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=zK7FCgAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.<ref name=Volland_2012>{{cite book | title=Atmospheric Tidal and Planetary Waves | volume=12 | series=Atmospheric and Oceanographic Sciences Library | first=Hans | last=Volland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-009-2861-9 | pages=1–5 | url=https://books.google.com/books?id=jDXwCAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=2011RG000375 | doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001/> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] ju15e1ua702c6znrx09fph0d5umkw5n 5405441 5405440 2026-06-02T03:27:44Z Surprizi 14671 5405441 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|30|05|2026}} [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს სიცოცხლეს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს წყლის ორთქლის ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რასაც მრავალი ფაქტორი ახდენდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გამოყოფა, შეჯახების მოვლენები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფერულ ცვლილებებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად ტყეების გაჩეხვისა და ნამარხი საწვავის გლობალური დათბობის გზით), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით {{val|5.15|e=18|ul=კგ}},<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, ატმოსფეროსა და გარე კოსმოსს შორის მკაფიო საზღვარი არ არსებობს. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესების შესწავლას ატმოსფერული მეცნიერება ([[აეროლოგია]]) ეწოდება და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფერული ფიზიკა.]] ამ სფეროს დამაარსებლები არიან [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=}}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=| doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=| doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=| pmc=| bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=| doi=10.1038/srep46111 | pmid=| pmc=| bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.<ref name=GAC/> პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.<ref name=GAC>{{cite web | title=Global Atmospheric Circulations | date=October 3, 2023 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations | access-date=2025-07-25 }}</ref> ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.<ref name=NOAA_Jet_Stream>{{cite web | title=The Jet Stream | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | date=December 9, 2024 | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/jet-stream | access-date=2025-07-25 }}</ref> შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.<ref name=Moffatt_Shuckburgh_2011>{{cite book | title=Environmental Hazards: The Fluid Dynamics And Geophysics Of Extreme Events | chapter=Weather and Climate | first=Emily | last=Shuckburgh | volume=21 | series=Lecture Notes Series, Institute For Mathematical Sciences, National University Of Singapore | editor1-first=H. Keith | editor1-last=Moffatt | editor2-first=Emily | editor2-last=Shuckburgh | publisher=World Scientific | year=2011 | isbn=978-981-4464-67-3 | page=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=zK7FCgAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.<ref name=Volland_2012>{{cite book | title=Atmospheric Tidal and Planetary Waves | volume=12 | series=Atmospheric and Oceanographic Sciences Library | first=Hans | last=Volland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-009-2861-9 | pages=1–5 | url=https://books.google.com/books?id=jDXwCAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=| doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001>{{Cite journal |last=Berner |first=R. A. |date=March 2001 |title=Modeling atmospheric O2 over Phanerozoic time |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=65 |issue=5 |pages=685–694 |doi=10.1016/S0016-7037(00)00572-X }}</ref> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] nh9e7i2i5mppakk65fg6fjhwko2l419 5405442 5405441 2026-06-02T03:40:47Z Surprizi 14671 5405442 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს [[სიცოცხლე]]ს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს [[წყლის ორთქლი]]ს ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რაზეც მრავალი ფაქტორი მოქმედებდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გაზების გამოყოფა, კოსმოსური შეჯახებები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფეროში ისეთ პროცესებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად [[ტყეების გაჩეხვა|ტყეების გაჩეხვისა]] და ნამარხი საწვავის დაწვით გამოწვეული გლობალური დათბობა), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შეადგენს {{val|5.15|e=18|ul=კგ}}-ს,<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, და გარე კოსმოსან მკაფიო საზღვარი არ გააჩნია. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესებს სწავლობს ატმოსფერული მეცნიერება — [[აეროლოგია]] და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფეროს ფიზიკა]]. ამ სფეროს პიონერები არიან მეტეოროლოგები: [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=}}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=| doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] - გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=| doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=| pmc=| bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=| doi=10.1038/srep46111 | pmid=| pmc=| bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.<ref name=GAC/> პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.<ref name=GAC>{{cite web | title=Global Atmospheric Circulations | date=October 3, 2023 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations | access-date=2025-07-25 }}</ref> ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.<ref name=NOAA_Jet_Stream>{{cite web | title=The Jet Stream | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | date=December 9, 2024 | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/jet-stream | access-date=2025-07-25 }}</ref> შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.<ref name=Moffatt_Shuckburgh_2011>{{cite book | title=Environmental Hazards: The Fluid Dynamics And Geophysics Of Extreme Events | chapter=Weather and Climate | first=Emily | last=Shuckburgh | volume=21 | series=Lecture Notes Series, Institute For Mathematical Sciences, National University Of Singapore | editor1-first=H. Keith | editor1-last=Moffatt | editor2-first=Emily | editor2-last=Shuckburgh | publisher=World Scientific | year=2011 | isbn=978-981-4464-67-3 | page=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=zK7FCgAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.<ref name=Volland_2012>{{cite book | title=Atmospheric Tidal and Planetary Waves | volume=12 | series=Atmospheric and Oceanographic Sciences Library | first=Hans | last=Volland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-009-2861-9 | pages=1–5 | url=https://books.google.com/books?id=jDXwCAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=| doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001>{{Cite journal |last=Berner |first=R. A. |date=March 2001 |title=Modeling atmospheric O2 over Phanerozoic time |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=65 |issue=5 |pages=685–694 |doi=10.1016/S0016-7037(00)00572-X }}</ref> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] rlye5rvq30cegn9i4h681dwe2ny4sq7 5405443 5405442 2026-06-02T03:48:01Z Surprizi 14671 /* თერმოსფერო */ 5405443 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს [[სიცოცხლე]]ს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს [[წყლის ორთქლი]]ს ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რაზეც მრავალი ფაქტორი მოქმედებდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გაზების გამოყოფა, კოსმოსური შეჯახებები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფეროში ისეთ პროცესებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად [[ტყეების გაჩეხვა|ტყეების გაჩეხვისა]] და ნამარხი საწვავის დაწვით გამოწვეული გლობალური დათბობა), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შეადგენს {{val|5.15|e=18|ul=კგ}}-ს,<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, და გარე კოსმოსან მკაფიო საზღვარი არ გააჩნია. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესებს სწავლობს ატმოსფერული მეცნიერება — [[აეროლოგია]] და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფეროს ფიზიკა]]. ამ სფეროს პიონერები არიან მეტეოროლოგები: [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=}}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე - მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=| doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] — გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=| doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=| pmc=| bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=| doi=10.1038/srep46111 | pmid=| pmc=| bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.<ref name=GAC/> პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.<ref name=GAC>{{cite web | title=Global Atmospheric Circulations | date=October 3, 2023 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations | access-date=2025-07-25 }}</ref> ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.<ref name=NOAA_Jet_Stream>{{cite web | title=The Jet Stream | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | date=December 9, 2024 | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/jet-stream | access-date=2025-07-25 }}</ref> შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.<ref name=Moffatt_Shuckburgh_2011>{{cite book | title=Environmental Hazards: The Fluid Dynamics And Geophysics Of Extreme Events | chapter=Weather and Climate | first=Emily | last=Shuckburgh | volume=21 | series=Lecture Notes Series, Institute For Mathematical Sciences, National University Of Singapore | editor1-first=H. Keith | editor1-last=Moffatt | editor2-first=Emily | editor2-last=Shuckburgh | publisher=World Scientific | year=2011 | isbn=978-981-4464-67-3 | page=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=zK7FCgAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.<ref name=Volland_2012>{{cite book | title=Atmospheric Tidal and Planetary Waves | volume=12 | series=Atmospheric and Oceanographic Sciences Library | first=Hans | last=Volland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-009-2861-9 | pages=1–5 | url=https://books.google.com/books?id=jDXwCAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=| doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001>{{Cite journal |last=Berner |first=R. A. |date=March 2001 |title=Modeling atmospheric O2 over Phanerozoic time |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=65 |issue=5 |pages=685–694 |doi=10.1016/S0016-7037(00)00572-X }}</ref> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] jmz2vfxou58oil0u9mk3sczt5759nh9 5405444 5405443 2026-06-02T03:48:40Z Surprizi 14671 /* ეგზოსფერო */ 5405444 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს [[სიცოცხლე]]ს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს [[წყლის ორთქლი]]ს ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რაზეც მრავალი ფაქტორი მოქმედებდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გაზების გამოყოფა, კოსმოსური შეჯახებები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფეროში ისეთ პროცესებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად [[ტყეების გაჩეხვა|ტყეების გაჩეხვისა]] და ნამარხი საწვავის დაწვით გამოწვეული გლობალური დათბობა), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შეადგენს {{val|5.15|e=18|ul=კგ}}-ს,<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, და გარე კოსმოსან მკაფიო საზღვარი არ გააჩნია. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესებს სწავლობს ატმოსფერული მეცნიერება — [[აეროლოგია]] და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფეროს ფიზიკა]]. ამ სფეროს პიონერები არიან მეტეოროლოგები: [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=}}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე — მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=| doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] — გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები (TLE), ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდების დასაშვებიდ. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებითა და რაკეტებით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=| doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=| pmc=| bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=| doi=10.1038/srep46111 | pmid=| pmc=| bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.<ref name=GAC/> პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.<ref name=GAC>{{cite web | title=Global Atmospheric Circulations | date=October 3, 2023 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations | access-date=2025-07-25 }}</ref> ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.<ref name=NOAA_Jet_Stream>{{cite web | title=The Jet Stream | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | date=December 9, 2024 | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/jet-stream | access-date=2025-07-25 }}</ref> შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.<ref name=Moffatt_Shuckburgh_2011>{{cite book | title=Environmental Hazards: The Fluid Dynamics And Geophysics Of Extreme Events | chapter=Weather and Climate | first=Emily | last=Shuckburgh | volume=21 | series=Lecture Notes Series, Institute For Mathematical Sciences, National University Of Singapore | editor1-first=H. Keith | editor1-last=Moffatt | editor2-first=Emily | editor2-last=Shuckburgh | publisher=World Scientific | year=2011 | isbn=978-981-4464-67-3 | page=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=zK7FCgAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.<ref name=Volland_2012>{{cite book | title=Atmospheric Tidal and Planetary Waves | volume=12 | series=Atmospheric and Oceanographic Sciences Library | first=Hans | last=Volland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-009-2861-9 | pages=1–5 | url=https://books.google.com/books?id=jDXwCAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=| doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001>{{Cite journal |last=Berner |first=R. A. |date=March 2001 |title=Modeling atmospheric O2 over Phanerozoic time |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=65 |issue=5 |pages=685–694 |doi=10.1016/S0016-7037(00)00572-X }}</ref> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] sujoqed0oxbjdqadgx4naxu5ck89uqu 5405445 5405444 2026-06-02T03:52:45Z Surprizi 14671 /* მეზოსფერო */ 5405445 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს [[სიცოცხლე]]ს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს [[წყლის ორთქლი]]ს ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რაზეც მრავალი ფაქტორი მოქმედებდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გაზების გამოყოფა, კოსმოსური შეჯახებები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფეროში ისეთ პროცესებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად [[ტყეების გაჩეხვა|ტყეების გაჩეხვისა]] და ნამარხი საწვავის დაწვით გამოწვეული გლობალური დათბობა), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შეადგენს {{val|5.15|e=18|ul=კგ}}-ს,<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, და გარე კოსმოსან მკაფიო საზღვარი არ გააჩნია. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესებს სწავლობს ატმოსფერული მეცნიერება — [[აეროლოგია]] და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფეროს ფიზიკა]]. ამ სფეროს პიონერები არიან მეტეოროლოგები: [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=}}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე — მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=| doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] — გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები, ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდებისთვის საფრენად. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებისთვის და რაკეტული ძრავით აღჭურვილი თვითმფრინავებით არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=| doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=| pmc=| bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=| doi=10.1038/srep46111 | pmid=| pmc=| bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.<ref name=GAC/> პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.<ref name=GAC>{{cite web | title=Global Atmospheric Circulations | date=October 3, 2023 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations | access-date=2025-07-25 }}</ref> ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.<ref name=NOAA_Jet_Stream>{{cite web | title=The Jet Stream | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | date=December 9, 2024 | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/jet-stream | access-date=2025-07-25 }}</ref> შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.<ref name=Moffatt_Shuckburgh_2011>{{cite book | title=Environmental Hazards: The Fluid Dynamics And Geophysics Of Extreme Events | chapter=Weather and Climate | first=Emily | last=Shuckburgh | volume=21 | series=Lecture Notes Series, Institute For Mathematical Sciences, National University Of Singapore | editor1-first=H. Keith | editor1-last=Moffatt | editor2-first=Emily | editor2-last=Shuckburgh | publisher=World Scientific | year=2011 | isbn=978-981-4464-67-3 | page=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=zK7FCgAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.<ref name=Volland_2012>{{cite book | title=Atmospheric Tidal and Planetary Waves | volume=12 | series=Atmospheric and Oceanographic Sciences Library | first=Hans | last=Volland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-009-2861-9 | pages=1–5 | url=https://books.google.com/books?id=jDXwCAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=| doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001>{{Cite journal |last=Berner |first=R. A. |date=March 2001 |title=Modeling atmospheric O2 over Phanerozoic time |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=65 |issue=5 |pages=685–694 |doi=10.1016/S0016-7037(00)00572-X }}</ref> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] trckgjq4y31cjdt96oxh4p85iuka8ty 5405446 5405445 2026-06-02T03:53:28Z Surprizi 14671 /* მეზოსფერო */ 5405446 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს [[სიცოცხლე]]ს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს [[წყლის ორთქლი]]ს ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რაზეც მრავალი ფაქტორი მოქმედებდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გაზების გამოყოფა, კოსმოსური შეჯახებები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფეროში ისეთ პროცესებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად [[ტყეების გაჩეხვა|ტყეების გაჩეხვისა]] და ნამარხი საწვავის დაწვით გამოწვეული გლობალური დათბობა), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შეადგენს {{val|5.15|e=18|ul=კგ}}-ს,<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, და გარე კოსმოსან მკაფიო საზღვარი არ გააჩნია. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესებს სწავლობს ატმოსფერული მეცნიერება — [[აეროლოგია]] და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფეროს ფიზიკა]]. ამ სფეროს პიონერები არიან მეტეოროლოგები: [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=}}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე — მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=| doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] — გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები, ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდებისთვის საფრენად. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებისთვის და რაკეტული ძრავით აღჭურვილი თვითმფრინავებისთვის არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=| doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=| pmc=| bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] (UV) შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=| doi=10.1038/srep46111 | pmid=| pmc=| bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.<ref name=GAC/> პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.<ref name=GAC>{{cite web | title=Global Atmospheric Circulations | date=October 3, 2023 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations | access-date=2025-07-25 }}</ref> ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.<ref name=NOAA_Jet_Stream>{{cite web | title=The Jet Stream | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | date=December 9, 2024 | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/jet-stream | access-date=2025-07-25 }}</ref> შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.<ref name=Moffatt_Shuckburgh_2011>{{cite book | title=Environmental Hazards: The Fluid Dynamics And Geophysics Of Extreme Events | chapter=Weather and Climate | first=Emily | last=Shuckburgh | volume=21 | series=Lecture Notes Series, Institute For Mathematical Sciences, National University Of Singapore | editor1-first=H. Keith | editor1-last=Moffatt | editor2-first=Emily | editor2-last=Shuckburgh | publisher=World Scientific | year=2011 | isbn=978-981-4464-67-3 | page=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=zK7FCgAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.<ref name=Volland_2012>{{cite book | title=Atmospheric Tidal and Planetary Waves | volume=12 | series=Atmospheric and Oceanographic Sciences Library | first=Hans | last=Volland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-009-2861-9 | pages=1–5 | url=https://books.google.com/books?id=jDXwCAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=| doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001>{{Cite journal |last=Berner |first=R. A. |date=March 2001 |title=Modeling atmospheric O2 over Phanerozoic time |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=65 |issue=5 |pages=685–694 |doi=10.1016/S0016-7037(00)00572-X }}</ref> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] sl4pzr5zyf4nmlranqbhxjdtmc7b088 5405447 5405446 2026-06-02T03:55:31Z Surprizi 14671 /* სტრატოსფერო */ 5405447 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს [[სიცოცხლე]]ს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს [[წყლის ორთქლი]]ს ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რაზეც მრავალი ფაქტორი მოქმედებდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გაზების გამოყოფა, კოსმოსური შეჯახებები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფეროში ისეთ პროცესებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად [[ტყეების გაჩეხვა|ტყეების გაჩეხვისა]] და ნამარხი საწვავის დაწვით გამოწვეული გლობალური დათბობა), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შეადგენს {{val|5.15|e=18|ul=კგ}}-ს,<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, და გარე კოსმოსან მკაფიო საზღვარი არ გააჩნია. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესებს სწავლობს ატმოსფერული მეცნიერება — [[აეროლოგია]] და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფეროს ფიზიკა]]. ამ სფეროს პიონერები არიან მეტეოროლოგები: [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=}}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე — მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=| doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] — გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები, ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდებისთვის საფრენად. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებისთვის და რაკეტული ძრავით აღჭურვილი თვითმფრინავებისთვის არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=| doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=| pmc=| bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო აქტივობის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები წვდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ბილიკები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან იმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C არის; როგორც წესი, დაახლოებით 7.7 კმ თანამედროვე ძრავებისთვის.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=| doi=10.1038/srep46111 | pmid=| pmc=| bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.<ref name=GAC/> პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.<ref name=GAC>{{cite web | title=Global Atmospheric Circulations | date=October 3, 2023 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations | access-date=2025-07-25 }}</ref> ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.<ref name=NOAA_Jet_Stream>{{cite web | title=The Jet Stream | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | date=December 9, 2024 | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/jet-stream | access-date=2025-07-25 }}</ref> შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.<ref name=Moffatt_Shuckburgh_2011>{{cite book | title=Environmental Hazards: The Fluid Dynamics And Geophysics Of Extreme Events | chapter=Weather and Climate | first=Emily | last=Shuckburgh | volume=21 | series=Lecture Notes Series, Institute For Mathematical Sciences, National University Of Singapore | editor1-first=H. Keith | editor1-last=Moffatt | editor2-first=Emily | editor2-last=Shuckburgh | publisher=World Scientific | year=2011 | isbn=978-981-4464-67-3 | page=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=zK7FCgAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.<ref name=Volland_2012>{{cite book | title=Atmospheric Tidal and Planetary Waves | volume=12 | series=Atmospheric and Oceanographic Sciences Library | first=Hans | last=Volland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-009-2861-9 | pages=1–5 | url=https://books.google.com/books?id=jDXwCAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=| doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001>{{Cite journal |last=Berner |first=R. A. |date=March 2001 |title=Modeling atmospheric O2 over Phanerozoic time |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=65 |issue=5 |pages=685–694 |doi=10.1016/S0016-7037(00)00572-X }}</ref> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] mizrdg65qztoyzqi1i4h4f1bco0ugst 5405448 5405447 2026-06-02T03:59:37Z Surprizi 14671 /* ტროპოსფერო */ 5405448 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს [[სიცოცხლე]]ს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს [[წყლის ორთქლი]]ს ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რაზეც მრავალი ფაქტორი მოქმედებდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გაზების გამოყოფა, კოსმოსური შეჯახებები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფეროში ისეთ პროცესებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად [[ტყეების გაჩეხვა|ტყეების გაჩეხვისა]] და ნამარხი საწვავის დაწვით გამოწვეული გლობალური დათბობა), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შეადგენს {{val|5.15|e=18|ul=კგ}}-ს,<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, და გარე კოსმოსან მკაფიო საზღვარი არ გააჩნია. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესებს სწავლობს ატმოსფერული მეცნიერება — [[აეროლოგია]] და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფეროს ფიზიკა]]. ამ სფეროს პიონერები არიან მეტეოროლოგები: [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=}}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე — მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=| doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] — გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები, ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდებისთვის საფრენად. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებისთვის და რაკეტული ძრავით აღჭურვილი თვითმფრინავებისთვის არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=| doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=| pmc=| bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო მიმოსვლის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები გადაადგილდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ხაზები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან 7.7 კმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C-ია.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 ტორი; 14.6959 psi; 760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს (ატმ) ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს ნაწილი დედამიწის მთიანი რელიეფით არის გადაადგილებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანი მოგზაურები ასტრონავტებად ითვლებიან. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას აუმჯობესებს; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ის ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს 108.0 კმ-ს მიაღწია. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე ბრუნავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=| doi=10.1038/srep46111 | pmid=| pmc=| bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.<ref name=GAC/> პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.<ref name=GAC>{{cite web | title=Global Atmospheric Circulations | date=October 3, 2023 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations | access-date=2025-07-25 }}</ref> ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.<ref name=NOAA_Jet_Stream>{{cite web | title=The Jet Stream | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | date=December 9, 2024 | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/jet-stream | access-date=2025-07-25 }}</ref> შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.<ref name=Moffatt_Shuckburgh_2011>{{cite book | title=Environmental Hazards: The Fluid Dynamics And Geophysics Of Extreme Events | chapter=Weather and Climate | first=Emily | last=Shuckburgh | volume=21 | series=Lecture Notes Series, Institute For Mathematical Sciences, National University Of Singapore | editor1-first=H. Keith | editor1-last=Moffatt | editor2-first=Emily | editor2-last=Shuckburgh | publisher=World Scientific | year=2011 | isbn=978-981-4464-67-3 | page=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=zK7FCgAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.<ref name=Volland_2012>{{cite book | title=Atmospheric Tidal and Planetary Waves | volume=12 | series=Atmospheric and Oceanographic Sciences Library | first=Hans | last=Volland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-009-2861-9 | pages=1–5 | url=https://books.google.com/books?id=jDXwCAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=| doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001>{{Cite journal |last=Berner |first=R. A. |date=March 2001 |title=Modeling atmospheric O2 over Phanerozoic time |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=65 |issue=5 |pages=685–694 |doi=10.1016/S0016-7037(00)00572-X }}</ref> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] e2ercceclqahzbc91d99nuom8nffub8 5405565 5405448 2026-06-02T09:56:06Z Surprizi 14671 /* წნევა და სისქე */ 5405565 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|ატმოსფეროს შემადგენელი აირები კოსმოსიდან შეხედვისას დედამიწას ცისფერ შეფერილობას აძლევენ]] '''დედამიწის ატმოსფერო''' ({{lang-grc|ἀτμός||ორთქლი}} და {{lang-grc2|σφαῖρα||სფერო}}) — შერეული აირის (ხშირად მოიხსენიება, როგორც [[ჰაერი]]) ფენა, რომელიც [[დედამიწა|დედამიწის]] გრავიტაციით არის შეკავებული და მის ზედაპირს აკრავს. იგი შეიცავს ცვალებადი რაოდენობით შეწონილ აეროზოლებსა და ნაწილაკებს, რომლებიც ქმნიან ამინდის ისეთ მახასიათებლებს, როგორიცაა [[ღრუბლები]] და [[ნისლი]]. ატმოსფერო ემსახურება როგორც დამცავ ბუფერს დედამიწის ზედაპირსა და გარე [[კოსმოსი|კოსმოსს]] შორის. ის იცავს ზედაპირს [[მეტეოროიდი|მეტეოროიდების]] უმეტესობისა და [[ულტრაიისფერი სხივები|ულტრაიისფერი]] [[მზის გამოსხივება|მზის გამოსხივებისგან]], ამცირებს დღიური ტემპერატურის ცვალებადობას — დღისა და ღამის ტემპერატურულ ექსტრემალურ ცვალებადობას და ინარჩუნებს სითბოს [[სათბურის ეფექტი]]ს მეშვეობით სითბოს შენარჩუნებით. ატმოსფერო ჰაერის ნაკადების მეშვეობით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ანაწილებს [[სითბო]]ს და [[ტენიანობა]]ს და უზრუნველყოფს ქიმიურ და კლიმატურ პირობებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს [[სიცოცხლე]]ს არსებობდეს და განვითარდეს დედამიწაზე. მოლური ფრაქციის (ანუ მოლეკულების რაოდენობის) მიხედვით, მშრალი ჰაერი შეიცავს 78.08% [[აზოტი|აზოტს]], 20.95% [[ჟანგბადი|ჟანგბადს]], 0.93% [[არგონი|არგონს]], 0.04% [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგს]] და მცირე რაოდენობით სხვა აირებს. ჰაერი ასევე შეიცავს [[წყლის ორთქლი]]ს ცვალებად რაოდენობას, საშუალოდ დაახლოებით 1%-ს [[ზღვის დონე]]ზე და 0.4%-ს მთელ ატმოსფეროში. დედამიწის პირველყოფილი ატმოსფერო შედგებოდა მზის ნისლეულიდან დაგროვილი გაზებისგან, მაგრამ შემადგენლობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა, რაზეც მრავალი ფაქტორი მოქმედებდა, როგორიცაა ვულკანიზმი, გაზების გამოყოფა, კოსმოსური შეჯახებები, ამინდის ზემოქმედება და სიცოცხლის ევოლუცია. დღესდღეობით, ადამიანის საქმიანობამ ხელი შეუწყო ატმოსფეროში ისეთ პროცესებს, როგორიცაა [[კლიმატის ცვლილება]] (ძირითადად [[ტყეების გაჩეხვა|ტყეების გაჩეხვისა]] და ნამარხი საწვავის დაწვით გამოწვეული გლობალური დათბობა), [[ოზონის ხვრელი|ოზონის გათხელება]] და [[მჟავური წვიმა]]. ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შეადგენს {{val|5.15|e=18|ul=კგ}}-ს,<ref>{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}</ref> რომლის სამი მეოთხედი ზედაპირიდან დაახლოებით 11 კმ-ის სიმაღლეზეა კონცენტრირებული. ატმოსფერო თხელდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, და გარე კოსმოსან მკაფიო საზღვარი არ გააჩნია. [[კარმანის ხაზი]] 100 კმ-ზე ხშირად გამოიყენება, როგორც კოსმოსის საზღვრის მიღებული განსაზღვრება. ატმოსფეროში ტემპერატურისა და შემადგენლობის მახასიათებლების მიხედვით, შესაძლებელია რამდენიმე ფენის გამოყოფა, კერძოდ: [[ტროპოსფერო]], [[სტრატოსფერო]], [[მეზოსფერო]], [[თერმოსფერო]] (ფორმალურად [[იონოსფერო]]) და [[ეგზოსფერო]]. ჰაერის შემადგენლობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ტროპოსფეროში გვხვდება ჰაერი, რომელიც შესაფერისია ხმელეთის მცენარეების ფოტოსინთეზისთვის და ხმელეთის ცხოველების სუნთქვისთვის.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref> დედამიწის ატმოსფეროსა და მასში მიმდინარე პროცესებს სწავლობს ატმოსფერული მეცნიერება — [[აეროლოგია]] და მოიცავს მრავალ ქვესფეროს, როგორიცაა [[კლიმატოლოგია]] და [[ატმოსფეროს ფიზიკა]]. ამ სფეროს პიონერები არიან მეტეოროლოგები: [[ლეონ ტეისერან დე ბორი]] და [[რიხარდ ასმანი]].<ref>{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}</ref> ისტორიული ატმოსფეროს შესწავლას [[პალეოკლიმატოლოგია]] ეწოდება. ==შემადგენლობა== [[File:Atmosphere gas proportions.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს შემადგენლობა, წყლის ორთქლის გამოკლებით. ქვედა წრიული დიაგრამა წარმოადგენს აირების კვალს, რომლებიც ერთად ატმოსფეროს დაახლოებით 0.0434%-ს შეადგენს.<ref name=Allens-2002/><ref name="CO2">{{citation |title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/ |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref><ref name="methane">{{citation |title=Trends in Atmospheric Methane |website=Global Greenhouse Gas Reference Network, NOAA |url=https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends_ch4/ |year=2019 |access-date=2019-05-31}}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროს სამი ძირითადი შემადგენელი ნაწილია [[აზოტი]], [[ჟანგბადი]] და [[არგონი]]. [[წყლის ორთქლი]] ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ს შეადგენს. ქვედა ატმოსფეროში წყლის ორთქლის (სათბურის აირის) კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად მერყეობს ატმოსფეროს ყველაზე ცივ ნაწილებში მოლური ფრაქციით დაახლოებით 10 ppm-დან ცხელ, ნოტიო ჰაერის მასებში მოლური ფრაქციით 5%-მდე, ხოლო სხვა ატმოსფერული აირების კონცენტრაცია, როგორც წესი, მშრალი ჰაერის (წყლის ორთქლის გარეშე) მიხედვით განისაზღვრება.<ref name="WallaceHobbs">{{cite book | last1=Wallace | first1=John M. | first2=Peter V. | last2=Hobbs | chapter=Chapter 1. Introduction and Overview | pages=1–21 | publisher=Elsevier | edition=Second | year=2006 | isbn=978-0-12-732951-2 | url=http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | access-date=2018-07-28 | title=Atmospheric Science: An Introductory Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040037/http://cup.aos.wisc.edu/453/2016/readings/Atmospheric_Science-Wallace_Hobbs.pdf | archive-date=2018-07-28 }}</ref> დარჩენილ აირებს ხშირად მიკროაირებს უწოდებენ,<ref>{{cite encyclopedia | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Trace_Gases.html | title=Trace Gases | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | access-date=2010-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101009044345/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/Trace_Gases.html | archive-date=9 October 2010 }}</ref> რომელთა შორისაა სხვა სათბურის აირები, ძირითადად [[ნახშირორჟანგი]], [[მეთანი]], [[აზოტის ოქსიდი]] და [[ოზონი]]. არგონის გარდა, სხვა კეთილშობილური აირები, [[ნეონი]], [[ჰელიუმი]], [[კრიპტონი]] და [[ქსენონი]] მის შემადგენლობაში შედის. გაფილტრული ჰაერი შეიცავს მრავალი სხვა ქიმიური ნაერთის მიკრორაოდენობებს.<ref name=Graedel_et_al_2012>{{cite book | title=Atmospheric Chemical Compounds: Sources, Occurrence and Bioassay | display-authors=1 | first1=T. E. | last1=Graedel | first2=Donald T. | last2=Hawkins | first3=Larry D. | last3=Claxton | pages=v–ix | publisher=Elsevier | year=2012 | isbn=978-0-08-091842-6 | url=https://books.google.com/books?id=RphpPlnnfPYC&pg=PA1 }}</ref> გაუფილტრავ ჰაერის ნიმუშში აეროზოლების სახით შეიძლება იყოს წარმოდგენილი მრავალი ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ადგილობრივად და სეზონურად ცვალებადი მცირე რაოდენობით, მათ შორის მინერალური და ორგანული შემადგენლობის მტვერი, მტვერი და სპორები, ზღვის შხეფი და [[ვულკანური ფერფლი]].<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010>{{cite journal | title=Aerosols and environmental pollution | last1=Colbeck | first1=Ian | last2=Lazaridis | first2=Mihalis | journal=Naturwissenschaften | volume=97 | issue=2 | pages=117–131 | date=February 2010 | doi=10.1007/s00114-009-0594-x | pmid=19727639 | bibcode=2010NW.....97..117C }}</ref> ჰაერის სხვადასხვა სამრეწველო დაბინძურების შედეგად, ასევე შეიძლება იყოს წარმოდგენილი გაზების ან აეროზოლების სახით, როგორიცაა [[ქლორი]] (ელემენტარული ან ნაერთებში),<ref name=Hao_Wang_et_al_2017>{{cite journal | title=Mixed Chloride Aerosols and their Atmospheric Implications: A Review | display-authors=1 | first1=Hao | last1=Wang | first2=Xinfeng | last2=Wang | first3=Xue | last3=Yang | first4=Weijun | last4=Li | first5=Likun | last5=Xue | first6=Tao | last6=Wang | first7=Jianmin | last7=Chen | first8=Wenxing | last8=Wang | journal=Aerosol and Air Quality Research | volume=17 | pages=878–887 | year=2017 | issue=4 | publisher=Taiwan Association for Aerosol Research | doi=10.4209/aaqr.2016.09.0383 | bibcode=2017AAQR...17..878W | hdl=10397/103030 | hdl-access=free }}</ref> [[ფტორი]]ს ნაერთები,<ref name=Faust_2023>{{cite journal | title=PFAS on atmospheric aerosol particles: a review | last=Faust | first=J. A. | journal=Environmental Science: Processes & Impacts | date=February 22, 2023 | volume=25 | issue=2 | pages=133–150 | doi=10.1039/d2em00002d | pmid=}}</ref> და ელემენტარული [[ვერცხლისწყალი|ვერცხლისწყლის]] ორთქლი.<ref name=Pacyna_et_al_2016>{{cite journal | title=Current and future levels of mercury atmospheric pollution on a global scale | display-authors=1 | last1=Pacyna | first1=Jozef M. | last2=Travnikov | first2=Oleg | last3=De Simone | first3=Francesco | last4=Hedgecock | first4=Ian M. | last5=Sundseth | first5=Kyrre | last6=Pacyna | first6=Elisabeth G. | last7=Steenhuisen | first7=Frits | last8=Pirrone | first8=Nicola | last9=Munthe | first9=John | last10=Kindbom | first10=Karin | journal=Atmospheric Chemistry and Physics | volume=16 | issue=19 | pages=12495–12511 | date=October 2016 | doi=10.5194/acp-16-12495-2016 | doi-access=free | bibcode=2016ACP....1612495P | hdl=11250/2452800 | hdl-access=free }}</ref> გოგირდის ნაერთები, როგორიცაა წყალბადის სულფიდი და გოგირდის დიოქსიდი (SO₂), შეიძლება წარმოიშვას ბუნებრივი წყაროებიდან ან სამრეწველო ჰაერის დაბინძურებიდან.<ref name=Colbeck_Lazaridis_2010/><ref name=Kumar_Francisco_2017>{{cite journal | title=Elemental sulfur aerosol-forming mechanism | last1=Kumar | first1=Manoj | last2=Francisco | first2=Joseph S. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=114 | issue=5 | pages=864–869 | date=January 2017 | doi=10.1073/pnas.1620870114 | pmid=28096368 | pmc=5293086 | doi-access=free | bibcode=2017PNAS..114..864K }}</ref> [[File:Msis_atmospheric_composition_by_height.svg|thumb|დედამიწის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ნაწილების წილი სიმაღლის მიხედვით.<ref>{{Cite web |last=STFC |first=Rutherford Appleton Laboratory |title=MSISE-90 (Mass Spectrometer - Incoherent Scatter) Model of the Upper Atmosphere |url=https://www.ukssdc.ac.uk/wdcc1/msise90.html |access-date=2026-03-04 |website=www.ukssdc.ac.uk}}</ref> (მოდელი მუშაობს მხოლოდ 85 კმ-ზე ზევით)]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ჰაერის ძირითადი შემადგენელი ელემენტები<ref name=Allens-2002>{{Cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | date=2002 | edition=4th | chapter=11. Earth | publisher=Springer New York | isbn=978-1-4612-7037-9 | editor-last=Cox | editor-first=Arthur N. | location=New York, NY | language=en | doi=10.1007/978-1-4612-1186-0 }}</ref> ! colspan=6 | მშრალი ჰაერი |- ! colspan=2 | აირები ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მოცულობითი წილი'''^(A) ! colspan=2 style="font-weight: normal;" | '''მასური წილი''' |- ! style="width: 100px;" | სახელი ! style="width: 50px;" | ფორმულა ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm'''^(B) ! style="width: 100px;" | % ! style="width: 100px; font-weight: normal;" | '''ppm''' ! style="width: 100px;" | % |- | align=left | [[აზოტი]] | N₂ | 780,840 | 78.084 | 755,200 | 75.52 |- | align=left | [[ჟანგბადი]] | O₂ | 209,460 | 20.946 | 231,400 | 23.14 |- | align=left | [[არგონი]] | Ar | 9,340 | 0.9340 | 12,900 | 1.29 |- | align=left | [[ნახშირორჟანგი]]<ref name="CO2"/> | CO₂ | 412 | 0.0412 | 626 | 0.0626 |- | align=left | [[ნეონი]] | Ne | 18.2 | 0.00182 | 12.7 | 0.00127 |- | align=left | [[ჰელიუმი]] | He | 5.24 | 0.000524 | 0.724 | 0.0000724 |- | align=left | [[მეთანი]]<ref name="methane"/> | CH₄ | 1.79 | 0.000179 | 0.99 | 0.000099 |- | align=left | [[კრიპტონი]] | Kr | 1.14 | 0.000114 | 3.3 | 0.00033 |- ! colspan=6 | თუ ჰაერი არაა მშრალი, მაშინ: |- | align=left | [[წყლის ორთქლი]]^(D) | H₂O | 0–30,000^(D) | 0–3%^(E) | | |- ! colspan=6 style="font-size: 0.85em; padding: 5px 2px 5px 10px; text-align: left; font-weight: normal;" | ექსპერიმენტული შეცდომის გამო, ზემოთ მოცემული ppm-ის ჯამური მაჩვენებელი 1 მილიონზე მეტს შეადგენს (ამჟამად 83.43-ით მეტი).<br/> '''შენიშვნები'''<br/> ^(A) ატმოსფეროში წნევა საკმარისად დაბალია, რათა იდეალური აირის კანონები 1%-ის ფარგლებში სწორი იყოს. ამიტომ, მოლური წილი ძალიან ახლოსაა მოცულობით წილთან.<ref>{{Cite book | last=Jacob | first=Daniel J. | title=Introduction to atmospheric chemistry | date=1999 | publisher=Princeton University Press | isbn=978-1-4008-4154-7 | edition=Online-Ausg | location=Princeton, N.J. }}</ref>{{rp|4}}<br/> ^(B) ppm — parts per million — მემილიონედი წილი ანუ 10^-6<br/> ^(C) ბოლო ათწლეულების განმავლობაში CO₂-ის კონცენტრაცია იზრდება, ისევე როგორც CH₄-ის.<br/> ^(D) წყლის ორთქლი ატმოსფეროს მასის მიხედვით დაახლოებით 0.25%-ია.<br/> ^(E) წყლის ორთქლი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ადგილობრივად.<ref name="WallaceHobbs" /> |} მშრალი ჰაერის საშუალო მოლეკულური წონა, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია სიმკვრივის გამოსათვლელად ან მოლური და მასური წილების გადასაყვანად, შეადგენს დაახლოებით 28.946<ref name="Möller2003">{{cite book | first=Detlev | last=Möller | title=Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-016431-0 | page=173 | url=https://books.google.com/books?id=7ITJXWDijA0C&pg=PA173 }}</ref> ან 28.964<ref>{{cite book | first=Yunus | last=Çengel | title=Termodinamica e trasmissione del calore | publisher=McGraw-Hill Education | edition=4th | year=2013 | isbn=978-88-386-6511-0 }}</ref><ref name=Allens-2002/> გ/მოლს. ეს მაჩვენებელი მცირდება, როდესაც ჰაერი ნოტიოა. დაახლოებით 100 კმ სიმაღლემდე ატმოსფერული ტურბულენტობა ისე ურევს შემადგენელ გაზებს, რომ მათი ფარდობითი კონცენტრაციები იგივე რჩება. დაახლოებით 80-დან 120 კმ-მდე არსებობს გარდამავალი ზონა, სადაც ეს ტურბულენტური შერევა თანდათან მოლეკულურ დიფუზიაში გადადის. ეს უკანასკნელი პროცესი ქმნის ჰეტეროსფეროს, სადაც უფრო მსუბუქი გაზების ფარდობითი კონცენტრაცია სიმაღლესთან ერთად იზრდება.<ref name=Schlatter_2009>{{cite book | chapter=Atmospheric Composition and Vertical Structure | first=Thomas W. | last=Schlatter | title=Environmental Impact and Manufacturing | volume=6 | pages=1–54 | year=2009 | chapter-url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=03ce42a2a73ca165fac2ccc82e17e13d6cdcdd0f | access-date=2025-07-20 }} See p. 6.</ref> ==ატმოსფეროს დაყოფა== [[ფაილი:Earth's atmosphere.svg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს პრიზმისებური განივი კვეთა. ფენები მასშტაბურადაა დახატული, მაგრამ ინდივიდუალური მახასიათებლები - არა.<ref>{{Cite book |last=Brekke |first=Asgeir |title=Physics of the Upper Polar Atmosphere |date=2013 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-27400-8 |series=Springer Atmospheric Sciences |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-27401-5}}</ref>]] ზოგადად, ატმოსფეროში ჰაერის წნევა და სიმკვრივე სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდება. თუმცა, ტემპერატურას სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო რთული პროფილი აქვს და ზოგიერთ რეგიონში შეიძლება შედარებით მუდმივი დარჩეს ან თუნდაც გაიზარდოს სიმაღლესთან ერთად.<ref name=Champion_et_al_1985>{{cite book | display-authors=1 | last1=Champion | first1=K. S. W. | last2=Cole | first2=A. E. | last3=Kantor | first3=A. J. | editor-first=Adolf S. | editor-last=Jursa | publisher=Air Force Geophysics Library | year=1985 | chapter=Standard and reference atmospheres | title=Handbook of geophysics and the space environment | url=https://www.cnofs.org/Handbook_of_Geophysics_1985/Chptr14.pdf | access-date=2025-07-20 }}</ref> რადგან ტემპერატურა/სიმაღლის პროფილის ზოგადი ნიმუში, ანუ ცვალებადობის სიჩქარე, მუდმივია და იზომება ინსტრუმენტული ბუშტების ზონდირების საშუალებით, ტემპერატურის ცვლილება სასარგებლო მაჩვენებელს წარმოადგენს ატმოსფერული ფენების განსასხვავებლად. ეს ატმოსფერული სტრატიფიკაცია დედამიწის ატმოსფეროს ხუთ მთავარ ფენად ყოფს შემდეგი ტიპიური სიმაღლის დიაპაზონებით:<ref name=Buis_2024>{{cite web | title=Earth's Atmosphere: A Multi-layered Cake | first=Alan | last=Buis | publisher=NASA | date=October 22, 2024 | url=https://science.nasa.gov/earth/earth-atmosphere/earths-atmosphere-a-multi-layered-cake/ | access-date=2025-07-21 }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/mos-upper-atmosphere.html#.VHg5AzHF8vY | title=Earth's Upper Atmosphere | last=Zell | first=Holly | date=March 2, 2015 | publisher=NASA | access-date=2017-02-20 | language=en }}</ref> *[[ეგზოსფერო]]: 700-10,000 კმ;<ref name="UCAR-2011">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 }}</ref> *[[თერმოსფერო]]: 80–700 კმ;<ref name="thermosphere">{{cite web | first=Randy | last=Russell | title=The Thermosphere | year=2008 | publisher=National Earth Science Teachers Association (NESTA) | url=https://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/thermosphere.html | access-date=2013-10-18}}</ref> *[[მეზოსფერო]]: 50–80 კმ; *[[სტრატოსფერო]]: 12–50 კმ; *[[ტროპოსფერო]]: 0–12 კმ.<ref name=tropopauseheight>{{cite web | first1=B. | last1=Geerts | first2=E. | last2=Linacre | date=November 1997 | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20010222031650/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | archive-date=February 22, 2001 | title=The height of the tropopause | publisher=Department of Atmospheric Science, University of Wyoming | access-date=2012-04-18}}</ref> ===ეგზოსფერო=== {{მთავარი|ეგზოსფერო}} ეგზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს უკიდურესი შრეა (თუმცა ის იმდენად თხელია, რომ ზოგიერთი მეცნიერი მას ატმოსფეროს ნაწილად კი არა, პლანეტათშორისი სივრცის ნაწილად მიიჩნევს). იგი ვრცელდება თერმოპაუზიდან (ასევე ცნობილი როგორც „ეგზობაზა“) თერმოსფეროს ზედა ნაწილში მზის ქართან და პლანეტათშორის გარემოსთან ცუდად განსაზღვრულ საზღვრამდე. ეგზობაზის სიმაღლე მერყეობს დაახლოებით 500 კილომეტრიდან დაახლოებით 1,000 კილომეტრამდე მზის უფრო მაღალი შემომავალი რადიაციის დროს.<ref name="UCAR">{{cite web | title=Exosphere - overview | url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | year=2011 | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | access-date=April 19, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170517071138/https://scied.ucar.edu/shortcontent/exosphere-overview | archive-date=17 May 2017 | url-status=live }}</ref> ზედა ზღვარი განსხვავდება განმარტების მიხედვით. სხვადასხვა წყარო მიიჩნევს, რომ ის მთავრდება დაახლოებით 10,000 კილომეტრზე<ref>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html | date=January 22, 2013 | title=Earth's Atmospheric Layers | publisher=NASA }}</ref> ან დაახლოებით 190,000 კილომეტრზე — მთვარემდე დაახლოებით ნახევარ გზაზე, სადაც დედამიწის გრავიტაციის გავლენა დაახლოებით იგივეა, რაც მზის სინათლის რადიაციული წნევა.<ref name="UCAR" /> შორეულ ულტრაიისფერ დიაპაზონში ხილული გეოკორონა (გამოწვეულია ნეიტრალური წყალბადით) ვრცელდება მინიმუმ 100,000 კილომეტრზე.<ref name="UCAR" /> ეს ფენა ძირითადად შედგება წყალბადის უკიდურესად დაბალი სიმკვრივისგან, ჰელიუმის, ნახშირორჟანგის და ეგზობაზასთან უფრო ახლოს ახლადშექმნილი ჟანგბადის შეზღუდული რაოდენობით.<ref name=Singh_2020>{{cite book | title=Environmental Plant Physiology: Botanical Strategies for a Climate Smart Planet | first=Vir | last=Singh | publisher=CRC Press | year=2020 | isbn=978-1-000-02486-9 | url=https://books.google.com/books?id=LTf3DwAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> [[ატომები]] და [[მოლეკულები]] იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მათ შეუძლიათ ასობით კილომეტრის გავლა ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე.<ref name=Champion_et_al_1985/> ამრიგად, ეგზოსფერო აღარ იქცევა როგორც აირი და ნაწილაკები მუდმივად გარბიან კოსმოსში. ეს თავისუფლად მოძრავი ნაწილაკები მიჰყვებიან ბალისტიკურ ტრაექტორიებს და შეიძლება მიგრირდნენ მაგნიტოსფეროში ან მზის ქარში. ყოველ წამს დედამიწა კარგავს დაახლოებით 3 კგ [[წყალბადი|წყალბადს]], 50 გრამ [[ჰელიუმი|ჰელიუმს]] და სხვა შემადგენელი ნაწილების გაცილებით მცირე რაოდენობას.<ref name="Catling200922">{{cite journal | first1=David C. | last1=Catling | author1-link=David Catling | first2=Kevin J. | last2=Zahnle | author2-link=Kevin J. Zahnle | url=https://www.scientificamerican.com/article/how-planets-lose-their-atmospheres/ | title=The Planetary Air Leak | journal=Scientific American | date=May 2009 | volume=300 | issue=5 | pages=36–43 | doi=10.1038/scientificamerican0509-36 | doi-broken-date=4 March 2026 | pmid=19438047 | bibcode=2009SciAm.300e..36C | url-access=subscription }}</ref> ეგზოსფერო დედამიწიდან ძალიან შორსაა, იმისათვის, რომ იქ მიმდინარეობდეს მეტეოროლოგიური პროცესები. ეგზოსფერო ატმოსფეროს ის არეალია, სადაც დაფრინავენ [[დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი|დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრები]]ს უმეტესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008>{{cite journal | title=Instability of the present LEO satellite populations | first1=J.-C. | last1=Liou | first2=N. L. | last2=Johnson | journal=Advances in Space Research | volume=41 | issue=7 | year=2008 | pages=1046–1053 | doi=10.1016/j.asr.2007.04.081 | bibcode=2008AdSpR..41.1046L | hdl=2060/20060024585 | hdl-access=free }}</ref> ===თერმოსფერო=== {{მთავარი|თერმოსფერო}} თერმოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს სიმაღლის მიხედვით მეორე ფენაა. იგი ვრცელდება [[მეზოპაუზა|მეზოპაუზიდან]] (რომელიც მას [[მეზოსფერო]]სგან ჰყოფს) დაახლოებით 80 კმ სიმაღლეზე თერმოპაუზამდე 500–1000 კმ სიმაღლის დიაპაზონში. თერმოპაუზის სიმაღლე მნიშვნელოვნად იცვლება მზის აქტივობის ცვლილებების გამო.<ref name="thermosphere"/> შებინდებისა და გათენების მზის ტერმინატორის გავლა ამ ფენაში ორმაგ სიმკვრივის პერტურბაციებს ქმნის, რაც ამ რეგიონში დომინანტურ მახასიათებელს ქმნის.<ref name=Fitzpatrick_et_al_2025>{{cite journal | title=Solar Terminator Waves Revealed as Dominant Features of Upper Thermospheric Density | display-authors=1 | first1=D. J. | last1=Fitzpatrick | first2=E. K. | last2=Sutton | first3=M. D. | last3=Pilinski | first4=S. E. | last4=Palo | journal=Geophysical Research Letters | volume=52 | issue=11 | page=1 | date=June 16, 2025 | article-number=| doi=10.1029/2025GL115612 | bibcode=2025GeoRL..5215612F | doi-access=free }}</ref> რადგან თერმოპაუზა ეგზოსფეროს ქვედა საზღვარზე მდებარეობს, მას ასევე ეგზობაზას უწოდებენ. თერმოსფეროს გადაფარავს, დედამიწის ზედაპირიდან 50-დან 600 კილომეტრამდე სიმაღლეზე, [[იონოსფერო]] — გაძლიერებული პლაზმის სიმკვრივის რეგიონი.<ref name=Blaunstein_Plohotniuc_2008>{{cite book | title=Ionosphere and Applied Aspects of Radio Communication and Radar | first1=Nathan | last1=Blaunstein | first2=Eugeniu | last2=Plohotniuc | publisher=CRC Press | date=May 13, 2008 | page=1 | isbn=978-1-4200-5517-7 | url=https://books.google.com/books?id=KFmOr2hkeWUC&pg=PA1 }}</ref><ref name=NOAA_layers/> თერმოსფეროს ტემპერატურა თანდათან იზრდება სიმაღლესთან ერთად და შეიძლება 1500 °C-მდე ავიდეს, თუმცა გაზის მოლეკულები იმდენად დაშორებულები არიან ერთმანეთისგან, რომ მისი ტემპერატურა ჩვეულებრივი გაგებით დიდად მნიშვნელოვანი არ არის. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზის იონიზირებული ულტრაიისფერი და რენტგენის გამოსხივების შთანთქმით.<ref name=NOAA_layers/><ref name=NASA_1108>{{cite book | title=Propagation effects on satellite systems at frequencies below 10 GHz – a handbook for satellite system design | first=Warren L. | last=Flock | series=NASA Reference Publication | date=1987 | volume=1108 | pages=1–19 to 1–22 | edition=2nd | publisher=National Aeronautics and Space Administration | url=https://books.google.com/books?id=kZxWAAAAMAAJ&pg=SA1-PA19 }}</ref> ჰაერი იმდენად იშვიათია, რომ ცალკეული მოლეკულა (მაგალითად, [[ჟანგბადი]]ს) საშუალოდ 1 კილომეტრს გადის სხვა მოლეკულებთან შეჯახებებს შორის.<ref>{{cite book | last=Ahrens | first=C. Donald | title=Essentials of Meteorology | edition=4th | publisher=Thomson Brooks/Cole | year=2005 | isbn=978-0-534-40679-0 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ თერმოსფეროში მაღალი ენერგიის მქონე მოლეკულების დიდი წილია, ადამიანისთვის ის ცხელი არ იქნება პირდაპირი კონტაქტის დროს, რადგან მისი სიმკვრივე ძალიან დაბალია კანზე ან კანიდან ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გასატარებლად.<ref name=NOAA_layers>{{cite web | title=Layers of the Atmosphere | date=August 20, 2024 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/layers-of-atmosphere | access-date=2025-07-21 }}</ref> ეს ფენა სრულიად უღრუბლოა და წყლის ორთქლისგან თავისუფალია. თუმცა, არაჰიდრომეტეოროლოგიური ფენომენები, როგორიცაა [[პოლარული ციალი]], ზოგჯერ თერმოსფეროში დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე შეინიშნება.<ref name=Lodders_Fegley_2015>{{cite book | title=Chemistry of the Solar System | first1=Katharina | last1=Lodders | first2=Bruce | last2=Fegley, Jr | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-601-5 | url=https://books.google.com/books?id=B3UoDwAAQBAJ&pg=PT234 }}</ref> პოლარული ნათების ფერები დაკავშირებულია ატმოსფეროს თვისებებთან იმ სიმაღლეზე, სადაც ისინი წარმოიქმნება. ყველაზე გავრცელებულია მწვანე პოლარული ნათება, რომელიც წარმოიქმნება ატომური ჟანგბადიდან ¹S მდგომარეობაში და გვხვდება 120-დან 400 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=NOAA_Aurora>{{cite web | title=Aurora Tutorial | publisher=Space Weather Prediction Center, NOAA | url=https://www.swpc.noaa.gov/content/aurora-tutorial | access-date=2025-07-26 }}</ref> საერთაშორისო კოსმოსური სადგური ბრუნავს თერმოსფეროში, 370-დან 460 კმ-მდე სიმაღლეზე.<ref name=ISS>{{cite web | title=International Space Station | publisher=NASA | date=May 23, 2023 | url=https://www.nasa.gov/reference/international-space-station/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> სწორედ ამ ფენაშია დედამიწის გარშემო მოძრავი თანამგზავრების უმრავლესობა.<ref name=Liou_Johnson_2008/> ===მეზოსფერო=== {{მთავარი|მეზოსფერო}} [[ფაილი:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|მინი|ტროპოსფეროს (ნარინჯისფერი), სტრატოსფეროს (ლურჯი) და მეზოსფეროს (მუქი) შემდგომი ნათება, საიდანაც იწყება ატმოსფეროში შესვლა, კვამლის კვალის დატოვება, როგორც ამ შემთხვევაში კოსმოსური ხომალდის ხელახლა შესვლისას.]] მეზოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მესამე ყველაზე მაღალი ფენაა, რომელიც იკავებს სტრატოსფეროს ზემოთ და თერმოსფეროს ქვემოთ მდებარე რეგიონს. ის ვრცელდება [[სტრატოპაუზა|სტრატოპაუზიდან]] ზღვის დონიდან დაახლოებით 50 კმ სიმაღლეზე მდებარე მეზოპაუზამდე.<ref name=NOAA_layers/> ტემპერატურა ეცემა სიმაღლის მატებასთან ერთად მეზოპაუზამდე, რომელიც ატმოსფეროს ამ შუა ფენის ზედა ნაწილს აღნიშნავს. ეს დედამიწაზე ყველაზე ცივი ადგილია და მისი საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით -85 °C-ია.<ref>{{Cite journal | last1=States | first1=Robert J. | last2=Gardner | first2=Chester S. | title=Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=57 | issue=1 | pages=66–77 | date=January 2000 | doi=10.1175/1520-0469(2000)057<0066:TSOTMR>2.0.CO;2 |bibcode=2000JAtS...57...66S|doi-access=free }} </ref><ref>{{cite encyclopedia | first=Joe | last=Buchdahl | url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Atmosphere/Older/Mesosphere.html | title=Atmosphere, Climate & Environment Information Programme | encyclopedia=Encyclopedia of the Atmospheric Environment | publisher=Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date=2012-04-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html | archive-date=2010-07-01 }}</ref> იმის გამო, რომ ატმოსფერო შთანთქავს ბგერით ტალღებს სიხშირის კვადრატის პროპორციული სიჩქარით, მიწიდან მოსმენილი ხმები არ აღწევს მეზოსფერომდე. ინფრაბგერით ტალღებს შეუძლიათ ამ სიმაღლეზე მიაღწიონ, მაგრამ მათი გამოსხივება მაღალი სიმძლავრის დონეზე რთულია.<ref name=Yang_2016>{{cite book |last=Yang |first=Xunren |title=Atmospheric Acoustics |chapter=Part Two. Acoustic remote sensing for the upper atmosphere |date=2016 |pages=297–308 |doi=10.1515/9783110311532-012 |isbn=978-3-11-031153-2 }}</ref> მეზოპაუზას ქვემოთ ჰაერი იმდენად ცივია, რომ ამ სიმაღლეზე ძალიან მწირი წყლის ორთქლიც კი შეიძლება კონდენსირდეს ყინულის ნაწილაკების პოლარულ-მეზოსფერულ ღამის გამჭვირვალე ღრუბლებად. ეს არის ატმოსფეროს ყველაზე მაღალი ღრუბლები და შეიძლება ხილული იყოს შეუიარაღებელი თვალით, თუ მზის შუქი აირეკლება მათგან მზის ჩასვლიდან დაახლოებით ერთი ან ორი საათის შემდეგ ან მზის ამოსვლამდე ანალოგიურად. ისინი ყველაზე ადვილად ხილულია, როდესაც მზე ჰორიზონტიდან დაახლოებით 4-დან 16 გრადუსამდეა.<ref name=Gadsden_Parvianinen_2006>{{cite web | title=Observing noctilucent clouds | last1=Gadsden | first1=Michael | last2=Parvianinen | first2=Pekka | year=2006 | publisher=International Association of Geomagnetism & Aeronomy | url=https://e-docs.geo-leo.de/server/api/core/bitstreams/ee627b4f-9c9f-4f53-a0de-f2e2bc3b96fb/content | access-date=2025-07-21 }}</ref> ელვის შედეგად გამოწვეული განმუხტვები, რომლებიც ცნობილია როგორც გარდამავალი მანათობელი მოვლენები, ზოგჯერ წარმოიქმნება მეზოსფეროში ტროპოსფერული ჭექა-ქუხილის ღრუბლების ზემოთ.<ref name=Sato_2015>{{cite journal | title=Overview and early results of the Global Lightning and Sprite Measurements mission | display-authors=1 | last1=Sato | first1=M. | last2=Ushio | first2=T. | last3=Morimoto | first3=T. | last4=Kikuchi | first4=M. | last5=Kikuchi | first5=H. | last6=Adachi | first6=T. | last7=Suzuki | first7=M. | last8=Yamazaki | first8=A. | last9=Takahashi | first9=Y. | last10=Inan | first10=U. | last11=Linscott | first11=I. | last12=Ishida | first12=R. | last13=Sakamoto | first13=Y. | last14=Yoshida | first14=K. | last15=Hobara | first15=Y. | last16=Sano | first16=T. | last17=Abe | first17=T. | last18=Nakamura | first18=M. | last19=Oda | first19=H. | last20=Kawasaki | first20=Z. -I. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=120 | issue=9 | pages=3822–3851 | date=May 2015 | doi=10.1002/2014JD022428 | bibcode=2015JGRD..120.3822S }}</ref> მეზოსფერო ასევე არის ფენა, სადაც [[მეტეორი|მეტეორების]] და თანამგზავრების უმეტესობა იწვის ატმოსფეროში შესვლისას.<ref name=NOAA_layers/><ref name=Karahan_et_al_2025>{{cite conference | title=Statistical analysis of destructive satellite re-entry uncertainties | display-authors=1 | last1=Karahan | first1=B. | last2=Papa | first2=M. | last3=Galla | first3=D. | last4=Fugmann | first4=M. | last5=Klinkner | first5=S. | conference=Proceedings of the 9th European Conference on Space Debris, Bonn, Germany, 1–4 April 2025 | publisher=ESA Space Debris Office | display-editors=1 | editor1-first=S. | editor1-last=Lemmens | editor2-first=T. | editor2-last=Flohrer | editor3-first=F. | editor3-last=Schmitz | date=April 2025 | url=https://conference.sdo.esoc.esa.int/proceedings/sdc9/paper/342/SDC9-paper342.pdf | access-date=2025-07-22}}</ref> ის დედამიწიდან ძალიან მაღლა მდებარეობს რეაქტიული თვითმფრინავებისა და ბუშტებისთვის მისადგომი და ძალიან დაბლაა ორბიტალური კოსმოსური ხომალდებისთვის საფრენად. მეზოსფერო ძირითადად რაკეტებისთვის და რაკეტული ძრავით აღჭურვილი თვითმფრინავებისთვის არის ხელმისაწვდომი.<ref name=Heatwole_2024>{{cite journal | title=Current usage of sounding rockets to study the upper atmosphere | last=Heatwole | first=Scott E. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=121 | issue=40 | at=id. e2413285121 | date=September 2024 | article-number=| doi=10.1073/pnas.2413285121 | doi-access=free | pmid=| pmc=| bibcode=2024PNAS..12113285H }}</ref> ===სტრატოსფერო=== {{მთავარი|სტრატოსფერო}} [[ფაილი:Kittinger-jump.jpg|მინი|1960 წელს [[ჯოზეფ კიტინგერი|ჯოზეფ კიტინგერმა]] [[რეკორდი]] დაამყარა გონდოლიდან 31.3 კმ სიმაღლეზე [[პარაშუტი]]თ გადმოხტომით.]] სტრატოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს მეორე ყველაზე დაბალი ფენაა. ის ტროპოსფეროს ზემოთ მდებარეობს და მისგან [[ტროპოპაუზა|ტროპოპაუზით]] არის გამოყოფილი. ეს ფენა ვრცელდება ტროპოსფეროს ზემოდან, დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ სიმაღლეზე, სტრატოპაუზამდე, რომელიც დაახლოებით 50-დან 55 კმ სიმაღლეზე მდებარეობს.<ref name=Buis_2024/> ატმოსფეროს მთლიანი მასის 99% 30 კმ სიღრმეზე მდებარეობს,<ref name=Holloway_Wayne_2015/> ხოლო სტრატოსფეროს ზედა ნაწილში ატმოსფერული წნევა დაახლოებით ზღვის დონეზე არსებული წნევის 1/1000-ია.<ref name=Clouds_2025>{{cite web | title=Introduction to Clouds | date=April 3, 2025 | first=Robert B. | last=Schmunk | publisher=NASA | url=https://www.giss.nasa.gov/edu/icp/education/cloudintro/pressure.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> იგი შეიცავს ოზონის შრეს, რომელიც დედამიწის ატმოსფეროს ის ნაწილია, რომელიც შეიცავს ამ აირის შედარებით მაღალ კონცენტრაციას.<ref name=Saha_2012>{{cite book | title=Modern Climatology | first=Pijushkanti | last=Saha | publisher=Allied Publishers | year=2012 | isbn=978-81-8424-756-5 | page=21 | url=https://books.google.com/books?id=X4ymCQAAQBAJ&pg=PA21 }}</ref> სტრატოსფერო განსაზღვრავს ფენას, რომელშიც ტემპერატურა სიმაღლის მატებასთან ერთად იზრდება. ტემპერატურის ეს მატება გამოწვეულია მზიდან [[ულტრაიისფერი გამოსხივება|ულტრაიისფერი გამოსხივების]] შთანთქმით ოზონის შრის მიერ, რაც ზღუდავს ტურბულენტობას და შერევას. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპოპაუზაზე ტემპერატურა შეიძლება იყოს -80 °C, სტრატოსფეროს ზედა ნაწილი გაცილებით თბილია და შეიძლება ოდნავ დაბალი იყოს 0 °C-ზე.<ref name="stratopause">{{cite web | author=Journal of the Atmospheric Sciences | title=stratopause | year=1993 | url=http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm |access-date=2013-10-18 |archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124644/http://www.webref.org/chemistry/s/stratopause.htm }}</ref><ref name=Saha_2012/> ეს ფენა დედამიწისთვის უნიკალურია; არც [[მარსი|მარსს]] და არც [[ვენერა]]ს არ აქვთ სტრატოსფერო მათ ატმოსფეროში ჟანგბადის დაბალი სიჭარბის გამო.<ref name=de_Pater_Lissauer_2015>{{cite book | title=Planetary Sciences | first1=Imke | last1=de Pater | first2=Jack J. | last2=Lissauer | edition=2 | publisher=Cambridge University Press | year=2015 | isbn=978-1-316-19569-7 | pages=81–82 | url=https://books.google.com/books?id=stFpBgAAQBAJ&pg=PA81 }}</ref> სტრატოსფეროს ტემპერატურის პროფილი ქმნის ძალიან სტაბილურ ატმოსფერულ პირობებს, ამიტომ სტრატოსფეროს არ აქვს ამინდის გამომწვევი ჰაერის ტურბულენტობა, რომელიც ასე გავრცელებულია ტროპოსფეროში. შესაბამისად, სტრატოსფერო თითქმის მთლიანად თავისუფალია ღრუბლებისა და ამინდის სხვა ფორმებისგან.<ref name=Saha_2012/> თუმცა, პოლარული სტრატოსფერული ან მარდაფისებრი ღრუბლები ზოგჯერ შეინიშნება ატმოსფეროს ამ ფენის ქვედა ნაწილში, სადაც ჰაერი ყველაზე ცივია.<ref name=Salby_1996>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Physics | volume=61 | series=International Geophysics | first=Murry L. | last=Salby | publisher=Elsevier | year=1996 | isbn=978-0-08-053215-8 | pages=283–285 | url=https://books.google.com/books?id=sK1qTDhNBsYC&pg=PA283 }}</ref> სტრატოსფერო რეაქტიული თვითმფრინავების მიერ მოხვედრის უმაღლესი ფენაა.<ref name=Filippone_2012>{{cite book | title=Advanced Aircraft Flight Performance | volume=34 | series=Cambridge Aerospace Series | first=Antonio | last=Filippone | publisher=Cambridge University Press | year=2012 | isbn=978-1-107-02400-7 | url=https://books.google.com/books?id=6gnO9XoeT5cC&pg=PA210 }}</ref> ===ტროპოსფერო=== {{მთავარი|ტროპოსფერო}} [[ფაილი:ISS-47 Islands In The Sky, Indonesia.jpg|მინი|დედამიწა ორბიტიდან, სადაც ჩანს ტროპოსფეროს მიერ მოწითალო ელფერში გაფილტრული მზის სხივები, სხვადასხვა ტიპის ღრუბლებიდან ჩრდილების მოყვანისას. სტრატოსფერო ჰორიზონტის გასწვრივ ლურჯი გაფანტული მზის სხივების თხელ ზოლს ქმნის.]] ტროპოსფერო დედამიწის ატმოსფეროს ყველაზე დაბალი ფენაა. ის დედამიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 12 კმ საშუალო სიმაღლემდე ვრცელდება, თუმცა ეს სიმაღლე გეოგრაფიულ პოლუსებზე დაახლოებით 9 კმ-დან ეკვატორზე 17 კმ-მდე მერყეობს,<ref name=tropopauseheight/> ამინდის გამო გარკვეული ვარიაციებით. ტროპოსფერო ზემოდან შემოსაზღვრულია ტროპოპაუზით, საზღვარი, რომელიც უმეტეს ადგილას ტემპერატურის ინვერსიით არის მონიშნული (ანუ შედარებით თბილი ჰაერის ფენა უფრო ცივ ჰაერზე), ხოლო ზოგან სიმაღლის იზოთერმული ზონით.<ref>{{cite book | last1=Barry | first1=R. G. | last2=Chorley | first2=R. J. |year=1971 |title=Atmosphere, Weather and Climate | url=https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2 | url-access=registration | location=London | publisher=Menthuen & Co Ltd. | page=[https://archive.org/details/atmosphereweathe0000barr_m3n2/page/65 65] | isbn=978-0-416-07940-1 }}</ref><ref>{{cite book | last1=Tyson | first1=P. D. | last2=Preston-Whyte | first2=R. A. | year=2000 | title=The Weather and Climate of Southern Africa | edition=2nd | location=Oxford | publisher=[[Oxford University Press]] | page=4 | isbn=0-19-571806-2 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ვარიაციები ხდება, ტემპერატურა, როგორც წესი, კლებულობს ტროპოსფეროში სიმაღლის მატებასთან ერთად, რადგან ტროპოსფერო ძირითადად ზედაპირიდან ენერგიის გადაცემის გზით თბება. ამგვარად, ტროპოსფეროს ყველაზე დაბალი ნაწილი (ანუ დედამიწის ზედაპირი) როგორც წესი, ტროპოსფეროს ყველაზე თბილი მონაკვეთია. ეს ხელს უწყობს ვერტიკალურ შერევას (აქედან გამომდინარე, მისი სახელწოდება ბერძნული სიტყვიდან „τρόπος“, რაც „მობრუნებას“ ნიშნავს).<ref name=Frederick_2008>{{cite book | title=Principles of Atmospheric Science | first=John E. | last=Frederick | publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] | year=2008 | isbn=978-0-7637-4089-4 | pages=15–17 | url=https://books.google.com/books?id=ZDkBKHsgtLMC&pg=PA15 }}</ref> ტროპოსფერო შეიცავს დედამიწის ატმოსფეროს მასის დაახლოებით 80%-ს.<ref>{{cite book |publisher=[[McGraw-Hill]] |title=Concise Encyclopedia of Science & Technology |year=1984 |section=Troposphere | url=https://archive.org/details/mcgrawhillconcis0000unse_h5v4 | isbn=0-07-045482-5 |quote=It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.}}</ref> ტროპოსფერო უფრო მკვრივია, ვიდრე მისი ყველა ზედა ფენა, რადგან უფრო დიდი ატმოსფერული წონა ტროპოსფეროს თავზე დევს და იწვევს მის უფრო ძლიერ შეკუმშვას. ატმოსფეროს მთლიანი მასის ორმოცდაათი პროცენტი ტროპოსფეროს ქვედა 5.5 კმ-ში მდებარეობს.<ref name=Holloway_Wayne_2015>{{cite book | title=Atmospheric Chemistry | first1=Ann M. | last1=Holloway | first2=Richard P. | last2=Wayne | publisher=Royal Society of Chemistry | year=2015 | isbn=978-1-78262-593-3 | url=https://books.google.com/books?id=qmsoDwAAQBAJ&pg=PT16 }}</ref> ატმოსფერული წყლის ორთქლის ან ტენიანობის თითქმის მთელი რაოდენობა ტროპოსფეროში გვხვდება, ამიტომ ეს არის ფენა, სადაც დედამიწის ამინდის უმეტესი ნაწილი ხდება. ატმოსფეროს წყლის შენარჩუნების უნარი მცირდება ტემპერატურის კლებასთან ერთად, ამიტომ წყლის ორთქლის 90% ტროპოსფეროს ქვედა ნაწილშია შეკავებული.<ref name=Singh_2001>{{cite book | title=Snow and Glacier Hydrology | first1=P. | last1=Singh | first2=Vijay P. | last2=Singh | page=56 | isbn=0-7923-6767-7 | year=2001 | publisher=Springer Netherlands | url=https://books.google.com/books?id=0VW6Tv0LVWkC&pg=PA56 }}</ref> მას ძირითადად აქვს ამინდთან დაკავშირებული ღრუბლების ყველა გვარის ტიპი, რომლებიც წარმოიქმნება აქტიური ქარის ცირკულაციით, თუმცა ძალიან მაღალი კუმულონიმბუსის ჭექა-ქუხილის ღრუბლებს შეუძლიათ ტროპოპაუზაში შეღწევა ქვემოდან და სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილში ასვლა.<ref name=Wang_et_al_2009>{{cite journal | title=Further evidences of deep convective vertical transport of water vapor through the tropopause | display-authors=1 | first1=Pao K. | last1=Wang | first2=Martin | last2=Setvák | first3=Walter | last3=Lyons | first4=Willi | last4=Schmid | first5=Hsin-Mu | last5=Lin | journal=Atmospheric Research | volume=94 | issue=3 | date=November 2009 | pages=400–408 | doi=10.1016/j.atmosres.2009.06.018 | bibcode=2009AtmRe..94..400W }}</ref> ტრადიციული საავიაციო მიმოსვლის უმეტესობა ტროპოსფეროში ხდება და ეს ერთადერთი ფენაა, რომელზეც პროპელერიანი თვითმფრინავები გადაადგილდებიან.<ref name=Filippone_2012/> კონტრასტული ხაზები წარმოიქმნება რეაქტიული ძრავის წყლის გამოყოფისგან 7.7 კმ სიმაღლეებზე, სადაც ატმოსფერული ტემპერატურა დაახლოებით -53 °C-ია.<ref name=Tiwary_Williams_2018>{{cite book | title=Air Pollution: Measurement, Modelling and Mitigation | edition=Fourth | first1=Abhishek | last1=Tiwary | first2=Ian | last2=Williams | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4987-1946-9 | page=218 | url=https://books.google.com/books?id=BzD3DwAAQBAJ&pg=PA218 }}</ref> ===სხვა ფენები=== ზემოთ მოცემულ ხუთ ძირითად ფენაში, რომლებიც ძირითადად ტემპერატურით არის განსაზღვრული, სხვა თვისებებით შეიძლება გამოირჩეოდეს რამდენიმე მეორადი ფენა: *[[ოზონის შრე]] სტრატოსფეროშია. ამ ფენაში ოზონი პიკურ კონცენტრაციას 15 მილიონ წილამდე აღწევს 32 კმ სიმაღლეზე, რაც გაცილებით მაღალია, ვიდრე ქვედა ატმოსფეროში, მაგრამ მაინც ძალიან მცირეა ატმოსფეროს ძირითად კომპონენტებთან შედარებით.<ref>{{cite web | title=NASA Ozone Watch | publisher=NASA Goddard Spaceflight Center | url=https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/SH.html | access-date=2025-07-22 }}</ref> ის ძირითადად სტრატოსფეროს ქვედა ნაწილშია განლაგებული დაახლოებით 15-35 კმ-დან,<ref name=Allens-2002/> თუმცა სისქე სეზონურად და გეოგრაფიულად იცვლება. დედამიწის ატმოსფეროში ოზონის დაახლოებით 90% სტრატოსფეროშია.<ref name=NOAA_Ozone>{{cite web | title=Science: Ozone Basics | work=Stratospheric Ozone | publisher=National Oceanic and Atmospheric Association | url=https://www.ozonelayer.noaa.gov/science/basics.htm | access-date=2025-07-22 }}</ref> *[[იონოსფერო]] ატმოსფეროს რეგიონია, რომელიც იონიზირებულია მზის რადიაციით. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლარულ ნათებაში, ჰაერის ნათებასა და კოსმოსური ამინდის ფენომენებში.<ref name=Newell_et_al_2001>{{cite journal | title=The role of the ionosphere in aurora and space weather | display-authors=1 | last1=Newell | first1=Patrick T. | last2=Greenwald | first2=Raymond A. | last3=Ruohoniemi | first3=J. Michael | journal=Reviews of Geophysics | volume=39 | issue=2 | pages=137–149 | date=May 2001 | doi=10.1029/1999RG000077 | bibcode=2001RvGeo..39..137N }}</ref><ref name=Basavaiah_2012>{{cite book | title=Geomagnetism: Solid Earth and Upper Atmosphere Perspectives | first=Nathani | last=Basavaiah | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-0403-9 | url=https://books.google.com/books?id=uypjt19xtmsC&pg=PA111 }}</ref> დღის საათებში ის 50-დან 1000 კმ-მდე ვრცელდება და მოიცავს მეზოსფეროს, თერმოსფეროს და ეგზოსფეროს ნაწილებს. თუმცა, მეზოსფეროში იონიზაცია ძირითადად ღამით წყდება.<ref name=UCAR_ION>{{cite web | title=The Ionosphere | publisher=University Corporation for Atmospheric Research | url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/atmosphere/ionosphere | access-date=2025-07-23 }}</ref> იონოსფერო ქმნის პლაზმასფეროს შიდა კიდეს - შიდა მაგნიტოსფეროს.<ref name=plasmasphere>{{cite web | title=The Earth's Plasmasphere | first=D. L. | last=Gallagher | publisher=NASA | date=April 26, 2023 | url=https://plasmasphere.nasa.gov/ | access-date=2025-07-23 }}</ref> მას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს, რადგან ის გავლენას ახდენს, მაგალითად, დედამიწაზე რადიოსიხშირული გავრცელების პროპაგანდაზე.<ref name=Atiq_2018>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kirby | first1=S. S. | last2=Berkner | first2=L. V. | last3=Stuart | first3=D. M. | year=2006 | title=Studies of the ionosphere and their application to radio transmission | journal=Proceedings of the Institute of Radio Engineers | volume=22 | issue=4 | pages=481–521 | doi=10.1109/JRPROC.1934.225867 | url=http://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/jres/12/jresv12n1p15_A2b.pdf | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ჰომოსფერო]] და [[ჰეტეროსფერო]] განისაზღვრება იმით, კარგად არის თუ არა ატმოსფერული გაზები შერეული. ზედაპირული ჰომოსფერო მოიცავს ტროპოსფეროს, სტრატოსფეროს, მეზოსფეროს და თერმოსფეროს ყველაზე დაბალ ნაწილს, სადაც ატმოსფეროს ქიმიური შემადგენლობა არ არის დამოკიდებული მოლეკულურ წონაზე, რადგან გაზები შერეულია ტურბულენტობის გამო.<ref>{{cite web |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |title=''homosphere'' – AMS Glossary |publisher=Amsglossary.allenpress.com |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914045832/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=homosphere1 |archive-date=14 September 2010 |url-status=live}}</ref> ეს შედარებით ერთგვაროვანი ფენა მთავრდება [[ტურბოპაუზა]]ზე, რომელიც დაახლოებით 100 კმ-ზე მდებარეობს,<ref name=Schlatter_2009/> თავად [[კარმანის ხაზი|სივრცის კიდე]], როგორც ამას FAI აღიარებს, რომელიც მას მეზოპაუზაზე დაახლოებით 20 კმ-ზე მაღლა აყენებს. *ამ სიმაღლეზე მაღლა მდებარეობს ჰეტეროსფერო, რომელიც მოიცავს ეგზოსფეროს და თერმოსფეროს უმეტეს ნაწილს. აქ ქიმიური შემადგენლობა სიმაღლის მიხედვით იცვლება. ეს იმიტომ ხდება, რომ ნაწილაკების ერთმანეთთან შეჯახების გარეშე გადაადგილების მანძილი დიდია იმ მოძრაობების ზომასთან შედარებით, რომლებიც იწვევს შერევას. ეს საშუალებას აძლევს გაზებს სტრატიფიცირდნენ მოლეკულური წონის მიხედვით,<ref name=Schlatter_2009/> ხოლო უფრო მძიმეები, როგორიცაა ჟანგბადი და აზოტი, მხოლოდ ჰეტეროსფეროს ძირთან ახლოსაა. ჰეტეროსფეროს ზედა ნაწილი თითქმის მთლიანად შედგება წყალბადისგან, ყველაზე მსუბუქი ელემენტისგან.<ref name="thought">{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/most-abundant-gases-in-earths-atmosphere-607594 |title=The 4 Most Abundant Gases in Earth's Atmosphere | first=Anne Marie | last=Helmenstine | date=June 16, 2018 | access-date=2025-07-21}}</ref> *პლანეტარული სასაზღვრო ფენა არის ტროპოსფეროს ის ნაწილი, რომელიც ყველაზე ახლოსაა დედამიწის ზედაპირთან და პირდაპირ გავლენას ახდენს მასზე, ძირითადად ტურბულენტური დიფუზიის გზით. დღის განმავლობაში პლანეტარული სასაზღვრო ფენა, როგორც წესი, კარგად არის შერეული, ხოლო ღამით ის სტაბილურად სტრატიფიცირდება სუსტი ან პერიოდული შერევით. პლანეტარული სასაზღვრო ფენის სიღრმე მერყეობს დაახლოებით 100 მეტრიდან (330 ფუტი) ნათელ, წყნარ ღამეებში 1000–1500 მ-მდე ან მეტამდე შუადღისას.<ref name=PBL>{{cite web | title=The Planetary Boundary Layer | first=Jeff | last=Haby | publisher=National Weather Service | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/clouds/planetary_boundary_layer/PBL.html | access-date=2025-07-23 }}</ref> *[[ბაროსფერო]] არის ატმოსფეროს რეგიონი, სადაც ბარომეტრიული კანონი მოქმედებს. ის მოიცავს მიწიდან თერმოპაუზამდე. ამ სიმაღლეზე მაღლა, სიჩქარის განაწილება არ არის მაქსველისეული, რადგან მაღალი სიჩქარის ატომები და მოლეკულები ახერხებენ ატმოსფეროდან გასვლას.<ref>{{cite book | title=Planetary Aeronomy: Atmosphere Environments in Planetary Systems | series=Physics of Earth and Space Environments | first1=Siegfried | last1=Bauer | first2=Helmut | last2=Lammer | publisher=Springer Science & Business Media | year=2013 | isbn=978-3-662-09362-7 | pages=4–5 | url=https://books.google.com/books?id=PXErBAAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> *სპორადული ნატრიუმის ფენა არის ნატრიუმის ნეიტრალური ატომების პერიოდული დონე, რომელიც ჩვეულებრივ მდებარეობს ზღვის დონიდან 80–105 კმ სიმაღლის დიაპაზონში და მისი სიღრმე დაახლოებით 5 კმ არის.<ref>{{cite journal | title=Generation of sporadic sodium layers via turbulent heating of the atmosphere? | first1=Qihou | last1=Zhou | first2=John D. | last2=Mathews | journal=Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics | volume=57 | issue=11 | date=September 1995 | pages=1309-1315, 1317-1319 | doi=10.1016/0021-9169(95)97298-I | doi-access=free }}</ref> დედამიწის ზედაპირზე ატმოსფეროს საშუალო ტემპერატურაა 14 °C<ref>{{cite web |url=http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth's_atmosphere.html |title=Earth's Atmosphere |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614054213/http://www.bambooweb.com/articles/e/a/Earth%27s_atmosphere.html |archive-date=2009-06-14 }}</ref> ან 15 °C,<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=NASA&nbsp;– Earth Fact Sheet |publisher=Nssdc.gsfc.nasa.gov |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030234253/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=30 October 2010 |url-status=live}}</ref> წყაროების შესაბამისად.<ref>{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233131/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/research/anomalies/index.php |archive-date=2009-03-03 |title=Global Surface Temperature Anomalies }}</ref><ref>{{cite web |url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050303202001/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/radiationbalance.htm |archive-date=2005-03-03 |title=Earth's Radiation Balance and Oceanic Heat Fluxes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |title=Coupled Model Intercomparison Project Control Run |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528143343/http://www-pcmdi.llnl.gov/projects/cmip/overview_ms/control_tseries.pdf |archive-date=2008-05-28 }}</ref> ==ფიზიკური თვისებები== ===წნევა და სისქე=== {{მთავარი|ატმოსფერული წნევა}} საშუალო ატმოსფერული წნევა ზღვის დონეზე განისაზღვრება საერთაშორისო სტანდარტული ატმოსფეროთი, როგორც 101325 პასკალი (760.00 მმ ვწყ. სვ.).<ref name=Allens-2002/> ამას ზოგჯერ სტანდარტული ატმოსფეროს ერთეულს უწოდებენ. ატმოსფერული მასის ჯამური მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}},<ref>{{Cite journal |title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=6 |page=864 |date=January 1970 |doi=10.1175/JCLI-3299.1 |bibcode = 2005JCli...18..864T |last1 = Trenberth |first1 = Kevin E. |last2=Smith |first2=Lesley }}</ref> რაც დაახლოებით 2.5%-ით ნაკლებია, ვიდრე ზღვის დონის საშუალო წნევისა და დედამიწის ფართობის 51007.2 მეგაჰექტარის მიხედვით იქნებოდა გამოთვლილი,<ref name=Allens-2002/> ეს სხვაობა დედამიწის მთიანი რელიეფით არის განპირობებული. ატმოსფერული წნევა არის ჰაერის მთლიანი წონა ერთეული ფართობის ზემოთ იმ წერტილში, სადაც წნევა იზომება. ამრიგად, ჰაერის წნევა იცვლება მდებარეობისა და ამინდის მიხედვით. ჰაერის წნევა ექსპონენციურად მცირდება სიმაღლესთან ერთად, ჰაერის ტემპერატურაზე დამოკიდებული სიჩქარით. შემცირების სიჩქარე განისაზღვრება ტემპერატურაზე დამოკიდებული პარამეტრით, რომელსაც მასშტაბის სიმაღლე ეწოდება: ამ სიმაღლით სიმაღლის თითოეული ზრდისთვის, წნევა მცირდება e ფაქტორით (ბუნებრივი ლოგარითმების ბაზა, დაახლოებით 2.718). დედამიწისთვის ეს მნიშვნელობა, როგორც წესი, 5.5-დან 6 კმ-მდეა დაახლოებით 80 კმ-მდე სიმაღლეებისთვის.<ref name=Daniel_2002>{{cite book | title=Concepts in Space Science | first=R. R. | last=Daniel | publisher=Universities Press | year=2002 | isbn=978-81-7371-410-8 | pages=70–72 | url=https://books.google.com/books?id=WYCltc12Gs8C&pg=PA70 }}</ref> თუმცა, ატმოსფერო უფრო ზუსტად მოდელირებულია თითოეული ფენისთვის მორგებული განტოლებით, რომელიც ითვალისწინებს ტემპერატურის, მოლეკულური შემადგენლობის, მზის რადიაციისა და გრავიტაციის გრადიენტებს. 100 კმ-ზე მეტ სიმაღლეზე ატმოსფერო კარგად არ არის შერეული, ამიტომ თითოეულ ქიმიურ სახეობას აქვს საკუთარი მასშტაბური სიმაღლე. 200-დან 300 კმ-მდე სიმაღლეზე, მასშტაბური სიმაღლე კომბინირებულია 20-დან 30 კმ-მდე.<ref name=Daniel_2002/> დედამიწის ატმოსფეროს მასა დაახლოებით შემდეგნაირად არის განაწილებული:<ref>{{cite book | last1=Lutgens | first1=Frederick K. | first2=Edward J. | last2=Tarbuck | year=1995 | title=The Atmosphere | publisher=Prentice Hall | edition=6th | pages=14–17 | isbn=0-13-350612-6 }}</ref> *50% 5.6 კმ-ზე ნაკლებია *90% 16 კმ-ზე ნაკლებია *99.99997% 100 კმ-ზე ნაკლებია, რაც [[კარმანის ხაზი]]ა. საერთაშორისო კონვენციით, ეს აღნიშნავს კოსმოსის დასაწყისს, სადაც ადამიანები კოსმოსში დაფრინავენ. შედარებისთვის, ევერესტის მწვერვალი 8,848 მ-ზე მდებარეობს; კომერციული სამგზავრო თვითმფრინავები, როგორც წესი, 9-დან 12 კმ-მდე მანძილზე დაფრინავენ,<ref name=Sforza_2014>{{cite book | chapter=Fuselage Design | year=2014 | pages=47–79 | title=Commercial Airplane Design Principles | doi=10.1016/B978-0-12-419953-8.00003-6 | first=Pasquale | last=Sforza | isbn=978-0-12-419953-8 }}</ref> სადაც ჰაერის დაბალი სიმკვრივე და ტემპერატურა საწვავის ეკონომიას იძლევა; ამინდის ბუშტები დაახლოებით 35 კმ-ს აღწევს;<ref name=Kräuchi_et_al_2016>{{cite journal | title=Controlled weather balloon ascents and descents for atmospheric research and climate monitoring | display-authors=1 | last1=Kräuchi | first1=A. | last2=Philipona | first2=R. | last3=Romanens | first3=G. | last4=Hurst | first4=D. F. | last5=Hall | first5=E. G. | last6=Jordan | first6=A. F. | journal=Atmospheric Measurement Techniques | volume=9 | pages=929–938 | doi=10.5194/amt-9-929-2016 | year=2016 | issue=3 | pmid=29263765 | pmc=5734649 | bibcode=2016AMT.....9..929K | doi-access=free }}</ref> ხოლო X-15-ით ყველაზე მაღალი ფრენა 1963 წელს შესრულდა და შეადგინა 108.0 კმ. კარმანის ხაზის ზემოთაც კი, მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ეფექტები, როგორიცაა პოლარული ნათება, კვლავ ხდება.<ref name=Lodders_Fegley_2015/> ამ რეგიონში მეტეორები იწყებენ ნათებას,<ref name=NOAA_layers/> თუმცა უფრო დიდი მეტეორები შეიძლება არ დაიწვას მანამ, სანამ უფრო ღრმად არ შეაღწევენ ატმოსფეროში. დედამიწის იონოსფეროს სხვადასხვა ფენა, რომელიც მნიშვნელოვანია მაღალი სიხშირის რადიოსიხშირის გავრცელებისთვის, 100 კმ-ზე ქვემოთ იწყება და 500 კმ-ს მიღმა ვრცელდება. შედარებისთვის, საერთაშორისო კოსმოსური სადგური, როგორც წესი, 370–460 კმ-ზე დაფრინავს,<ref name=ISS/> იონოსფეროს F-ფენაში,<ref name=Allens-2002/> სადაც ისინი საკმარის ატმოსფერულ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რათა ყოველ რამდენიმე თვეში ერთხელ ხელახლა გააქტიურება დასჭირდეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მოხდება ორბიტალური დაშლა, რაც დედამიწაზე დაბრუნებას გამოიწვევს.<ref name=ISS/> მზის აქტივობიდან გამომდინარე, თანამგზავრებს შეუძლიათ შესამჩნევი ატმოსფერული წინააღმდეგობა განიცადონ 600–800 კმ სიმაღლეზე.<ref name=Pisacane_2005>{{cite book | chapter=The Space Environment | first1=Brian J. | last1=Anderson | first2=Donald G. | last2=Mitchell | title=Fundamentals of Space Systems | editor-first=Vincent L. | editor-last=Pisacane | publisher=Oxford University Press | year=2005 | isbn=978-0-19-516205-9 | page=56 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=uTwb7d8PTXMC&pg=PA56 }}</ref> ===ტემპერატურა=== [[ფაილი:Profil temperature atmosphere.png|მინი|ტემპერატურის ცვლილება სიმაღლის მიხედვით]] {{მთავარი|ატმოსფერული ტემპერატურა}} ზღვის დონიდან დაწყებული, ტემპერატურა მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად, სანამ სტრატოსფეროს დაახლოებით 11 კმ-ზე არ მიაღწევს. ზემოთ, ტემპერატურა სტაბილიზდება დიდ ვერტიკალურ მანძილზე. დაახლოებით 20 კმ-ზე ზემოთ, ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად, ოზონის შრის შიგნით გაცხელების გამო, რაც გამოწვეულია ამ რეგიონში მოლეკულური ჟანგბადის და ოზონის გაზის მიერ მზიდან მნიშვნელოვანი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმით. სიმაღლის მატების მეორე რეგიონი ტემპერატურის მატებისას ხდება ძალიან მაღალ სიმაღლეებზე, 90 კმ-ზე ზემოთ, თერმოსფეროში.<ref name=NOAA_layers/> ღამის განმავლობაში, მიწა გამოსხივებს მეტ ენერგიას, ვიდრე ატმოსფეროდან იღებს. როდესაც ენერგია ახლომდებარე ატმოსფეროდან უფრო გრილ მიწაზე გადადის, ეს ქმნის ტემპერატურის ინვერსიას, სადაც ადგილობრივი ტემპერატურა იზრდება სიმაღლესთან ერთად დაახლოებით 1000 მ-მდე.<ref>{{cite web | title=Atmospheric controllers of local nighttime temperature | year=2004 | publisher=Pennsylvania State University | url=https://www.weather.gov/source/zhu/ZHU_Training_Page/winds/nighttime_influences/Nighttime_Influences.htm | access-date=2025-07-24 }}</ref> ====ბგერის სიჩქარე==== {{მთავარი|ბგერის სიჩქარე}} ვინაიდან მუდმივი შემადგენლობის იდეალურ აირში ბგერის სიჩქარე დამოკიდებულია მხოლოდ ტემპერატურაზე და არა წნევაზე ან სიმკვრივეზე, ატმოსფეროში ბგერის სიჩქარე სიმაღლით იღებს რთული ტემპერატურული პროფილის ფორმას (იხილეთ ილუსტრაცია მარჯვნივ) და არ ასახავს სიმკვრივის ან წნევის სიმაღლის ცვლილებებს.<ref name=SoS>{{cite web | title=Speed of sound | first=Tom | last=Benson | publisher=NASA Glenn Research Center | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/VirtualAero/BottleRocket/airplane/sound.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> მაგალითად, ზღვის დონეზე ბგერის სიჩქარე 340 მ/წმ-ია. სტრატოსფეროს საშუალო ტემპერატურაზე, −60 °C-ზე, ბგერის სიჩქარე მცირდება 290 მ/წმ-მდე.<ref name=Wang_2023>{{cite book | title=A Guide to Fluid Mechanics | first=Hongwei | last=Wang | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-108-49883-8 | url=https://books.google.com/books?id=ISysEAAAQBAJ&pg=PA194 }}</ref> ===სიმკვრივე და მასა=== {{მთავარი|ჰაერის სიმკვრივე}} [[ფაილი:Atmosphere model.png|მინი|ტემპერატურის და მასის სიმკვრივე სიმაღლის მიმართ NRLMSISE-00 სტანდარტული ატმოსფეროს მოდელიდან (თითოეულ „ათწლეულში“ რვა წერტილოვანი ხაზი რვა კუბზეა 8, 27, 64, ..., 729)]] ჰაერის სიმკვრივე ზღვის დონეზე დაახლოებით 1.29 კგ/მ3-ია.<ref name=Allens-2002/> სიმკვრივე პირდაპირ არ იზომება, მაგრამ გამოითვლება ტემპერატურის, წნევის და ტენიანობის გაზომვებიდან ჰაერის მდგომარეობის განტოლების გამოყენებით (იდეალური აირის კანონის ფორმა). ატმოსფერული სიმკვრივე მცირდება სიმაღლის მატებასთან ერთად. ეს ვარიაცია შეიძლება დაახლოებით მოდელირებული იყოს ბარომეტრიული ფორმულის გამოყენებით.<ref name=Hall_2021>{{cite web | title=Earth Atmosphere Model | publisher=NASA Glenn Research Center | editor-first=Nancy | editor-last=Hall | date=May 13, 2021 | url=https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/atmosmet.html | access-date=2025-07-24 }}</ref> თანამგზავრების ორბიტალური დაშლის პროგნოზირებისთვის გამოიყენება უფრო დახვეწილი მოდელები.<ref name=Kumar_et_al_2022>{{cite journal | title=Simulation of the orbital decay of a spacecraft in low Earth orbit due to aerodynamic drag | display-authors=1 | first1=R. | last1=Kumar | first2=R. | last2=Singh | first3=A. K. | last3=Chinnappan | first4=A. | last4=Appar | journal=The Aeronautical Journal | volume=126 | issue=1297 | date=March 2022 | pages=565–583 | doi=10.1017/aer.2021.83 }}</ref> ატმოსფეროს საშუალო მასა დაახლოებით 5 კვადრილიონ (5{{e|15}}) ტონაა ან დედამიწის მასის 1/1,200,000. ამერიკის ატმოსფერული კვლევების ეროვნული ცენტრის მონაცემებით, „ატმოსფეროს საშუალო მასა შეადგენს {{val|5.1480|e=18|ul=კგ}}-ს, წყლის ორთქლით გამოწვეული წლიური ცვალებადობით 1.2 ან {{val|1.5|e=15|ul=კგ}}, იმისდა მიხედვით, გამოიყენება თუ არა ზედაპირული წნევის თუ წყლის ორთქლის მონაცემები; ეს მაჩვენებელი წინა შეფასებასთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებია. წყლის ორთქლის საშუალო მასა შეფასებულია {{val|1.27|e=16|ul=კგ}}-ად, ხოლო მშრალი ჰაერის მასა — {{val|5.1352|0.0003|e=18|ul=კგ}}-ად“.<ref name=Trenberth_Smith_2005>{{cite journal | title=The Mass of the Atmosphere: A Constraint on Global Analyses | first1=Kevin E. | last1=Trenberth | first2=Lesley | last2=Smith | journal=Journal of Climate | volume=18 | issue=6 | date=March 15, 2005 | pages=864–875 | jstor=26253433 | doi=10.1175/JCLI-3299.1 | bibcode=2005JCli...18..864T }}</ref> ==ოპტიკური თვისებები== [[ფაილი:Earth energy budget.svg|მინი|მზის რადიაციის ფარდობითი შთანთქმა, გამოსხივება და არეკლვა ატმოსფეროს, ღრუბლებისა და ზედაპირის მიერ]] მზის რადიაცია (ანუ მზის სინათლე) არის ენერგია, რომელსაც დედამიწა მზისგან იღებს. დედამიწა ასევე ასხივებს რადიაციას უკან კოსმოსში, მაგრამ უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით, რომელსაც ადამიანები ვერ ხედავენ. როდესაც ენერგია ატმოსფეროში ვრცელდება, მასზე გავლენას ახდენს გამოსხივების გადაცემის პროცესი. ანუ, შემომავალი და გამოსხივებული რადიაციის ნაწილი ექვემდებარება ატმოსფეროს შთანთქმას, გამოსხივებას და გაფანტვას. დაცემული ენერგიის კიდევ ერთი ნაწილი აირეკლება,<ref>{{Cite web |title=Absorption / reflection of sunlight |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/reflection-absorption-sunlight/ |access-date=2023-06-13 |website=Understanding Global Change}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Atmospheric Window |url=https://www.noaa.gov/jetstream/satellites/absorb |access-date=2023-06-13 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ატმოსფერული ამრეკლავი მტვერი და ღრუბლებია. აეროზოლის თვისებებიდან გამომდინარე, ღრუბლებს შეუძლიათ აირეკლონ დაცემული რადიაციის 70%-მდე. გლობალურად, ღრუბლები აირეკლავენ შემომავალი ენერგიის 20%-ს, რაც პლანეტის მთლიანი ალბედოს ორ მესამედს შეადგენს.<ref name=Sirvatka>{{cite web | title=Radiation and the Earth-atmosphere system: 'Why is the sky blue?' | first=Paul | last=Sirvatka | work=Introduction to meteorology | publisher=College of DuPage | url=https://weather.cod.edu/sirvatka/scatter.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> 2017 წლის მაისში, სინათლის სხივები, რომლებიც მილიონი მილის დაშორებით ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრიდან ციმციმებს ჰგავდა, ტროპოსფეროში ყინულის კრისტალებიდან აირეკლა.<ref name="NYT-20170519">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away |url=https://www.nytimes.com/2017/05/19/science/dscovr-satellite-ice-glints-earth-atmosphere.html | date=May 19, 2017 |work=[[The New York Times]] |access-date=20 May 2017}}</ref><ref name="GRL-201760515">{{cite journal | display-authors=1 |last1=Marshak |first1=Alexander |last2=Várnai |first2=Tamás |last3=Kostinski |first3=Alexander |title=Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point |date=May 15, 2017 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=44 |issue=10 |page=5197 |doi=10.1002/2017GL073248 |bibcode=2017GeoRL..44.5197M |url=https://zenodo.org/record/1229066 |hdl=11603/13118 |hdl-access=free }}</ref> ===გაფანტვა=== {{მთავარი|ატმოსფერული გაფანტვა}} როდესაც სინათლე დედამიწის ატმოსფეროში გადის, ფოტონები მასთან ურთიერთქმედებენ გაფანტვის გზით. თუ სინათლე ატმოსფეროსთან არ ურთიერთქმედებს, მას პირდაპირი გამოსხივება ეწოდება და ეს არის ის, რასაც ხედავთ, თუ პირდაპირ მზეს შეხედავთ. არაპირდაპირი გამოსხივება არის სინათლე, რომელიც ატმოსფეროში გაიფანტა. მაგალითად, მოღრუბლულ დღეს, როდესაც თქვენს ჩრდილს ვერ ხედავთ, პირდაპირი გამოსხივება არ აღწევს თქვენამდე, ის მთლიანად გაიფანტა. კიდევ ერთი მაგალითია რელეის გაფანტვის ფენომენის გამო, უფრო მოკლე (ლურჯი) ტალღის სიგრძეები უფრო ადვილად იფანტება, ვიდრე გრძელი (წითელი) ტალღის სიგრძეები. სწორედ ამიტომ გამოიყურება ცა ლურჯად; თქვენ ხედავთ გაფანტულ ლურჯ სინათლეს. სწორედ ამიტომ არის მზის ჩასვლა წითელი. იმის გამო, რომ მზე ჰორიზონტთან ახლოსაა, მზის სხივები ჩვეულებრივზე მეტ ატმოსფეროში გადის, სანამ თქვენს თვალამდე მიაღწევს. ლურჯი სინათლის დიდი ნაწილი გაიფანტა, რის გამოც მზის ჩასვლისას წითელი სინათლე რჩება.<ref name=Bloomfield_2007>{{cite book | title=How Everything Works: Making Physics Out of the Ordinary | first=Louis A. | last=Bloomfield | publisher=John Wiley & Sons | year=2007 | isbn=978-0-470-17066-3 | page=456 | url=https://books.google.com/books?id=_ZNxDwAAQBAJ&pg=PA456 }}</ref> ==შთანთქმა== [[ფაილი:Openstax Astronomy EM spectrum and atmosphere.jpg|მინი|დედამიწის ატმოსფეროს გამტარობის (ანუ გამჭვირვალობის) უხეში დიაგრამა ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სხვადასხვა ტალღის სიგრძეების მიმართ, მათ შორის ხილული სინათლის მიმართ.]] სხვადასხვა მოლეკულა შთანთქავს რადიაციის სხვადასხვა ტალღის სიგრძეს. მაგალითად, O₂ და O₃ შთანთქავს თითქმის ყველა რადიაციას, რომლის ტალღის სიგრძე 300 ნანომეტრზე ნაკლებია.<ref name=Ondoh_Marubashi_2001>{{cite book | title=Science of Space Environment | series=Wave summit course | editor1-first=Tadanori | editor1-last=Ondoh | editor2-first=Katsuhide | editor2-last=Marubashi | publisher=IOS Press | year=2001 | isbn=978-4-274-90384-7 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=F_UpI_Our3AC&pg=PA8 }}</ref> წყალი (H₂O) შთანთქავს 700 ნმ-ზე მეტი ტალღის სიგრძეზე.<ref name=Collins_et_al_2006>{{cite journal | title=Effects of increased near-infrared absorption by water vapor on the climate system | display-authors=1 | last1=Collins | first1=William D. | last2=Lee-Taylor | first2=Julia M. | last3=Edwards | first3=David P. | last4=Francis | first4=Gene L. | journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres | volume=111 | issue=D18 | at=ID D18109 | date=September 2006 | doi=10.1029/2005JD006796 | bibcode=2006JGRD..11118109C }}</ref> როდესაც მოლეკულა შთანთქავს ფოტონს, ის ზრდის მოლეკულის ენერგიას. ეს ათბობს ატმოსფეროს, მაგრამ ატმოსფერო ასევე ცივდება რადიაციის გამოსხივებით, როგორც ქვემოთ არის განხილული. ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ატმოსფეროს მიერ კონკრეტული სიხშირეების შთანთქმას ტელურის დაბინძურება ეწოდება.<ref name=Wang_2022>{{cite journal | title=Characterizing and Mitigating the Impact of Telluric Absorption in Precise Radial Velocities | display-authors=1 | last1=Wang | first1=Sharon Xuesong | last2=Latouf | first2=Natasha | last3=Plavchan | first3=Peter | last4=Cale | first4=Bryson | last5=Blake | first5=Cullen | last6=Artigau | first6=Étienne | last7=Lisse | first7=Carey M. | last8=Gagné | first8=Jonathan | last9=Crass | first9=Jonathan | last10=Tanner | first10=Angelle | journal=The Astronomical Journal | volume=164 | issue=5 | at=id. 211 | date=November 2022 | doi=10.3847/1538-3881/ac947a | doi-access=free | arxiv=2206.07287 | bibcode=2022AJ....164..211W }}</ref> ატმოსფეროში არსებული აირების კომბინირებული შთანთქმის სპექტრები ტოვებს დაბალი გამჭვირვალობის „ფანჯრებს“, რაც საშუალებას იძლევა სინათლის მხოლოდ გარკვეული ზოლების გადაცემის. ოპტიკური ფანჯარა ვრცელდება დაახლოებით 300 ნმ-დან (ულტრაიისფერი-C) ადამიანის მიერ ხილულ სპექტრამდე (რომელსაც ჩვეულებრივ სინათლეს უწოდებენ), დაახლოებით 400–700 ნმ-ზე და გრძელდება ინფრაწითელამდე დაახლოებით 1100 ნმ-მდე. ასევე არსებობს ინფრაწითელი და რადიო ფანჯრები, რომლებიც გადასცემენ ზოგიერთ ინფრაწითელ და რადიოტალღას უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებით. მაგალითად, რადიო ფანჯარა დაახლოებით ერთი სანტიმეტრიდან დაახლოებით თერთმეტ მეტრამდე ტალღებს მოიცავს.<ref name=McLean_2008>{{cite book | title=Electronic Imaging in Astronomy: Detectors and Instrumentation | series=Astronomy and Planetary Sciences | first=Ian S. | last=McLean | edition=2nd | publisher=Springer Science & Business Media | year=2008 | isbn=978-3-540-76582-0 | pages=38–40 | url=https://books.google.com/books?id=FGHhZf-k8SkC&pg=PA38 }}</ref> ===გამოსხივება=== {{მთავარი|გამოსხივების სპექტრი}} გამოსხივება შთანთქმის საპირისპიროა, როდესაც ობიექტი გამოსხივებას ახდენს. ობიექტები, როგორც წესი, გამოსხივების რაოდენობას და ტალღის სიგრძეს ასხივებენ მათი „შავი სხეულის“ გამოსხივების მრუდების მიხედვით, ამიტომ უფრო ცხელი ობიექტები, როგორც წესი, მეტ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო მოკლე ტალღის სიგრძით. უფრო ცივი ობიექტები ნაკლებ გამოსხივებას ასხივებენ, უფრო გრძელი ტალღის სიგრძით. მაგალითად, მზე დაახლოებით 5,730 °C ტემპერატურაა, მისი გამოსხივების პიკი 500 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ადამიანის თვალით ჩანს. დედამიწა დაახლოებით 17 °C ტემპერატურაა, ამიტომ მისი გამოსხივების პიკი 10,000 ნმ-თან ახლოს აღწევს და ძალიან გრძელია იმისთვის, რომ ადამიანისთვის იყოს ხილული.<ref name=Shelton_2009>{{cite book | title=Hydroclimatology: Perspectives and Applications | first=Marlyn L. | last=Shelton | publisher=Cambridge University Press | year=2009 | isbn=978-0-521-84888-6 | pages=35–37 | url=https://books.google.com/books?id=7a2TspPRWmsC&pg=PA35 }}</ref> ტემპერატურით, ატმოსფერო ინფრაწითელ გამოსხივებას ასხივებს. მაგალითად, მოწმენდილ ღამეებში დედამიწის ზედაპირი უფრო სწრაფად ცივდება, ვიდრე მოღრუბლულ ღამეებში. ეს იმიტომ ხდება, რომ ღრუბლები (H₂O) ინფრაწითელი გამოსხივების ძლიერი შთამნთქმელები და გამომცემლები არიან.<ref name=Bohren_Clothiaux_2006>{{cite book | title=Fundamentals of Atmospheric Radiation | first1=Craig F. | last1=Bohren | first2=Eugene E. | last2=Clothiaux | publisher=John Wiley & Sons | year=2006 | isbn=978-3-527-60837-9 | pages=26–29 | url=https://books.google.com/books?id=VN2RC-xcKioC&pg=PA26 }}</ref> სწორედ ამიტომ ხდება ღამით უფრო ცივი მაღალ სიმაღლეებზე. სათბურის ეფექტი პირდაპირ კავშირშია ამ შთანთქმისა და გამოსხივების ეფექტთან. ატმოსფეროში არსებული ზოგიერთი აირი შთანთქავს და გამოყოფს ინფრაწითელ გამოსხივებას, მაგრამ ამ გზით არ ურთიერთქმედებს მზის სინათლეს ხილულ სპექტრში. ამის გავრცელებული მაგალითებია CO₂ და H₂O.<ref name=Wrigglesworth_1997>{{cite book | title=Energy And Life | series=Lifelines Series | first=John | last=Wrigglesworth | publisher=CRC Press | year=1997 | isbn=978-1-4822-7275-8 | page=155 | url=https://books.google.com/books?id=2H7OBQAAQBAJ&pg=PA155 }}</ref> ატმოსფეროში სათბურის გაზების გარეშე, დედამიწის ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა იქნებოდა გაყინული -18 °C, ამჟამინდელი კომფორტული საშუალო 15 °C ნაცვლად.<ref name=Ma_1998>{{Cite web | first=Qiancheng | last=Ma | date=March 1998 | title=Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide | url=https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/archive/1998_ma_01/ | publisher=NASA Goddard Institute for Space Studies | access-date=2025-07-24 }}</ref> ===გარდატეხის მაჩვენებელი=== {{მთავარი|ასტრონომიული რეფრაქცია}} [[ფაილი:SB DouglasPreserve SunAtmosphericEffects 2017 3 cropped.jpg|მინი|ატმოსფერული რეფრაქციის დისტორსიული ეფექტი ჰორიზონტზე მზის ფორმაზე]] ჰაერის გარდატეხის ინდექსი 1-თან ახლოსაა, მაგრამ ოდნავ მეტია მასზე.<ref>{{cite journal | title=The generalized Sellmeier equation for air | last1=Voronin | first1=A. | last2=Zheltikov | first2=A. | journal=Scientific Reports | volume=7 | id=46111 | year=2017 | article-number=| doi=10.1038/srep46111 | pmid=| pmc=| bibcode=2017NatSR...746111V | doi-access=free }} Figure 1 gives a refractive index of  1.000273 at 23&nbsp;C.</ref> გარდატეხის ინდექსის სისტემატურმა ვარიაციამ შეიძლება გამოიწვიოს სინათლის სხივების მოხრა გრძელ ოპტიკურ ტრაექტორიებზე. ერთ-ერთი მაგალითია ის, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, გემებზე მყოფ დამკვირვებლებს შეუძლიათ სხვა გემების დანახვა ჰორიზონტის მიღმა, რადგან სინათლე გარდატყდება დედამიწის ზედაპირის სიმრუდის იმავე მიმართულებით.<ref name=Basey_2019>{{cite web | title=Atmospheric Refraction | first=David | last=Basey | date=March 2, 2019 | publisher=British Astronomical Association | url=https://britastro.org/2019/atmospheric-refraction | access-date=2025-07-24 }}</ref> ჰაერის გარდატეხის ინდექსი დამოკიდებულია ტემპერატურაზე,<ref name="Edlén">{{cite journal | first=Bengt | last=Edlén | year=1966 | journal=Metrologia | volume=2 | issue=2 | title=The refractive index of air | pages=71–80 | doi=10.1088/0026-1394/2/2/002 | bibcode=1966Metro...2...71E }}</ref> რაც იწვევს გარდატეხის ეფექტებს, როდესაც ტემპერატურის გრადიენტი დიდია. ასეთი ეფექტების მაგალითია მირაჟი.<ref>{{cite web | title=An Introduction to Mirages | first=Andrew T. | last=Young | year=2025 | publisher=San Diego State University | url=https://aty.sdsu.edu/mirages/mirintro.html | access-date=2025-07-25 }}</ref> ==ცირკულაცია== {{მთავარი|ატმოსფეროს ცირკულაცია}} [[ფაილი:AtmosphCirc2.svg|მინი|დიდი სისხლის მიმოქცევის უჯრედების სამი წყვილის იდეალიზებული ხედი]] ატმოსფერული ცირკულაცია არის ჰაერის ფართომასშტაბიანი მოძრაობა ტროპოსფეროში და საშუალება (ოკეანის ცირკულაციით), რომლითაც სითბო ნაწილდება დედამიწაზე. ატმოსფერული ცირკულაციის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურა წლიდან წლამდე იცვლება, მაგრამ ძირითადი სტრუქტურა საკმაოდ მუდმივი რჩება, რადგან ის განისაზღვრება დედამიწის ბრუნვის სიჩქარით და ეკვატორსა და პოლუსებს შორის მზის რადიაციის სხვაობით. პლანეტის ღერძული დახრილობა ნიშნავს, რომ მაქსიმალური სითბოს მდებარეობა მუდმივად იცვლება, რაც იწვევს სეზონურ ვარიაციებს. ხმელეთისა და წყლის არათანაბარი განაწილება კიდევ უფრო არღვევს ჰაერის ნაკადს.<ref name=GAC/> პლანეტის გარშემო ჰაერის ნაკადი განედის მიხედვით იყოფა სამ მთავარ კონვექციურ უჯრედად. ეკვატორის გარშემო, ჰედლის უჯრედი ამოძრავებულია ეკვატორის გასწვრივ ჰაერის აღმავალი ნაკადით. ზედა ატმოსფეროში ეს ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ. შუა განედებში ეს ცირკულაცია შებრუნებულია, მიწისქვეშა ჰაერი მიედინება პოლუსებისკენ ფერელის უჯრედით. და ბოლოს, მაღალ განედებში არის პოლარული უჯრედი, სადაც ჰაერი კვლავ ადის და მიედინება პოლუსებისკენ.<ref name=GAC>{{cite web | title=Global Atmospheric Circulations | date=October 3, 2023 | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/global-atmospheric-circulations | access-date=2025-07-25 }}</ref> ამ უჯრედებს შორის ინტერფეისი პასუხისმგებელია ჭავლურ ნაკადებზე. ეს არის ვიწრო, სწრაფად მოძრავი ზოლები, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიედინება და, როგორც წესი, დაახლოებით 9,100 მ სიმაღლეზე ყალიბდება. ჭავლური ნაკადები შეიძლება შეიცვალოს პირობების მიხედვით. ისინი ყველაზე ძლიერია ზამთარში, როდესაც ცხელ და ცივ ჰაერს შორის საზღვრები ყველაზე გამოხატულია.<ref name=NOAA_Jet_Stream>{{cite web | title=The Jet Stream | publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration | date=December 9, 2024 | url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/jet-stream | access-date=2025-07-25 }}</ref> შუა განედებში, სწორედ ჭავლური ნაკადების არასტაბილურობაა პასუხისმგებელი ამინდის სისტემების მოძრაობაზე.<ref name=Moffatt_Shuckburgh_2011>{{cite book | title=Environmental Hazards: The Fluid Dynamics And Geophysics Of Extreme Events | chapter=Weather and Climate | first=Emily | last=Shuckburgh | volume=21 | series=Lecture Notes Series, Institute For Mathematical Sciences, National University Of Singapore | editor1-first=H. Keith | editor1-last=Moffatt | editor2-first=Emily | editor2-last=Shuckburgh | publisher=World Scientific | year=2011 | isbn=978-981-4464-67-3 | page=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=zK7FCgAAQBAJ&pg=PA87 }}</ref> როგორც ოკეანეების შემთხვევაში, დედამიწის ატმოსფეროც ექვემდებარება ტალღებისა და მოქცევის ძალებს. ეს გამოწვეულია მზის არათანაბარი გათბობით და, შესაბამისად, ყოველდღიური მზის ციკლით. ტალღის მსგავსი ქცევა შეიძლება მოხდეს სხვადასხვა მასშტაბში, უფრო მცირე გრავიტაციული ტალღებიდან, რომლებიც იმპულსს გადასცემენ უფრო მაღალ ატმოსფერულ ფენებში, გაცილებით დიდ პლანეტარულ ტალღებამდე, ანუ როსბის ტალღებამდე. ატმოსფერული მოქცევა არის ტროპოსფეროსა და სტრატოსფეროს პერიოდული რხევები, რომლებიც ენერგიას გადასცემენ ზედა ატმოსფეროში.<ref name=Volland_2012>{{cite book | title=Atmospheric Tidal and Planetary Waves | volume=12 | series=Atmospheric and Oceanographic Sciences Library | first=Hans | last=Volland | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-009-2861-9 | pages=1–5 | url=https://books.google.com/books?id=jDXwCAAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> ==დედამიწის ატმოსფეროს ევოლუცია== ===ადრეული ატმოსფერო=== პირველი ატმოსფერო, ადრეული დედამიწის ჰადესის ეპოქის დროს, შედგებოდა მზის ნისლეულის გაზებისგან, ძირითადად წყალბადისგან და, სავარაუდოდ, მარტივი ჰიდრიდებისგან, როგორიცაა ის, რაც ახლა გაზის გიგანტებში ([[იუპიტერი]] და [[სატურნი]]) გვხვდება, განსაკუთრებით [[წყლის ორთქლი]]სგან, [[მეთანი]]სგან და [[ამიაკი]]სგან. ამ ადრეულ ეპოქაში, მთვარის წარმოქმნის შედეგად წარმოქმნილმა შეჯახებამ და დიდ [[მეტეორიტი|მეტეორიტებთან]] მრავალრიცხოვანმა შეჯახებამ ატმოსფერო გააცხელა, რამაც ყველაზე აქროლადი აირები გამოდევნა. კერძოდ, [[თეია (ჰიპოტეზური პლანეტა)|თეიასთან]] შეჯახებამ გაადნო და გამოდევნა დედამიწის მანტიისა და ქერქის დიდი ნაწილი და გამოყო ორთქლის მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომელიც საბოლოოდ გაცივდა და კონდენსირდა, რათა ჰადესის ბოლოს ოკეანის წყალი შექმნოდა.<ref name=Zahnle>{{Cite journal | display-authors=1 |last1=Zahnle |first1=K. |last2=Schaefer |first2=L.|author2-link=Laura K. Schaefer |last3=Fegley |first3=B. |doi=10.1101/cshperspect.a004895 |title=Earth's Earliest Atmospheres |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=2 |issue=10 |article-number=|year=2010 |pmid=20573713 |pmc=2944365}}</ref> ===მეორე ატმოსფერო=== {{მთავარი|პრებიოტიკული ატმოსფერო}} დედამიწის ქერქის მზარდმა გამყარებამ ჰადესის ბოლოს დაბლოკა ზედაპირზე ადვექციური სითბოს გადაცემის უმეტესი ნაწილი, რამაც გამოიწვია ატმოსფეროს გაგრილება, რამაც ჰაერიდან წყლის ორთქლის უმეტესი ნაწილი სუპეროკეანეში გადაიტანა. ვულკანიზმის შემდგომმა გამოყოფამ, რომელსაც დაემატა გვიანი მძიმე დაბომბვის დროს უზარმაზარი ასტეროიდების მიერ შემოტანილი გაზები, შექმნა შემდგომი არქეული ატმოსფერო, რომელიც ძირითადად შედგებოდა [[აზოტი]]სგან, [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]სა და [[ინერტული აირები]]სგან.<ref name=Zahnle/> ნახშირორჟანგის გამოყოფის დიდი ნაწილი წყალში იხსნებოდა და ქერქის ქანების ამინდის დროს ისეთ მეტალებთან რეაქციაში შედიოდა, როგორიცაა [[კალციუმი]] და [[მაგნიუმი]], კარბონატების წარმოქმნით, რომლებიც ნალექების სახით დაილექა. აღმოჩენილია წყალთან დაკავშირებული ნალექები, რომლებიც 3.8 მილიარდი წლის წინანდელი პერიოდით თარიღდება.<ref>{{cite book |last1=Windley |first1=B. F. |title=The Evolving Continents |date=1984 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-90376-5 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> დაახლოებით 3.4 მილიარდი წლის წინ, აზოტი წარმოადგენდა იმ დროს სტაბილური „მეორე ატმოსფეროს“ ძირითად კომპონენტს. სიცოცხლის ევოლუციის გავლენა ატმოსფეროს ისტორიაში საკმაოდ ადრე უნდა იქნას გათვალისწინებული, რადგან სიცოცხლის უძველესი ფორმების მინიშნებები ჯერ კიდევ 3.5 მილიარდი წლის წინ გამოჩნდა.<ref>{{cite book |last1=Schopf |first1=J. William |title=Earth's earliest biosphere: its origin and evolution |date=1983 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-08323-0 |ol=OL21362196M |oclc=1148916069 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> თუ როგორ ინარჩუნებდა დედამიწა იმ დროს საკმარისად თბილ კლიმატს თხევადი წყლისა და სიცოცხლისთვის, თუ ადრეული მზე დღევანდელთან შედარებით 30%-ით ნაკლებ მზის სიკაშკაშეს ასხივებდა, ეს არის თავსატეხი, რომელიც ცნობილია როგორც „[[ახალგაზრდა სუსტი მზის პარადოქსი]]“.<ref name=Feulner_2012>{{cite journal | last=Feulner | first=Georg | title=The faint young Sun problem | journal=Reviews of Geophysics | date=2012 | volume=50 | issue=2 | page=RG2006 | article-number=| doi=10.1029/2011RG000375 | arxiv=1204.4449 | bibcode=2012RvGeo..50.2006F }}</ref> თუმცა, გეოლოგიური ჩანაწერები აჩვენებს დედამიწის სრული ადრეული ტემპერატურის ჩანაწერის დროს უწყვეტ შედარებით თბილ ზედაპირს — გარდა ერთი ცივი გამყინვარების ფაზისა, რომელიც დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ მოხდა. გვიან ნეოარქიანში დაიწყო ჟანგბადის შემცველი ატმოსფეროს განვითარება, როგორც ჩანს, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მილიარდი წლის განმავლობაში (ცნობილია, როგორც დიდი ჟანგბადიანობის მოვლენა),<ref name=Lyons_et_al_2014>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lyons | first1=Timothy W. | last2=Reinhard | first2=Christopher T. | last3=Planavsky | first3=Noah J. | date=February 2014 | title=The rise of oxygen in Earth's early ocean and atmosphere | journal=Nature | volume=506 | issue=7488 | pages=307–315 | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L }}</ref> რომლებიც აღმოჩენილია 2.7 მილიარდი წლის წინანდელი სტრომატოლიტების ნამარხების სახით. ადრეული ძირითადი ნახშირბადის იზოტოპია (იზოტოპების თანაფარდობის პროპორციები) მტკიცედ მიუთითებს მიმდინარეობის მსგავს პირობებზე და რომ ნახშირბადის ციკლის ფუნდამენტური მახასიათებლები ჩამოყალიბდა ჯერ კიდევ 4 მილიარდი წლის წინ.<ref name=Hayes_Waldbauer_2006>{{cite journal | title=The Carbon Cycle and Associated Redox Processes through Time | first1=John M. | last1=Hayes | first2=Jacob R. | last2=Waldbauer | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=361 | issue=1470 | date=June 29, 2006 | pages=931–950 | jstor=20209694 | doi=10.1098/rstb.2006.1840 | pmid=16754608 | pmc=1578725 }}</ref> გაბონში უძველესი ნალექები, რომლებიც დაახლოებით 2.15-დან 2.08 მილიარდ წლამდე თარიღდება, დედამიწის დინამიური ჟანგბადიანობის ევოლუციის ჩანაწერს იძლევა. ჟანგბადიანობის ეს რყევები, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო [[ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსია|ლომაგუნდი-იატულის ნახშირბადის იზოტოპური ექსკურსიით]].<ref>{{Cite journal | year=2014 | display-authors=1 | first1=Timothy W. | last1=Lyons | first2=Christopher T. | last2=Reinhard | first3=Noah J. | last3=Planavsky | title=Atmospheric oxygenation three billion years ago | journal=Nature | doi=10.1038/nature13068 | pmid=24553238 | bibcode=2014Natur.506..307L | volume=506 | issue=7488 | pages=307–15 }}</ref> ===მესამე ატმოსფერო=== {{მთავარი|ჟანგბადის გეოლოგიური ისტორია}} კონტინენტების მუდმივი გადალაგება ფილების ტექტონიკით გავლენას ახდენს ატმოსფეროს გრძელვადიან ევოლუციაზე ნახშირორჟანგის კონტინენტური კარბონატის დიდი მარაგებიდან და კონტინენტური კარბონატის მარაგებიდან გადატანით. თავისუფალი ჟანგბადი ატმოსფეროში არ არსებობდა დაახლოებით 2.4 მილიარდი წლის წინ, დიდი ჟანგბადის მოვლენის დროს<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020/> და მისი გამოჩენა მიუთითებს ზოლიანი რკინის წარმონაქმნების დასრულებაზე (რაც მიუთითებს სუბსტრატების გამოფიტვაზე, რომლებსაც შეუძლიათ ჟანგბადთან რეაქციაში შეყვანა რკინის დეპოზიტების წარმოსაქმნელად) ადრეული პროტეროზოული ეპოქის დროს.<ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Lantink | first1=Margriet L. | last2=Oonk | first2=Paul B. H. | last3=Floor | first3=Geerke H. | last4=Tsikos | first4=Harilaos | last5=Mason | first5=Paul R. D. | date=February 2018 | title=Fe isotopes of a 2.4&nbsp;Ga hematite-rich IF constrain marine redox conditions around the GOE | journal=[[Precambrian Research]] | volume=305 | pages=218–235 | doi=10.1016/j.precamres.2017.12.025 | bibcode=2018PreR..305..218L | hdl=1874/362652 }}</ref> ამ დრომდე, ციანობაქტერიული ფოტოსინთეზის მიერ წარმოქმნილი ნებისმიერი ჟანგბადი ადვილად მოიხსნებოდა დედამიწის ზედაპირზე არსებული აღმდგენი ნივთიერებების, განსაკუთრებით კი რკინის, გოგირდის და ატმოსფერული მეთანის დაჟანგვით. თავისუფალი ჟანგბადის მოლეკულები ატმოსფეროში დაგროვებას არ იწყებდნენ მანამ, სანამ ჟანგბადის წარმოების სიჩქარე არ დაიწყებდა აღემატებოდა აღმდგენი მასალების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც ჟანგბადს შლიან. ეს წერტილი აღნიშნავს აღმდგენი ატმოსფეროდან დამჟანგავ ატმოსფეროში გადასვლას.<ref name=Laakso_Schrag_2017>{{cite journal | title=A theory of atmospheric oxygen | last1=Laakso | first1=T. A. | last2=Schrag | first2=D. P. | journal=Geobiology | volume=15 | issue=3 | pages=366–384 | date=May 2017 | doi=10.1111/gbi.12230 | pmid=28378894 | bibcode=2017Gbio...15..366L | url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:17467352 }}</ref> პროტეროზოურ პერიოდში O₂-მა მნიშვნელოვანი ვარიაციები აჩვენა, მათ შორის მილიარდწლიანი ეუკსინიის პერიოდი, სანამ პრეკამბრიული პერიოდის ბოლოს 15%-ზე მეტი სტაბილური მდგომარეობა არ მიაღწია.<ref>{{cite web | first=Christopher R. | last=Scotese | url=http://www.scotese.com/precamb_chart.htm | title=Back to Earth History: Summary Chart for the Precambrian | publisher=Paleomar Project | year=2010 | access-date=2025-07-21 }}</ref> უფრო ძლიერი ეუკარიოტული ფოტოავტოტროფების (მწვანე და წითელი წყალმცენარეების) აღზევებამ ჰაერში დამატებითი ჟანგბადის შეყვანა გამოიწვია, განსაკუთრებით კრიოგენული გლობალური გამყინვარების დასრულების შემდეგ, რასაც მოჰყვა ევოლუციური რადიაციული მოვლენა ედიაკარული პერიოდის განმავლობაში, რომელიც ცნობილია როგორც ავალონის აფეთქება, სადაც რთული მეტაზოური სიცოცხლის ფორმები (მათ შორის უძველესი კნიდარიანები, პლაკოზოანები და ბილატერიანები) პირველად გამრავლდნენ. შემდეგი დროის მონაკვეთი 539 მილიონი წლის წინანდელი დროიდან დღემდე არის ფანეროზოური ეონი, რომლის ადრეულ პერიოდში დაიწყო კამბრიული, უფრო აქტიურად მოძრავი მეტაზოური სიცოცხლე, რომელიც სწრაფად დივერსიფიკაციას განიცდიდა კიდევ ერთ რადიაციულ მოვლენაში, რომელსაც კამბრიული აფეთქება ეწოდება, რომლის ლოკომოტივის მეტაბოლიზმიც ჟანგბადის დონის მატებით იყო განპირობებული.<ref name=Towe_1970>{{cite journal | title=Oxygen-Collagen Priority and the Early Metazoan Fossil Record | last=Towe | first=K. M. | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=65 | issue=4 | pages=781–788 | date=April 1970 | doi=10.1073/pnas.65.4.781 | doi-access=free | pmid=5266150 | pmc=282983 | bibcode=1970PNAS...65..781T }}</ref> ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობა ბოლო 600 მილიონი წლის განმავლობაში მერყეობდა და პიკს დაახლოებით 35%-ს მიაღწია დაახლოებით 280 მილიონი წლის წინ, ნახშირბადის პერიოდში, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება დღევანდელ 21%-ს.<ref name=Berner_2001>{{Cite journal |last=Berner |first=R. A. |date=March 2001 |title=Modeling atmospheric O2 over Phanerozoic time |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=65 |issue=5 |pages=685–694 |doi=10.1016/S0016-7037(00)00572-X }}</ref> ატმოსფეროში ცვლილებებს ორი ძირითადი პროცესი განსაზღვრავს: მცენარეების ევოლუცია და მათი მზარდი როლი ნახშირბადის ფიქსაციაში და ჟანგბადის მოხმარება ცხოველთა ფაუნის სწრაფი დივერსიფიკაციით, ასევე მცენარეების მიერ ფოტოსუნთქვისა და ღამით მათი მეტაბოლური საჭიროებებისთვის. პირიტის დაშლა და ვულკანური ამოფრქვევები ატმოსფეროში გოგირდს გამოყოფს, რომელიც რეაგირებს და შესაბამისად ამცირებს ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობას.<ref name="Calvo-Flores 2025">{{cite book | title=Understanding the Chemistry of the Environment | first=Francisco G. | last=Calvo-Flores | publisher=John Wiley & Sons | year=2025 | isbn=978-1-119-56863-6 | url=https://books.google.com/books?id=wxY4EQAAQBAJ&pg=PA50 }}</ref> თუმცა, ვულკანური ამოფრქვევები ასევე გამოყოფს ნახშირორჟანგს,<ref name=Gerlach_2011>{{cite journal | title=Volcanic versus anthropogenic carbon dioxide | last=Gerlach | first=Terry | journal=Eos, Transactions American Geophysical Union | volume=92 | issue=24 | pages=201–202 | date=June 2011 | doi=10.1029/2011EO240001 | bibcode=2011EOSTr..92..201G }}</ref> რომელსაც შეუძლია ხმელეთის და წყლის მცენარეების ჟანგბადის ფოტოსინთეზის უზრუნველყოფა. ატმოსფეროში ჟანგბადის რაოდენობის ცვალებადობის მიზეზი ზუსტად არ არის გასაგები. ატმოსფეროში ჟანგბადის მეტი შემცველობის პერიოდები ხშირად ასოცირდებოდა ცხოველების უფრო სწრაფ განვითარებასთან.<ref name=Cordeiro_Tanaka_2020>{{cite journal | title=Environmental Oxygen is a Key Modulator of Development and Evolution: From Molecules to Ecology | first1=Ingrid Rosenburg | last1=Cordeiro | first2=Mikiko | last2=Tanaka | journal=BioEssays | volume=42 | issue=9 | date=September 2020 | at=2000025 | doi=10.1002/bies.202000025 | pmid=32656788 | doi-access=free }}</ref> ==ჰაერის დაბინძურება== {{მთავარი|ჰაერის დაბინძურება}} [[File:Watching the Earth Breathe.ogv|thumb|ანიმაცია აჩვენებს ტროპოსფერული CO₂-ის დაგროვებას ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მაქსიმუმ მაისის გარშემო. ვეგეტაციის ციკლის მაქსიმუმი ზაფხულის ბოლოს ხდება. ვეგეტაციის პიკის შემდეგ, ფოტოსინთეზის გამო ატმოსფერული CO₂-ის შემცირება აშკარაა, განსაკუთრებით ბორეალურ ტყეებზე.]] ჰაერის დაბინძურება წარმოადგენს ჰაერში არსებული ქიმიკატების, ნაწილაკების ან ბიოლოგიური მასალების მატებას, რომლებიც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის ზიანის მომტანია.<ref>{{cite web | title=Pollution | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution | access-date=2025-07-25 | publisher=Merriam-Webster }}</ref> [[მოსახლეობის ზრდა]]მ და [[ინდუსტრიალიზაცია]]მ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჰაერის დამაბინძურების დონე, რამაც გამოიწვია შესამჩნევი პრობლემები, როგორიცაა [[სმოგი]], [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებასთან დაკავშირებული დაავადებები. სტრატოსფერული ოზონის შრის დაზიანება, რომელიც იცავს ზედაპირს მავნე მაიონებელი ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან, ასევე გამოწვეულია ჰაერის დაბინძურებით, ძირითადად ქლორფტორნახშირბადებით და სხვა ოზონის დამშლელი ნივთიერებებით.<ref name=Harrop_2003>{{cite book | title=Air Quality Assessment and Management: A Practical Guide | series=Clay's Library of Health and the Environment | first=Owen | last=Harrop | publisher=CRC Press | year=2003 | isbn=978-0-203-30263-7 | pages=30–49 | url=https://books.google.com/books?id=rYlL5I92MakC&pg=PA30 }}</ref> [[1750]] წლიდან ადამიანის საქმიანობამ, განსაკუთრებით ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ, გაზარდა სხვადასხვა სათბურის გაზების კონცენტრაცია, რაც მთავარია [[ნახშირორჟანგი]]ს, [[მეთანი]]ს და [[აზოტის ოქსიდი]]ს. სათბურის გაზების გამოყოფამ, [[ტყეების გაჩეხვა]]სთან და [[ჭაობები]]ს განადგურებასთან ერთად, ტყის მასივის და მიწის განვითარების გზით, გამოიწვია გლობალური ტემპერატურის შესამჩნევი მატება, რომლის დროსაც გლობალური საშუალო ზედაპირის ტემპერატურა [[2011]]-[[2020]] წლებში [[1850]] წელთან შედარებით 1.1°C-ით გაიზარდა.<ref>{{Cite book | author=IPCC | title=IPCC AR6 WG1 | year=2021 | pages=4–5 | chapter=Summary for Policymakers | ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |author-link=IPCC | chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf | access-date=2021-11-20 | archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811205522/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf }}</ref> ამან გამოიწვია ადამიანის მიერ გამოწვეული კლიმატის ცვლილება, რომელსაც გარემოზე შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელოვანი ზემოქმედება, როგორიცაა [[ზღვის დონის აწევა]], ოკეანის მჟავიანობა, [[მყინვარების უკან დახევა]] (რაც საფრთხეს უქმნის წყლის უსაფრთხოებას), ექსტრემალური ამინდის მოვლენებისა და ხანძრების ზრდა, ეკოლოგიური კოლაფსი და ველური ბუნების მასობრივი განადგურება.<ref name=OECD>{{cite book | title=Managing Climate Risks, Facing up to Losses and Damages | publisher=OECD Publishing | location=Paris | date=November 2021 | isbn=978-92-64-43966-5 | doi=10.1787/55ea1cc9-en | bibcode=2021mcrf.book.....O | url=https://books.google.com/books?id=2r9LEAAAQBAJ&pg=PA112 }}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[ლითოსფერო]] * [[ჰიდროსფერო]] * [[ბიოსფერო]] ==ლიტერატურა== *[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/552152/1/Mecniereba_Da_Teqnika_1950_N9.pdf მეგრელიშვილი თ., დედამიწის ატმოსფეროს მაღალი ფენები და მათი შესწავლის მეთოდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N9, თბ., 1950, გვ. 29-32] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421144658/http://www.allstar.fiu.edu/aero/fltenv2.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.mdpi.com/journal/atmosphere/ ''Atmosphere''] - an Open Access journal ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{დედამიწის ატმოსფერო}} [[კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო]] c0i3mh6hf7gcap7ys7mtkfg5c9fb59c 0 126098 5405205 4728527 2026-06-01T14:53:15Z Surprizi 14671 5405205 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Origins of acid rain.svg|მარჯვნივ|მინი|300პქ|პროცესები, რომლებიც მონაწილეობენ მჟავა ნალექების წარმოქმნაში]] '''მჟავა წვიმა''',<ref>[http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=92&t=2879 გუნია გ., ეკოლოგიის საფუძვლების ტერმინების განმარტებითი გლოსარიუმი: დედამიწისა და გარემოს შემსწავლელ მეცნიერებათა დარგში // საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, ჰიდრომეტეოროლოგიის ინსტიტუტი. თბილისი,2024]</ref> '''მჟავური წვიმა'''<ref>[https://bio.dict.ge/ka/word/51603/acid+rain/ მჟავური წვიმა | ინგლისურ-ქართული ბიოლოგიური ლექსიკონი]</ref> — [[ატმოსფერული ნალექები]]ს ყველა სახეობა — [[წვიმა]], [[თოვლი]], [[სეტყვა]], [[ნისლი]] და სხვ. — რომელიც [[გოგირდმჟავა|გოგირდისა]] და [[აზოტმჟავა|აზოტის]] მჟავების მაღალი შემცველობით ხასიათდება. ბევრი რეგიონისთვის იგი გარემოს დაბინძურების თვალსაზრისით ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემაა. ეს დასახელება ისეთ მოვლენებს აერთიანებს, როგორიცაა მჟავა ნისლი, მჟავა თოვლი და ა. შ. მაგრამ თითოეული მათგანი ატმოსფერულ ტენში მჟავათა არსებობას და გარემოზე მათ დამაზიანებელ მოქმედებას გულისხმობს. ასე მაგალითად, სამრეწველო წვიმების არსებობა სერიოზულ პრობლემას უქმნის [[ჩინეთი|ჩინეთსა]] და [[რუსეთი|რუსეთს]].<ref>Galloway, J. N., Zhao Dianwu, Xiong Jiling and G. E. Likens. 1987. Acid rain: a comparison of China, United States and a remote area. Science 236:1559–1562.</ref><ref>{{cite web |author=chandru |url=http://www.southasiaanalysis.org/%5Cpapers20%5Cpaper1944.html |title=CHINA: Industrialization pollutes its country side with Acid Rain |publisher=Southasiaanalysis.org |date=2006-09-09 |accessdate=2010-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620200735/http://southasiaanalysis.org/papers20/paper1944.html |archivedate=2010-06-20 }}</ref> [[1852]] წელს შოტლანდიელმა ქიმიკოსმა [[რობერტ ანგუს სმითი|რობერტ ანგუს სმითმა]] მანჩესტერში ([[ინგლისი]]) პირველმა უჩვენა, რომ არსებობს კავშირი მჟავური წვიმასა და დაბინძურებულ ატმოსფეროს შორის.<ref name="Seinfeld 1998">Seinfeld, John H.; Pandis, Spyros N (1998). Atmospheric Chemistry and Physics&nbsp;— From Air Pollution to Climate Change. John Wiley and Sons, Inc. ISBN 978-0-471-17816-3</ref> ეს პროცესი ბუნებრივ წვიმასთან შედარებით წვიმის წყლის მჟავიანობის მომატებას გულისხმობს. ტერმინი „მჟავური წვიმა“ ({{lang-en|Acid rain}}) დაამკვიდრა რობერტ ანგუს სმითმა [[1872]] წელს.<ref>[http://www.epa.gov/NE/eco/acidrain/history.html EPA: ''Acid Rain in New England, A Brief History'']</ref> მჟავური წვიმის ორი უმთავრესი კომპონენტია [[გოგირდმჟავა]] და [[აზოტმჟავა]]. ზოგჯერ მჟავური წვიმები საკმაოდ შორს მოდის იმ ადგილებიდან, სადაც პირველადი დამაბინძურებელი ნაერთების წყაროებია. ამრიგად, მჟავური წვიმის პრობლემა ამა თუ იმ ქვეყნის ფარგლებით არ შემოისაზღვრება, რადგანაც ატმოსფერული დამაბინძურებლები დიდი მასშტაბით გადაადგილებას ხშირად განიცდიან. მაგალითად, მჟავური წვიმების უმეტესობა, რომელიც [[ნორვეგია]]ში, [[შვედეთი|შვედეთსა]] და [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებში]] მოდის, [[ევროპა|ევროპის]] სხვა ქვეყნებში გამოყოფილი [[გოგირდი]]სა და [[აზოტი]]ს ოქსიდებიდან წარმოიქმნება. მჟავიანობის მომატება უარყოფითად მოქმედებს როგორც [[ფლორა|მცენარეულ]], ისე [[ფაუნა|ცხოველთა სამყაროზე]]. გაზრდილი მჟავიანობა თევზის პოპულაციის მკვეთრ შემცირებას იწვევს. თევზების სახეობათა მხოლოდ მცირე რიცხვს შეუძლია გადარჩეს და მჟავე არეში გამრავლდეს. ბოლო დროს ცხადი გახდა, რომ ჰაერის დაბინძურებას ტყის მასივზეც შეუძლია მნიშვნელოვანი გავლენის მოხდენა, რის შედეგადაც შეინიშნება ტყის მასივების შემცირების ტენდენცია. <gallery> ფაილი:Acid rain woods1.JPG|ტყე მჟავური წვიმის შედეგად ფაილი:Pollution - Damaged by acid rain.jpg|ძეგლი, რომელიც დაზარალდა მჟავური წვიმის შედეგად ფაილი:Gavin Power Plant.jpg|ქვანახშირის სადგურები (ადამიანური ფაქტორი) </gallery> ==რესურსები ინტერნეტში== {{ბრიტანიკა|3761}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:წვიმა]] [[კატეგორია:ეკოლოგია]] [[კატეგორია:კლიმატოლოგია]] [[კატეგორია:ჰიდროლოგია]] [[კატეგორია:დაბინძურება]] 4bjcuo3aodhdmn9ngvdl1rfylsku3a7 0 128160 5405414 5382418 2026-06-02T00:12:08Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405414 wikitext text/x-wiki {{მმ*|ნასაუ (მრავალმნიშვნელოვანი)}} {{ინფოდაფა დასახლება |სტატუსი = დედაქალაქი |ქართული სახელი = ნასაუ |მშობლიური სახელი = Nassau |ქვეყანა = ბაჰამის კუნძულები |დაქვემდებარება = |პანორამა = Nassau01.jpg |პანორამის სიგანე = |წარწერა = სასტუმრო ატლანტისი |დროშა = |გერბი = |გერბის სიგანე = |დროშის სიგანე = |ქვეყნის რუკა2 = |ქვეყნის რუკის ზომა2 = |წარწერა2 = |lat_dir = N |lat_deg = 25 |lat_min = 04 |lat_sec = 00 |lon_dir = W |lon_deg = 77 |lon_min = 20 |lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(50000)_region: |CoordScale = |ქვეყნის რუკის ზომა = 280 |ქვეყნის რუკა = |რეგიონის რუკის ზომა = |რეგიონის რუკა = |რაიონის რუკის ზომა = |რეგიონის ტიპი = |რეგიონი = |რეგიონი ცხრილში = |შიდა დაყოფა = |რაიონის ტიპი = |რაიონი = |მმართველის ტიპი = |მმართველი = |დაარსების თარიღი = 1695 |პირველი ხსენება = |წინა სახელები = |სტატუსი-დან = |ფართობი = 207 |სიმაღლის ტიპი = |დასახლების ცენტრის სიმაღლე = 10 |კლიმატი = [[ტროპიკული]] |ოფიციალური ენ ა= |მოსახლეობა = 248 948 |აღწერის წელი = 2010 |სიმჭიდროვე = 1200 |აგლომერაცია = |ეროვნული შემადგენლობა = |სარწმუნოებრივი შემადგენლობა = |ეთნოქორონიმი = |დროის სარტყელი = -5 |DST = -4 |სატელეფონო კოდი = 242 |საფოსტო ინდექსი = |საავტომობილო კოდი = |საიტი = |კატეგორია ვიკისაწყობში = Nassau, Bahamas |add1n= |add1= }} '''ნასაუ''' — [[ბაჰამის კუნძულები]]ს დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი, ქვეყნის კომერციული, კულტურული და ეკონომიკური ცენტრი. [[2010]] წლის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 248 948 ადამიანს, რაც მთლიანი ბაჰამის კუნძულების მოსახლეობის 70 %-ია. ქალაქის ცენტრიდან 16 კმ-ით დასავლეთით მდებარეობს [[ლინდელ-პინდლინგის საერთაშორისო აეროპორტი]], რომელიც უდიდესია მთლიან ბაჰამაში. აეროპორტიდან ხორციელდება საერთაშორისო რეისები [[აშშ]]-ის ძირითადი ქალაქების, [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფოსა]] და [[კარიბები|კარიბის]] ზღვის აუზის ქვეყნების მიმართულებით. დედაქალაქი მდებარეობს კუნძულ [[ნიუ-პროვიდენსი|ნიუ-პროვიდენსზე]], რომელიც ფინანსურ რაიონს წარმოადგენს. ნასაუში მდებარეობს ქვეყნის ასამბლეა და სასამართლო დეპარტამენტები. ისტორიულად, ქალაქი მეკობრეების მთავარ საყრდენად მიიჩნეოდა.<ref>{{cite book |last1=Klausmann |first1=Ulrike |last2=Meinzerin |first2=Marion |last3=Kuhn |first3=Gabriel |authorlink3=Gabriel_Kuhn |title=Women Pirates and the Politics of the Jolly Roger |url=https://archive.org/details/womenpiratespoli0000klau |edition=1st |year=1997 |publisher=Black Rose Books Ltd. |location=C.P. 1258 Succ. Place du Parc Montreal, Quebec, Canada H2W2R3 |isbn=1-55164-058-9 |page=[https://archive.org/details/womenpiratespoli0000klau/page/192 192]}}</ref> ნასაუ დააარსეს ესპანელებმა [[1695]] წელს. ქალაქზე უდიდესი გავლენა მოახდინა [[ნიდერლანდელები|ნიდერლანდელებისა]] და [[ფრანგები]]ს მცირეხნიანმა მმართველობამ. [[1776]] წელს [[ნასაუს ბრძოლა|ნასაუსთან]] გაიმართა ბრძოლა აშშ-ის [[ცამეტი კოლონია|ცამეტ კოლონიასა]] და [[ბრიტანეთის იმპერია]]ს შორის, ეს ბრძოლა აშშ-ის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის რიგითი ნაწილია. ნასაუს ზრდა-განვითარება [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] ბოლოს დაიწყო, როდესაც [[ამერიკის რევოლუციური ომი]]ს შემდეგ ბაჰამებს მოაწყდა ათასობით ამერიკელი ლოიალისტი და აფრიკელი მონა. მრავალი მათგანი ნასაუში დასახლდა და ბოლოს მათ რაოდენობით ადგილობრივებსაც კი გადააჭარბეს. ნასაუს მოსახლეობის ზრდასთან ერთად, იზრდება დასახლების არეალიც. დღეისათვის, ქალაქი ყველაზე დასახლებულია მთლიან კუნძულზე. [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდგომ პერიოდში, ნასაუს გარეუბნები სულ მცირედ იყო დასახლებული. ბაჰამის დედაქალაქი მოქცეულია ტროპიკულ კლიმატურ სარტელში. ნასაუ საზღვაო გზებით უკავშირდება [[მაიამი|მაიამის]], [[კუბა|კუბასა]] და კარიბის ზღვის აუზის სხვა ქვეყნებს. ქალაქში ყოველწლიური ნალექების რაოდენობა საკმაოდ მცირეა და 56,9 მმ-ს შეადგენს. ==ისტორია== [[File:Wesleyan Chapel and Mission Premises. In the Eastern District of New Providence, Bahamas (p.6, 1849) - Copy.jpg|thumb|300px|ვესლეიანის სამლოცველო და მისიის შენობები.<ref name=offering1849>{{cite journal|title=Wesleyan Chapel and Mission Premises. In the Eastern District of New Providence, Bahamas (p.6, 1849)|journal=Wesleyan juvenile offering|date=1849|volume=VI|url=https://books.google.com.au/books?id=TVwEAAAAQAAJ&pg=PA140&dq=wesleyan+tamil+chapel+bangalore&hl=en&sa=X&ved=0CCUQ6AEwAmoVChMI6taQy5SCyQIVhSemCh1GBwHk#v=onepage&q=wesleyan%20tamil%20chapel%20bangalore&f=false|accessdate=9 November 2015|publisher=Wesleyan Mission-House|location=London}}</ref>]] წარსულში ნასაუს ჩარლზტაუნი ერქვა, რომელიც [[1684]] წელს [[ესპანეთი|ესპანელებმა]] გაანადგურეს. [[1695]] წელს ის აღადგინეს და ჰოლანდიელი [[შტატჰალტერი]]სა და მომავალში ინგლისის, შოტლანდიისა და ირლანდიის მეფის - [[უილიამ III]]-ის პატივსაცემად ნასაუ ეწოდა, რომელიც [[ორან-ნასაუს დინასტია|ორან-ნასაუს სამეფო დინასტიის]] წარმომადგენელი იყო.<ref>{{cite book|author=Marley, David|url=http://books.google.co.uk/books?id=q1a4j2HNmjUC&pg=PA6&dq=Nassau+1695#v=onepage&q=Nassau%201695&f=false|title=Historic Cities of the Americas: An Illustrated Encyclopedia|publisher=ABC-CLIO|year=2005|page=6|isbn=1-57607-027-1}}</ref> [[1703]] წელს ესპანელთა და ფრანგთა გაერთიანებულმა ძალებმა ნასაუ მცირე ხნით დაიპყრეს. [[1713]] წლისთვის, მეჩხრად დასახლებული [[ბაჰამის კუნძულები]] [[მეკობრეობა|მეკობრეთა]] ნამდვილი სამოთხე გახდა მათი მეთაურების - თომას ბაროუსა და [[ბენჯამინ ჰორნიგოლდი]]სათვის. მათ ნასაუს მეკობრეთა რესპუბლიკა გამოაცხადეს, თავიანთ თავს კი „გუბერნატორებს“ უწოდებდნენ. მათ შეუერთდა [[ჩარლზ უეინი]], [[ჯეკ რეკჰემი]] და [[ედუარდ ტიჩი]], ზედმეტსახელად „[[შავწვერა]]“; მათთან იყვნენ ასევე ქალი მეკობრეები - [[ენ ბონი]] და [[მერი რიდი]]. [[1718]] წელს ბრიტანელებმა კუნძულების დაბრუნება და სამეფო გუბერნატორად კაპიტან [[ვუდს როჯერსი]]ს დანიშვნა განიზრახეს. მან წარმატებით დაამარცხა მეკობრეები, გაატარა რეფორმები და ააღორძინა ვაჭრობა. როჯერსმა გაასუფთავა ნასაუ და აღადგინა ციხესიმაგრე, რომელსაც პირად საკუთრებად იყენებდა. [[1720]] წელს წარუმატებელი აღმოჩნდა ესპანელების მიერ ნასაუს აღების მცდელობა. [[1776]] წელს ნასაუს ბრძოლა ამერიკელთა მიერ მისი ოკუპაციით დასრულდა, რამაც მცირე ხანს გასტანა და მხოლოდ [[ამერიკის რევოლუციური ომი]]ს პერიოდი მოიცვა. [[1778]] წელს, წინა ღამით განხორციელებული შეჭრის შემდეგ, ამერიკელებმა გემებით, დენთითა და სხვა სამხედრო არსენალით ნასაუ დატოვეს. [[1782]] წელს ესპანელებმა ნასაუ აიღეს, როდესაც [[კუბა|კუბის]] გენერალ-გუბერნატორი დონ ხუან კახიგალი კუნძულ ნიუ-პროვიდენს 5 000 კაცით დაესხა თავს. მოგვიანებით, კუნძულზე ჩასახლებულმა ამერიკელმა ლოიალისტმა ენდრიუ დევომ 220 კაცითა და 150 მუშკეტერით 600 გაწვრთნილ ჯარისკაცთან დაპირისპირებით სცადა ნასაუს დაპყრობა. [[17 აპრილი|17 აპრილს]] დევომ ესპანელებს იარაღის დაყრა აიძულა ისე, რომ არ მომხდარა ერთი გასროლაც კი. 1787-1796 წლებში კოლონიას მართავდა [[ჯონ მიურეი, დანმორის მე-4 გრაფი|გრაფი ჯონ მიურეი]]. [[ამერიკის სამოქალაქო ომი]]ს დროს, ნასაუ კონტრაბანდისტთა პორტი იყო, როდესაც ისინი სამხრეთ ატლანტიკისაკენ მიცურავდნენ. ==გეოგრაფია== [[ფაილი:Prince George Wharf in Nassau Harbor.jpg|thumb|right|270პქ|პრინც ჯორჯ ვარფის ნავმისადგომი ნასაუს პორტში.]] ნასაუ მდებარეობს კუნძულ [[ნიუ-პროვიდენსი|ნიუ-პროვიდენსზე]] და გააჩნია საკმაოდ მიმზიდველი ნავმისადგომი, ძველი მსოფლისა და კოლონიური არქიტექტურის ნარევით. [[ბაჰამის კუნძულები]]ს [[ტროპიკული კლიმატი]]სა და ბუნების სილამაზის წყალობით, ნასაუ პოპულარულ [[ტურიზმი|ტურისტულ]] ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს. ნასაუ უშუალოდ პორტს მიღმა არსებულ ტერიტორიაზე განვითარდა. კუნძულ ნიუ-პროვიდენსის ფართობი 200 კმ²-ია, რელიეფი ვაკის ტიპისაა, რომელიც ზოგან დასერილია დაბალი ქედებით. კუნძულის ცენტრში რამდენიმე წყალმარჩხი ტბა მდებარეობს. [[აშშ]]-სთან სიახლოვის გამო ([[მაიამი]]დან 290 კმ-ით სამხრეთ-აღმოსავლეთით), ქალაქი პოპულარული დასასვენებელი ადგილია, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც [[1963]] წელს აშშ-მ [[კუბა]]ში გამგზავრება აკრძალა. ყველაზე მეტი [[ტურიზმი|ტურისტი]] მოდის კუნძულ პარადაისის სიახლოვეს მდებარე სასტუმრო [[Atlantis Paradise Island|ატლანტისზე]]. აღნიშნული მეგა-მოსასვენებელი ადგილი 6 000 ბაჰამელს ასაქმებს და უდიდესი დამსაქმებელია მთავრობის შემდეგ. ===კლიმატი=== ნასაუს [[კლიმატი]] [[მუსონური კლიმატი|ტროპიკულ-მუსონურია]], შედარებით მდგრადი ამინდით მთელი წლის მანძილზე. [[ზაფხული|ზაფხულში]] ტემპერატურა +32&nbsp;°C-ს აღწევს, [[ზამთარი|ზამთრის]] თვეებში კი 21 - 26&nbsp;°C -ია, თუმცა იშვიათად ეცემა 10&nbsp;°C-მდე.<ref>{{Cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=37087&cityname=Nassau,+New+Providence,+The+Bahamas&units=|title=Nassau, The Bahamas Köppen Climate Classification (Weatherbase)|website=Weatherbase|access-date=2018-11-24|archive-date=2020-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201127150539/https://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=37087&cityname=Nassau,+New+Providence,+The+Bahamas&units=}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=az3qCAAAQBAJ&pg=PA182&lpg=PA182&dq=Nassau+koppen+aw&source=bl&sa=X#v=onepage&q=Nassau%20koppen%20aw&f=false|title=Selected climatic data for a global set of standard stations for vegetation science|last=Muller|first=M. J.|date=2012-12-06|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9789400980402|language=en}}</ref> {{Clear}} {{ინფოდაფა ამინდი |location = ნასაუ |metric first = yes |single line = yes |Jan_Hi_°C= 25.4 |Feb_Hi_°C= 25.5 |Mar_Hi_°C= 26.6 |Apr_Hi_°C= 27.9 |May_Hi_°C= 29.7 |Jun_Hi_°C= 31.0 |Jul_Hi_°C= 32.0 |Aug_Hi_°C= 32.1 |Sep_Hi_°C= 31.6 |Oct_Hi_°C= 29.9 |Nov_Hi_°C= 27.8 |Dec_Hi_°C= 26.2 |year_Hi_°C= 28.8 |Jan mean C= 21.4 |Feb mean C= 21.4 |Mar mean C= 22.3 |Apr mean C= 23.8 |May mean C= 25.6 |Jun mean C= 27.2 |Jul mean C= 28.0 |Aug mean C= 28.1 |Sep mean C= 27.7 |Oct mean C= 26.2 |Nov mean C= 24.2 |Dec mean C= 22.3 |year mean C = 24.8 |Jan_Lo_°C= 17.3 |Feb_Lo_°C= 17.3 |Mar_Lo_°C= 17.9 |Apr_Lo_°C= 19.6 |May_Lo_°C= 21.4 |Jun_Lo_°C= 23.3 |Jul_Lo_°C= 24.0 |Aug_Lo_°C= 24.0 |Sep_Lo_°C= 23.7 |Oct_Lo_°C= 22.5 |Nov_Lo_°C= 20.6 |Dec_Lo_°C= 18.3 |year_Lo_°C= 20.8 |Jan_Precip_mm= 47.2 |Feb_Precip_mm= 49.5 |Mar_Precip_mm= 54.4 |Apr_Precip_mm= 69.3 |May_Precip_mm= 105.9 |Jun_Precip_mm= 218.2 |Jul_Precip_mm= 160.8 |Aug_Precip_mm= 235.7 |Sep_Precip_mm= 164.1 |Oct_Precip_mm= 161.8 |Nov_Precip_mm= 80.5 |Dec_Precip_mm= 49.8 |year_Precip_mm= 1389.4 |Jan precipitation days = 8 |Feb precipitation days = 6 |Mar precipitation days = 7 |Apr precipitation days = 8 |May precipitation days = 10 |Jun precipitation days = 15 |Jul precipitation days = 17 |Aug precipitation days = 19 |Sep precipitation days = 17 |Oct precipitation days = 15 |Nov precipitation days = 10 |Dec precipitation days = 8 |year precipitation days = 140 |unit precipitation days = |Jan sun = 220.1 |Feb sun = 220.4 |Mar sun = 257.3 |Apr sun = 276.0 |May sun = 269.7 |Jun sun = 231.0 |Jul sun = 272.8 |Aug sun = 266.6 |Sep sun = 213.0 |Oct sun = 223.2 |Nov sun = 222.0 |Dec sun = 213.9 |year sun = 2886 |source = '''მეტეოროლოგიის მსოფლიო ორგანიზაცია''' (გაერო),<ref>{{cite web |url=http://www.worldweather.org/025/c00097.htm |title=Weather Information for Nassau |accessdate=}}</ref> [[ჰონგ-კონგის ობსერვატორია]]<ref>[http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/s_america/mx_cam/nassau_e.htm "Climatological Information for Nassau, Bahamas" (1961-1990)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191026000739/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/s_america/mx_cam/nassau_e.htm |date=2019-10-26 }} - Hong Kong Observatory</ref> |date=February 2011}} <center> {|class="wikitable" |+ზღვის საშუალო ტემპერატურა |- !'''იანვარი''' !'''თებერვალი''' !'''მარტი''' !'''აპრილი''' !'''მაისი''' !'''ივნისი''' !'''ივლისი''' !'''აგვისტო''' !'''სექტემბერი''' !'''ოქტომბერი''' !'''ნოემბერი''' !'''დეკემბერი''' |- |73&nbsp;°F 23&nbsp;°C |73&nbsp;°F 23&nbsp;°C |75&nbsp;°F 24&nbsp;°C |79&nbsp;°F 26&nbsp;°C |81&nbsp;°F 27&nbsp;°C |82&nbsp;°F 28&nbsp;°C |82&nbsp;°F 28&nbsp;°C |82&nbsp;°F 28&nbsp;°C |82&nbsp;°F 28&nbsp;°C |81&nbsp;°F 27&nbsp;°C |79&nbsp;°F 26&nbsp;°C |75&nbsp;°F 24&nbsp;°C |} </center> ===ურბანული განვითარება=== [[ფაილი:Nassau-cruise-ships.JPG|thumb|250პქ|გემები ნასაუს პორტში]] [[XIX საუკუნე|XIX საუკუნის]] მანძილზე ნასაუმ მიიზიდა სოფლის მაცხოვრებლები და [[ურბანიზაცია|ურბანიზებული]] გახდა. 1950-იანი წლებიდან ზრდამ ქალაქის გარეუბნებში გადაინაცვლა. [[1788]] წლის ნასაუს შუაგულში, მთავრობის სახლსა და ნავმისადგომს შორის, განლაგებული იყო მხოლოდ შენობათა რამდენიმე კვარტალი, მაგრამ ქალაქი თანდათან გაიზარდა აღმოსავლეთით მალკოლმის პარკის, სამხრეთით ვულფ-როუდის გზისა და დასავლეთით ნასაუ-სტრიტის მიმართულებით. სამხრეთით მდებარე ორი პატარა ქალაქი შავკანიანთა მთავარ სამოსახლოდ იქცა და ჯერ კიდევ 30 წლის წინ ეს არეალი ქალაქის ყველაზე დასახლებული ნაწილი იყო. თეთრკანიანების საცხოვრებელი ძირითადად იყო სანაპიროს გასწვრივ, აღმოსავლეთით ფორტ-მონტაგუმდე, დასავლეთით საუნდერსის პლაჟამდე და ქალაქის განაპირა ქედის გასწვრივ. [[XX საუკუნე]]ში ქალაქი გაფართოვდა აღმოსავლეთით სასოფლო გზამდე, დასავლეთით კი შარლოტის ციხესიმაგრემდე და მუხების მინდვრამდე. საცხოვრებელი ტერიტორიის განვითარების ეს ნახევარწრე დასახლების მთავარ არეალს წარმოადგენდამდა. შედარებით მდიდარი მაცხოვრებლები აღმოსავლეთით და დასავლეთით გაფართოებას განაგრძობდნენ. ბოლო 40 წლის მანძილზე, სამოსახლო არეალის განვითარება განსხვავებულად წარიმართა. იგი ძირითადად გათვლილი იყო საშუალო შემოსავლების მქონე ადამიანებზე. 1960-იანი წლებიდან მთავრობამ დაიწყო დაბალფასიანი სახლების მშენებლობის დაფინანსება ქალაქის გარე ნაწილში - იელოუ-ელდერში, ელიზაბეთ-ესტეიტსა და პაინვუდის ბაღებში. ===ქალაქის ცენტრი=== [[ფაილი:BahamianParliamentPanorama.jpg|thumb|250პქ|ბაჰამის კუნძულების პარლამენტის შენობა.]] ნასაუს ცენტრი ყველანაირი საქმიანობის კვანძია. მას ყოველდღიურად ათასობით ადამიანი სტუმრობს სავაჭროდ, სასადილოდ, ღირსშესანიშნავი ადგილების დათვალიერებისა თუ ტროპიკული კლიმატით თავშესაქცევად. ცენტრის ყველაზე დატვრითული ნაწილია ბეი-სტრიტის ფართო ქუჩა და ვუდს-როჯერს-უოლკის ბულვარი, რომლებიც პორტიდან მომავალი ქუჩის კვეთასა და უბის პარალელურად მდებარეობს. ეს არეალი ყველა მიმართულებით რამდენიმე კვარტლად იშლება. იგი იწყება უესტ-ბეისთან, ჯუნჯანუს პლაჟის ირგვლივ. აქვე მდებარეობს რამდენიმე სასტუმრო და რესტორანი. სხვა ღირსშესანიშნაობაა ბრიტანული კოლონიური სასტუმრო, რომელიც ბეი-სტრიტის დასასწყიში მდებარეობს. ნასაუს მეკობრეთა მუზეუმის ჯვარედინად მდებარეობს სასტუმრო ბრიტიშ კოლონიალ ჰილტონი. ბეი-სტრიტის სხვა რამდენიმე კვარტალში ჩამწკრივებულია ტანსაცმლის მაღაზიები, რამდენიმე რესტორანი და კლუბი. მიმდებარე არეალში ასევე განლაგებულია ისტორიული ღირსშესანიშნაობები, მათ შორის აუქციონის სახლი და ქრისტეს საკათედრო ტაძარი. ===კეიბლ-ბიჩი=== კეიბლ-ბიჩი აღიარებულია ნასაუს სასტუმროების რაიონად. ხმელეთის ამ ვიწრო ზოლზე მდებარეობს ხუთი უზარმაზარი სასტუმრო, კრისტალ-პალას კაზინოთი და ოქროს ქვიშებით. რესტორნების უდიდესი ნაწილი ან თავად სასტუმროებშია განთავსებული, ან ქუჩის გასწვრივ. ღამის ცხოვრება ნაკლებად განვითარებულია. ასევე მცირეა სავაჭრო ობიექტების რაოდენობა. კეიბლ-ბიჩის კომერციული მომავალი დიდწილადაა დამოკიდებული მოსასვენებელ და სამორინეს პროექტ ბაჰა-მარის განვითარებაზე, რომელსაც 2000-ზე მეტი სასტუმრო ოთახი და უდიდესი სათამაშო არეალი ექნება კარიბის ზღვის კუნძულ ნიუ-პროვიდენსის მონაკვეთში. მისი გახსნა 2014 წლის ბოლოსათვის იგეგმება. ==ტრანსპორტი== [[ფაილი:NAS US departures.jpg|250px|მინიატიურა|ნასაუს ლინდელ-პინდლინგის საერთაშორისო აეროპორტი.]] ===საჰაერო=== ლინდელ-პინდლინგის საერთაშორისო აეროპორტი (ძველი სახელი ნასაუს საერთაშორისო აეროპორტი) ნასაუდან 16 კილომეტრში მდებარეობს. 1999 წელს დაიხურა კუნძულ პარადაისზე მდებარე ნიუ-პროვიდენსის აეროპორტი, მოიხსნა ასაფრენ-დასაფრენი ბილიკი და ის კუნძულზე არსებულ გამაჯანსაღებელ ცენტრს შეერწყა. ===წყლის=== მიმდებარე კუნძულებთან ნასაუ დაკავშირებულია ბორნებით. ქალაქის მთავარი პორტია პრინც ჯორჯ ვარფის ნავმისადგომი, რომელიც მრავალ საკრუიზო გემს ემსახურება. ===გზები=== ნასაუს მიდამოებში ტრანსპორტირებას უზრუნველყოფს იაფფასიანი საზოგადოებრივი ავტობუსები და ტაქსები. უშუალოდ ქალაქსა და აეროპორტთან შესაძლებელია მანქანების დაქირევება. ნასაუს ძირითადი გზებია: უესტ-ბეი-სტრიტი, ისტერნ-როუდი, საუთ-უესტ-როუდი, ადელაიდ-სტრიტი, კარმიჩილ-როუდი, პრინს-ჩარლზ-დრაივი, ჯონ-კენედი-დრაივი. ნასაუს გზატკეცილებზე მიმოსვლა კონტროლირებადი არაა. ბრიტანეთის მსგავსად, მოძრაობა მარცხნივია, თუმცა ბევრი ავტომობილი აშშ-დანაა იმპორტირებული და მარცხენასაჭიანია. ==დემოგრაფია== 2010 წლის აღწერის მონაცემებით, ნასაუს მოსახლეობა 248 948 ადამიანს შეადგენს. ქვეყნის დანარჩენ ნაწილთან შედარებით დედაქალაქის მოსახლეობის მაღალი რიცხვი განპირობებულია დანარჩენი კუნძულებიდან იმიგრანტების დიდი რაოდენობით შემოსვლით. ამ ტენდენციის შედეგად ნაკლებგანვითარებული კუნძულების მოსახლეობა მცირდება, ნასაუსი კი იზრდება.<ref>By SAM ROBERTS, [http://www.nytimes.com/2012/04/05/nyregion/census-estimates-for-2011-show-population-growth-in-new-york.html?_r=0 Population Growth in New York City Is Outpacing 2010 Census, 2011 Estimates Show], April 5, 2012, Retrieved December 1, 2013</ref><ref>By SAM ROBERTS, [http://www.nytimes.com/2009/06/29/nyregion/29gridlock.html Democratic Lock Seen on 2013 Albany Senate], June 28, 2009, Retrieved December 1, 2013</ref> ==კულტურა== ===ჯუნკანუ=== ქალაქის მთავარი ფესტივალია ჯუნკანუ — ქუჩის მსვლელობა, რომელშიც მონაწილეობას იღებს ბრჭყვიალა კოსტიუმებში გამოწყობილი, ზარების, დასარტყმელ ინსტრუმენტებისა და სასტვენების აკომპანიმენტით რიტმში მოცეკვავე ხალხი. სახელი „ჯუნკანუ“ ფესტივალს ეწოდა მისი დამფუძნებლის, კონ კანუს პატივსაცემად. დღესასწაული 26 დეკემბრიდან 1 იანვრის ჩათვლით გრძელდება, ღამის 1 საათიდან დილის 10 საათამდე. ==სახალხო კულტურაში== [[ფაილი:Junkanoo costume.jpg|230px|მინიატიურა|ჯუნკანუს ფესტივალის მონაწილე]] რამდენიმე ფილმში, ნასაუ წარმოჩენილია მნიშვნელოვან მოქმედების ადგილად, მათ შორისაა [[The Beatles]]-ის ფილმი „[[მიშველე! (ფილმი)|მიშველე!]]“ და [[ჯეიმზ ბონდი]]ს ფილმები ''[[სფერული ელვა (ფილმი)|სფერული ელვა]]'' (1965), ''[[აღარასოდეს თქვა არასოდეს]]'' (1983), ასევე ნაწილობრივ ''[[კაზინო როიალი (2006 წლის ფილმი)|კაზინო როიალი]]'' (2006). 1981 წელს ქალაქში გადაიღეს ოკეანის სცენა ფილმისთვის ''[[მხოლოდ თქვენი თვალებისათვის]]''.<ref>{{cite web |url=http://www.bondmovies.com/locations.shtml#drno |title=Movie Locations |publisher=BondMovies.com |date= |accessdate=2012-12-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118081101/http://www.bondmovies.com/locations.shtml#drno |archivedate=2013-01-18 }}</ref> ნასაუ წარმოჩენილია სტენლი მორგანის რომან „ტობინი სამოთხეში“. მოქმედება ხდება მთავარი პერსონაჟის რუს ტობინის ნასაუსა და კუნძულ პარადაისზე ვიზიტის ირგვლივ. ნასაუში ხდება მოქმედება გვიანდელი [[XX საუკუნე|XX საუკუნისა]] და [[XXI საუკუნე|XXI საუკუნის]] რამდენიმე ფილმშიც, მათ შორისაა: ''მზის ჩასვლის შემდეგ'', ''Into the Blue'' (2005) და ''Flipper'' (1996). [[2004]] წელს [[ბაჰამის კუნძულები]]ს დედაქალაქმა უმასპინძლა შეჯიბრებას „World's Strongest Man“. 2009 წელს, „Atlantis Paradise Island“ კომპლექსმა უმასპინძლა სილამაზის კონკურს [[მის სამყარო]]ს. ნასაუ შეტანილია „[[Gameloft]]“-ის 2010 წლის თამაშ „Asphalt 6: Adrenaline“-ის გადალახვად დონეში. ფილმ ''[[კარიბის ზღვის მეკობრეები: შავი მარგალიტის წყევლა]]'', პერსონაჟი ელიზაბეთ სუეინი ამბობს, რომ „ერთხელ კაპიტანმა ჯეკ ბეღურამ ნასაუს პორტი ყოველგვარი გასროლის გარეშე აიღო“. ==დაძმობილებული ქალაქები== მსოფლიო მასშტაბით ნასაუს ხუთი დაძმობილებული ქალაქი ჰყავს: * {{flagicon|USA}} [[დეტროიტი]], [[მიჩიგანის შტატი|მიჩიგანი]], [[აშშ]]<ref>{{cite web |author=Sister Cities Program<!-- pg-dept-name --> |url=http://www.detroitmi.gov/DepartmentsandAgencies/SisterCitiesProgram/tabid/710/Default.aspx |title=Sister Cities Program &#124; City of Detroit |publisher=www.detroitmi.gov |date= |accessdate=2012-12-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100629070907/http://www.detroitmi.gov/DepartmentsandAgencies/SisterCitiesProgram/tabid/710/Default.aspx |archivedate=2010-06-29 }}</ref> * {{flagicon|USA}} [[უინსტონ-საილემი]], [[ჩრდილოეთი კაროლინა]], აშშ * {{flagicon|Mexico}} [[აკაპულკო]], [[მექსიკა]] * {{flagicon|CHN}} [[შანხაი]], [[ჩინეთი]] * {{flagicon|Argentina}} [[პარანა (არგენტინა)|პარანა]], [[არგენტინა]] ==გალერეა== <gallery> ფაილი:Prince George Wharf in Nassau Harbor.jpg|ნასაუს პრინც ჯორჯ ვარფის პორტი ფაილი:Nassau01.jpg|სასტუმრო ატლანტისი ფაილი:Nassau, The Bahamas.jpg|ქალაქის თანამგზავრული ფოტო ფაილი:BahamianParliamentPanorama.jpg|ბაჰამის კუნძულების პარლამენტი </gallery> ==ლიტერატურა== * Louis Diston Powles: ''The Land of the Pink Pearl or Recollections of Life in the Bahamas''. Media Publishing, Nassau 1996, ISBN 0-9643786-3-9 (Nachdruck der 1888 in London erschienenen Erstausgabe) und weitere Nachdrucke. * Michael Craton: ''A History of the Bahamas''. Collins, London 1962. * Albury, Paul. (1975) ''The Story of the Bahamas.'' MacMillan Caribbean. ISBN 0-333-17131-4 * Johnson, Howard. (1996) ''The Bahamas from Slavery to Servitude, 1783–1933.'' University Press of Florida. ISBN 0-8130-1858-7 * Keegan, William F. (1992) ''The People Who Discovered Columbus: The Prehistory of the Bahamas.'' University Press of Florida. ISBN 0-8130-1137-X * Carr, J. Revell. (2008) ''Seeds of Discontent: The Deep Roots of the American Revolution 1659–1750.'' Walker & Company. ISBN 978-0-8027-1512-8 * Craton, Michael. (1986) ''A History of the Bahamas.'' San Salvador Press. ISBN 0-9692568-0-9 * Michael Craton, Gail Saunders: ''Islanders in the stream. A History of the Bahamian People''. ** Bd. 1: ''From aboriginal times to the end of slavery''. University of Georgia Press, Athens 1992, ISBN 0-8203-1382-3. ** Bd. 2: ''From the ending of slavery to the twenty-first century''. University of Georgia Press, Athens 1998, ISBN 0-8203-1926-0. * Granberry, Julius and Gary S. Vescelius. (2004) ''Languages of the Pre-Columbian Antilles.'' The University of Alabama Press. ISBN 0-8173-5123-X * Albury, Paul. (1975) ''The Story of the Bahamas.'' MacMillan Caribbean. ISBN 0-333-17131-4 * Craton, Michael. (1986) ''A History of the Bahamas.'' San Salvador Press. ISBN 0-9692568-0-9 * Keegan, William F. (1992) ''The People Who Discovered Columbus: The Prehistory of the Bahamas.'' University Press of Florida. ISBN 0-8130-1137-X * Woodard, Colin. (2007) ''The Republic of Pirates.'' Harcourt, Inc. ISBN 978-0-15-603462-3 * [http://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1857.htm State Dept Country Study] - Includes information on the Bahamas including history. * [http://www.rulers.org/rulb1.html#bahamas Rulers.org — Bahamas] List of rulers for Bahamas ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.bahamas.gov.bs/ ბაჰამის კუნძულების სამთავრობო ორგანოს საიტი] * [http://www.pinterest.ca/wayne1948/nassau-bahamas/ Best Nassau, Bahamas images] * [http://www.gettyimages.com/photos/bahamas?mediatype=photography&phrase=bahamas&sort=mostpopular Bahamas Photos and Premium High Res Pictures ]{{Dead link|date=მაისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.nassauparadiseisland.com/timeline-colorful-history-nassau-paradise-island THE COLORFUL HISTORY OF NASSAU PARADISE ISLAND] * [http://www.nassauparadiseisland.com/about-the-island/history-and-culture Nassau Paradise Island History and Culture] * [http://www.bahamas.com/our-history OUR HISTORY] * [http://www.britannica.com/place/Nassau-The-Bahamas Nassau | national capital, The Bahamas | Britannica] * [https://web.archive.org/web/20130814001323/http://bahamascoop.org/history-and-culture-of-the-bahamas The Bahamas History & Culture] * [http://www.bahamashistoricalsociety.com/index.shtml The Bahamas Historical Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509142044/http://www.bahamashistoricalsociety.com/index.shtml |date=2019-05-09 }} * [http://www.redcoat.me.uk/bahamas.htm Bahamian Loyalists history] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ჩრდილოეთ ამერიკის დედაქალაქები}} [[კატეგორია:ნასაუ|*]] [[კატეგორია:ბაჰამის კუნძულების ქალაქები]] [[კატეგორია:კარიბის ზღვის აუზის ქვეყნების დედაქალაქები]] [[კატეგორია:მეკობრეობა]] [[კატეგორია:კარიბის ზღვის საპორტო ქალაქები]] [[კატეგორია:1695 წლის დაწესებულებები ბრიტანეთის იმპერიაში]] 53ng14g2do5q9zzyac0txeirvstk2y1 0 150763 5405253 4601204 2026-06-01T15:58:23Z Jaba1977 3604 5405253 wikitext text/x-wiki {{პოზრუკა+|სომხეთი|width=300|float=right|caption=ქალაქ დვინის გეოგრაფიული ლოკალიზაცია|places= {{პოზრუკა~|სომხეთი|lat=40.004|long=44.579|position=right|background=|label=დვინი}} }} '''დვინი''', ''ვოსტან დვინი'' ({{lang-hy|Դվին}}, {{lang-el|Δουσιος, Τισιον}}, {{lang-ar|ارمينيّة}} (''დაბილი''), {{lang-fa|دوين}}) — მსხვილი სავაჭრო ცენტრი, [[შუა საუკუნეები|შუა საუკუნეების]] [[სომხეთი]]ს დედაქალაქი. აშენებული [[დიდი სომხეთი]]ს მეფის [[ხოსროვ III კოტაკი]]ს მიერ [[335]] წელს. ამავე წლიდან [[არშაკიანები]]ს სამეფო რეზიდენცია სწორედ ამ ქალაქში გადავიდა. დვინი მდებარეობდა [[არტაშატი]]ს ჩრდილოეთით, [[სევჯური|მდინარე მეწამორის]] ზემო წელზე, 35 კმ-ში [[ერევანი|ერევნიდან]]. [[428]] წელს სომხური სამეფოს ლიკვიდაციის შემდეგ დვინი გადაიქცა სომხეთის სპარსი მმართველების რეზიდენციად. [[640]] წელს სომხეთი [[აბასიანთა სახალიფო|არაბებმა]] დალაშქრეს და იმავე წლიდან სომხეთის ყოფილი დედაქალაქი გახდა ოლქ ''არმინიას'' ({{lang-ar|ارمينيّة}}) ცენტრი. [[1064]] წელს სომხეთი [[სელჩუკები|სელჩუკებმა]] დაიპყრეს. საქართველოს მეფემ [[გიორგი III (საქართველოს მეფე)|გიორგი III-მ]] [[1161]]—[[1162]] წწ. აიღო დვინი. [[1201]]—[[1203]] წწ., [[თამარ მეფე|თამარის]] მმართველობის დროს დვინი კვლავ შემოუერთდა [[საქართველო]]ს. [[1226]] წელს ქალაქი აიღო [[ჯალალედინი|ჯალალედინმა]], [[1236]] წელს კი განადგურებული იყო [[მონღოლთა იმპერია|მონღოლთა მიერ]]. == ბიბლიოგრაფია == * არუთინიანი ვ., «Архитектурные памятники Двина», «Известия Академии наук Армянской ССР», [[1947]], № 8. == რესურსები ინტერნეტში== [http://www.press.uchicago.edu/Images/Chicago/hewsen80.html რუკა], ავტორი [[რობერტ ჰიუსენი]]{{En}} {{სომხეთის ისტორიული დედაქალაქები}} {{მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები სომხეთში}} [[კატეგორია:შუა საუკუნეების ქალაქები]] [[კატეგორია:სომხეთის ისტორია]] [[კატეგორია:საქართველოს ისტორია]] [[კატეგორია:დიდი სომხეთი]] [[კატეგორია:სომხეთის ყოფილი დედაქალაქები]] s6m5vmg609ozhiqvhprms2f9zcc2470 0 170417 5405600 4812120 2026-06-02T11:43:05Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405600 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მუზეუმი | სახელი = ნოდარ დუმბაძის სახლ-მუზეუმი | სურათი = Nodar Dumbadze Museum.jpg | სურათისზომა = | წარწერა = | დაარსდა = 1988 | დამაარსებლები = | დაიხურა = | მდებარეობა = [[ზენობანი (ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი)|ზენობანი]] | lat_dir =N|lat_deg =41|lat_min =58|lat_sec =0 | lon_dir =E|lon_deg =42|lon_min =13|lon_sec =0 | სტატუსი = მემორიალური | ექსპონატი = 303 | კლასიფიკაცია = | ვიზიტორები = 2900 | დირექტორი = თამაზ ჩიგოგიძე | პრეზიდენტი = | კურატორი = | ვებსაიტი = [http://www.nodardumbadze.ge/ www.nodardumbadze.ge] }} '''ნოდარ დუმბაძის სახლ-მუზეუმი''' — [[ნოდარ დუმბაძე|ნოდარ დუმბაძის]] მემორიალური მუზეუმი [[ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი]]ს სოფელ [[ზენობანი (ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი)|ზენობანში]]. მუზეუმი ექვემდებარება ჩოხატაურის სამუზეუმო გაერთიანებას. მასში დაცულია ნოდარ დუმბაძის ხელნაწერები, სამახსოვრო ნივთები, გამოცემები. მუზეუმი ახორციელებს საგანმანათლებლო პროგრამებს. მუზეუმი დგას [[ნოდარ დუმბაძე|ნოდარ დუმბაძის]] ბებიისა და ბაბუის სახლის პირდაპირ, იმ ადგილას, რომელიც დუმბაძეს განსაკუთრებით უყვარდა და სადაც მას სახლის აშენება სურდა. ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://www.georgianmuseums.ge/?lang=geo&id=1_1&sec_id=5&th_id=105 საქართველოს მუზეუმები] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930191635/http://www.georgianmuseums.ge/?lang=geo&id=1_1&sec_id=5&th_id=105 |date=2011-09-30 }} *[http://www.sakartveloo-lamazo.narod.ru/guria/nodar_dumbaZe.htm მუზეუმის გალერეა] {{გურიის მხარის მუზეუმები}} [[კატეგორია:ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის მუზეუმები]] [[კატეგორია:1988 წელს დაარსებული მუზეუმები]] o4vosu3iksh1s0tkf0269kdx9xdav5h 0 184540 5405161 5326426 2026-06-01T12:43:23Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405161 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ფეხბურთელის ბიოგრაფია | სახელი = მურთაზ ხურცილავა | სურათი = Murtaz Khurtsilava 1973.jpg | სურათის ზომა = | წარწერა = | სრული სახელი = მურთაზ კალისტრატეს ძე ხურცილავა | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1943|1|5}} | დაბადების ადგილი = [[ბანძა]], [[საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|საქართველოს სსრ]],<br/>[[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|სსრ კავშირი]] | სიმაღლე = 175 [[სანტიმეტრი|სმ]] | პოზიცია = [[მცველი (ფეხბურთი)|მცველი]] | ახალგაზრდული წელი1 = | ახალგაზრდული კლუბი1 = | წელი1 = 1961–1975 | წელი2 = 1975–1976 | კლუბი1 = [[დინამო თბილისი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო თბ.]] | კლუბი2 = [[ტორპედო ქუთაისი (საფეხბურთო კლუბი)|ტორპედო ქ.]] | მატჩი1 = 293 | მატჩი2 = 47 | გოლი1 = 15 | გოლი2 = 4 | ეროვნული წელი1 = 1965–1973 | ეროვნული ნაკრები1 = [[საბჭოთა კავშირის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|სსრ კავშირი]] | ეროვნული მატჩი1 = 69 | ეროვნული გოლი1 = 6 | გაწვრთნის წელი1 = | გაწვრთნის წელი2 = 1977 | გაწვრთნის წელი3 = 1982 | გაწვრთნის წელი4 = 1987–1989 | გაწვრთნის წელი5 = 1997–1999 | გაწვრთნის წელი6 = 1999 | გაწვრთნის წელი7 = 1999–2001 | გაწვრთნის წელი8 = 2001–2003 | გაწვრთნილი კლუბი1 = [[სამტრედია (საფეხბურთო კლუბი)|ლოკომოტივი სამტრედია]] | გაწვრთნილი კლუბი2 = [[ზუგდიდი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო ზუგდიდი]] | გაწვრთნილი კლუბი3 = [[გურია ლანჩხუთი (საფეხბურთო კლუბი)|გურია ლანჩხუთი]] | გაწვრთნილი კლუბი4 = [[დინამო თბილისი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო თბილისი]] (თანაშემწე) | გაწვრთნილი კლუბი5 = [[დინამო თბილისი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო თბილისი]] | გაწვრთნილი კლუბი6 = [[ლოკომოტივი თბილისი (საფეხბურთო კლუბი)|ლოკომოტივი თბილისი]] | გაწვრთნილი კლუბი7 = [[საქართველოს 21 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრები|საქართველო 21 წლ.]] | გაწვრთნილი კლუბი8 = [[საქართველოს ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|საქართველო]] (თანაშემწე) | მედლის თარგები = {{მედალი შრომითი წარჩინებისათვის|1972}} {{ღირსების ორდენი}} {{მედალი შრომითი მამაცობისათვის|1968}}<br/>{{სსრკ სპორტის დამსახურებული ოსტატი|30.10.1969}} }} '''მურთაზ ხურცილავა''' (დ. [[5 იანვარი]], [[1943]], [[ბანძა]], [[მარტვილის მუნიციპალიტეტი|გეგეჭკორის რაიონი]], [[საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|საქართველოს სსრ]]) — [[ქართველები|ქართველი]] და [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|საბჭოთა]] [[ფეხბურთელი]] და [[ფეხბურთი]]ს მწვრთნელი. თამაშობდა [[მცველი (ფეხბურთი)|მცველის]] პოზიციაზე. ==ბიოგრაფია== იცავდა [[დინამო თბილისი (საფეხბურთო კლუბი)|თბილისის „დინამოს“]], [[ტორპედო ქუთაისი (საფეხბურთო კლუბი)|ქუთაისის „ტორპედოსა“]] და [[საბჭოთა კავშირის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|საბჭოთა კავშირის ეროვნული]] და ოლიმპიური ნაკრების ღირსებას. [[ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1972|1972 წლის ევროპის ვიცე-ჩემპიონი]] [[საბჭოთა კავშირის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების]] შემადგენლობაში. [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1966|1966 წლის ინგლისისა]] და [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1970|1970 წლის მექსიკის]] [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი|მსოფლიო ჩემპიონატების]] მონაწილე.{{sfn-2|Соскин, А.|1972|გვ=362–363}} [[საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი]] (1969). [[ვახტანგ გორგასლის ორდენი|ვახტანგ გორგასლის II ხარისხის ორდენისა]] და [[ღირსების ორდენი (საქართველო)|ღირსების ორდენის]] კავალერი. ათჯერ იყო დასახელებული საბჭოთა კავშირის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიაში. აქედან ხუთჯერ პირველ ნომრად.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/685003 საბჭოთა კავშირის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სია]</ref><ref>{{Cite web |url=http://ru.unionpedia.org/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_33_%D0%BB%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B8%D1%85_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D1%81%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0 |title=Список 33 лучших футболистов сезона в СССР |access-date=2021-05-20 |archive-date=2022-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220128014724/https://ru.unionpedia.org/%d0%a1%d0%bf%d0%b8%d1%81%d0%be%d0%ba_33_%d0%bb%d1%83%d1%87%d1%88%d0%b8%d1%85_%d1%84%d1%83%d1%82%d0%b1%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%b2_%d1%81%d0%b5%d0%b7%d0%be%d0%bd%d0%b0_%d0%b2_%d0%a1%d0%a1%d0%a1%d0%a0 }}</ref><ref group="კომ.">საბჭოთა კავშირის წლის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიის შედგენა ხდებოდა [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი]]ს სეზონის შედეგების მიხედვით 1926 წლიდან არარეგულარულად, ხოლო 1948 წლიდან — ყოველწლიურად (1954 წლის გარდა). თავდაპირველად საუკეთესოებს ავლენდნენ გაზეთები „კრასნი სპორტი“ («Красный спорт»), ხოლო შემდეგ ჟურნალი „ფიზკულტურა და სპორტი“ («Физкультура и спорт»). 1933 წლიდან საუკეთესოთა სიის დამტკიცება ხდებოდა საბჭოთა კავშირის სახალხო კომისართა საბჭოსთან არსებული ფიზიკური კულტურის უმაღლესი საბჭოს, 1938 წლიდან — საბჭოთა კავშირის ფეხბურთის სექციის, ხოლო 1959 წლიდან — საბჭოთა კავშირის ფეხბურთის ფედერაციის მიერ. 1930 წლიდან სია წარმოადგენდა ფეხბურთელთა სამ სიმბოლურ შემადგენლობას იმ მოთამაშეთაგან, რომელთაც მიღწეული სეზონური მაჩვენებლებიდან გამომდინარე აკუთვნებდნენ შესაბამის ნომერს (№ 1, № 2 და № 3). 1928 წელს სიაში შეიყვანეს 44 ფეხბურთელი, ხოლო 1938 წელს — ქვეყნის 55 საუკეთესო მოთამაშე. საბჭოთა ფეხბურთის მთელი ისტორიის მანძილზე 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიაში სულ 616 ფეხბურთელი იყო წარმოდგენილი.</ref> 2013 წელს მიიღო სპორტის რაინდის წოდება. ითვლება ყველა დროის ერთ-ერთ უდიდეს ქართველ ფეხბურთელად.<ref name="ტოპ 20 ყველა დროის საუკეთესო ქართველი ფეხბურთელი">{{Cite web |title=ტოპ 20 ყველა დროის საუკეთესო ქართველი ფეხბურთელი |url=https://goal.ge/news/82073-top-20-yvela-drois-sauketeso-qartveli-fexburteli.html |accessdate=2022-04-19 |archiveurl=https://archive.today/20200102045511/https://goal.ge/news/82073-top-20-yvela-drois-sauketeso-qartveli-fexburteli.html |archivedate=2020-01-02 }}</ref> 1997 წლის 25 სექტემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით საქართველოში ფეხბურთის განვითარებაში შეტანილი დიდი წვლილისა და ახალგაზრდა სპორტსმენთა აღზრდის საქმეში მნიშვნელოვანი დამსახურებისათვის მურთაზ ხურცილავა ღირსების ორდენით დაჯილდოვდა.<ref>[http://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/110542?publication=0 საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 541]</ref> ===სანაკრებო კარიერა=== 1965–1973 წლებში [[საბჭოთა კავშირის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების]] ღირსებას იცავს, რომლის შემადგენლობაში 69 შეხვედრას ატარებს და 6 ბურთი გააქვს.<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/ussr-recintlp.html Soviet Union/CIS – Record International Players]</ref><ref>[http://www.11v11.com/players/murtaz-khurtzilava-182394/ Murtaz Khurtsilava International Matches]</ref>{{sfn-2|მჭედლიშვილი, კ.|1975|გვ=122}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=3 | [[საბჭოთა კავშირის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|საბჭოთა კავშირი]] |- !წელი !width="40"|მატჩი !width="40"|გოლი |- |1965 ||5||0 |- |1966 ||6||0 |- |1967 ||14||2 |- |1968 ||6||3 |- |1969 ||3||0 |- |1970 ||8||0 |- |1971 ||4||0 |- |1972 ||17||1 |- |1973 ||6||0 |- !ჯამში!!69!!6 |} === მსოფლიო ჩემპიონატებზე === მურთაზ ხურცილავამ მსოფლიო ჩემპიონატების 6 შეხვედრაში მიიღო მონაწილეობა.<ref>[http://www.thesoccerworldcups.com/players/murtaz_khurtsilava.php Murtaz Khurtsilava in the World Cups]</ref> {| class="wikitable" |- ! {{Tooltip|^{ჩემპ.}|მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი}} !! {{Tooltip|^{მასპინძელი}|მსოფლიო ჩემპიონატის მასპინძელი ქვეყანა}} !! {{Tooltip|^№|საფეხბურთო მაისურის ნომერი მიმდინარე მსოფლიო ჩემპიონატზე ასპარეზობისას}} !! {{Tooltip|^{პოზიცია}|სათამაშო პოზიცია მიმდინარე მსოფლიო ჩემპიონატზე ასპარეზობისას}} !! {{Tooltip|^შ|ჩატარებული შეხვედრების რაოდენობა მიმდინარე მსოფლიო ჩემპიონატზე}} !! {{Tooltip|^ბ|გატანილი ბურთების რაოდენობა მიმდინარე მსოფლიო ჩემპიონატზე}} !! {{Tooltip|^მ|მოგება}} !! {{Tooltip|^ფ|ფრე}} !! {{Tooltip|^წ|წაგება}} !! {{Tooltip|^{შედეგი}|ეროვნული გუნდის მიერ მიღწეული შედეგი მიმდინარე მსოფლიო ჩემპიონატზე}} |- | [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1966|1966]] || {{ENG}} || {{დროშანიშანი|საბჭოთა კავშირი}} [[საბჭოთა კავშირის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|7]] || [[ნახევარმცველი (ფეხბურთი)|ნახევარმცველი]] || 3 || 0 || 2 || 0 || 1 || [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1966#პლეი-ოფი|<center>მეოთხე ადგილი</center>]] |- | [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1970|1970]] || {{MEX}} || {{დროშანიშანი|საბჭოთა კავშირი}} [[საბჭოთა კავშირის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|8]] || [[მცველი (ფეხბურთი)|მცველი]] || 3 || 0 || 2 || 0 || 1 || [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1970|მეოთხედფინალი]] |} == ფაქტები == [[1968]] წელს თბილისის „დინამოს“ სტადიონის რადიორედაქციამ გამოაცხადა კონკურსი-კითხვარი, რომელსაც უნდა გამოევლინა საქართველოს ფეხბურთელთა სიმბოლური ნაკრები 1921 წლიდან 1968 წლამდე. რადიორედაქციამ მიიღო 780 საკონსკურსო წერილი. მიღებული წერილების საფუძველზე მურთაზ ხურცილავა 717 ხმით აღნიშნული სიმბოლური ნაკრების შემადგენლობაში მოხვდა. გამოკითხვის შედეგად, საქართველოს 1921–1968 წლების სიმბოლურ ნაკრებში შევიდნენ: მეკარე: [[ვლადიმერ მარღანია]]; მცველები: [[ვლადიმერ ელოშვილი]], [[ნიაზ ძიაპშიპა]], მურთაზ ხურცილავა, [[გივი ჩოხელი]]; ნახევარმცველები: [[გიორგი სიჭინავა]], [[შოთა იამანიძე]]; თავდამსხმელები: [[სლავა მეტრეველი]], [[ბორის პაიჭაძე]], [[ავთანდილ ღოღობერიძე]], [[მიხეილ მესხი]].<ref>{{სტატია |ავტორი = |სათაური = პაიჭაძე და ძმანი მისნი |ბმული = https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/182266/1/Lelo_1968_N95.pdf |გამოცემა = [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]] |წელი = 16 მაისი, 1968 |ნომერი = 95 (3579) |გვერდები = 2–3 }}</ref><ref>[https://archive.today/20220301124537/https://mygoals.ge/1921-1968-saqartvelos-nakrebi/ 1921–1968: საქართველოს ნაკრები] // ''mygoals.ge''</ref> გაზეთ „[[სარბიელი]]ს“ ინიციატივით, 1998 წელს გულშემატკივრებმა საქართველოს XX საუკუნის საუკეთესო ფეხბურთელი, მწვრთნელი და სიმბოლური ნაკრები დაასახელეს (გამოკითხვაში მონაწილეობა მიიღო 837-მა მკითხველმა). გამოკითხვის შედეგად მურთაზ ხურცილავა საქართველოს XX საუკუნის მეხუთე საუკეთესო ფეხბურთელად და სიმბოლური ნაკრების წევრად დასახელდა.<ref name="XX საუკუნის რჩეულები">[https://archive.today/20211121023227/https://mygoals.ge/xx-saukunis-rcheulebi/ XX საუკუნის რჩეულები] // ''mygoals.ge''</ref><ref>{{სტატია |ავტორი = |სათაური = საქართველოს ყველა დროის საუკეთესონი |ბმული = https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/365270/1/Sarbieli_1998_N238.pdf |გამოცემა = „[[სარბიელი]]“ |წელი = 1998 |ნომერი = 238 |გვერდები = 6 }}</ref> [[2003]] წლის ნოემბერში, მურთაზ ხურცილავა [[საქართველოს ფეხბურთის ფედერაცია|საქართველოს ფეხბურთის ფედერაციის]] მიერ არჩეულ იქნა საქართველოს „ოქროს ფეხბურთელად“, როგორც უკანასკნელი 50 წლის მანძილზე ქვეყნის ყველაზე გამოჩენილი ფეხბურთელი. == მიღწევები == [[ფაილი:მურთაზ ხურცილავა.jpg|thumb|right|220პქ|<center>[[საბჭოთა კავშირის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ეროვნულ ნაკრებში]]</center>]] ===საკლუბო=== ; {{დროშანიშანი|საქართველოს სსრ}} [[დინამო თბილისი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო თბილისი]] ; [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი|საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატი]] * ჩემპიონი: [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1964|1964]] * ბრინჯაოს პრიზიორი (5): [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1962|1962]], [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1967|1967]], [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1969|1969]], [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1972|1972]], [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1973|1973]] ; [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო თასი|საბჭოთა კავშირის თასი]] * ფინალისტი: 1970<ref>Dinamo Moskva 2–1 Dinamo Tbilisi / [http://www.rsssf.com/tabless/su70.html#70c Soviet Union Cup 1970]</ref><ref>"Динамо" (Москва) 2–1 "Динамо" (Тбилиси) / [http://fc-dynamo.ru/cup/prot.php?id=345100 fc-dynamo.ru]</ref> === სანაკრებო === ;{{დროშანიშანი|საბჭოთა კავშირი}} [[საბჭოთა კავშირის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|საბჭოთა კავშირი]] ; [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი|მსოფლიო ჩემპიონატი]] * მეოთხე ადგილი: [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1966|1966]] ; [[ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი|ევროპის ჩემპიონატი]] * ვიცე-ჩემპიონი: [[ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1972|1972]] === ინდივიდუალური === ; {{Tooltip|33 საუკეთესო|საბჭოთა კავშირის 33 საუკეთესო ფეხბურთელთა სიაში დასახელებულია შემდეგ ნომრად:}} * №1: 1968, 1969, 1971, 1972, 1973 * №2: 1965, 1966 * №3: 1963, 1967, 1970 == ლიტერატურა == {{Refbegin}} * {{წიგნი|ავტორი = მჭედლიშვილი, კ.|ნაწილი =|სათაური = სსრ კავშირის ფეხბურთელთა ნაკრები|ბმული =https://archive.today/20191219230119/http://www.nplg.gov.ge/ec/ka/cart/search.html?cmd=search&sf=advanced&qs%5B0%5D%5Bf%5D=700&qs%5B0%5D%5Bq%5D=%E1%83%9B%E1%83%AD%E1%83%94%E1%83%93%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98,+%E1%83%99.&qs%5B0%5D%5Bb%5D=and&qs%5B1%5D%5Bf%5D=200&qs%5B1%5D%5Bq%5D=%E1%83%A1%E1%83%A1%E1%83%A0+%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%A8%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1+%E1%83%A4%E1%83%94%E1%83%AE%E1%83%91%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%97%E1%83%90+%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%99%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98|ადგილი = თბ.|გამომცემლობა = საბჭ. საქართველო|წელი = 1975|ტომი =|გვერდები =|გვერდნი =134|isbn =|ტირაჟი = |ref = მჭედლიშვილი, კ.}} * {{რუსული წიგნი|ავტორი = Кенкишвили, С.Н.|ნაწილი =|სათაური = Муртаз Хурцилава — 70|ბმული =https://archive.today/20191220210040/http://www.nplg.gov.ge/ec/ka/cart/search.html?cmd=search&sf=advanced&qs%5B0%5D%5Bf%5D=700&qs%5B0%5D%5Bq%5D=&qs%5B0%5D%5Bb%5D=and&qs%5B1%5D%5Bf%5D=200&qs%5B1%5D%5Bq%5D=%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7+%D0%A5%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0+-+70&qs%5B1%5D%5Bb%5D=and&qs%5B2%5D%5Bf%5D=212&qs%5B2%5D%5Bq%5D=&qs%5B2%5D%5Bb%5D=and&qs%5B3%5D%5Bf%5D=213&qs%5B3%5D%5Bq%5D=&qs%5B3%5D%5Bb%5D=and&qs%5B4%5D%5Bf%5D=606&qs%5B4%5D%5Bq%5D=&pft=biblio&rnum=10&kbd=en&submit_btn=%E1%83%AB%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%90|ადგილი = Ростов н/Д|გამომცემლობა = Изд-во СКНЦ ВШ ЮФУ|წელი = 2012|ტომი =|გვერდები =|გვერდნი =128|isbn =|ტირაჟი = |ref = Кенкишвили, С.}} * {{რუსული წიგნი|ავტორი = Соскин, А.|ნაწილი =|სათაური = Всё о футболе|ბმული =https://archive.today/20191216124832/https://www.studmed.ru/soskin-am-sost-vse-o-futbole-strany-kluby-turniry-futbolisty-trenery-sudi_c4440939b4a.html|ადგილი = М.|გამომცემლობა = Физкультура и спорт|წელი = 1972|ტომი =|გვერდები =|გვერდნი =448|isbn =|ტირაჟი = |ref = Соскин, А.}} {{Refend}} ==ბიბლიოგრაფია== {{Refbegin}} * {{Cite book|last=აკოფოვი|first=გ.|title=ფეხბურთი—67 : ცნობარი-კალენდარი|publisher=საქ. ჟურნ. კავშ.,{{Tooltip|სჟფ|სპორტ. ჟურნალისტთა ფედერაცია}}|year=1967|location=თბ.|url=}} * {{Cite book|last=აკოფოვი|first=გ.|title=ფეხბურთი 1968|publisher=საქ. ჟურნ. კავშ., სპორტ. ჟურნ. ფედერაცია|year=1968|location=თბ.|url=}} * {{Cite book|last=აკოფოვი|first=გ.|title=ფეხბურთი—71 : ცნობარი-კალენდარი|publisher=საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა|year=1971|location=თბ.|url=}} * {{Cite book|last=აკოფოვი|first=გ.|title=ფეხბურთი—72 : ცნობარი-კალენდარი|publisher=საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა|year=1972|location=თბ.|url=}} * {{Cite book|last=აკოფოვი|first=გ.|title=ფეხბურთი—73 : ცნობარი-კალენდარი|publisher=საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა|year=1973|location=თბ.|url=}} * {{Cite book|last=აკოფოვი|first=გ.|title=ფეხბურთი—74 : ცნობარი-კალენდარი|publisher=საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა|year=1974|location=თბ.|url=}} * {{Cite book|last=აკოფოვი|first=გ.|title=ფეხბურთი—75 : ცნობარი-კალენდარი|publisher=საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა|year=1975|location=თბ.|url=}} * {{Cite book|last=ბერიშვილი|first=ელგუჯა|title=ქართული სპორტის ოქროს წიგნი|publisher=პალიტრა L|year=2013|location=თბ.|url=}} * {{Cite book|last=გოდუაძე|first=ლ.|title=მსოფლიო თასის ისტორია (1930–2010)|publisher=„მსოფ. სპორტი“|year=2010|location=თბ.|url=http://www.nplg.gov.ge/ec/ka/cart/search.html?cmd=search&pft=biblio&qs=700:%E1%83%AF%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98+%E1%83%92%E1%83%98%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%92%E1%83%98|access-date=2022-06-18|archive-url=https://archive.today/20190914185653/http://www.nplg.gov.ge/ec/ka/cart/search.html?cmd=search&pft=biblio&qs=700:%E1%83%AF%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98+%E1%83%92%E1%83%98%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%92%E1%83%98|archive-date=2019-09-14}} * {{Cite book|last=თედორაძე|first=ზ.|title=თბ. „დინამო“ : ციფრები, ფაქტები, კომენტარები, 1936–1989|publisher=|year=2002|location=თბ.|url=http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00000001/}} * {{Cite book|last=თედორაძე|first=ზურაბ|title=თბილისის „დინამო“ ციფრებში, 1936–1989|publisher=სტამბა–96|year=1999|location=თბ.|url=http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00000001/}} * {{Cite book|last=კაკაბაძე|first=მიხეილ|title=მეხიკო, მეხიკო|publisher=საბჭ. საქართველო|year=1972|location=თბილისი|url=}} * {{Cite book|last=ლოლაძე|first=დემიკო|title=მურთაზ ხურცილავა|publisher=საბჭ. საქართველო|year=1984|location=თბილისი|url=}} * {{Cite book|last=ფანჯიკიძე|first=გურამ|title=ფეხბურთის სამშობლოში|publisher=საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა|year=1970|location=თბ.|url=}} * {{Cite book|last=ფანჯიკიძე|first=გურამ|title=ფეხბურთის სამშობლოში|publisher=ნაკადული|year=1967|location=თბ.|url=}} * {{Cite book|last=ქლიბაძე|first=დ.|title=სამი ვარსკვლავი : ვლ. ბარქაია, მ. ხურცილავა, გ. სიჭინავა|publisher=|year=2011|location=თბ.|url=}} {{Refend}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Refbegin}} * [https://archive.today/20191220215716/https://fcdinamo.ge/ge/news?n=102644 თბილისის „დინამოს“ ოფიციალური საიტი] · [http://mematiane.ge/product-details.php?id=688&lang=ru მემატიანე] * [https://archive.today/20191220215740/http://msy.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=1021 საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტრო] {{refend}} {| width="600" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 85%;" border="1" cellspacing="0" |- bgcolor="#c2d2e5" ! scope=col | თემატური საიტები |- ! scope=row |[http://www.11v11.com/players/murtaz-khurtzilava-182394/ AFS] · [http://eu-football.info/_player.php?id=8886 Eu-Football.info] · [http://www.footballdatabase.eu/en/player/details/32330 FootballDatabase.eu] · [https://footballfacts.ru/person/27179-hurcilavamurtazkalistratovich FootballFacts.ru] · [https://www.national-football-teams.com/player/19047/Murtaz_Khurtsilava.html National Football Teams.com] · [https://archive.today/20191220220317/https://www.peoples.ru/sport/football/murtaz_hurzilava/ Peoples.ru] · [http://www.rusteam.permian.ru/players/khurtsilava.html Rusteam.Permian.ru] · [http://www.transfermarkt.com/murtaz-khurtsilava/profil/spieler/178157 Transfermarkt] · [http://www.worldfootball.net/player_summary/murtaz-khurtsilava/ WorldFootball.net] · [http://www.klisf.net/gamer42.htm КЛИСФ] |} {| width="600" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 85%;" border="1" cellspacing="0" |- bgcolor="#c2d2e5" ! scope=col | ლექსიკონები და ენციკლოპედიები |- ! scope=row |[http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/9810/ საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი] · [http://www.nplg.gov.ge/athletes/ka/00001126/ ბიოგრაფიული ლექსიკონი] · [https://bigenc.ru/c/khurtsilava-murtaz-kalistratovich-93c316 დიდი რუსული ენციკლოპედია] |} {| width="600" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 85%;" border="1" cellspacing="0" |- bgcolor="#c2d2e5" ! scope=col | ფოტო |- ! scope=row |[http://dspace.nplg.gov.ge/simple-search?location=%2F&query=მურთაზ+ხურცილავა ციფრული ფოტომატიანე „ივერიელი“] · [http://sport.gov.ge/?pg=sportsman&sid=303 ქართული სპორტი] |} {| width="600" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 85%;" border="1" cellspacing="0" |- bgcolor="#c2d2e5" ! scope=col | მედია |- ! scope=row |[https://1tv.ge/news_tag/murtaz-khurcilava/ 1tv.ge] · [http://lelo.ge/tags/მურთაზ%20ხურცილავა „ლელო“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240107083033/http://lelo.ge/tags/%E1%83%9B%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%96%20%E1%83%AE%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%90/ |date=2024-01-07 }} · [https://sportall.ge/fexburti/qarthuli-fekhburthi/skhvadaskhva/27286-murthaz-khurcilava-fragmenti-chemi-karieridan.html Sportall.ge] · [https://www.sport-express.ru/football/local/reviews/murtaz-hurcilava-intervyu-sovetskogo-futbola-o-pele-messi-milane-strelcove-2164731/ Sport-Express] |} ==კომენტარები== {{Reflist|group=კომ.}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ევრო 1972-ის საუკეთესო გუნდი}} {{სსრკ-ის შემადგენლობა 1966 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატზე}} {{სსრკ-ის შემადგენლობა 1968 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატზე}} {{სსრკ-ის შემადგენლობა 1970 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატზე}} {{სსრკ-ის შემადგენლობა 1972 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატზე}} {{სსრკ-ის შემადგენლობა 1972 წლის ზაფხულის ოლიმპიადაზე}} {{დინამო თბილისის მწვრთნელები}} {{DEFAULTSORT:ხურცილავა, მურთაზ}} [[კატეგორია:დაბადებული 5 იანვარი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1943]] [[კატეგორია:მარტვილის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ქართველი ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:საბჭოთა ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:საბჭოთა კავშირის ნაკრების ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:თბილისის დინამოს ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ქუთაისის ტორპედოს ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ქართველი ფეხბურთის მწვრთნელები]] [[კატეგორია:სამტრედიის მწვრთნელები]] [[კატეგორია:ზუგდიდის მწვრთნელები]] [[კატეგორია:ლანჩხუთის გურიას მწვრთნელები]] [[კატეგორია:თბილისის დინამოს მწვრთნელები]] [[კატეგორია:თბილისის ლოკომოტივის მწვრთნელები]] [[კატეგორია:საბჭოთა ფეხბურთის მწვრთნელები]] [[კატეგორია:1966 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:საქართველოს ღირსების ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:შრომითი წარჩინებისათვის მედლით დაჯილდოებულები]] [[კატეგორია:შრომითი მამაცობისათვის მედლით დაჯილდოებულები]] [[კატეგორია:1970 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატები]] [[კატეგორია:ხურცილავები|მ]] [[კატეგორია:1968 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:1972 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] s1uw0lkmy7vqmancxv5oh4bm6jmmz48 0 192772 5405395 4643108 2026-06-01T21:54:52Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405395 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა კინოფილმი | სახელი =The Shining | სურათი = Shining ver1.jpg | სურათის ზომა = | ტიტრი = | ჟანრი = [[საშინელებათა ფილმი]] | კინოსტუდია = Producers Circle, Peregrine Productions | დისტრიბუტორი = [[Warner Bros.]] | სცენარის ავტორი = სტენლი კუბრიკი, დაიან ჯონსონი | ნაწარმოები = [[სტივენ კინგი]]ს „[[ნათება]]" | ისტორია = | ტექსტს კითხულობს = | დამდგმელი რეჟისორი = [[სტენლი კუბრიკი]] | მონტაჟი = რეი ლოვეჯოი | როლებში = [[ჯეკ ნიკოლსონი]], [[შელი დიუვალი]] | ოპერატორი = ჯონ ალკოტი | რეჟისორი = | მხატვარი = | კომპოზიტორი = | მუსიკა = ვენდი კარლოსი, რეიჩელ ელკინდი | სიმღერის ტექსტის ავტორი = | ხმის ოპერატორი = | პროდიუსერი = სტენლი კუბრიკი, იან ჰარლანი, მარტინ რიჩარდსი | გამოსვლის თარიღი = [[23 მაისი]] [[1980]] | ხანგრძლივობა = 146 წუთი | ქვეყანა = {{USA}} {{UK}} | ენა = [[ინგლისური ენა|ინგლისური]] | ბიუჯეტი = $19 მილიონი | შემოსავალი = $44,017,374 | წინა = | შემდეგი = | საიტი = | MPAA = | amg_id = | imdb_id =0081505 | geocinema_id = }} '''ნათება''' ({{lang-en|The Shining}}) — [[სტენლი კუბრიკი]]ს ფილმი, რომელიც გადაღებულია [[სტივენ კინგი]]ს ამავე სახელწოდების ნაწარმოების მიხედვით. „ნათება“ პირველი იყო კინგის ნაწარმოებთაგან, რომლის ეკრანიზაციაც მოხდა. ფილმში სპეციალური ოპერატორული ეფექტების მისაღწევად კუბრიკმა გამოიყენა მოწყობილობა „სტედიკამი“. == რესურსები ინტერნეტში == {{commonscat-inline|The Shining (film)}} * {{AllMovie სახელწოდება|44363|ნათება}} * {{mojo title|shining|ნათება}} * {{rotten-tomatoes|shining|ნათება}} * [http://24saati.ge/index.php/category/culture/cinema/2009-11-26/1583 კინგი "ნათების" გაგრძელებას წერს] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204130202/http://24saati.ge/index.php/category/culture/cinema/2009-11-26/1583 |date=2013-02-04 }} 24 საათი 26.11.09 *[http://ucnauri.com/203852/%E1%83%A4%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98-%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%AA-%E1%83%A1%E1%83%AD%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83%93/ ფილმები, რომლებსაც სჭირდება ახსნა: ნათება] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406013620/http://ucnauri.com/203852/%E1%83%A4%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98-%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%AA-%E1%83%A1%E1%83%AD%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83%93/ |date=2012-04-06 }} {{სტენლი კუბრიკი}} [[კატეგორია:1980 წლის ფილმები]] [[კატეგორია:ამერიკული ფილმები]] [[კატეგორია:ბრიტანული ფილმები]] [[კატეგორია:ინგლისურენოვანი ფილმები]] [[კატეგორია:სტენლი კუბრიკის ფილმები]] [[კატეგორია:სტივენ კინგის რომანებზე დაფუძნებული ფილმები]] [[კატეგორია:საშინელებათა ფილმები]] [[კატეგორია:აშშ-ის ფილმების ეროვნული რეესტრის ფილმები]] 60mfxqmhjuupayjvig0uceirxxwajw4 0 196847 5405432 4944784 2026-06-02T02:12:25Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405432 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი =ნეანდერტალელი | სურათის ფაილი =Homo sapiens neanderthalensis.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო =ცხოველები | ტიპი =[[ქორდიანები]] | კლასი =[[ძუძუმწოვრები]] | რიგი =[[პრიმატები]] | ინფრარიგი =[[მაიმუნები]] | ოჯახი =[[ადამიანის მსგავსი მაიმუნები|ჰომინიდები]] | გვარი =ჰომო | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა ='''ნეანდერტალელი''' | ქვესახეობა = | ლათ ='''''Homo neanderthalensis'''''<br/>[[უილიამ კინგი (გეოლოგი)|კინგი]], 1864 | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | არეალის რუკა =Range_of_NeanderthalsAColoured.png | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები =Homo neanderthalensis | commons =Homo neanderthalensis | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | fw = }} '''ნეანდერტალელი''', ''ძველი ადამიანი'' — თანამედროვე [[ადამიანი]]ს პარალელურად განვითარებული გონიერი არსება და [[პითეკანთროპი]]ს შთამომავალი. ცხოვრობდა [[ქვედა პალეოლითი|ქვედა]] და [[შუა პალეოლითი]]ს ხანაში. სიმაღლით 160 სმ-მდე, ჯმუხი, შედარებით მოკლე ქვედა და გრძელი ზედა კიდურებით, წინ წაწეული თავ-კისერით. თავის ქალის მოცულობა დაახლოებით 1400-1700 კუბ.სმ., [[შუბლი]] დაქანებული ჰქონდა, წარბზედა ლილვი მკვეთრად გამოხატული, [[ნიკაპი]]ს ბორცვი არ იყო გამოკვეთილი, [[ხერხემალი]] - თანამედროვე ადამიანებისათვის დამახასიათებელი ნადრეკების გარეშე, ტერფი შედარებით ბრტყელი. დაერქვა ხეობა ნეანდერთალის მიხედვით ([[დიუსელდორფი]], [[გერმანია]]), სადაც [[1856]] წელს პირველად აღმოაჩინეს მისი [[ჩონჩხი]]ს ნაწილები. === პირველი აღმოჩენა === ნეანდერტალელის, აქამდე უცნობი სახეობის ადამიანის [[ჩონჩხი]] 1856 წელს დუსელდორფთან, ნეანდერტალის ხეობაში, აღმოაჩინეს პირველად და ხეობის მიხედვით უწოდეს სახელი.<ref name=":0">[http://australianmuseum.net.au/homo-neanderthalensis Dorey, F. (n.d.). HOMO NEANDERTHALENSIS – THE NEANDERTHALS]</ref> არსებობს მოსაზრება იმის შესახებ, რომ ნეანდერტალელი  ადამიანი, თანამედროვე ადამიანის უშუალო წინაპარი და პითეკანტროფის  შთამომავალი იყო. ასევე აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ნეანდერტალელი ადამიანი ცხოვრობდა ქვედა და შუა [[პალეოლითი|პალეოლითის]] ხანაში. ნეანდერტალელი ადამიანი ხასიათდებოდა შემდეგი გარეგნული მონაცემებით, ის სიმაღლით იყო 160 სმ-მდე, ჯმუხი, შედარებით მოკლე ქვედა და გრძელი ზედა კიდურებით .თავის ქალის მოცულობა დაახლოებით 1400-1700 კუბ.სმ. შუბლი დაქანებული ჰქონდა, წარბზედა ლილვი მკვეთრად გამოხატული, ხოლო ნიკაპის ბორცვი არ იყო გამოკვეთილი. რაც შეეხება ხერხემალს, იგი თანამედროვე ადამიანებისათვის დამახასიათებელი, გარეშე ტერფი კი შედარებით ბრტყელი. დღეს ნეანდერტალელის ჩონჩხი აღმოჩენილია ათეულობით, როგორც ევროპაში ისე დასავლეთ აზიაში. სავარაუდოდ ისინი 40 000 წლის წინ გადაშენდნენ. მეცნიერების აზრით მათ გაუძლეს დიდ გამყინვარებას, მაგრამ თუ როგორ და რატომ გადაშენდნენ ისინი, ეს დღემდე საიდუმლოთია მოცული. აფრიკიდან ევროპაში გადმოსულმა [[ჰომო საპიენსი|ჰომო საპიანსების]] გამოჩენის შემდეგ ქრება ნეანდერტალელების კვალი.<ref>[http://www.livescience.com/28036-neanderthals-facts-about-our-extinct-human-relatives.html Neanderthals: Facts About Our Extinct Human Relatives. (n.d.).] დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref> === ნეანდერტალელის გადაშენება === ნეანდერტალელის გადაშენების რამდენიმე თეორია არსებობს: 1. ნეანდერტალელი განსხვავებული სახეობა იყო და თანამედროვე ადამიანის, ჰომო საპიენსის გაჩენამ და მასთან კონფლიქტმა მისი განადგურება გამოიწვია;  2. ნეანდერტალელი ჰომო საპიენსის ქვესახეობა იყო  და მასთან ურთიერთობის პროცესში გარდაიქმნა;  3. კლიმატური ცვლილებები.<ref>[http://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ Why did Neanderthals go extinct?] (2015). დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref><ref name=":1">[http://www.livescience.com/47460-neanderthal-extinction-revealed.html Humans Did Not Wipe Out the Neanderthals, New Research Suggests. (n.d.).] Retrieved 05 ივლისი, 2016</ref> მეცნიერების ვარაუდით ადამიანების და ნეანდერტალელების შეხვედრას შესაძლოა გამოეწვია კონფლიქტი მათ შორის, რადგან ისინი იყვნენ ერთმანეთისგან განსხვავებულები: ვიზუალურად, ინტელექტუალურად და ფიზიკურად, მაგრამ უნდა აღინიშნოს, რომ  ეს მოსაზრება არც თუ ისე მყარია. ასევე არსებობს კიდევ ერთი მოსაზრება, რომ ნეანდერტალელებმა ვერ გაუძლეს თანამედროვე ადამიანებთან კონკურენციას. ანთროპოლოგი ერიკ ტრინკაუსის მოსაზრებით მათ აღმოსავლეთ ევროპიდან დასავლეთ ევროპისკენ გადაინაცვლეს, ამ ფაქტს გვიდასტურებს ისიც, რომ საქართველოში 30 000 წლის წინ ნეანდერტალელები არსებობდნენ, რაც ეწინააღმდეგება იმ აზრს, რომ ნეანდერტალელები 40 000 წლის წინ იყვნენ გადაშენებული.<ref name=":1" /> === ნეანდერტალელის ცხოვრების სტილი === მეცნიერების აზრით და ბევრი დაკვირვების შედეგად დამტკიცდა, რომ ნეადერტალელის ცხოვრება მნიშვნევლოვნად განსხვავდებოდა თანამედროვე ადამიანის ამჟამინდელი ცხოვრებისა და ცხოვრების პირობებისგან. 1899 წელს [[ხორვატია|ხორვატიაში]]  სოფელ  ტრაპინას გამოქვაბულებში  ნეანდერტალელთა  სამარხის  აღმოჩენის  შემდეგ  არქეოლოგი  დრაგუტინ გოტიანოვიჩ-კრამბერგერი ხშირად იმეორებდა:  „ნეანდერტალელი ცხოვრობდა ღია ბუნებაში, იკვებებოდა  ნატურალური საკვებით, იყო  ჯანმრთელი და ნაკლებად  ემართებოდა  თანამედროვე  ადამიანისათვის  დამახასიათებელი  ავადმყოფობები.“ პირველყოფილი ადამიანები  არსებობისთვის  ბრძოლაში უმთავრესად ფიზიკურ დაზიანებებს  იღებდნენ, რასაც  ადასტურებდა  120000 წლოვან  ძვლებზე  არსებული  ტრამვების კვალი.<ref name=":2">[http://edition.cnn.com/2016/04/15/health/humans-responsible-for-neanderthal-extinction-by-transferring-diseases/ Migrating humans may have killed off Neanderthals. (n.d.).] დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref> ევოლუციონისტი მეცნიერი, როგორიც იყო [[ტომას ჰენრი ჰაქსლი|თომას ჰაქსლი]] გამოთქვა მოსაზრება, რომ ნეანდერტალელი თანამედროვე ადამიანისგან  არც ისე განსხვავდებოდა, მაგრამ სხვა მეცნიერების აზრით, ის [[პათოლოგიური ანატომია|პათოლოგიური]] სიმახინჯის ცალკეული ინდივიდი იყო. ერთ-ერთი ასეთი მეცნიერი, რომელიც თომას ჰაქსლის ეწინაღმდეგებოდა იყო მარსელინ ბულე, რომლის მოსაზრებითაც ნეანდერტალელები ვერ იქნებოდნენ ჩვენი წინაპრები თავიანთი ცხოველური და პრიმატული ბუნების წყალობით. ხშირი აგზნება, რაც ხშირად ერთმანეთს აპირისპრებდა ნეანდერტალებს, მათი შეტაკება სისხლისმღვრელი შეიძლეობოდა გამხდარიყო. მათი აფექტი მხეცებად აქცევდა მათ, რის შედეგადაც მეტყველბა იმპულსური ხდებოდა, ერნესტ კასირერი მზგავს მეტყველებას პირველ კომუნიკაციად მიიჩნევს იმდროინდელი ადამიანებისთვის.  ევროპასა და ახლო აღმოსავლეთში გაკეთებულმა არქეოლოგიურმა აღმოჩენებმა დაადასტურა ის ფაქტი, რომ აღმოსავლეთ  ხმელთაშუა ზღვის პირეთში კერძოდ ლევანტეში ნეანდერტალელების და თანამედროვე ადამიანების ნაშთები ერთადა აღმოჩენილი. ამ ვარაუდით ჰომინიდების ეს ორი სახეობა ერთად თანაარსებობდა, ეს აღმოჩნები ასევე გაკეთდა ისრაელში [[კარმელი|მაუნთ კარმელის]] რამდენიმე გამოქვაბულში, მაგრამ მეცნიერები ფაქტებზე დაყრდნობით გამოთქვამდნენ მოსაზრებას, რომ ისინი ერთმანეთთან არ შეჯვარებულან და ერთმანეთისგან არ უსწავლიათ იარაღის დამზადების ტექნოლოგია. უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი,რომ  დროთა განმავლობაში ქრებოდა ნეანდერტალელების ქვის იარაღები და გვევლინება ადამიანის ქვის იარაღები, რაც მიუთითებს ნეანდერტალელების ნელ-ნელა გადაშენებას.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> === ნეანდერტალელის გენეტიკა === ახლო წარსულში მეცნიერებმა შეისწავლეს ადამიანის [[გენომი]] და მოხდა სენსაცია, ადამიანში 3-დან 5 პროცენტამდე გენების მიღებული აქვს ნეანდერტალელისგან. ნებისმიერ ადამიანს ნეანდერტალელეის გენები, იქ სადაც ცხოვრობდა ნეანდერტალელი ევროპასა და დასავლეთ აზიაში, არის გენეტიკურად დაკავშირებული აქ მაცხოვრებელ მოსახლეობასთან. რუმინეთში ნაპოვნი ყბის ძვლის დნმ პირველი მტკიცებულება აღმოჩნდა იმისა, რომ დაახლოებით 40 ათასი წლის წინათ თანამედროვე ადამიანები ევროპის ტერიტორიაზე ნეანდერტალელებთან ჯვარდებოდნენ. ყოველ შემთხვევაში, ასეთი აღმოჩენის შესახებ იუწყება ერთ-ერთი ავტორიტეტული სამეცნიერო ჟურნალი Nature. ჩვენ ჰომოსაპიანსებმა ნეანდერტალელებისგან სიცივისგან გამძლეობა და მაღალი იმუნიტეტი მივღეთ, თანამდეროვე ადამიანის გამოჩენიდან ნეანდერტალელები 10000 წლის შემდეგ გაქრნენ,  ერთ-ერთი მოსაზრებით იმიტომ რომ ნაკლებად სოციალურები იყვნენ. ადამიანისგან განსხვავებით ნეანდერტალელი სიმაღლით იყო შედარებით პატარა ვიდრე ჰომოსაპიენსი, მისი სიმაღლე იყო 160 სმ-მდე ჯმუხი შედარებით მოკლე ქვედა და გრძელი ზედა კიდურებით, თავის ქალის მოცულობა დაახლოებით 1400-1700 კუბ.სმ, ხერხემალი თანამედროვე ადამიანებისათვის დამახასიეთებელი ნადრეკების გარეშე, ტერფი შედარებით ბრტყელი, ნიკაპის ბორცვი არ იყო გამოკვეთილი და მას ჰქონდა აგრეთვე წინ წაწეული შუბლი და კისერი, მოკლე ფეხები მას ეხმარებოდა ენერგიის შენარჩუნებაში, მისი ტანი იყო დაკუნთული, დაბალი და დაკუნთული სხეული მას ხელს უწყობდა სითბოს შენარჩუნებაში, ასევე ერთ-ერთი საინტერესო ფაქტი, რომელიც მეტყველებს იმაზე რომ ნეანდერტალელები ტანსაცმელს იყენებდნენ, არქეოლოგიური გათხრის შედეგად აღმოჩენილი იქნა ოცდაექვსათასწლოვანი ნემსი, სავარაუდოდ ნეანდერტალელები იკერავდნენ ტანისამოსს. როგორ არქეოლოგიური გათხრები მოწმობს, ნეანდერტალელები საკუთარ  მიცვალებულს პატივის მიაგებდნენ დამარხვით, ასევე იცოდნენ მუსიკალური ინსტურმენტების დამზადება და იზიარებდნენ ადამიანების კულტურას.<ref>[http://humanorigins.si.edu/evidence/genetics/ancient-dna-and-neanderthals/neanderthal-genes-red-hair-and-more Smithsonian's National Museum of Natural History. (n.d.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160907110645/http://humanorigins.si.edu/evidence/genetics/ancient-dna-and-neanderthals/neanderthal-genes-red-hair-and-more |date=2016-09-07 }} დაარქივებული 5 ივლისი, 2016</ref><ref name=":3">[http://news.nationalgeographic.com/news/2014/01/140129-neanderthal-genes-genetics-migration-africa-eurasian-science/ Neanderthal Genes Hold Surprises for Modern Humans. (n.d.).] დაარქივებული 5 ივლისი, 2016</ref> === ნეანდერტალელის საცხოვრებელი === არქეოლოგი რობერტ ბილფორდი ფიქრობდა, რომ ნეანდერტალელები იყვნენ განსხვავებული ჯგუფები ჰომოსაპიენსებისგან, რადგან ისინი ცხოვრობდნენ მცირე ჯგუფებად და მათი ქალები და ბავშვები ცხოვობდნენ ცალკე, ეს იქიდან გამომდინარე ხდებოდა, რომ მამრები ფიზიკურად იყვნენ უფრო მეტად ძლიერები ვიდრე ქალები, რომ არ გაენაწილებინათ ქალებისთვის და ბავშვებისთვის საკვები, მათ გადაწყვიტეს ცალკე ცხოვრება, ქალებიც ჩვეულებრივ ნადირობდნენ და თავის თავს თვითონ ირჩენდნენ, მამაკაცები მათთან მხოლოდ შეჯვარების დროს მიდიოდნენ. ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი, რის გამოც ნეანდერტალელებს თანამედროვე ადამიანისგან განსხვავებულ სახეობად თვლიდნენ არის ის, რომ მათი მატერიალური კულტურა ადრეული ადამიანის კულტურასთან შედარებით პრიმიტიული იყო, როგორც ცნობილია თანამედროვე ადამიანის ქცევა დამოკიდებულია სწავლაზე, სწავლას კი ბავშვობაში ძალიან დიდი დრო ეთმობა, ფაქტია, რომ  როდესაც ადამიანი სხვაზეა დამოკიდებული უფრო მეტ ცოდნას იღებს. შესაძლოა, ნეანდერტალელის მომწიფების პერიოდი უფრო ხანმოკლე იყო, ამიტომ მათი კულტურული ქცევების შესასწავლად დროც უფრო მოკლე ყოფილიყო. ამის დასადგენად ცდა ჩააატარა პალეონთროპოლოგმა ნენსი მაინუგ-პურვისმა და დაადგინა რომ 10 წლის ნეანდერტალელი ბიჭის ჩონჩხს ზრდასრული ნეანდერტალელისათვის დამახასიეთებელი ყველა ნიშანი ჰქონდა ეს ფაქტი გვეუბნება იმას რომ ნეანდერტალელი ბავშვი უფრო მალე აღწევდა მომწიფების ასაკს ვიდრე ადამიანი, მაგრამ ნეანდერტალელების კბილებზე ცვეთის კვალი გვიდასტურებს იმას, რომ ისინი პირით იკავებდნენ საგანს როდესაც ხელები დაკავებული ჰქონდათ, რაც კბილებსა და ყბებს ტვირთავდა და ძლიერი კუნთები კბილებსა და ყბებს ბავშვობის ასაკიდანვე ავითარებდა, ეს მოსაზრება ეკუთვნის ასევე მაინუგ-პურვისის ამიტომაც მისი მეორე მოსაზრების თანახმად, შესაძლოა 10 წლის ბავშვების ჩონჩხების შედარებას არანაირი შედეგი არ ჰქონოდა.<ref>[http://olcc.ccce.divched.org/content/robert-e-belford Robert E. Belford. (n.d.).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821032849/http://olcc.ccce.divched.org/content/robert-e-belford |date=2019-08-21 }} დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref> ევროპასა და ახლო აღმოსავლეთში, შუა [[პალეოლითი]]<nowiki/>ს საცხოვრებლების უმეტესობა, ჰომოსაპიანსებისგან განსხვავებით გამოქვაბულებსა და კლდის მღვიმეებში მდებარეობს, ამ საფარებში ნაცრის სქელი ფენაა აღმოჩენილი, რაც მათ ინტელექტზე მიგვითითებს, ნაცარში ნაკვერჩხალი დიდი ხანი რჩება და შეიძლება ის მეორე დღისთვისაც გამოიყენო, ასევე ეს ფაქტი ადასტურებს იმას, რომ ისინი თბებოდნენ ცეცხლით და იცოდნენ მისი დანთება, მაგრამ ეს ფაქტი მაინც არ ადასტურებს მათი ხშირი საცხოვრებელი კლდის ნაპრალები და მღვიმები იყო იმიტომ, რომ გაშლილ ველზე მათი ბანაკები დროთა განმავლობაში დაეფარა,<ref>[http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-2075993/Neanderthals-built-houses-mammoth-bones.html Buckland, L. (2011). Forget the cave! Neanderthals were homely creatures who built their own houses from mammoth bones.] დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref> ნალექს ნაგავს და მრავალი სახის მტვერს, ამასთან ერთად არის რამდენიმე ბანაკი აღმოჩენილი გარე სივრცეში, რომლებიც ნეანდერტალელებს ეკუთვნოდათ, თუ იმას გავითვალისწინებთ, რომ იმ დროინდელი ადამიანები მასობრივად იყვნენ უფრო მეტნი ვიდრე ჩვენთვის კარგად ნაცნობი ნეანდერტალელები, მათი ბანაკების უმეტესობა გამოქვაბულების გარეთ არის აღმოჩენილი.<ref name="theguardian.com">[https://www.theguardian.com/science/2014/apr/30/neanderthals-not-less-intelligent-humans-scientists Sample, I. (2014). Neanderthals were not less intelligent than modern humans, scientists find.] დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref> ასევე უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ ნეანდერტალელი ადამიანები, თანამედროვე ადამიანებისგან განსხვავებით ჯანსაღ და ბევრად სუფთა გარემოში ცხოვრობდნენ, თუმცა უცნაურია, რომ გამოქვაბულში ცხოვრების წესი, კოცონის კვამლი, უთუოდ, იქნებოდა მრავალი დაავადების, მათ შორის, გენური  მუტაციების წარმოშობის მიზეზებიც.<ref name="theguardian.com"/> მკვლევართა საერთაშორისო ჯგუფმა როდრიგო ლაკრუზას ხელმძღვანელობით ნიუ-იორკის  უნივერსიტეტთან არსებულ სტომატოლოგიური კოლეჯიდან, პირველად აღწერა ნეანდერტალელების და თანამედროვე ადამიანების სახის ძვლების განვითარების თავისებურებები. მეცნიერებმა აჩვენეს, რომ ნეანდერტალელები, რომლებიც დაახლოებით  200 ათასი წლის წინათ გაჩნდნენ, თანამედროვე ტიპის ადამიანებისგან სახის ძვლების განვითარებით მნიშვნელოვნად  განსხვავდება. აგრეთვე ცნობილია, რომ მყარი ჩონჩხის განვითარების პროცესში მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ ოსტეობლასტები-უჯრედები, რომლებიც ხელს უწყობენ ძვლების ზრდას, ასევე ოსტეოკალისტები-უჯრედები, რომლებიც პირიქით შლიან ძვლებს  და რეზორბიციას იწვევენ. კვლევამ აჩვენა, რომ მიწიერი ადამიანის სახის ძვლების ზედა ფენა დიდი ოდენობით რეზორბაციული უბნებისგან  შედგება, მაშინ, როდესაც ნეანდერტალელებში პირიქით, გარე შრეზე ძვლის ზრდის მრავალი უბანი შეინიშნება.<ref>[http://www.nature.com/news/neanderthals-built-cave-structures-and-no-one-knows-why-1.19975 Neanderthals built cave structures — and no one knows why (n.d.)]. დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref> კვლევა  ავოლუციის უფრო კარგად გაგებაში გვეხმარება, რომელიც გაიარა ადამიანმა ძველი დროიდან დღემდე. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ გაული საუკუნის მანძილზე  განმეორებითმა კვლევებმა ნაპოვნ ძვლებზე ართრიტის, ტუბერკულოზის, პერიოდონტიტის კვალი გამოავლინა. ახლახან კი ნეანდერტალელის ნეკნის ძვლები მიკრო-კომპიუტერული ტომოგრაფიის საშუალებით კიდევ  ერთხელ  შეისწავლეს. რადიოგრაფიით კი დადგინდა ძვლის  კეთილთისებიანი  სიმსივნის-ფიბროზული  დისპლაზიის არსებობა. === ნეანდერტალელების ნადირობა === ნეანდერტალელები ნადირობდნენ და თევზაობდნენ ჯგუფურად. ნეანდერტალელები ნადირობისას იყენებდნენ ქვის ბასრ იარაღებს, რომელსაც ისინი თვითონ ამზადებდნენ, მათ ფიზიკურ ძალასთან ერთად ჰქონდათ გამბედაობა, რადგან ნადირობის დროს მათ ნადირთან ძალიან ახლოს უწევდათ მისვლა და შებრძოლება. ნეანდერტალელის სანადირო ერთ-ერთი იარაღი იყო შუბზე წამოცმული ქვის ბასრი თავი. იმდროისთვის ისეთი სრულყოფილი იარაღის დამზადებას, რა თქმა უნდა ინტელექტს და შრომა საჭიროებდა. ზაფხულში ნეანდერტალელი მონადირეები სავარაუდოდ მდინარის უფრო მაღლა ადიოდნენ, სადაც ცხოველებისთვის საძოვრები უფრო მეტი იყო და შესაბამისად მათი საარსებო წყაროც. იმ დროისთვის, ევროპის ბუნება მდიდარი იყო დღევანდელ ბუნებასთან შედარებით და ისინი ნადირობდნენ ისეთ დიდ ცხოველებზე, როგორებიც არიან: ბიზონი, ცხენი, მარტორქა, მამონტი, ჩრდილოეთის ირემი, დათვი, მგელი, მელია ასევე იჭერდნენ თევზს: აღმოჩენილია ქარიყლაპიასა და ღორჭილას ნაშთები. რაც შეეხება ფრინველებზე ნადირობას გათხრების შედეგად ცნობილია, რომ ნეანდერტალელებს ასევე შეეძლოთ ისეთ ფრთხილ ფრინველზე ნადირობა, როგორიც არის გედი და იხვი. რიჩარდ კლაინის აზრით, ისინი იჭერდნენ ისეთ ცხოველებს, როგორიცა ანტილობა კანა და მათ დროთა განმავლობაში საკვების სახით იზოგავდნენ. ანთროპოლოგი ვალერი ალექსეევი აღნიშნავს, რომ, ცხოველთა და მოძმეთა სისხლიანი ხორცი იყო უკვე მათი მთავარი საკვები. მაგრამ ჭამდნენ მიცვალებულებსაც, ზოგიერთ ჯოგსა და ტომში - მშობლებსაც; ასევე უნდა აღინიშნოს ის ფაქტიც, რომ ნეანდერტალელი ადამიანები ჭამდნენ მწერებსა და ქვეწარმავლებსაც.<ref>[http://factsanddetails.com/world/cat56/sub361/item1475.html NEANDERTHAL TOOLS, CULTURE, FOOD AND HUNTING. (n.d.).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903134325/http://factsanddetails.com/world/cat56/sub361/item1475.html |date=2016-09-03 }} დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref> === კულტურა === ტრადიციულად ითვლება, რომ მოაზროვნე ადამიანი იყო პირველი ვინც თავის მორთვა დაიწყო, ხოლო ნეანდერტალელებმა ეს ცოდნა მათგან გადაიღეს. ეს ფაქტი დაკავშირებულია იმასთან, რომ Homo Sapiens უფრო კარგად აქვს განვითარებული აბსტრაქტული აზროვნება, ამიტომაც იგი ისწრაფვის ხელოვნებისკენ, ხოლო ნეანდერტალელებში იგი თითქმის არაა განვითარებული. დევიდ ფრაიერის კანზასის უნივერსიტეტიდან  და მისი ხორვატი კოლეგების გამოკვლევები აჩვენებს, რომ შესაძლოა ნეანდერტალელები სულაც არ ჩამოუვარდებოდნენ მოაზროვნე ადამიანის მორთვის მისწრაფებებში. თავიანთი ნამუშევარი მათ ჟურნალ PLOS ONE-ის ახალ ნომერში გამოაქვეყნეს.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=jTBknTyPaLM Загадка исчезновения неандертальцев / 1 серия.] (2015) დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref> მეცნიერებმა შეისწავლეს 8 კარგად შემონახული არწივის კლანჭი, რომლებიც თანამედროვე ხორვატიაში კრაპინოს ახლოს ნეანდერტალელთა სადგომსი იქნა ნაპოვნი. მათ ამ კლანჭებზე მრავალი მოდიფიკაციის კვალი აღმოაჩინეს. აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ ყველა კლანჭი იყო გაპრიალებული და გახეხილი, ხოლო ოთხ მათგანს ნაპირები მომრგვალებული ჰქონდა. ეს მეცნიერთა აზრით იმაზე მიუთითებს, რომ ამ კლანჭებს ნეანდერტალელი ადამიანები სამშვენისებად ხმარობდნენ. არაა გამორიცხული, რომ ისისნი სამაჯურის ანდა ყელსაკიდის შემადგენლობაში იყვნენ ჩართულნი. რაც შეეხება თვითონ კლანჭებს, ისინი ჯერ კიდევ XX საუკუნეში იყო ნაპოვნი და მას შემდეგ ზაგრებში ხორვატიის ბუნებისმეტყველების მუზეუმში ინახებოდა. კლანჭების გარდა ამ სადგომში ნეანდერტალელების ასობით ძვალი, თითქმის 1000 ქვის იარაღი და 3000 ცხოველის ნარჩენი იპოვნეს.მათი ასაკი თითქმის 130 ათასი წელია-მოაზროვნე ადამიანი ამ ადგილებში რამდენიმე ათეული ათასი წლის შემდეგ გამოჩნდა. ასე, რომ ეს კლანჭები თუ მართლაც ნეანდერტალელებს სამშვენისებად ჰქონდათ, მაშინ ისინი ამას მოაზროვნე ადამიანებისაგან ვერანაირად ვერ გადმოიღებდნენ.<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/permanent-exhibitions/human-origins-and-cultural-halls/anne-and-bernard-spitzer-hall-of-human-origins/neanderthal-tools Neanderthal Tools. (n.d.).] დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref><ref>[http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-neanderthalensis Homo neanderthalensis] Smithsonian's National Museum of Natural History, დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ნეანდერტალელები არც ისე ძალიან ჩამორჩებოდნენ Homo Sapiens- მაგალითად ისინიც იყენებდნენ შრომის დანაწილებას, ჩვენმა წინაპრებმა მაინც შეძლეს მათი განდევნა, რაშიც მათ ძაღლები და უფრო მრავალფეროვანი დიეტა დაეხმარათ. უნდოკლდის მღვიმის ლეგენდა-უნდოკლდე არქეოლოგმა ნიკა თუსაბრაშვილმა 2006 წელს აღმოაჩინა. თუმცა დღემდე მღვიმეში მხოლოდ დაზვერვითი სამუშაოების ჩატარება მოხერხდა. ამ მღვიმეში აღმოცენილია კედლის მხატვრობა, რომლის შესახებაც არსებობს არქეოლოგთა მოსაზრება, რომ ეს ნახატები არის ნეანდერტალელთა მიერ შესრულებული. არქეოლოგის თქმით ამ გამოქვაბულში ძირითადად  მუსტიეს (გვიანდელი ნეანდერტალელთა ეპოქა) პერიოდის წვეტანებს ვხდებით, რომელიც სავარაუდოდ შუბის პირად გამოიყენებოდა. მასალაში ჭარბობს სამონადირეო იარაღი. ის თითქმის 80%  შეადგენს. ასევე არქეოლოგის თქმით ამ მღვიმეში ნაპოვნია ადამიანის კბილი, რომელიც წინასწარი შესწავლით, ნეანდერტალელს უნდა ეკუთვნოდეს.<ref>[http://news.nationalgeographic.com/news/2012/06/120614-neanderthal-cave-paintings-spain-science-pike/ World's Oldest Cave Art Found-Made by Neanderthals? (n.d.).] დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016]</ref> კაცობრიობის ისტორიას მეცნიერება აღადგენს არქეოლოგიური მასალით, ეთნოგრაფიული, კულტურის თუ წერილობითი ძეგლებით, ენების ანალიზით, ზოგჯერ- თანამედროვე ნაკლებად განვითარებული ხალხების იმ ეთნოგრაფიული თავისებურებებით, რომელიც წარსულთან ანალოგიის საშუალებას იძლევა. უნდა აღინიშნოს, რომ გვიანი პალეოლითის დარსულების პერიოდში ევოლუცია განიცადა ადამიანის ანთროპოლოგიურმა ტიპმა და ამ პერიოდში წარმოიქმნა ნეანდერტალელი ადამიანის ტიპი. === აღმოჩენილი გენეტიკური კვალი === ნეანდერტალელთა გენეტიკური კვალი - კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის  მკვლევართა ჯგუფმა მიაგნო მუტაციას, რომელიც ხნის მისტიურ მოვლენას ზოგიერთ ადამიანში - ღია ფერის თვალებს. ყველა ცისფერთვალება ბავშვი დაკავშირებულია ერთ დამიანთან, რომელიც შავი ზღვისპირა რეგიონში 6-10 ათასი წლის წინათ ცხოვრობდა და ეს ადამიანი ეკუთვნოდა ნეანდერტალელთა ოჯახს. ექიმი ჰანს ეიბერგი აცხადებს, რომ იქამდე ყველა ადამიანს ყავისფერი თვალები ჰქონდა. მისი თქმით ამ გენეტიკურმა მუტაციამ გავლენა მოახდინა თვალის გენზე  ჩვენს ქრომოსომებში, რამაც ყავისფერი თვალების გენი ფაქტობრივად გამორთო. როდესაც ცისფერთვალება ადამიანები იორდანიიდან, დანიიდან და თურქეთიდან გამოიკვლიეს, აღმოჩნდა, რომ მათი გენეტიკური განსხვავებები დედის გენით იყო განპირობებული, თუმცა ყავსფერი თვალის პიგმენტი კვლავ დომინანტია. ბოლო გამყინვარების შემდეგ ევროპულმა რასამ განიცადა მუტაცია, რომელიც განასხვავებს მათ მთელი კაცობრიობისგან. ევროპელების 95%-ს სკანდინავიურ ქვეყნებში ცისფერი თვალები აქვთ. მათ თმა და კანიც ღია ფერის აქვთ. სხვადასხვა ეროვნების ადამიანების სისხლის შერევის შემდეგ, ქერათმიანი და ცისფერთვალება ადამიანი პირველად 25000 წლის წინათ გამოჩნდა. მკვლევარები ამას ნეანდერტალელთა წარმომადგენლებს მიაწერენ. მიუხედავად იმისა, რომ ჯერ ნეანდერტალელის დნმ არცერთი თანამედროვე ჰომო საპიენსის გენში არ აღმოუჩენიათ, მეცნიერებს მაინც  სწამთ, რომ ეს თეორია სწორია, რადგან უკეთესი მიგნება ჯერჯერობით არ აქვთ.<ref name=":4">[https://www.theguardian.com/science/2014/jan/29/fifth-neanderthals-genetic-code-lives-on-humans Sample, I. (2014). Fifth of Neanderthals' genetic code lives on in modern humans]. დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016</ref> არქეოლოგიური აღმოჩენა Homo Sapiens და ნეანდერტალელის ნაჯვარი - არქეოლოგიური აღმოჩენა ლისაბონიდან 85 მილის დაშორებით, ლაპედოს დაბლობზე, გამოქვაბულში გააკეთეს. 4 წლის ბიჭის გასაოცრად კარგად შენახული ჩონჩხი, რომელიც ნახევრად ჰომო საპიენსია, ნახევრად კი ნეანდერტალელი. ნეანდერტალელები იყვნენ ადამიანთა მოდგმის, ჰომო საპიენსისგან განსხვავებული ნაირსახეობა, უფრო განუვითარებელი ტვინითა და ძლიერი სხეულით. ბოლო ნეანდერტალელები 30-40 ათასი წლის წინ  გაწყდნენ. ეს არის გავრცელებული მოსაზრება, რომელსაც ეს აღმოჩენა ეწინააღმდეგება. ითვლება, რომ ნეანდერტალელები ადამიანთა წინაპრები არ არიან. ადამიანთა წინაპრები კრომანიონელები არიან. მაგრამ, არც მთლად ასე არ ყოფილა საქმე... 2010 წელს ჩატარებულმა კვლეევბმა აჩვენა, რომ ბევრ ერს აქვს ნენადერტალელის გენი 1-დან  4%-მდე.  პორტუგალიაში გაკეთებული არქეოლოგიური აღმოჩენა კი პირველი შემთხვევაა, როდესაც ნაპოვნ ჩონჩხს ორივე სახეობის ნიშნები აქვს.<ref name=":3" /> აღმოჩენა 1998 წელს გაკეთდა, როდესაც ლაპედოში გამოქვაბულში კლდეზე ნახატები აღმოაჩინეს. აქვე აღმოაჩინეს ადამიანთა სადგომი და  დაათარიღეს აღმოცენები 23170-20220 წლით ჩვენს წელთ აღრიცხვამდე. აღმოჩენა იმითაა გასაოცარი, რომ ბავშვს სხეულის ქვედა  ნაწილი ნეანდერტალელის აქვს, ზედა ნაწილი კი - ჰომო საპიენსის. თავის ქალას კი რომელიც თითქმის მთლიანად ჰომო საპიენსისას ჰგავს, აქვს ერთი დეტალი, დამახასიათებელი მხოლოდ ნეანდერტალელისთვის. ამ აღმოცენამ აიძულა მეცნიერებს შეიცვალონ აზრი და დაუშვან, რომ შესაძლოა ნეანდერტალელები არ გაწყდნენ, არამედ შეერივნენ ჰომო საპიენსებს. ამას ადასტურებს ეს აღმოჩენა და დნმ-ის კვლევა, 1-4%  ნეანდერტალელის გენი, რომელიც აქვთ ბევრს ერს. რადგან ჰომო საპიენს აფრიკიდან წმაოვიდნენ, ნეანდერტალელები კი ჩრდილოეთში ცხოვრობდნენ და შერევაც აქ მოხდა.<ref name=":5">[http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0096424 Neandertal Demise: An Archaeological Analysis of the Modern Human Superiority Complex. (n.d.).] დაარქივებულია 5 ივლისი, 2016, from</ref> უძველესი მხატვრობა ევროპაში - ესპანეთში ნაპოვნი გამოქვაბულის მხატვრობის ნიმუშები ევროპაში უძველესად აღიარეს. ეს ნახატები წარმოადგენენ ადამიანის ხელის მტევნის გამოსახულებას. წითელ წრეებს ან ცხოველთა ფიგურებს. გამოქვაბულის მხატვრობის ასაკის დადგენისთვის  მეცნიერებმა დათარიღების განსაკუთრებით  ზუსტი მეთოდები  გამოიყენეს. შედეგად, გამოსახულებათაგან  ერთ-ერთი წითელი წრე მინიმუმ 40 ათასი წლით დათარიღდა. „კანტაბიაში, ელ-კასტილოს გამოქვაბულში ამოტვიფრულია ადამიანის ხელის მტევნის გამოსახულება, რომელიც  უძველესმა მხატვრებმა გამოქვაბულის კედელზე მიდებულ ხელზე  საღებავის  დასხმით შექმნეს“, - ამბობს ბრისტოლის უნივერსიტეტის პროფესორი ალისტერ პაიკი. ზემოთ აღნიშნული ნახატის ავტორად კი მიიჩნევიან ნეანდერტალიელები, რომელზეც კონკრეტულად და დაწვრილებით ქვემოთ ვისაუბრებთ. მეცნიერებმა  ნახატების ასაკის დადგენისთვის  დათარიღების კარბონული მეთოდი გამოიყენეს. ნახატების ასაკი ევროპაში თანამედროვე ადამიანს, ანუ ჰომო საპიენსის გადმოსახლების  პირველ ტალღას ემთხვევა. ის დაახლოებით 41 ათასი წლის წინ დაიწყო, მანამდე კი ევროპაში ნეანდერტალელები სახლობდნენ. მკვლევართა ჯგუფის ერთ-ერთი წევრი, ბარსელონას უნივერსიტეტის პროფესორი ჟოან ზილიანი მიიჩნევს, რომ ნახატები სწორედ ნეანდერტალელებს ეკუთვნით.„<ref name=":5" /> ახლა ჩვენ სხვა გამოსახულებათა შესწავლა და ისეთების პოვნა მოგვიწევს, რომელიც 42-44 ათას წელზე მეტი ხნისაა. ჩვენ უკვე გვაქვს ნიმუშები ესპანეთის, პორტუგალიისა და დასავლეთ ევროპის ქვეყნების სხვა გამოქვაბულებიდან“, ამბობს ესპანელი არქეოლოგი. ახლა მეცნიერები ცდილობენ გაარკვიონ ვის ეკუთვნის ეს გამოსახულებები. მათი ავტორები თუ ახალ გადმოსახლებულები იყვნენ, გამოდის, ამ საქმიანობას მიგრაციის პირველივე ტალღისას, ევროპაში გამოჩენისთანავე მიჰყვეს ხელი, ხოლო გამოსახულებები თუ ნეანდერტალელებმა დატოვეს, ეს მათი მაღალი კულტურული  და ინტელექტუალური დონის დადასტურება იქნება. ნეანდერტალელი ადამიანის გადაშენება - ფიზიკურად ნეანდერტალელი  გაცილებით მძლავრი იყო ვიდრე ვიდრე იმ დროის ადამიანი. ტვინის  მოცულობაც გაცილებით დიდი ჰქონდა და ასევე კულტურის  თვალსაზრისითაც ძალიან განვითარებულნი იყვნენ, მაგრამ ადამიანმა მოახრეხა გადარჩენილიყო, ხოლო ნეანდერტალელმა ვერა. ერთ-ერთი ჰიპოთეზის მიხედვით, ნეანდერტალელი კაციან, ქალიან და ბავშვიან, იყო მხოლოს დიდი ზომის ცხოველებზე სპეციალიზებული. ადამიანები კიდევ, კაცები ნადირობდნენ როგორც დიდი ასევე პატარა ზომის ცხოველებზეც. ხოლო ქალები და ბავშვები  მცენარეულ საკვების შეგროვებაზე. კლიმატის  უეცარი შეცვლის გამო, სავარაუდოდ რამდენიმე ათეული  წლების წინ ძალიან დიდმა ტემპერატურულმა ცვალებადობამ  გამოიწვია დიდი ზომის ცხოველების შემცირება-გადაშენება  და ამით გაუქრა ნეანდერტალელს ძალიან მოკლე დროში მთავარი საკვები წყარო. ხოლო მოკლე დროის გამო ვერ მოახერხეს ცხოვრების სტილის  რადიკალური შეცვლა. მეცნიერების აზრით, უკანასკნელმა ნეანდერტალელებმა პლანეტაზე, თავშესაფარი შესაძლოა ურალის ქედზე იპოვეს. ამის შესახებ ფრანგი არქეოლოგების მოსაზრება გამოქვეყნდა. თანამედროვე კვლევების მიხედვით, ნენადერტალელები და მათი ახლო „ნათესავები“ ევროპაში, ახლო აღმოსვალეთსა და შუა აზიაში დაახლოებით 150-140 წლის წინ გამოჩნდნენ. ეს ეპოქა, რომელსაც არქეოლოგები შუა პალეოლითის ხანად მიიჩნევენ, იმ პერიოდამდე გრძლდებოდა, ვიდრე ევროპაში ახალი „მსხვილი მოთამაშე“ - თანამედროვე ადამიანის ტიპი (ჰომო საპიენს) გაჩნდებოდა, რომელიც აფრიკიდან 40 ათასი წლის წინა პერიოდში  გადმოვიდა. უკვე 37 ათასი წლის წინ კი, ნეანდერტალელები მთელს ევრაზიაში ქრებიან და მათ ადგილს თანამედროვე ადამიანი, ზედაპალეოლითის კულტურა იკავებს. უკანასკნელი ნეანდერტალელები  უფრო დიდხანს სამხრეთ ევროპის  რეგიონებში შემორჩნენ, მაგალითად, დღევანდელი  ესპანეთის და პორტუგალიის ტერიტორიაზე. თუმცა არქეოლოგების ნაწილი ტულუზის უნივერსიტეტის პროფესორის ლუდოვიკ  სლიმაკის ხელმძღვანელობით, მივიდა იმ დასკვნამდე რომ  ნეანდერტალელებს  თანამედროვე ადამიანის  პარალელურად, შესაძლოა კიდევ დიდხანს ეცხოვრათ  და მათ სავარაუდოდ, 31 ათასი წლის წინა პერიოდამდე ემოღვაწათ. მეცნიერებმა გამოაკვლიეს  სხვადასხვა ადგილას  ნაპოვნი ქვის იარაღები  და დაასკვნეს, რომ ეს იმ კულტურას ეკუთვნის, რასაც  ნეანდერტალელებს მიაკუთვნებენ. ეს ფაქტი კი ამტკიცებს, რომ ამ ტიპის  ადამიანი ევროპაში კიდევ  დიდხნას არსებობდა მეცნიერების აზრით ამ კვლევებმა არქეოლოგიაში და სხვადასხვა მეცნიერებებში  შესაზლოა დიდი გარდატეხა მოახდინოს.<ref name=":2" /> <ref name=":4" /> დაკვირვებების შედეგად  უკანასკნელი ნეანდერტალელების კვალი გვხდება არქტიკული წრის მახლობლად. არქტიკული პოლარული წრის მახლობლად ნაპოვნი კვალი 28500 წლით თარიღდება, ანუ ნეანდერტალელი ადამიანის  თეორიული გადაშენბიდან 8000 წლით გვიანი თარიღით. ეს აღმოჩენა რა თქმა უნდა გამაოგნებელია და თეორიებსაც არყევს: ნუთუ ნენადერტალელმა ადამიანმა  უფრო დიდხანს იარსება ვიდრე გვეგონა?! კვალი რომელიც არქეოლოგებმა იპოვეს, მუსტერულ კულტურას ეკუთვნის. ეს კულტურა  შუა პალეოლითურ (300000-დან 33000 წლამდე) ხანაში განვითარდა. ის გამოირჩევა  ნამტვრევებზე სამუშაო ინსტრუმენტების ძალზედ  მრავალფეროვანი სპექტრის გამოყენებით, ძირითადად ევრაზიაში ნეანდერტალელი ადამიანის, ახლო აღმოსავლეთში კი - ჰომო საპიენსის მიერ. ამ არქაულად  აღქმულ კულტურას  არ უნდა  მიეცა საშუალება ნენანდერტალელისათვის, რომ  პლანეტის უკიდურესი  ჩრდილოეთ რეგიონების კოლონიზება მოეხდინა 33000 თუ 36000 წლის წინ მას ადგილი თანამედროვე  ადამიანისათვის უნდა დაეთმო, რომელსაც, თავის მხრივ, ევრაზიის სივრცეები უნდა დაეკავებინა თავის წინამორბედებთან შედარებით  უფრო პროგრესული  ტენქოლოგიების წყალობით.<ref name=":0" /><ref name=":5" /> ==ლიტერატურა== {{ქსე|7|359}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat-inline|Category:Homo neanderthalensis}} * {{Cite web|url=http://jqjacobs.net/anthro/paleo/neanderthal.html |title=ნეანდერტალელის დნმ-ის თანმიმადევრობა |first=ჯეიმზ |last=ჯეიკობსი |date=4 ივლისი, 2000 |accessdate=23 მაისი, 2009}} * {{Cite web |first=დევიდ |last=კრეგერი |date=30 ივნისი, 2000 |url=http://www.archaeologyinfo.com/homoneaderthalensis.htm |title=ჰომო ნეანდერტალენსისი |publisher=ArchaeologyInfo.com |accessdate=23 მაისი, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226112020/http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ |archivedate=2018-12-26 }} * {{Cite web|first=დენის|last=ო'ნილი|date=12 მაისი, 2009|url=http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_2.htm|title=თანამედროვე ადამიანის ევოლუცია: ნეანდერტალელები|accessdate=23 მაისი, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226112024/https://www2.palomar.edu/anthro/homo2/mod_homo_2.htm|archivedate=2018-12-26}} * {{Cite web |url=http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/humanevolution/neanderthalensis.html |title=ჰომო ნეანდერტალენსისი |first=ჯარედ |last=ლენგსეთი |year=2005 |publisher=MSU EMuseum |accessdate=2012-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101023093713/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/humanevolution/neanderthalensis.html |archivedate=2010-10-23 }} * {{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/323657.stm |title=ნეანდერტალელები დაკავშირებულები არიან თანამედროვე ადამიანებთან |date=21 აპრილი, 1999 |publisher=BBC News}} * {{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2884801.stm |title=ნეანდერტალელებს ჰქონდათ ჩვენი მსგავსი ხელები|first=ჰელენ |last=ბრიგსი|date=27 მარტი, 2003 |publisher=BBC News}} * {{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/8671643.stm |title=So we're part Neanderthal. What now? |first=Paul |last=Rincon |date=10 მაისი, 2010 |publisher=BBC News}} * {{Cite web|first=Patrick|last=Bringmans|title=The Neanderthal Sites at Veldwezelt-Hezerwater|url=http://www.geocities.com/veldwezelt_2002/index.html|year=2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091022213620/http://geocities.com/veldwezelt_2002/index.html|archivedate=2009-10-22|accessdate=2012-06-04}} * {{Cite web|first=Alan|last=Boyle|date=2006-06-06|title=A Neanderthal's DNA tale|url=http://cosmiclog.msnbc.msn.com/archive/2006/06/06/182.aspx|publisher=MSNBC|accessdate=2012-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080306083028/http://cosmiclog.msnbc.msn.com/archive/2006/06/06/182.aspx|archivedate=2008-03-06}} * {{Cite journal|doi=10.1177/146195710100400315 |title=High-Tech in the Middle Palaeolithic: Neandertal-Manufactured Pitch Identified |year=2001 |author=Koller, J. |journal=European Journal of Archaeology |volume=4 |page=385 |last2=Baumer |first2=U. |last3=Mania |first3=D.|issue=3|issn=1461-9571}} * {{Cite journal|author=Sawyer GJ, Maley B |title=Neanderthal reconstructed |journal=Anatomical Record. Part B, New Anatomist |volume=283 |issue=1 |pages=23–31 | date = March, 2005 |pmid=15761833 |doi=10.1002/ar.b.20057 |url= }} * {{Cite news |first=Macolm |last=Ritter |author2=[[Associated Press]] |date=13 September 2006 |title=Neanderthal Find Hints at Longer Era |url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/09/13/ap/tech/mainD8K43TS81.shtml |publisher=CBS News |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060914110943/http://www.cbsnews.com/stories/2006/09/13/ap/tech/mainD8K43TS81.shtml |archivedate=14 სექტემბერი 2006 |accessdate=4 ივნისი 2012 }} * {{Cite news |first=Ker |last=Than |author2=LiveScience |date=15 ნოემბერი, 2006 |title=Scientists decode Neanderthal genes |url=http://www.msnbc.msn.com/id/15732243/ |publisher=MSNBC |accessdate=22 მაისი, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070103091513/http://www.msnbc.msn.com/id/15732243/ |archivedate=2007-01-03 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:ნეანდერტალელები]] [[კატეგორია:პალეოლითი]] [[კატეგორია:პალეოანთროპები]] [[კატეგორია:ქვის ხანის ევროპა]] ntaxc2f6fuvh0xxu0hkrt3e6y4wsnhr 0 198893 5405452 5402975 2026-06-02T04:42:26Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405452 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა საფეხბურთო კლუბი |სახელი = ნეფთჩი |ლოგო = [[ფაილი:Neftçi PFK loqo.png|199პქ]] |წარწერა = |სრული სახელი = საფეხბურთო კლუბი „ნეფთჩი“ ბაქო <br /> {{lang-az|Neftçi Peşəkar Futbol Klubu}} |მეტსახელი = Xalqın Komandası (სახალხო გუნდი) <br /> Neftçilər (მენავთობეები) <br /> Ağ-Qaralar (შავ-თეთრები) |მოკლე სახელი = |დაარსდა = {{დაიწყე თარიღი და ასაკი|1937|3|18}} |დაიხურა = |სტადიონი = [[ბაქსელ არენა]]<ref name="articles-6182">[http://ru.president.az/articles/6182 Ильхам Алиев принял участие в открытии стадиона «8 КМ» в Баку]. წაკითხვის თარიღი: 12 იანვარი, 2020.</ref><ref name="bakcell-arena">[http://www.affa.az/index.php/sponsorluq-v-sati-/bakcell/bakcell-arena/994 Bakcell Arena]. წაკითხვის თარიღი: 12 იანვარი, 2020.</ref><ref name="1news-az">[http://1news.az/sport/football/20130111075948677.html Стадион «8-й километр» получил новое название]. წაკითხვის თარიღი: 12 იანვარი, 2020.</ref> |ტევადობა = 11 000 |პრეზიდენტი = {{დროშანიშანი|აზერბაიჯანი}} ქამრან გულიევი |მწვრთნელი = {{დროშანიშანი|აზერბაიჯანი}} ფიზული მამედოვი |კაპიტანი = |ლიგა = [[აზერბაიჯანის საფეხბურთო პრემიერლიგა|აზერბაიჯანის პრემიერლიგა]] |სეზონი = 2025–26 |ადგილი = მე-4 |საიტი = http://neftchipfk.com/ |pattern_la1 = _fkpartizan1819h |pattern_b1 = _fkpartizan1819h |pattern_ra1 = _fkpartizan1819h |pattern_sh1 = _fkpartizan1819h |pattern_so1 = _fkpartizan1819h |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = 000000 |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = |pattern_b2 = _vneckwhite |pattern_ra2 = |pattern_sh2 = |pattern_so2 = _white_band_color |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 |socks2 = FF0000 |pattern_la3 = |pattern_b3 = _blackhorizontal |pattern_ra3 = |pattern_sh3 = |pattern_so3 = _black_band_color |leftarm3 = FFF000 |body3 = FFF000 |rightarm3 = FFF000 |shorts3 = 000000 |socks3 = FFFFFF }} '''„ნეფთჩი“''' ({{lang-az|Neftçi}}) — [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანული]] [[ფეხბურთი|საფეხბურთო]] კლუბი ქალაქ [[ბაქო]]დან. ჩამოყალიბდა [[1937]] წლის [[18 მარტი|18 მარტს]]. ასპარეზობს [[აზერბაიჯანის საფეხბურთო პრემიერლიგა|აზერბაიჯანის პრემიერლიგაში]]. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და ტიტულოვანი საფეხბურთო კლუბი აზერბაიჯანული ფეხბურთის ისტორიაში. [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი|საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატის]] ბრინჯაოს პრიზიორი (1966), [[აზერბაიჯანის საფეხბურთო პრემიერლიგა|აზერბაიჯანის]] რვაგზის ჩემპიონი, სამგზის ვიცე-ჩემპიონი და შვიდგზის ბრინჯაოს პრიზიორი, [[აზერბაიჯანის საფეხბურთო თასი|აზერბაიჯანის თასის]] ექვსგზის მფლობელი და ოთხგზის ფინალისტი, [[აზერბაიჯანის საფეხბურთო სუპერთასი|აზერბაიჯანის სუპერთასის]] ორგზის მფლობელი. [[თანამეგობრობის თასი]]ს მფლობელი (2006) და ფინალისტი (2005). საშინაო მატჩებს ატარებს [[ბაქსელ არენა]]ზე.<ref name="articles-6182" /><ref name="bakcell-arena" /><ref name="1news-az" /> == ისტორია == 1937–1968 წლებში კლუბი „ნეფტიანიკის“ სახელით გამოდიოდა საფეხბურთო ასპარეზზე.{{sfn-2|Винокуров В. И.|1972|გვ=125}}{{sfn-2|Соскин А. М.|1972|გვ=125}} [[1968]] წლიდან დღემდე — ამჟამინდელი სახელწოდებით იცავს აზერბაიჯანული ფეხბურთის ღირსებას. ბაქოს „ნეფთჩი“, რომელიც დაარსების დღიდან ათწლეულების განმავლობაში თავისი ქვეყნის უპირველეს საფეხბურთო კლუბად ითვლებოდა — [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი|საკავშირო ჩემპიონატების]] ყველა რანგის ოფიციალურ შეჯიბრებებში ღებულობდა მონაწილეობას, მათ შორის — უმაღლესი ლიგის, მეორე ჯგუფის, „ბ“ კლასის, პირველი ლიგის ჩემპიონატებზე, საკავშირო თასისა და ფეხბურთის ფედერაციის თასის გათამაშებებზე. კლუბის მრავალწლიანი ისტორიიდან და იმ მოცემულობიდან გამომდინარე, თუ რამდენად დიდ როლს თამაშობდა იგი ქვეყნის სპორტულ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში, ფეხბურთის სპეციალისტებისა და უპირველესად, გულშემატკივრების გუნდისადმი დამოკიდებულების გათვალისწინებით — ბაქოს „ნეფთჩი“ დღემდე აზერბაიჯანული ფეხბურთის ფლაგმანად რჩება. კლუბის სახელით პირველი გოლი საკავშირო საფეხბურთო ტურნირების ოფიციალურ შეხვედრებში პაველ შტირლინმა 1937 წლის 24 მაისს, შეხვედრის 87-ე წუთზე — ერევნის „დინამოსთან“ გამართულ [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო თასი|საბჭოთა კავშირის თასის]] გათამაშების 1/64 ფინალური ეტაპის მატჩში გაიტანა.<ref>[http://fc-dynamo.ru/cup/prot.php?id=14800 Кубок СССР 1937. Нефтяник (Баку) — Динамо (Ереван) 1:0 1/64]. წაკითხვის თარიღი: 12 იანვარი, 2020.</ref><ref>[http://vyshka.azeurotel.com/arxiv/2012/02/index.htm О чём поведала старая фотография]. — «Вышка» (газета). — № 2 (19905). — 13 იანვარი, 2012. წაკითხვის თარიღი: 12 იანვარი, 2020.</ref>. 1946–1948 წლებში საკავშირო ჩემპიონატების მეორე ჯგუფში გამოდის. უმაღლეს ლიგაში პირველად [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1949 (პირველი ჯგუფი)|1949]] წელს იასპარეზა. თავის სადებიუტო სეზონში გუნდმა 34 კალენდარული შეხვედრა გამართა, რომელთაგან 6 მოიგო, 16 დათმო, 12 ფრედ დაამთავრა, ბურთების შეფარდებით — 26–42-თან და 24 ქულით გათამაშების სატურნირო ცხრილში მე-14 ადგილი დაიკავა. [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1950 (კლასი „А“)|1950]] წლის სეზონში ბაქოელებმა, ამჯერად საკავშირო პირველობის „А“ კლასის 36 კალენდარული მატჩი ჩაატარეს. მათგან 6 მოიგეს, 9 შეხვედრა ფრედ დაასრულეს, 21 დათმეს, ბურთების შეფარდებით — 37–73-თან და 21 ქულით გათამაშების სატურნირო ცხრილში ბოლო — მე-19 ადგილზე გავიდნენ. ამგვარად, ბაქოელთა გუნდს საკავშირო პირველობის უმაღლეს დივიზიონში ანუ იმდროინდელი სახელწოდებით — „А“ კლასში ასპარეზობის მეორე ცდის შემდეგ უმაღლესი ლიგის დატოვება და შესაბამისად, ქვედა დივიზიონში დაბრუნება მოუწია. 1951–1959 წლებში საკავშირო პირველობის რანგით მეორე დივიზიონის — „ბ“ კლასის გუნდებს შორის აგრძელებს გამოსვლებს. 1960–1972 წლებში კვლავ უმაღლესი ლიგაშია. [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1966|1966]] წელს გუნდი თავის ისტორიაში პირველად და ერთადერთხელ საკავშირო პირველობის ბრინჯაოს პრიზიორი ხდება.{{sfn-2|Винокуров В. И.|1972|გვ=125}}{{sfn-2|Соскин А. М.|1972|გვ=125}} 1973–1976 წლებში კვლავ პირველ ლიგაში გამოდის, ხოლო 1977–1988 წლებში უმაღლეს ლიგის მონაწილეა.{{sfn-2|აკოფოვი, გ.; ენუქიძე, ჯ.|1989|გვ=62}} საკავშირო საფეხბურთო ჩემპიონატებზე მონაწილეობის ბოლო წლებს (1989–1991) კლუბი კვლავ პირველი ლიგის გუნდებს შორის ატარებს და ამით ასრულებს თავის ისტორიაში 55 წლიან საბჭოთა პერიოდს. === მიმდინარე შემადგენლობა === {{updated|1 იანვარი, 2020}}<ref>[http://neftchipfk.com/az/team_9/ “Neftçi” Peşəkar Futbol Klubu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206080538/http://neftchipfk.com/az/team_9/ |date=2019-12-06 }}. წაკითხვის თარიღი: 12 იანვარი, 2020.</ref> {{საფეხბურთო გუნდი დასაწყისი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=1|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[სალაჰათ აგაევი]]|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=3|ნაკ=სენეგალი|სახელი=[[მამადუ მბოჯი]]|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=5|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[ანტონ კრივოციუკი]]|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=6|ნაკ=სერბეთი|სახელი=[[ვოისლავ სტანკოვიჩი]]|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=7|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[ნამიკ ალესკეროვი]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=8|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[ემინ მაჰმუდოვი]]|პოზ=ნახევარმცველი|სხვა=[[კაპიტანი (ფეხბურთი)|კაპიტანი]]}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=9|ნაკ=საფრანგეთი|სახელი=[[ბაგალი დაბო]]|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=10|ნაკ=ბრაზილია|სახელი=[[დარიო ფრედერიკო და სილვა|დარიო]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=11|ნაკ=საბერძნეთი|სახელი=[[ვანგელის პლატელასი]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=12|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[ქამრან იბრაჰიმოვი]]|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=17|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[რაჰმან ჰაჯიევი]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=18|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[თურალ ახუნდოვი]]|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდი შუა}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=22|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[მირაბდულა აბასოვი]]|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=25|ნაკ=უკრაინა|სახელი=[[კირილო პეტროვი]]|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=26|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[ომარ ბულუდოვი]]|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=28|ნაკ=საფრანგეთი|სახელი=[[სტივენ ჟოზეფ-მონროზი]]|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=30|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[აგილ მამედოვი (ფეხბურთელი)|აგილ მამედოვი]]|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=33|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[თურან ვალიზადე]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=36|ნაკ=გვინეა|სახელი=[[მამადუ კანე]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=55|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[იბრაჰიმ ალიევი]]|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=77|ნაკ=ჰაიტი|სახელი=[[ვილდ-დონალდ გერიე|დონალდ გერიე]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=80|ნაკ=აზერბაიჯანი|სახელი=[[ისმაილ ზულფუგარლი]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=93|ნაკ=ჰაიტი|სახელი=[[სონი მუსტივარი]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=|ნაკ=ირანი|სახელი=[[სამან ნარიმან ჯაჰანი]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდი დასასრული}} ==ეკიპირების სპონსორები და მწარმოებლები== {| class="wikitable" |- !წელი !მწარმოებელი !სპონსორი |- |1994–1996 | {{flagicon|AZE}} Local | {{flagicon|AZE}} RIAD |- |1996–2003 | {{flagicon|GER}} [[Adidas]] | |- |2003–2004 | {{flagicon|TUR}} Stadium | valign="center"|{{flagicon|AZE}} [[SOCAR|Baku Oil Refinery Plant]] |- |2004–2007 | {{flagicon|ITA}} [[Lotto Sport Italia]] | valign="center"|{{flagicon|AZE}} [[SOCAR]] |- |2007–2015 | valign="center"|{{flagicon|GER}} [[Adidas]] | valign="center"|{{flagicon|AZE}} [[SOCAR]] |- |2015–2016 | valign="center"|{{flagicon|GER}} [[Adidas]] | valign="center"|{{flagicon|AZE}} [[ASAN service]] |- |2016–2017 | valign="center"|{{flagicon|ITA}} [[Kappa (company)|Kappa]] | valign="center"|{{flagicon|AZE}} [[ASAN service]] |- |2017–2018 | valign="center"|{{flagicon|ITA}} [[Kappa (company)|Kappa]] | |- |2018–2019 | valign="center"|{{flagicon|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] | |- |2019– | valign="center"|{{flagicon|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] | {{flagicon|TUR}} [[Turkish Airlines]] |- |} == მიღწევები == [[File:Neftchi Baku - Inter Milan (1).jpg|thumb|right|300px|<center>ბაქო „ნეფთჩი“ [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|მილანის „ინტერთან“]] [[უეფა-ს ევროპა ლიგა|უეფა-ს ევროპა ლიგის]] მატჩის წინ. 4 ოქტომბერი, 2012</center>]] ; {{დროშანიშანი|აზერბაიჯანი}} [[აზერბაიჯანის საფეხბურთო პრემიერლიგა|აზერბაიჯანის პრემიერლიგა]] * ჩემპიონი (9): 1992, 1995–96, 1996–97, 2003–04, 2004–05, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2020—21 * ვიცე-ჩემპიონი (3): 2000–01, 2006–07, 2018–19 * ბრინჯაოს პრიზიორი (8): 1993, 1994–95, 1998–99, 1999–2000, 2005–2006, 2007–08, 2017–18, 2022-23 ; {{დროშანიშანი|აზერბაიჯანი}} [[აზერბაიჯანის საფეხბურთო თასი|აზერბაიჯანის თასი]] * თასის მფლობელი (6): 1994–95, 1995–96, 1998–99, 2001–02, 2003–04, 2012–13, 2013–14 * ფინალისტი (4): 2000–01, 2011–12, 2014–15, 2015–16 ; {{დროშანიშანი|აზერბაიჯანი}} [[აზერბაიჯანის საფეხბურთო სუპერთასი|აზერბაიჯანის სუპერთასი]] * სუპერთასის მფლობელი (2): 1993, 1995 * ფინალისტი (1): 2013 ; {{დროშანიშანი|სსრკ}} [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი|საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატი]] * ბრინჯაოს პრიზიორი (1): [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1966|1966]] ; {{დროშანიშანი|სსრკ}} [[საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო თასი|საბჭოთა კავშირის თასი]] * ნახევარფინალისტი (4): 1967, 1968, 1970, 1971 ; {{დროშანიშანი|სსრკ}} საკავშირო ფედერაციის თასი * ფინალისტი (1): 1988 ; [[თანამეგობრობის თასი]] * თასის მფლობელი (1): 2006 * ფინალისტი (1): 2005 == ლიტერატურა == {{Refbegin}} * {{წიგნი |ავტორი = აკოფოვი, გ.; ენუქიძე, ჯ. |ნაწილი = |სათაური = ფეხბურთი – 89 : ცნობარი |ორიგინალი = |ბმული = https://archive.today/20191222023106/http://www.nplg.gov.ge/ec/ka/cart/search.html?cmd=search&sf=advanced&qs%5B0%5D%5Bf%5D=700&qs%5B0%5D%5Bq%5D=%E1%83%90%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%A4%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%98&qs%5B0%5D%5Bb%5D=and&qs%5B1%5D%5Bf%5D=200&qs%5B1%5D%5Bq%5D=%E1%83%A4%E1%83%94%E1%83%AE%E1%83%91%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98-89&qs%5B1%5D%5Bb%5D=and&qs%5B2%5D%5Bf%5D=212&qs%5B2%5D%5Bq%5D=&qs%5B2%5D%5Bb%5D=and&qs%5B3%5D%5Bf%5D=213&qs%5B3%5D%5Bq%5D=&qs%5B3%5D%5Bb%5D=and&qs%5B4%5D%5Bf%5D=606&qs%5B4%5D%5Bq%5D=&pft=biblio&rnum=10&kbd=en&submit_btn=%E1%83%AB%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%90 |გამოცემა = |პასუხისმგებელი = |ადგილი = თბ. |გამომცემლობა = საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა |წელი = 1989 |ტომი = |გვერდები = 62 |გვერდნი = 158 |isbn = |ref = აკოფოვი, გ.; ენუქიძე, ჯ. }} * {{წიგნი |ავტორი = Винокуров В. И.; Владимиров В. Г. |ნაწილი = |სათაური = Всё о футболе |ორიგინალი = |ბმული = https://archive.today/20191225044204/https://primo.nlr.ru/primo-explore/fulldisplay?docid=07NLR_LMS007874683&context=L&vid=07NLR_VU1&lang=ru_RU&search_scope=default_scope&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=default_tab&query=lsr24,contains,%D0%92%D1%81%D1%91%20%D0%BE%20%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5 |გამოცემა = |პასუხისმგებელი = Соскин А. М. (сост.) |ადგილი = М. |გამომცემლობა = ФиС |წელი = 1972 |ტომი = |გვერდები = 335 |გვერდნი = 448 |isbn = |ref = Винокуров В. И. }} * {{წიგნი |ავტორი = Соскин А. М. (сост.) |ნაწილი = |სათაური = Всё о футболе. Страны. Клубы. Турниры. Футболисты. Тренеры. Судьи |ორიგინალი = |ბმული = https://archive.today/20191216124832/https://www.studmed.ru/soskin-am-sost-vse-o-futbole-strany-kluby-turniry-futbolisty-trenery-sudi_c4440939b4a.html |გამოცემა = |პასუხისმგებელი = |ადგილი = М. |გამომცემლობა = ФиС |წელი = 1972 |ტომი = |გვერდები = 335 |გვერდნი = 448 |isbn = |ref = Соскин А. М. }} {{Refend}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat|Neftchi Baku PFC}} {| style="color: black;" |- | style="width: 200px; background-color:Lavender |<center>'''სოციალური ქსელები'''</center> || style="background: white;"|[https://instagram.com/pfcneftchi Instagram] · [https://www.facebook.com/NeftciPFK Facebook] · [https://twitter.com/pfc_neftchi Twitter] |} {| style="color: black;" |- | style="width: 200px; background-color:Lavender |<center>'''თემატური საიტები'''</center> || style="background: white;"|[https://archive.today/20200112101358/https://www.footballdatabase.eu/en/club/team/1170 FootballDatabase.eu] · [http://footballfacts.ru/clubs/32357 FootballFacts.ru] · [http://int.soccerway.com/teams/wd/wd/178/ Soccerway] · [http://www.playmakerstats.com/equipa.php?id=1761 playmarkerstats.com] · [http://www.transfermarkt.co.uk/-/startseite/verein/8031 Transfermarkt] · [http://ru.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=59890/profile/index.html UEFA.com] · [http://www.worldfootball.net/teams/neftci-pfk/ WorldFootball.net] |} {| style="color: black;" |- | style="width: 200px; background-color:Lavender |<center>'''ფოტო'''</center> || style="background: white;"|[http://dspace.nplg.gov.ge/simple-search?location=%2F&query=ნეფტიანიკი ციფრული ფოტომატიანე „ივერიელი“] · [http://www.alamy.com/stock-photo/neftchi.html Alamy] · [http://www.gettyimages.com/photos/neftchi-baku?phrase=neftchi%20baku&sort=mostpopular Getty Images]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }} |} {| style="color: black;" |- | style="width: 200px; background-color:Lavender |<center>'''ვიდეო'''</center> || style="background: white;"|[https://youtube.com/channel/UCaRFVSGWHqCDjWR69_VlZdg YouTube] |} {| style="color: black;" |- | style="width: 200px; background-color:Lavender |<center>'''მედია'''</center> || style="background: white;"|[https://archive.today/20200112101040/https://www.worldsport.ge/ge/page/azerbaidjanuli-flagmanis-qartuli-odisea? Worldsport.ge] |} ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} {{აზერბაიჯანის პრემიერ ლიგის კლუბები}} {{თანამეგობრობის თასი}} [[კატეგორია:აზერბაიჯანის საფეხბურთო კლუბები]] [[კატეგორია:სსრ კავშირის საფეხბურთო კლუბები]] 11nniw0hblmid78hqeq85v0brn3d0jx 0 202411 5405550 4762919 2026-06-02T09:44:22Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405550 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა დასახლება |სტატუსი = ქალაქი |ქართული სახელი = ნიონი |მშობლიური სახელი ={{lang-fr|Nyon}} |ქვეყანა = შვეიცარია |პანორამა = Lake Geneva, Nyon.JPG |პანორამის სიგანე =300 |წარწერა = |დროშა = |გერბი = CHE Nyon Flag.svg |დროშის სიგანე = |ქვეყნის რუკა2 = |ქვეყნის რუკის ზომა2 = |წარწერა2= |lat_dir = N |lat_deg = 46|lat_min = 23|lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 6|lon_min = 14|lon_sec = |CoordAddon = type:city(138423)_region:SE |CoordScale = 50000 |ქვეყნის რუკის ზომა =300 |ქვეყნის რუკა= |რეგიონის რუკის ზომა = |რეგიონის რუკა= |რაიონის რუკის ზომა = |რეგიონის ტიპი = კანტონი |რეგიონი = ვოს კანტონი{{!}}ვო |რეგიონი ცხრილში = |შიდა დაყოფა = |რაიონის ტიპი = |რაიონი = |მმართველის ტიპი = |მმართველი = |დაარსების თარიღი = |პირველი ხსენება = |წინა სახელები = |სტატუსი-დან = |ფართობი = 6,79 |სიმაღლის ტიპი= ზღვის დონე{{!}}სიმაღლე ზღვის დონიდან |დასახლების ცენტრის სიმაღლე=400,9 |კლიმატი= |ოფიციალური ენა= |მოსახლეობა = 18 728 |აღწერის წელი = 2010 |სიმჭიდროვე =2 746 |აგლომერაცია = |ეროვნული შემადგენლობა = |სარწმუნოებრივი შემადგენლობა = |ეთნოქორონიმი = |დროის სარტყელი = |DST = |სატელეფონო კოდი = |საფოსტო ინდექსი = 1260 |საავტომობილო კოდი= |საიტი = http://www.nyon.ch |კატეგორია ვიკისაწყობში =Nyon }} '''ნიონი''' ({{lang-fr|Nyon}}) — მუნიციპალიტეტი [[შვეიცარია]]ში, [[ვოს კანტონი|ვოს კანტონში]]. მდებარეობს [[ჟენევა|ჟენევის]] ცენტრიდან 25 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 1970-იანი წლებიდან კი მიეკუთვნება ჟენევის [[აგლომერაცია]]ს. გაშენებულია [[ჟენევის ტბა|ჟენევის ტბის]] ნაპირებზე და წარმოადგენს ნიონის რაიონის ცენტრს. [[2010]] წლის მონაცემებით ქალაქის [[მოსახლეობა]] 18 728 ადამიანს შეადგენს. დანარჩენ შვეიცარიასთან დაკავშირებულია ავტომაგისტრალ A1-ით და რკინიგზით. წყაროებში ნიონი პირველად [[367]]-[[407]] წლებში იხსენიება სახელით ''civitas Equestrium id est Noiodunus''. [[1236]] წელს მოიხსენიებულია როგორც „ნევედუნი“, [[1292]] წელს კი „ნიონსი“. ==დემოგრაფია<ref>[http://www.pxweb.bfs.admin.ch/Database/German_40%20-%20Eidgen%C3%B6ssische%20Volksz%C3%A4hlung/40.4%20-%201850-2000/40.4%20-%201850-2000.asp?lang=1&prod=40&secprod=4&openChild=true Swiss Federal Statistical Office STAT-TAB Bevölkerungsentwicklung nach Region, 1850-2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140930162751/http://www.pxweb.bfs.admin.ch/Database/German_40%20-%20Eidgen%C3%B6ssische%20Volksz%C3%A4hlung/40.4%20-%201850-2000/40.4%20-%201850-2000.asp?lang=1&prod=40&secprod=4&openChild=true |date=2014-09-30 }} {{de icon}} accessed 29 January 2011</ref>== <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) ImageSize = width:1140 height:210 PlotArea = height:150 left:100 bottom:50 right:100 AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:17000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:3000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:600 start:0 PlotData= color:yellowgreen width:40 mark:(line,white) align:center bar:1412 from:start till:640 bar:1412 at:2200 fontsize:S text: "[[Hearth tax|160 Hearths]]" shift:(8,5) bar:1452 from:start till:400 bar:1452 at:600 fontsize:S text: "[[Hearth tax|100 Hearths]]" shift:(8,5) bar:1550 from:start till:604 bar:1550 at:1600 fontsize:S text: "[[Hearth tax|151 Hearths]]" shift:(8,5) bar:1764 from:start till:1734 text:"1,734" bar:1850 from:start till:2471 text:"2,471" bar:1860 from:start till:2926 text:"2,926" bar:1870 from:start till:3216 text:"3,216" bar:1880 from:start till:3595 text:"3,595" bar:1888 from:start till:4172 text:"4,172" bar:1900 from:start till:4882 text:"4,882" bar:1910 from:start till:5096 text:"5,096" bar:1920 from:start till:5291 text:"5,291" bar:1930 from:start till:5107 text:"5,107" bar:1941 from:start till:5326 text:"5,326" bar:1950 from:start till:6064 text:"6,064" bar:1960 from:start till:7643 text:"7,643" bar:1970 from:start till:11424 text:"11,424" bar:1980 from:start till:12842 text:"12,842" bar:1990 from:start till:14747 text:"14,747" bar:2000 from:start till:16182 text:"16,182" </timeline> ==იხილეთ აგრეთვე== * [[შვეიცარიის ქალაქების სია]] ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://www.nyon.ch/ ოფიციალური საიტი] *[http://www.mrn.ch/ Web site of the Roman Museum of Nyon] (same languages as above link) *[http://www.paleo.ch/ Paléo Festival] *[http://www.nyonrugby.ch/ Rugby Club Nyon]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:შვეიცარიის ქალაქები]] keoqwy2ehqrqqmnthzbftibcza4b6zz 0 241321 5405477 4812399 2026-06-02T06:52:38Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405477 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მუზეუმი | სახელი = ნიკო მარის სახლ-მუზეუმი | სურათი = Niko Mari Memorial Museum Exterior.jpg | სურათისზომა = | წარწერა = | დაარსდა = 1999 | დამაარსებლები = | დაიხურა = | მდებარეობა = [[დაბლაციხე]] | lat_dir =N|lat_deg =42|lat_min =0|lat_sec =32 | lon_dir =E|lon_deg =42|lon_min =16|lon_sec =48 | სტატუსი = მემორიალური | ექსპონატი = 278 | კლასიფიკაცია = | ვიზიტორები = 2900 | დირექტორი = | პრეზიდენტი = | კურატორი = | ვებსაიტი = }} '''ნიკო მარის სახლ-მუზეუმი''' — მემორიალური მუზეუმი [[ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი]]ს სოფელ [[დაბლაციხე]]ში. მუზეუმში დაცულია ქართველი მეცნიერის [[ნიკო მარი]]ს (1864–1934 წწ.) ხელნაწერები, მემორიალური ნივთები, ნაშრომები. მუზეუმი გაიხსნა [[1999]] წელს. ==გალერეა== <gallery> Niko Mari Memorial Museum Interior.jpg|ინტერიერი Niko Mari Memorial Museum, writings.jpg|ექსპონატები </gallery> ==იხილეთ აგრეთვე== * [[საქართველოს მუზეუმების სია]] ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://www.georgianmuseums.ge/?lang=geo&id=1_1&sec_id=5&th_id=106 საქართველოს მუზეუმები] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930191538/http://www.georgianmuseums.ge/?lang=geo&id=1_1&sec_id=5&th_id=106 |date=2011-09-30 }} {{გურიის მხარის მუზეუმები}} [[კატეგორია:ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის მუზეუმები]] [[კატეგორია:1999 წელს დაარსებული მუზეუმები]] lma9bbmltljhv4lmplnygowk86qddph 0 261864 5405434 5382441 2026-06-02T02:51:05Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405434 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ფეხბურთელის ბიოგრაფია |მოთამაშის სახელი = ნეიმარი |სურათი = Neymar Jr. with Al Hilal, 3 October 2023 - 03 (cropped).jpg |წარწერა = ალ ჰილალში, [[2024]]. |სრული სახელი = ნეიმარ და სილვა სანტოს ჟუნიორი |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1992|02|05}} |დაბადების ადგილი = [[მოჟი-დას-კრუზისი]], <br />[[ბრაზილია]] |სიმაღლე = 175 [[სმ]] |პოზიცია = [[თავდამსხმელი (ფეხბურთი)|თავდამსხმელი]]<br />[[ნახევარმცველი (ფეხბურთი)|შემტევი ნახევარმცველი]] |მიმდინარე კლუბი = [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|სანტოსი]] |ნომერი = 10 |ახალგაზრდული წელი1 = 1999–2003 |ახალგაზრდული წელი2 = 2003–2009 |ახალგაზრდული კლუბი1 = პორტუგეზა სანტისტა |ახალგაზრდული კლუბი2 = [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|სანტოსი]] |წელი1 = 2009–2013 |წელი2 = 2013–2017 |წელი3 = 2017–2023 |წელი4 = 2023–2025 |კლუბი1 = [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|სანტოსი]] |კლუბი2 = [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|ბარსელონა]] |კლუბი3 = [[პარი სენ-ჟერმენი]] |კლუბი4 = ალ-ჰილალი |მატჩი1 = 179 |მატჩი2 = 123 |მატჩი3 = 112 |მატჩი4 = 3 |გოლი1 = 107 |გოლი2 = 68 |გოლი3 = 82 |გოლი4 = 0 |წელი5 = 2025– |კლუბი5 = [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|სანტოსი]] |მატჩი5 = 32 |გოლი5 = 14 |ეროვნული წელი1 = 2009 |ეროვნული წელი2 = 2011 |ეროვნული წელი3 = 2012–2016 |ეროვნული წელი4 = 2010– |ეროვნული ნაკრები1 = ბრაზილია 17-წლ. |ეროვნული ნაკრები2 = ბრაზილია 20-წლ. |ეროვნული ნაკრები3 = ბრაზილია 23-წლ. |ეროვნული ნაკრები4 = [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილია]] |ეროვნული მატჩი1 = 3 |ეროვნული მატჩი2 = 7 |ეროვნული მატჩი3 = 14 |ეროვნული მატჩი4 = 128 |ეროვნული გოლი1 = 1 |ეროვნული გოლი2 = 9 |ეროვნული გოლი3 = 8 |ეროვნული გოლი4 = 79 |მედლის თარგები = |კლუბი-განახლება = 19 ივლისი, 2025 |ეროვნული ნაკრები-განახლება = 18 ოქტომბერი, 2024 }} '''ნეიმარ და სილვა სანტოს ჟუნიორი''' ({{lang-pt|Neymar da Silva Santos Júnior}}; დ. [[5 თებერვალი]], [[1992]], [[მოჟი-დას-კრუზისი]], [[ბრაზილია]]), საყოველთაოდ ცნობილი, როგორც '''ნეიმარი''' — [[ბრაზილიელები|ბრაზილიელი]] [[ფეხბურთელი]], [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|„სანტოსის“]] და [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილიის ეროვნული ნაკრების]] [[თავდამსხმელი (ფეხბურთი)|თავდამსხმელი]] და [[ნახევარმცველი (ფეხბურთი)|შემტევი ნახევარმცველი]]. 19 წლის ასაკში ნეიმარმა [[სამხრეთ ამერიკის საუკეთესო ფეხბურთელი 2011|სამხრეთ ამერიკის 2011 წლის საუკეთესო ფეხბურთელი]]ს ჯილდო ხმათა უმრავლესობით მოიგო.<ref name="goal.com">{{cite news | date = 31 December 2011 | url = http://www.goal.com/en/news/584/brazil/2011/12/31/2825160/santos-neymar-named-south-american-player-of-the-year | title = სანტოსი სამხრეთ ამერიკის საუკეთესო ფეხბურთელი გახდა|work=Goal.com | accessdate = 31 დეკემბერი, 2011 }}</ref> ამას მოჰყვა [[სამხრეთ ამერიკის 2012 წლის საუკეთესო ფეხბურთელი]]ს ჯილდოც. [[ფიფა-ს ოქროს ბურთი 2011|2011]] წელს ნეიმარი წარადგინეს [[ფიფა-ს ოქროს ბურთი]]ს ნომინაციაზე, სადაც მე-10 ადგილი დაიკავა და წლის საუკეთესო გოლისთვის [[ფიფა-ს ფერენც პუშკაშის ჯილდო]]ც მოიგო.<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|title=ნეიმარმა რუნი დაამარცხა|publisher=FIFA|access-date=2014-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140310192610/http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|archivedate=2014-03-10}}</ref> ცნობილია სიჩქარით, ცრუმოძრაობებით, დამაგვირგვინებელი დარტყმითა და ორივე ფეხით თამაშის შესაძლებლობით. ყოფილმა ბრაზილიელმა თავდამსხმელმა [[პელე]]მ ნეიმარს, „შესანიშნავი ფეხბურთელი” უწოდა, ხოლო [[რონალდინიო]]მ მას „მსოფლიოში საუკეთესო ფეხბურთელობა” უწინასწარმეტყველა.<ref>{{cite news | date = 3 August 2011 | url = http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos | title = ნეიმარმა უარი უნდა თქვას პრემიერ ლიგაზე და სანტოსში დარჩეს, — აცხადებს პელე|work=The Times | accessdate = 3 აგვისტო, 2011 }}</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2128350/Pele-says-Neymar-better-Lionel-Messi.html მესი უფრო ძლიერი ფეხბურთელია თუ მე? გამორიცხულია, ის ვერ გახდება ისეთი საუცხოო, როგორიც ნეიმარია, — აცხადებს პელე]. დეილი მეილი</ref><ref>[http://www.goal.com/en-us/news/82/south-america/2012/12/07/3586215/ronaldinho-neymar-will-be-the-best-in-the-world „რონალდინიო: ნეიმარი მსოფლიოში საუკეთესო ფეხბურთელი გახდება“] Goal.com</ref> ნეიმარი [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|სანტოსს]] [[2003]] წელს შეუერთდა, გაიარა კარიერული გზის საფეხურები და სანტოსის პირველ გუნდშიც მოხვდა. მის დებიუტი პირველი გუნდის რიგებში [[2009]] წელს შედგა, და იმავე წელს [[ლიგა პაულისტა 2009|ლიგა პაულისტას]] ([[სან-პაულუ (შტატი)|სან-პაულუს შტატის]] ჩემპიონატი) საუკეთესო ახალგაზრდა ფეხბურთელად დაასახელეს. ამას მოჰყვა [[ლიგა პაულისტა 2010|2010 წლის ლიგა პაულისტას]] საუკეთესო ფეხბურთელის ჯილდო და იმავე წელს [[ბრაზილიის საფეხბურთო თასი 2010|2010 წლის საფეხბურთო თასის]] ბომბარდირობა 11 გოლით. [[2010]] წელს, მან სეზონი 60 მატჩში 42 გოლით დაასრულა, მისმა კლუბმა კი, იმ წელს [[ოქროს დუბლი (ფეხბურთი)|ოქროს დუბლი]] შეასრულა. ნეიმარი 2011 წელს კვლავ გახდა „ლიგა პაულისტას” საუკეთესო ფეხბურთელი, „სანტოსმა“ კი 2011 წლის [[ლიბერტადორესის თასი]] მოიგო. ამ თასზე ნეიმარმა 13 მატჩში ითამაშა 6 გოლიც გაიტანა. მან გადამწყვეტი როლი შეასრულა [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|სანტოსისთვის]] [[ოქროს დუბლი (ფეხბურთი)|საკონტინენტო დუბლი]]ს მოპოვებაში, კლუბმა [[1963]] წლის შემდეგ ეს პირველად შეძლო. ნეიმარმა „ბრინჯაოს ბურთით” დაჯილდოვდა [[ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი|ფიფა-ს 2011 წლის მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატზე]], სადაც „სანტოსთან” ერთად ფინალამდე მიაღწია და იქ, [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|საფეხბურთო კლუბ „ბარსელონასთან“]] ანგარიშით 4-0 დამარცხდა.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334217&cc=5739|title=მსოფლიოს დაპყრობაში ბარსას მაგიური მესი ეხმარება|date=18 December 2011|work=ESPN Soccernet|accessdate=21 დეკემბერი, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|title=ბარსელონა 4 სანტოსი 0|date=18 დეკემბერი, 2011|work=Daily Telegraph|accessdate=21 დეკემბერი, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105161841/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|archivedate=2013-11-05}}</ref> ნეიმარი თამაშობდა [[ბრაზილიის 17 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრები|ბრაზილიის 17 წლამდე]], [[ბრაზილიის 19 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრები|19 წლამდე]] საფეხბურთო ნაკრებებსა და [[ბრაზილიის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილიის ოლიმპიურ საფეხბურთო ნაკრებში]]. მის დებიუტი [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების]] შემადგენლობაში, [[2010]] წლის [[10 აგვისტო]]ს, 18 წლის ასაკში, [[აშშ-ის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|აშშ-ის ნაკრების]] წინააღმდეგ ამხანაგურ მატჩში შედგა; ნეიმარმა ამ შეხვედრის 28-ე წუთზე თავური დარტყმით გოლი გაიტანა, მთლიანად მატჩი ბრაზილიამ ანგარიშით 2–0 მოიგო. ნეიმარი 9 გატანილი გოლით, მათ შორის 2 ფინალში, [[ურუგვაის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები]]ს წინააღმდეგ 6-0 მოგებულ მატჩში, სამხრეთ ამერიკის 2011 წლის საფეხბურთო ახალგაზრდული ჩემპიონატის ბომბარდირი გახდა და თავის კლუბს ამ ჩემპიონატის მოგებაში დაეხმარა. ნეიმარი [[ფიფა-ს კონფედერაციის თასი 2013|2013 წლის ფიფა-ს კონფედერაციის თასზე]] [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილიის ეროვნულ ნაკრებში]] ითამაშა. ამ შეჯიბრზე მას 10 ნომრიანი მაისური ემოსა. [[30 ივნისი|30 ივნისს]], ფინალში ნეიმარმა [[ესპანეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ესპანეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრებს]] გოლი გაუტანა. მატჩში ბრაზილიამ ანგარიშით 3-0 გაიმარჯვა. ნეიმარი ტურნირის საუკეთესო ფეხბურთელად აღიარეს და „ოქროს ბურთიც” მიანიჭეს.<ref name="prosoccertalk.nbcsports.com">{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=ნეიმარი საუკეთესო ფეხბურთელი|date=30 ივნისი, 2013|work=NBC}}</ref> [[2012]]-სა და [[2013]] წლებში, ''SportsPro-მ'' ყველაზე გაყიდვადი სპორტსმენი უწოდა.<ref name="SportsPro">{{cite web |url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar |title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world |work=SportsPro Media |date=8 მაისი, 2013 |accessdate=2014-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar |archivedate=2013-06-07 }}</ref> [[2013]] წლის [[დეკემბერი|დეკემბერში]] ''[[The Guardian]]''-მა მსოფლიოს 100 საუკეთესო ფეხბურთელთა სიაში მე-6 ადგილი მიაკუთვნა.<ref>{{cite web | url = http://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2013/dec/100-greatest-footballers-2013 | title = მსოფლიოს 100 საუკეთესო ფეხბურთელი 2013 – გამოკითხვა | publisher = The Guardian | date = 20 დეკემბერი, 2013 | accessdate = 1 იანვარი, 2014}}</ref> [[2014]] წლის [[11 ივლისი|11 ივლისს]], ნეიმარი [[ფიფა]]-ს [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2014|ოქროს ბურთის]] მოპოვების პრეტენდენტთა 10 კაციან სიაში მოხვდა.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/28274011|title=World Cup 2014: Fifa announces Golden Ball shortlist|date=11 ივლისი, 2014|accessdate=12 ივლისი, 2014|work=BBC}}</ref> ნეიმარმა მოიგო ფიფა-ს [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2014|ბრინჯაოს ბუცი]], მსოფლიო ჩემპიონატზე გატანილი გოლების რაოდენობით მესამე ადგილზე გასვლის გამო. ის ასევე მოხვდა ფიფა-ს მსოფლიო ჩემპიონატის სიმბოლურ ნაკრებში.<ref>[http://www.fifa.com/worldcup/awards/golden-boot/index.html "adidas Golden Boot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231163656/http://www.fifa.com/worldcup/awards/golden-boot/index.html |date=2014-12-31 }}. FIFA.com. Retrieved 16 July 2014</ref> [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2016|2016 წლის ოლიმპიურ თამაშებზე]], კაპიტნობდა ბრაზიილ ოლიმპიურ ნაკრებს რომელმაც ისტორიაში პირველად ოლიმპიური ოქრო მოიგო. [[2021 კოპა ამერიკა|2021 წლის კოპა ამერიკა]]ზე ბრაზილიის ნაკრებთან ერთად მეორე ადგილი დაიკავა და ტურნირის საუკეთესო მოთამაშის ჯილდო მიიღო. 2022 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე [[პელე|პელესა]] და [[რონალდო|რონალდოს]] შემდეგ ის გახდა მესამე ბრაზილიელი ფეხბურთელი, რომელმაც გაიტანა სამ მსოფლიო ჩემპიონატზე. ნეიმარმა რეკორდული რაოდენობის, ექვსი სამბას ოქროს ჯილდო მოიგო. ნეიმარი ორჯერ იქნა დასახელებული FIFA FIFPro World11-ში და უეფას წლის გუნდში და სამჯერ უეფას ჩემპიონთა ლიგის სეზონის შემადგენლობაში. [[2015 წლის ოქროს ბურთის დაჯილდოება|2015]] და [[2017 წლის ოქროს ბურთის დაჯილდოება|2017]] წლებში ფიფას ოქროს ბურთის ნომინაციაში მესამე ადგილი დაიკავა და 2011 წელს [[ფიფა-ს ფერენც პუშკაშის ჯილდო|ფიფას პუშკაშის ჯილდო]] მოიგო. [[SportsPro]]-მ 2012 და 2013 წლებში ნეიმარი დაასახელა მსოფლიოს ყველაზე გაყიდვად სპორტსმენად, ხოლო 2016 წელს [[ESPN]]-მა ის დაასახელა, მეოთხე ყველაზე ცნობილი სპორტსმენად. 2017 წელს [[ტაიმი (ჟურნალი)|Time]]-მა იგი შეიყვანა მსოფლიოს 100 ყველაზე გავლენიანი ადამიანის ყოველწლიურ სიაში.<ref>{{Cite web |url=https://nesn.com/2017/04/neymar-included-on-times-100-most-influential-people-david-beckham-explains-why/ |title=Neymar Is Among Time’s ‘100 Most Influential People’; David Beckham Explains Why |access-date=2024-07-03 |archive-date=2020-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200711045520/https://nesn.com/2017/04/neymar-included-on-times-100-most-influential-people-david-beckham-explains-why/ }}</ref> France Football-მა ნეიმარი [[2018]] წლის მესამე ყველაზე მაღალანაზღაურებად ფეხბურთელად დაასახელა. [[Forbes]]-მა ის [[2019]] წლის მესამე ყველაზე მაღალანაზღაურებად სპორტსმენად დაასახელა, [[2020]] წელს კი მეოთხე ადგილზე გადაინაცვლა.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/48602166?isBumped=0&postFreq=0&isEmpty=0&isProfane=0&tooLong=0&charCount=0&isAwaitingProcessPreMod=0&isSubmitted=1&filter=none&initial_page_size=10&postId=135105092 https://www.bbc.co.uk/sport/48602166?isBumped=0&postFreq=0&isEmpty=0&isProfane=0&tooLong=0&charCount=0&isAwaitingProcessPreMod=0&isSubmitted=1&filter=none&initial_page_size=10&postId=135105092]</ref><ref>[https://www.forbes.com/lists/athletes/#5f15680855ae 2020 წლის ყველაზე მაღალანაზღაურებადი ათლეტები]</ref> == ადრეული წლები == ნეიმარ და სილვა სანტოს ჟუნიორი დაიბადა [[მოჟი-დას-კრუზისი|მოჟი-დას-კრუზისში]], [[სან-პაულუ (შტატი)|სან-პაულუში]], ნეიმარ და სილვასა და ნადინე სანტოსის ოჯახში. მან სახელი მემკვიდრეობით მიიღო მამისგან, რომელიც ყოფილი ფეხბურთელია და შვილს ადრეულ წლებიდანვე ეხმარებოდა პროფესიონალ ფეხბურთელად გახდომაში.<ref>{{cite news | url = http://www.theage.com.au/sport/soccer/soccer-prodigy-neymar-is-at-home-in-brazil-20120710-21t7j.html | title = ფეხბურთის ვუნდერკინდი — ნეიმარი სახლშია, ბრაზილიაში. |work=The Age | accessdate = 10 ივლისი, 2012 }}</ref> ნეიმარმა მამის როლი შეაფასა: {{ციტატის დაწყება}} „პატარობიდანვე მამაჩემი სულ ჩემს მხარეს იყო. ის ზრუნავდა ყველაფერზე: ჩემს დაფინანსებაზე, ჩემს ოჯახზე...”<ref name="Samba Star">{{cite web | url = http://edition.cnn.com/2012/03/01/sport/football/football-neymar-santos-brazil/index.html | title = სამუშაო და თამაში – ბრაზილიური სამბის ვარსკვლავი | publisher=CNN}}</ref>{{ციტატის დასრულება}} ბავშვობაში ნეიმარის ხიბლავდა როგორც [[ფუტსალი]], ასევე [[ქუჩის ფეხბურთი]].<ref name="Back Page">{{cite web | url = http://backpagefootball.com/transfers/neymar-da-silva-santos-junior-the-world%E2%80%99s-hottest-property-2/ | title = ნეიმარ და სილვა სანტოს ჟუნიორი – მსოფლიოს ყველაზე ცხელი საკუთრება? | publisher=Back Page Football}}</ref> [[2003]] წელს, ნეიმარი საცხოვრებლად ოჯახთან ერთად [[სან-ვისენტი (სან-პაულუ)|სან-ვისენტში]] გადავიდა, სადაც [[პორტუგეზა სანტისტა]]ს ახალგაზრდულ გუნდში თამაშობდა.<ref>{{cite news| url=http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html| title=ნეიმარი 12 წლ.| date=7 იანვარი, 2013| access-date=2014-02-02| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928144251/http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html| archivedate=2013-09-28}}</ref> მოგვიანებით, [[2003]] წელს , ოჯახი [[სანტუსი|სანტუსში]] გადავიდა, სადაც ნეიმარი [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|საფეხბურთო კლუბ „სანტოსში”]] ჩაირიცხა.<ref>{{cite news| url=http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar/| title=ფეხბურთის ვარსკვლავის ტრაექტორია – ნეიმარი| date=7 იანვარი, 2013| access-date=2014-02-02| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130613084109/http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar| archivedate=2013-06-13}}</ref> წარმატებული ახალგაზრდული კარიერის წყალობით, ნეიმარის ოჯახმა, ფეხბურთელის შემოსავლით საკუთარი სახლი შეიძინა. ოჯახის ცხოვრების ხარისხი გაუმჯობესდა მას შემდეგ, რაც ნეიმარის ხელფასმა 15 წლის ასაკში, ყოველთვიურად 10,000 [[ბრაზილიური რეალი|რეალი]], ხოლო 16 წლის ასაკში ყოველთვიურად 125 000 რეალი შეადგინა. 17 წლისამ, ნეიმარმა პროფესიული კონტრაქტი გააფორმა სანტოსის პირველ გუნდთან.<ref name="Merca Foot">{{cite news |url=http://mercafoot.com/page/neymar-el-barcelona-piensa-en-su-fichaje-pero-podria-ser-sin-pep-guardiola-en-el-banquillo.html |title=ნეიმარი: პეპ გვარდიოლას გარეშე — ბარსას სათადარიგო სკამზე |publisher=Merca Foot |access-date=2014-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html |archivedate=2015-06-11 }}</ref> == საკლუბო კარიერა == [[ფაილი:Neymar celebrating (cropped).jpg|მინიატიურა|250პქ|ნეიმარი]] === სანტოსი === ==== ახალგაზრდული ==== ნეიმარმა ფეხბურთის თამაში ადრეულ ასაკშივე დაიწყო და მალევე მოექცა „სანტოსის” ყურადღების ქვეშ. ფეხბურთელმა [[2003]] წელს კლუბთან კონტრაქტს მოაწერა ხელი და „სანტოსის” ახალგაზრდულ აკადემიაში დაიწყო ვარჯიში, იქ სადაც ერთ დროს [[კოუტინიო]], [[კლოდოალდო]], [[დიეგო რიბას და კუნა|დიეგო]], [[ელანო]], [[ალექს როდრიგო დიას და კოსტა|ალექსი]], [[რობინიო]] და თვით [[პელე]] თამაშობდნენ.<ref name="Santos Player Profile">{{cite web|url=http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|title=თავდამსხმელები – ნეიმარი|publisher=სკ სანტოსი|language=პორტუგალიური|accessdate=2014-02-03|archiveurl=https://archive.today/20121204183020/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|archivedate=2012-12-04}}</ref> აკადემიაში ყოფნის დროს, ნეიმარი [[განსო]]ს შეხვდა. ფეხბურთელები ერთმანეთს დაუმეგობრდნენ. 15 წლის ასაკში ნეიმარმა [[ესპანეთი|ესპანეთში]] იმოგზაურა. ის ქვეყნის გრანდ კლუბში, [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|რეალ მადრიდში]] მოხვდა და იქ მოთამაშე ვარსკვლავებს [[რონალდო]]ს, [[ზინედინ ზიდანი|ზინედინ ზიდანს]] და [[რობინიო]]ს შეხვდა. ==== 2009 წლის სეზონი ==== „სანტოსის” პირველი გუნდის რიგებში, ნეიმარის პროფესიული დებიუტი 17 წლის ასაკში, [[2009]] წლის [[7 მარტი|7 მარტს]], [[ოესტე (საფეხბურთო კლუბი)|„ოესტეს”]] წინააღმდეგ მატჩში შედგა. „სანტოსმა” ანგარიშით 2–1 მოიგო, ხოლო ფეხბურთელმა, შეხვედრის ბოლო 30 წუთი ითამაშა.<ref name="Back Page"/> ფეხბურთელმა „სანტოსის” რიგებში პირველი გოლი მომდევნო კვირას, [[მოჟი-მირიმი (საფეხბურთო კლუბი)|მოჟი-მირიმი]]ს წინააღმდეგ მატჩში გაიტანა. ერთი თვის შემდეგ, 11 აპრილს, [[ლიგა პაულისტა 2009|ლიგა პაულისტას]] ([[სან-პაულუ (შტატი)|სან-პაულუს შტატის]] ჩემპიონატი) ნახევარფინალური დაპირისპირების პირველ მატჩში, ნეიმარმა გადამწყვეტი გოლი გაუტანა [[პალმეირასი|პალმეირასს]] და „სანტოსს”, ანგარიშით 2-1 მოაგებინა.<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3697654-EI12403,00-Neymar+da+vantagem+ao+Santos+no+duelo+com+Palmeiras.html|title=Neymar dá vantagem ao Santos no duelo com Palmeiras|date=11 აპრილი, 2009|publisher=Terra|language=პორტუგალიურიe|accessdate=2014-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120331074815/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3697654-EI12403%2C00-Neymar%20da%20vantagem%20ao%20Santos%20no%20duelo%20com%20Palmeiras.html|archivedate=2012-03-31}}</ref> ფინალში, [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|„სანტოსი”]] [[კორინთიანსი|კორინთიანსთან]] 4–2 დამარცხდა.<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3741998-EI12403,00-Invicto+Corinthians+segura+Santos+e+e+campeao+paulista.html|title=Invicto, Corinthians segura Santos e é campeão paulista|date=3 მაისი 2009|publisher=Terra|language=Portuguese|accessdate=3 თებერვალი 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121008005558/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3741998-EI12403%2C00-Invicto%20Corinthians%20segura%20Santos%20e%20e%20campeao%20paulista.html|archivedate=8 ოქტომბერი 2012}}</ref> თავის პირველ სეზონში, ნეიმარმა 48 შეხვედრაში ითამაშა და 14 გოლი გაიტანა.<ref name="Back Page"/> ==== 2010 წლის სეზონი ==== ნეიმარმა ბრწყინვალე თამაში [[2010]] წელსაც განაგრძო, და, [[15 აპრილი|15 აპრილს]], ბრაზილიის თასის საკვალიფიკაციო ეტაპზე „სანტოსის” მიერ „გუარანისთვის” ანგარიშით 8-1 მოგებულ შეხვედრაში 5 გოლი გაიტანა.<ref>{{cite web|url=http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|title=„სანტოსი” „გუარანის” წინააღმდეგ|date=15 აპრილი, 2010|publisher=wsn.com}}</ref> [[2010 წლის ლიგა პაულისტა]]ზე ნეიმარმა 19 მატჩში ითამაშა და 14 გოლი გაიტანა,<ref name="Santos Player Profile"/> ჩემპიონატის საფინალო ორი მატჩში კლუბებმა „სანტოსმა” და „სანტუ-ანდრემ“ ერთმანეთს 5-5 გოლი (2-3; 3-2;) გაუტანეს, ჩემპიონატის გამარჯვებულის ტიტული კი პირველ ეტაპზე ნაჩვენები უკეთესი შედეგისთვის „სანტოსს” მიაკუთვნეს,<ref>{{cite web|url=http://pitacodogringo.wordpress.com/2010/05/03/santos-take-the-paulista-%E2%80%93-but-only-just|title=სანტოსმა პაულისტა მოიგო.|date=3 მაისი, 2010|publisher=Pitaco do Gringo}}</ref> ხოლო ტურნირის საუკეთესო ფეხბურთელად ნეიმარი დაასახელეს.<ref>{{cite web|url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html|title=Meninos da Vila comandam a festa de encerramento do Paulistão 2010|date=4 მაისი, 2010|publisher=GloboEsporte.com|language=პორტუგალიური|accessdate=2014-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305000045/http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html|archivedate=2016-03-05}}</ref> ნეიმარს, მის მიერ ნაჩვენები საფეხბურთო სპექტაკლების გამო, ცნობილ ბრაზილიელ ფეხბურთელებს, მათ შორის [[რობინიო]]სა და ფეხბურთის ლეგენდას, [[პელე]]ს ადარებდნენ<ref name="Neymar Scouting">{{cite news|url=http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0,24035,15198_6067212,00.html|title=Sky Sports Scout – Neymar|date=8 April 2010|publisher=Sky Sports}}</ref> [[2010]] წელს, სანტოსმა ნეიმარის მიყიდვის თაობაზე, [[პრემიერ ლიგა|ინგლისის პრემიერ ლიგის]] კლუბ [[ვესტ ჰემ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|ვესტ ჰემ იუნატიედისგან]] მიღებულ [[£]]12&nbsp;მილიონიან <ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1291031/West-Ham-12m-bid-Brazilian-wonderkid-Neymar-snubbed-Santos.html|title=ვესტ ჰემის £12 მილიონიანი შეთავაზება სანტოსისთვის, ნეიმარის თაობაზე|date=1 ივლისი, 2010|accessdate=29 მარტი, 2011|work=Daily Mail|location=ლონდონი|first=ეშლი|last=გრეი}}</ref> და მოგვიანებით, ასევე [[პრემიერ ლიგა|პრემიერ ლიგის]] კლუბ [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|ჩელსისგან]] მიღებულ, უკვე £20&nbsp;მილიონიან შემოთავაზებაზე უარი თქვა.<ref name=chelseachase>[http://www.skysports.com/story/0,19528,11668_6313845,00.html ჩელსი ნეიმარისთვის იბრძვის] Sky Sports, 15 აგვისტო, 2010</ref> მიუხედავად იმისა რომ სანტოსს ნეიმარის გაყიდვის მიმართ მკვეთრი უარყოფითი დამოკიდებულება ჰქონდა და თავად ფეხბურთელიც დაჟინებით იმეორებდა, რომ ის მხოლოდ სანტოსზე იყო ორიენტირებული,<ref name="Brazilians want Neymar">{{cite web|url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|title=ბრაზილიელებს ახალგაზრდა თავდამსხმელი ნეიმარ მსოფლიო ჩემპიონატზე სურთ|date=15 აპრილი, 2010|publisher=Taiwan News|accessdate=2014-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130825192428/http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|archivedate=2013-08-25}}</ref> ნეიმარის აგენტი, უაგნერ რიბეირო აცხადებდა, რომ ნეიმარის კარიერა სხვაგან უნდა გაგრძელებულიყო. [[ფაილი:Cafú, Ganso e Neymar.jpg|300პქ|მარცხნივ|მინიატიურა|[[კაფუ]], [[განსო]] და ნეიმარი]] {{ციტატის დაწყება}} მას სურს გახდეს მსოფლიოს საუკეთესო ფეხბურთელი. ბრაზილიის ჩემპიონატში თამაშისას კი ამის შანსი ნულს უტოლდება.<ref name="chelseachase"/> _{''უაგნერ რიბეირო '' (ნეიმარის აგენტი)} </small> {{ციტატის დასრულება}} ერთი წლის შემდეგ, [[Daily Telegraph|„დეილი ტელეგრაფთან”]] ინტერვიუში, ნეიმარმა აღნიშნა: {{ციტატის დაწყება}} მიუხედავად იმისა, რომ ძალიან ბედნიერი ვარ ჩელსის მხრიდან, ჩემს მიმართ გამოჩენილი ინტერესით და ჩემი ოცნებაც სწორედ ევროპაში თამაშია, ვთვლი რომ ამ ეტაპზე ბრაზილიაში დარჩენა სწორი გადაწყვეტილება იყო.<ref>[http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/ ნეიმარი ხაზს უსვამს, რომ მას ჩელსიში თამაში სურს] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830151005/http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/ |date=2011-08-30 }} caughtoffside</ref> {{ციტატის დასრულება}} მიუხედავად იმისა, რომ ნეიმარისთვის [[2010]] წლის სეზონიც, როგორც წინა ორი, წარმატებული გამოდგა და სეზონის ბოლოს ფეხბურთელს ჩატარებულ 60 მატჩში 42 გატანილი გოლი მოუგროვდა, პრობლემებმა მაინც თავი იჩინა. პრობლემას ნეიმარის ხასიათიდან გამომდინარეობდა. [[2010]] წლის [[15 სექტემბერი|15 სექტემბერს]], [[ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი (სერია A)|ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატში]], გუანიენსესთან შეხვედრაში, სანტოსის მწვრთნელმა, [[დორივალ ჟუნიორი|დორივალ ჟუნიორმა]] ნეიმარს, მისივე გამომუშავებული [[პენალტი (ფეხბურთი)|პენალტის]] დარტყმის საშუალება არ მისცა. მწვრთნელის გადაწყვეტილება ნეიმარის მიერ ბრაზილიის თასის ფინალში აცილებული პენალტით იყო განპირობებული. ნეიმარის რეაქცია ძალიან უხეში იყო. ახალგაზრდა ბრაზილიელმა მწვრთნელსა და გუნდის კაპიტანს, [[ედუ დრაკენა]]ს შეურაცხყოფა მიაყენა. მოგვიანებით, ნეიმარმა საჯაროდ კი მოიხადა ბოდიში, მაგრამ ჟუნიორმა მისი დასჯა მაინც გადაწყვიტა და „კორინთიანსთან” გასამართი მატჩის განაცხადს მიღმა დატოვა. შემდეგ, „სანტოსის” მწვრთნელმა გადაწყვეტილება შეიცვალა და ნეიმარს, კლუბის სასარგებლოდ, ჯარიმის გადახდა დააკისრა, მაგრამ ბოლოს თავდაპირველ სასჯელს დაუბრუნდა და გუნდის მე-11 ნომერი განაცხადიდან კვლავ ამოაგდო, რასაც კლუბის ხელმძღვანელობის უკმაყოფილება და ჟუნიორის თანამდებობიდან გათავისუფლება მოჰყვა.<ref name="Back Page" /> [[2010]] წლის [[30 დეკემბერი|30 დეკემბერს]], [[სამხრეთ ამერიკის საუკეთესო ფეხბურთელი 2010|სამხრეთ ამერიკის 2010 წლის საუკეთესო ფეხბურთელის]] დაჯილდოებაზე, ნეიმარმა მესამე ადგილი დაიკავა. მას [[ანდრეს დ'ალესანდრო]]მ და [[ხუან სებასტიან ვერონი|ხუან სებასტიან ვერონმა]] აჯობა. ==== 2011 წლის სეზონი ==== [[ფაილი:Neymar Junior the Future of Brazil 2.jpg|მარჯვნივ|thumb|ნეიმარი და მისი გუნდი სანტოსი, [[ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი|ფიფა-ს 2011 წლის მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატის ფინალში]] [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|ბარსელონა]]ს წინააღმდეგ]] ნეიმარმა სანტოსის რიგებში [[ლიბერტადორესის თასი|2011 წლის ლიბერტადორესის თასზე]] ექვსი გოლი გაიტანა, ტურნირის ბომბარდირთა დავაში მესამე ადგილი დაიკავა, მას გამარჯვებულმა [[რობერტო ნანი]]მ ერთი გოლით გაუსწრო.<ref>{{cite web|author=EndPlay |url=http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats |title=Estadísticas Copa Santander Libertadores – Información de equipos al instante – Fox Deportes |publisher=Msn.foxsports.com |date= |accessdate=2013-03-12}}</ref>. ტურნირის ჯგუფური ეტაპი სანტოსმა მეორე ადგილზე დაასრულა და მერვედფინალში გავიდა, სადაც [[ამერიკა (მექსიკის საფეხბურთო კლუბი)|ს.კ. ამერიკა]] დაამარცხა (1-0, 0-0). მეოთხედფინალში [[ონსე კალდასი]]ს დამარცხების შემდეგ, სანტოსი ნახევარფინალში გავიდა, სადაც [[სერო პორტენო]]ს შეხვდა და ორი მატჩის საერთო ანგარიშით 4–3 დაამარცხა.<ref>{{Cite web |url=http://df1.conmebol.com/libertadores/fichas/ficha102833.html |title=Ficha del partido |accessdate=2014-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110909145558/http://df1.conmebol.com/libertadores/fichas/ficha102833.html |archivedate=2011-09-09 }}</ref> ორმატჩიან საფინალო დაპირისპირებაში სანტოსს მეტოქედ [[პარაგვაი|პარუგვაული]] [[პენიაროლი]] მოევლინა. [[მონტევიდეო]]ში ჩატარებული პირველი მატჩი 0–0 დასრულდა.<ref>{{Cite web |url=http://df1.conmebol.com/libertadores/fichas/ficha102835.html |title=Ficha del partido |accessdate=2014-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110910043725/http://df1.conmebol.com/libertadores/fichas/ficha102835.html |archivedate=2011-09-10 }}</ref> მეორე მატჩი სანტოსმა საკუთარ არენაზე, [[პაკაემბუ (სტადიონი)|პაკაემბუზე]], 40 200 მაყურებლის წინაშე ჩაატარა. შეხვედრის 46-ე წუთზე ანგარიში ნეიმარის გოლით გაიხსნა. სანტოსმა ანგარიშით 2–1 გაიმარჯვა და ნეიმარი მატჩის საუკეთესო ფეხბურთელად აღიარეს.<ref>{{Cite web |url=http://df1.conmebol.com/libertadores/fichas/ficha102836.html |title=Ficha del partido |accessdate=2014-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110909073827/http://df1.conmebol.com/libertadores/fichas/ficha102836.html |archivedate=2011-09-09 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report |title=სანტოსმა საკუთარ არენაზე კოპა ლიბერტადორესის გვირგვინი დაიდგა |publisher=Goal.com |date= |accessdate=2013-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121015121802/http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report |archivedate=2012-10-15 }}</ref> სანტოსმა, [[1963]] წლის შემდეგ, (მაშინ [[პელე]] თამაშობდა სანტოსში) პირველად მოიგო [[ლიბერტადორესის თასი]].<ref>http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html</ref><ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/6695349/neymar-helps-brazil-santos-wins-copa-libertadores |title=სანტოსს ლიბერტადორესის თასის მოგებაში ნეიმარი დაეხმარა|publisher=Espn.go.com |date=23 ივნისი, 2011 |accessdate=2013-03-12}}</ref> [[2011]] წლის [[სექტემბერი|სექტემბერში]] სანტოსის პრეზიდენტი, ლუის რიბეირო კლუბის ხელმძღვანელობასთან ურთიერთობის გარეშე ფეხბურთელთან მოლაპარაკების გამო, [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|რეალ მადრიდს]] [[ფიფა]]ში სარჩელის შეტანით დაემუქრა . <ref>{{cite news|title=Santos president warns Real Madrid over Neymar deal|url=http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|work=Mirror Football|date=15 სექტემბერი, 2011|accessdate=8 დეკემბერი, 2011}}</ref> [[2011]] წლის [[9 ნოემბერი|9 ნოემბერს]], ნეიმარი და სანტოსი შეთანხმდნენ, რომ ფეხბურთელი კლუბში დარჩებოდა [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2014|მსოფლიოს 2014 წლის საფეხბურთო ჩემპიონატის]] დასრულებამდე. გავრცელებული ინფორმაციით, ევროპული კლუბებისთვის ნეიმარის კონტრაქტის გამოსასყიდი თანხა 50%-ით გაიზარდა.<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901 |title=ნეიმარმა სანტოსთან ახალი კონტრაქტი გააფორმა – ESPN Soccernet |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=9 ნოემბერი, 2011 |accessdate=2013-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120112093828/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901 |archivedate=2012-01-12 }}</ref> [[2011]] წლის 14 ნოემბერს, [[ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი|2011 წლის ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატის]] ნახევარფინალში [[ტოიოტა (ქალაქი)|ქალაქ ტოიოტაში]], [[ტოიოტა (სტადიონი)|სტადიონზე „ტოიოტა”]], ნეიმარის გოლი დაეხმარა სანტოსს [[კაშივა რეისოლი|კაშივა რეისოლის]] ანგარიშით 3–1 დამარცხებაში, თუმცა ტურნირის ფინალში, [[2011]] წლის [[18 დეკემბერი|18 დეკემბერს]] ბრაზილიური კლუბი ესპანურ [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|ბარსელონასთან]] 4–0 განადგურდა.<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334214&cc=5901 |title=მიმოხილვა: კაშივა რეისოლი VS სანტოსი – ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი – ESPN Soccernet |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=14 დეკემბერი, 2011 |accessdate=2013-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html |archivedate=2015-06-11 }}</ref> ნეიმარს [[2011]] წელს, [[ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი (სერია A)|ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატში]] [[ფლამენგო (საფეხბურთო კლუბი)|ფლამენგოსთან]], ანგარიშით 5-4, წაგებულ მატჩში გატანილი ბრწყინვალე გოლის გამო, [[ფიფა-ს ფერენც პუშკაშის ჯილდო]] მიენიჭა. [[2011]] წლის [[31 დეკემბერი|31 დეკემბერს]], ნეიმარმა [[სამხრეთ ამერიკის საუკეთესო ფეხბურთელი 2011|სამხრეთ ამერიკის კონტინენტის 2011 წლის საუკეთესო ფეხბურთელის ტიტული]] მოიგო. ==== 2012 წლის სეზონი ==== [[2012]] წლის [[5 თებერვალი|5 თებერვალს]], როცა ნეიმარი 20 წლის გახდა, მან პროფესიულ კარიერაში მე-100 გოლი, [[პალმეირასი|პალმეირასის]] წინააღმდეგ მატჩში გაიტანა.<ref>{{cite news|title=ნეიმარს მეასე გოლი გააქვს|url=http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|accessdate=3 მარტი, 2012|newspaper=Yahoo! სპორტი|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120213120203/http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|archivedate=2012-02-13}}</ref><ref>{{cite news|title=ნეიმარმა ბრაზილიაში კარიერის მე-100 გოლი გაიტანა|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|accessdate=3 მარტი, 2012|newspaper=Sports Illustrated|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120420234538/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|archivedate=2012-04-20}}</ref> [[25 თებერვალი|25 თებერვალს]] [[პონტე-პრეტა]]ს წინააღმდეგ 6-1 მოგებულ მატჩში, ნეიმარმა ორი საგოლე გადაცემა გააკეთა და ორი გოლი გაიტანა, მათ შორის ერთი 22 მეტრი მანძილიდან.<ref>{{cite news|title=სანტოსი 6 – 1 პონტე-პრეტა|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336661&cc=3888|accessdate=25 თებერვალი, 2012|newspaper=ESPN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archivedate=2015-06-11}}</ref> [[7 მარტი|7 მარტს]], ინტერნასიონალთან 3-1 მოგებულ, [[ლიბერტადორესის თასი|ლიბერტადორესის თასის]] ჯგუფური ეტაპის მატჩში ნეიმარმა ჰეთ-თრიკი შეასრულა.<ref>{{cite news|title=ნეიმარის სამი გოლი და სანტოსის მოგება|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|accessdate=8 მარტი, 2012|newspaper=FIFA.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120514051426/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|archivedate=2012-05-14}}</ref>[[29 მარტი|29 მარტს]] ნეიმარმა [[გუარატინგეტა]]ს გაუტანა,<ref>{{cite news|title=სანტოსი 5 – 0 გუატარინგეტა|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336720&cc=3888|accessdate=29 მარტი, 2012|newspaper=ESPN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archivedate=2015-06-11}}</ref> ხოლო [[29 აპრილი|29 აპრილს]] [[სან-პაულუ (საფეხბურთო კლუბი)|სან-პაულუს]] წინააღმდეგ მატჩში, კვლავ ჰეთ-თრიკი შეასრულა.<ref>{{cite news|title=სან-პაულუ 1 – 3 სანტოსი|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=341105&cc=3888|accessdate=29 აპრილი, 2012|newspaper=ESPN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archivedate=2015-06-11}}</ref> ლიგა პაულისტას 2012 წლის პირველ ფინალურ შეხვედრაში ნეიმარმა დუბლი შეასრულა,<ref>{{cite news|title=გუარანი 0 – 3 სანტოსი|url=http://espnfc.com/en/gamecast/336762/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=5 მაისი, 2012|newspaper=ESPN}}</ref> ასევე ორი გოლი გაიტანა მან მეორე ფინალურ შეხვედრაში<ref>{{cite news|title=სანტოსი 4 – 2 გუარანი|url=http://espnfc.com/en/gamecast/336763/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=13 მაისი, 2012|newspaper=ESPN}}</ref> და სანტოსმაც გუარანი საერთო ანგარიშით 7–2 დაამარცხა. ნეიმარმა 2012 წლის ლიგა პაულისტა 20 გატანილი გოლითა და ტურნირის საუკეთესო ფეხბურთელისა და საუკეთესო თავდამსხმელის ტიტულებით დაასრულა, სანტოსთან ერთად კი ის ტურნირის გამარჯვებული გახდა. ნეიმარი 8 გატანილი გოლით მათიას ალუსტისასთან ერთად [[ლიბერტადორესის თასი]]ს ბომბარდირი გახდა, ხოლო სანტოსი ტურნირის გამარჯვებულთან, „კორინთიანსთან“ ნახევარფინალში დამარცხდა. [[ფაილი:Neymar Apr 2013.jpg|მინიატიურა|მარცხნივ|ნეიმარი. [[აპრილი]], [[2013]]]] [[25 აგვისტო]]ს ნეიმარმა პალმეირასს გაუტანა.<ref>{{cite news|title=პალმეირასი 1 – 2 სანტოსი|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341402/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=25 აგვისტო, 2012|newspaper=ESPN}}</ref> [[3 ნოემბერი|3 ნოემბერს]], [[ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი (სერია A)|ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი]] [[კრუზეირო (საფეხბურთო კლუბი)|კრუზეიროს]] წინააღმდეგ გასვლით მატჩში ნეიმარმა სამი გოლი გაიტანა და ფელიპე ანდერსონს საგოლე გადაცემაც გაუკეთა და სანტოსმაც მეტოქეს ანგარიშით 4-0 მოუგო.<ref>{{cite news|title=კრუზეირო 0 – 4 სანტოსი |url=http://espnfc.com/en/gamecast/341555/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=3/11/2012 |newspaper=ESPN}}</ref> ნეიმარი გახდა [[სამხრეთ ამერიკის რეკოპა 2012|2012 წლის რეკოპას]] საუკეთესო ფეხბურთელი, მან მეორე შეხვედრაში გოლიც გაიტანა. ტიტული სანტოსმა მოიგო. ნეიმარმა [[ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი (სერია A)|ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი]] 14 გატანილი გოლითა და საუკეთესო თავდამსხმელის ტიტულით დაასრულა. იმავე სეზონში ნეიმარმა [[ბრაზილიის ოქროს ბურთი]], არტურ ფრიდენრაიხის ჯილდო და არმანდო ნოგეირას ალაფი მოიგო. ის წარადგინეს [[ფიფა-ს ფერენც პუშკაშის ჯილდო]]ზე, თუმცა ბრაზილიელი მესამე ადგილზე გავიდა და გამარჯვებულ [[მიროსლავ სტოხი|მიროსლავ სტოხს]] წინააღმდეგობა ვერ გაუწია. ნეიმარი [[სამხრეთ ამერიკის საუკეთესო ფეხბურთელი 2012|სამხრეთ ამერიკის 2012 წლის საუკეთესო ფეხბურთელი]] გახდა. გავრცელებული ინფორმაციით, მაშინ სანტოსსა და [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|საფეხბურთო კლუბ ბარსელონას]] შორის მოლაპარაკებებმა საბოლოო ეტაპს მიაღწია, თუმცა ნეიმარმა ერთ-ერთ ინტერვიუში, ეს ყველაფერი უარყო და აღნიშნა, რომ არც ბარსელონასთან და არც სხვა კლუბებთან არანაირი შეთანხმება ყოფილა.<ref>{{cite news|title=ნეიმარი ბარსელონასთან შეთანხმება უარყო|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2261744/Neymar-boost-Chelsea-City-Brazilian-dismisses-pre-existing-Barcelona-deal.html#ixzz2Hwuy8ORI|accessdate=13 იანვარი, 2013|newspaper=Daily Mail}}</ref> ==== 2013 წლის სეზონი ==== [[19 იანვარი|19 იანვარს]] [[2013 წლის ლიგა პაულისტა]]ს გახსნით მატჩში ნეიმარმა ორი გოლი გაიტანა და სანტოსმა ანგარიშით 3–1 [[სან-ბერნარდუ (საფეხბურთო კლუბი)|ს.კ. სან-ბერნარდუ]] დაამარცხა.<ref>{{cite news|title=სან-ბერნარდუ 1–3 სანტოსი|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360577&cc=3888|accessdate=19 იანვარი, 2013|newspaper=ESPN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archivedate=2015-06-11}}</ref> ოთხი დღის შემდეგ, [[23 იანვარი|23 იანვარს]], ნეიმარმა კვლავ გაიტანა [[ბოტაფოგო (რიბეირან-პრეტუს საფეხბურთო კლუბი)|ბოტაფოგოსთან (რპ)]] ანგარიშით 3–0 მოგებულ მატჩში.<ref>{{cite news|title=ს.კ. სანტოსი 3–0 ბოტაფოგო (რპ)|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360588&cc=3888|accessdate=23 იანვარი, 2013|newspaper=ESPN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archivedate=2015-06-11}}</ref> [[3 თებერვალი|3 თებერვალს]] [[ლიგა პაულისტა 2013|ლიგა პაულისტაზე]] [[სან-პაულუ (საფეხბურთო კლუბი)|სან-პაულუს]] წინააღმდეგ მატჩში, რომელიც სანტოსმა ანგარიშით 3–1 მოიგო, ნეიმარმა გოლიც გაიტანა და ორი საგოლე გადაცემაც შეასრულა.<ref>{{cite news|title=ს.კ. სანტოსი 3–1 სან-პაულუ|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360619&cc=3888|accessdate=3 თებერვალი, 2013|newspaper=ESPN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archivedate=2015-06-11}}</ref>[[2013]] წლის [[18 მარტი|18 მარტს]], ნეიმარმა განაცხადა, რომ ოცნებობდა ევროპაში, ისეთ დიდ კლუბებში თამაშზე, როგორიცაა [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|ბარსელონა]], [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|რეალ მადრიდი]] და [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|ს.კ. ჩელსი]]. თუმცა მან იქვე განაცხადა, რომ არ არსებობს არავითარი სპეკულაციები იმის შესახებ თუ როდის წავა ის სანტოსიდან. „მაშინ დავტოვებ სანტოსს, როცა მომესურვება”, — განაცხადა ფეხბურთელმა<ref>{{cite news|title=ნეიმარმა „ჩელსისკენ” ნაბიჯი გადადგა|url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|accessdate=18 მარტი, 2013|newspaper=ESPN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141202203744/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|archivedate=2014-12-02}}</ref> [[2013]] წლის [[13 აპრილი|13 აპრილს]], წინააღმდეგ მატჩში, ლიგა პაულისტაზე „სანტოსი” [[უნიაო ბარბარენსე]]ს შეხვდა და ანგარიშით 4-0 დაამარცხა, ოთხივე გოლი ნეიმარმა გაიტანა.<ref>{{cite web|title=ნეიმარმა უნიაო ბარბარენსეს 4 გოლი გაუტანა|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/04/neymar-scores-4-goals-santos-uniao-barbarense.html |publisher=inside World Soccer |date=14 აპრილი, 2013}}</ref> [[25 აპრილი|25 აპრილს]] მისმა აგენტმა და მამამ განაცხადეს, რომ ნეიმარი ევროპაში [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2014|2014 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატამდე]] გადავა სათამაშოდ.<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/news/story/_/id/1424891/neymar-europe-world-cup?cc=3436 |title=ნეიმარი და სანტოსი|publisher=Espnfc.com |date=2013-04-25 |accessdate=2013-06-30}}</ref> [[2013]] წლის [[26 მაისი|26 მაისს]], ნეიმარმა [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|სანტოსის]] მაისურით ბოლო მატჩი [[ფლამენგო (საფეხბურთო კლუბი)|ფლამენგოს]] წინააღმდეგ ჩაატარა. შეხვედრა არა სანტოსში, არამედ [[ბრაზილია|ბრაზილიის]] [[დედაქალაქი|დედაქალაქ]] [[ბრაზილია (ქალაქი)|ბრაზილიაში]], [[გარინჩა]]ს სახელობის ეროვნულ სტადიონზე გაიმართა. მატჩში ნეიმარმა გოლი ვერ გაიტანა და სანტოსმაც ვერ მოიგო. ნეიმარი ქომაგებს გოლის გარეშე, მაგრამ თვალცრემლიანი გამოემშვიდობა. ნეიმარმა [[ბრაზილიის ჰიმნი|ბრაზილიის ჰიმნზე]] იტირა.<ref>{{cite web|title=ნეიმარის ემოციური დამშვიდობება|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-sheds-tears-in-emotional-last-match-with-santos.html |work=inside World Soccer |date=27 მაისი, 2013}}</ref> ===ბარსელონა=== [[ფაილი:Neymar Barcelona presentation 1.jpg|thumb|right|ნეიმარის წარდგენა „ბარსელონაში”, [[კამპ ნოუ]]ზე, [[2013]].]] [[2013]] წლი [[24 მაისი|24 მაისს]] „სანტოსის” მესვეურებმა განაცხადეს, რომ მიიღეს ორი შემოთავაზება ნეიმარის ტრანსფერთან დაკავშირებით. „Marca”-ს ინფორმაციით, ეს კლუბები „რეალი” და „ბარსელონა” იყვნენ. საბოლოო არჩევანი ნეიმარს უნდა გაეკეთებინა. <ref>{{cite web |title=Santos FC recebe duas propostas por Neymar Jr. e Comitê de Gestão decide negociar o atleta |url=http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp |publisher=Santos Futebol Clube |date=24 მაისი, 2013 |language=პორტუგალიური |accessdate=2014-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928213933/http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp |archivedate=2013-09-28 }}</ref> მომდევნო დღეს მიღებული გადაწყვეტილება 21 წლის ფეხბურთელმა სოციალური ქსელების მეშვეობით თავად გაავრცელა. ნეიმარმა განაცხადა, რომ [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|ბარსელონასთან]] კონტრაქტს რამდენიმე დღეში მოაწერდა, ხოლო უშუალოდ კლუბს [[ფიფა-ს კონფედერაციის თასი 2013|ფიფა-ს 2013 წლის კონფედერაციის თასის]] შემდეგ შუერთდებოდა. ფინანსურ მხარეებს კლუბები არ ახმაურებდნენ, მაგრამ ესპანურმა გამოცემა Marca-მ საკუთარ წყაროზე დაყრდნობით დაწერა, რომ ტრასფერის ღირებულება 50 მილიონი ევრო, ხოლო ნეიმარის ყოველწლიური ანაზღაურება 7 მილიონი ევრო იქნებოდა. აღსანიშნავია, რომ მადრიდის „რეალი” ნეიმარს და მის კლუბს უკეთეს ფინანსურ პირობებს სთავაზობდა, მაგრამ თავად ფეხბურთელმა განაცხადა, რომ „ბარსელონაში” თამაშზე ოცნებობს. „ბარსელონას” ოფიციალური საიტის ცნობით, კონტრაქტი ხუთ წელიწადზე იქნება გათვლილი.<ref>{{cite news |url=https://www.foxnews.com/sports/brazilian-forward-neymar-says-he-is-joining-barcelona-will-sign-the-contract-on-monday |title=Brazilian forward Neymar says he is joining Barcelona, will sign the contract on Monday |date=25 მაისი, 2013 |agency=Associated Press |accessdate=30 აგვისტო, 2021}} </ref><ref>{{cite news|url=http://worldsport.ge/ge/page/neimarma-barselona-airchia|title=ნეიმარმა „ბარსელონა” აირჩია|date=26 მაისი, 2013|agency=მსოფლიო სპორტი|accessdate=2013-05-26}}</ref> [[2013]] წლის [[3 ივნისი|3 ივნისს]], ნეიმარმა სამედიცინო შემოწმების გავლის შემდეგ „ბარსელონასთან” კონტრაქტი [[2018]] წლის [[ივნისი|ივნისამდე]] გააფორმა.<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/transfer-news/barcelona-transfer-news-neymar-unveiled-1929711|title=ბრაზილიელ ნეიმარმა „ბარსელონასთან” 5 წლიანი კონტრაქტი გააფორმა|date=3 ივნისი, 2013|work=Mirror Online}}</ref> ნეიმარი ესპანურმა კლუბმა გუნდის გულშემატკივრებს [[კამპ ნოუ]]ზე წარუდგინა. პრეზენტაციას 56 500 გულშემატკივარი დაესწრო, რაც სარეკორდო რიცხვი იყო<ref>http://uk.eurosport.yahoo.com/news/liga-neymar-presentation-draws-56-500-fans-081003011.html</ref> კლუბის ვიცე-პრეზიდენტი ჟოსეპ მარია ბართლომეუმ განცხადები „ბარსელონას” ტრანსფერი €57 მილიონი ევრო დაუჯდა (მსოფლიო საფეხბურთო ისტორიაში ეს ტრანსფერი ყველაზე ძვირადღირებულთა სიაში მეათეა), ხოლო კატალონიური კლუბიდან ნეიმარის ყიდვის მსურველ კლუბს €190 მილიონი ევროს გადახდა მოუწევს.<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1959194.html|date=3 ივნისი, 2013|publisher=UEFA.com|title=ნეიმარი აღფრთოვანებულია „ბარსელონაში” გადასვლით}}</ref> მიუხედავად ამისა, იყო საშიშროება, რომ ნეიმარის ფიზიკური კონდიციები ევროპული ფეხბურთის მოთხოვნებს ვერ აკმაყოფილებდა და ფეხბურთელს ამის გამოსასწორებლად დიდი დრო დასჭირდებოდ.<ref>{{cite web|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/neymar-told-to-gain-weight.html |title=ნეიმარი თავისი კონდიციების შესახებ|work=inside World Soccer |date=20 ივნისი, 2013 |accessdate=22 ივნისი, 2013}}</ref> ====გამოძიება ტრანსფერის შესახებ==== მადრიდულის პრესის ცნობით, „ბარსელონას” ნეიმარის ტრანსფერი 95 მილიონი ევრო, გავრცელებულ ინფორმაციაზე გაცილებით მეტი დაუჯდა. ამ თანხიდან, ახალგაზრდა ბრაზილიელი ვარსკვლავის მშობლიურმა კლუბმა „სანტოსმა” მხოლოდ 17 მილიონი მიიღო. 40 მილიონი ნეიმარის მამის კუთვნილებაში მყოფი კომპანიის „N&N”-ის ანგარიშზე ჩაირიცხა. მანვე რვანახევარი მილიონი საკომისიო მიიღო. 8 მილიონამდე დაჯდა „სანტოსის” კიდევ სამი ახალგაზრდა ფეხბურთელის უპირატესი შესყიდვის უფლება. 2,5 მილიონი კი სხვადასხვა აგენტმა აიღო. ამ საკითხზე ესპანეთის პროკურატურამ გამოძიება დაიწყო<ref name="Staatsanwaltschaft untersucht Transfer von Neymar">{{cite news|title=Staatsanwaltschaft untersucht Transfer von Neymar|url=http://www.welt.de/sport/fussball/internationale-ligen/article123762443/Staatsanwaltschaft-untersucht-Transfer-von-Neymar.html|accessdate=10 იანვარი, 2014|newspaper=Die Welt|date=10 იანვარი, 2014|language=გერმანული}}</ref><ref>{{cite news |url= https://fortuna.ge/fortuna/post/neimars-prokuratura-taghlitobashi-adanashaulebs |date= 9 იანვარი, 2016 |publisher= fortuna.ge |title= ნეიმარს პროკურატურა თაღლითობაში ადანაშაულებს}} </ref> „ბარსელონას” პრეზიდენტმა [[სანდრო როსელი]]მ ეს ინფორმაცია უარყო<ref name="Staatsanwaltschaft untersucht Transfer von Neymar"/> ====2013–14 წლების სეზონი==== [[2013]] წლის [[30 ივლისი|30 ივლისს]], „ბარსელონამ” [[ლეხია გდანსკი (საფეხბურთო კლუბი)|გდანსკის ლეხიასთან]] ამხანაგური მატჩი ფრედ. 2–2 დაასრულა; ამ მატჩში შედგა ნეიმარის არაოფიციალური დებიუტი, ბრაზილიელი თამაშში სათადარიგო სკამიდან ჩაერთო.<ref>http://uk.eurosport.yahoo.com/news/football-substitute-neymar-denied-victory-barcelona-debut-212443344.html</ref> [[7 აგვისტო]]ს, [[ტაილანდის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ტაილანდის საფეხბურთო ნაკრების]] წინააღმდეგ ამხანაგურ შეხვედრაში ნეიმარმა პირველი გოლი გაიტანა. ეს მატჩი [[ბანგკოკი|ბანგკოკში]] გაიმართა და „ბარსამ” ანგარიშით 7–1 გაიმარჯვა.<ref>{{cite web|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/08/neymar-first-goal-barcelona-7-thailand-1.html |title=ნეიმარმა ბარსელონას ფერებში პირველი გოლი გაიტანა|work=inside World Soccer |date=8 აგვისტო, 2013}}</ref> „ბარსელონას” რიგებში ნეიმარის ოფიციალური დებიუტი [[2013]] წლის [[18 აგვისტო]]ს, [[ესპანეთის ლა ლიგა|ესპანეთის ჩემპიონატში]], [[ლევანტე (საფეხბურთო კლუბი)|ლევანტე]] მატჩში შედგა. ნეიმარი მოედანზე 63-ე წუთზე, [[ალექსის სანჩესი]]ს ნაცვლად გამოჩნდა. შეხვედრა „ბარსამ” ანგარიშით 7–0 მოიგო.<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/18/barcelona-levante-messi-goals_n_3776882.html|title=Barcelona Routs Levante 7-0: მესიმ ორი გოლი და ნეიმარის დებიუტი|date=18 აგვისტო, 2013|work=Huffington Post}}</ref> [[21 აგვისტო]]ს ბრაზილიელმა ოფიციალურ დონეზე „ბარსელონას” რიგებში, [[ესპანეთის საფეხბურთო სუპერთასი 2013|2013 წლის]] [[ესპანეთის საფეხბურთო სუპერთასზე]] [[ატლეტიკო მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|ატლეტიკო მადრიდთან]] შეხვედრაში პირველი გოლი გაიტანა.<ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/football/2013/aug/22/neymar-david-villa-barcelona-atletico-madrid|title=Neymar cancels out David Villa as Barcelona held by Atlético Madrid|date=21 აგვისტო, 2013|work=The Guardian}}</ref> ფეხბურთელის დებიუტი [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე შედგა [[18 სექტემბერი|18 სექტემბერს]] [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|აიაქსის]] წინააღმდეგ ანგარიშით 4-0 მოგებულ შეხვედრაში, რომელშიც ნეიმარ და სილვამ [[ხერარდ პიკე]]ს საგოლე გადაცემაც გაუკეთა.<ref>{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|title=მესის ჰეთ-ტრიკი აიაქსის წინააღმდეგ|date=18 სექტემბერი, 2013|accessdate=27 ოქტომბერი,|work=France 24|archiveurl=https://archive.today/20131027100443/http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|archivedate=2013-10-27}}</ref> ნეიმარმა [[ესპანეთის ლა ლიგა]]ში სადებიუტო გოლი [[24 სექტემბერი|24 სექტემბერს]], [[კამპ ნოუ]]ზე [[რეალ სოსიედადი (საფეხბურთო კლუბი)|რეალ სოსიედადის]] წინააღმდეგ ანგარიშით 4-0 მოგებულ მატჩში, მე-5 წუთზე შეძლო..<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2013/09/24/sport/football/barceona-sociedad-liga-football/|title=მესი და ნეიმარი რეალ სოსიედადის წინააღმდეგ|date=24 სექტემბერი, 2013|accessdate=27 ოქტომბერი, 2013|work=CNN}}</ref> [[2013]] წლის [[26 ოქტომბერი]], ნეიმარმა თავის სადებიუტო [[ელ კლასიკო]]ზე, [[კამპ ნოუ]]ზე [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|რეალ მადრიდს]] გოლი გაუტანა. „ბარსამ” ანგარიშით 2-1 გაიმარჯვა.<ref name="clasico"/> იმავე მატჩში მან საგოლე გადაცემა [[ალექსის სანჩესი|ალექსის სანჩესსაც]] გაუკეთა.<ref name=clasico>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24603052|title=ბარსელონა 2-1 რეალ მადრიდი|work=BBC}}</ref> ნეიმარმა [[2013]] წლის [[11 დეკემბერი|11 დეკემბერს]], ჩემპიონთა ლიგაზე, [[სელტიკი (საფეხბურთო კლუბი)|სელტიკის]] წინააღმდეგ 6-1 მოგებულ მატჩში ჰეტ-ტრიკი შეასრულა.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/25303700|title=ბარსელონა 6-1 სელტიკი|date=21 დეკემბერი, 2013|work=BBC}}</ref> ====2014–15 წლების სეზონი==== [[ფაილი:Neymar (cropped).jpg|200px|მინი|ნეიმარი ვილიარეალის წინააღმდეგ ]] [[2014]] წლის [[13 სექტემბერი|13 სექტემბერს]], შეცვლაზე შემოსულმა ნეიმარმა გაიტანა თავისი პირველი ორი გოლი 2014–15 სეზონში, შედეგად ბარსელონამ [[ატლეტიკ ბილბაო (საფეხბურთო კლუბი)| ატლეტიკ ბილბაო]] დააამარცხა 2-0. [[27 სექტემბერი|27 სექტემბერს]] [[გრანადა (საფეხბურთო კლუბი)|გრანადა]] ბარსელონამ 6-0 დაამარცხა სადაც ნეიმარმა ჰეთ-თრიკი შეასრულა,<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/29311918 Barcelona 6-0 Granada CF]</ref> ხოლო მომდევნო სამი მატიდან სამივეში გოლი გაიტანა. [[2015]] წლის [[24 იანვარი|24 იანვარს]], ბარსელონამ [[ელჩე (საფეხბურთო კლუბი)|ელჩე]] 6-0 დაამარაცხა, სადაც ნეიმარმა 2 გოლი გიატანა და 2 ასისტიც შეასრულა.<ref>[https://www.theguardian.com/football/2015/jan/24/elche-barcelona-la-liga-match-report https://www.theguardian.com/football/2015/jan/24/elche-barcelona-la-liga-match-report]</ref> [[28 იანვარი|28 იანვარს]] [[კოპა დელ რეი]]ს მეოთხედფინალში [[ატლეტიკო მადრიდი|ატლეტიკოს]] წინააღმდეგ სეზონში მე-20-ე გოლი გაიტანა.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/11375834/Atletico-Madrid-2-Barcelona-3-match-report-Neymar-double-sees-of-nine-man-Atletico-in-Copa-del-Rey.html Atletico Madrid 2 Barcelona 3, match report: Neymar double sees of nine-man Atletico in Copa del Rey]</ref> [[4 მარტი|4 მარტს]], კოპა დელ რეის ნახევარფინალში [[ვილიარეალი (საფეხბურთო კლუბი)|ვილიარეალი]]ს წინააღმდეგ დუბლი შეასრულა, ეს მატჩი ბარსელონამ 3-1 მოიგო და ისტორიაში 37-ედ გავიდა [[ესპანეთის თასი]]ს ფინალში.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/31721178 Villarreal 1-3 Barcelona (2-6 agg)]</ref> 21 აპრილს, [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა|ჩემპიონთა ლიგი]]ს მეოთხედფინალში [[პარი სენ-ჟერმენი]]ს წინააღმდეგ სეზონში 30-ე გოლი გაიტანა.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/32380834 Barcelona 2-0 Paris St-Germain (agg 5-1)]</ref> [[მაისი|მაისში]], ჩემპიონთა ლიგის ნახევარფინალში [[მიუნხენის ბაიერნი]]ს წინააღმდეგ მატჩის ბოლო გოლი გაიტანა.<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0221-0e909116af7b-fe3ef95b6374-1000--messi-double-puts-barca-in-control-against-bayern/ Messi double puts Barça in control against Bayern]</ref> ერთი კვირის შემდეგ, [[ალიანც არენა]]ზე [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|ბარსელონას]] რიგებში 2 გოლი გაიტანა, რითაც გუნდი ჩემპიონთა ლიგის ფინალში გაიყვანა(მატჩი დამთავრდა ანგირიშით, 3-2 ბაიერნის სასარგებლოდ).<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/32683310 Bayern Munich 3-2 Barcelona (agg 3-5)]</ref> ბარსელონამ [[რეალ სოსიედადი (საფეხბურთო კლუბი)|რეალ სოსიედადი]] 2-0 დაამარცხა, სადაც პირველი გოლი ნეიმარმა გაიტანა. [[17 მაისი|17 მაისს]], [[ატლეტიკო მადრიდი|ატლეტიკო მადრიდთა]]ნ 1-0 გამარჯვების შემდეგ ბარსელონამ [[ლა ლიგა|ლა ლიგი]]ს ტიტული ოფიციალურად გაინაღდა. [[30 მაისი|30 მაისს]], ბარსელონამ [[ატლეტიკ ბილბაო (საფეხბურთო კლუბი)|ატლეტიკ ბილბაო]], კოპა დელ რეის ფინალში 3-1 დაამარცხა, სადაც ნეიმარმა მეორე გოლი გაიტანა.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/32938036 Athletic Bilbao 1-3 Barcelona]</ref> როდესაც ბარსელონა იგებდა თამაშს ნეიმარმა ბოლო წუთებზე ბურთით ტექნიკური მოძრაობები შეასრულა, რასაც [[ანდონი ირაოლა|ანდონ ირაოლა]]მ არასპორტული საქციელი უწოდა. ბარსელონას იმჟამინდელმა წვრთნელმა, [[ლუის ენრიკე]]მ ნეიმარი დაიცვა და თქვა, რომ ეს [[ბრაზილია]]ში სრულიად მისაღები საქციელია.<ref>[https://www.fourfourtwo.com/news/iraola-neymar-rainbow-unsporting raola: Neymar 'rainbow' unsporting]</ref> [[6 ივნისი|6 ივნისს]], ჩემპიონთა ლიგის ფინალში, ბარსელონამ დაამარცხა [[ტურინის იუვენტუსი]] ანგარიშით 3-1 და მოიგო ისტორიაში მეხუთედ ეს ტიტული, ნეიმარმა ამ თამაშში მესამე გოლი გიატანა.<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000552/match=2015227/postmatch/report/index.html Barcelona see off Juventus to claim fifth title]</ref> ბარსელონა გახდა ისტორიაში პირველი კლუბი, რომელმაც ორჯერ მოიგო ტრებლი.<ref>[https://web.archive.org/web/20150607120500/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/barca-make-history-with-second-treble Barça make history with second treble!]</ref> ნეიმარი გახდა მერვე ფეხბურთელი, რომელმაც მოიგო [[ლიბერტადორესის თასი|კოპა ლიბერტადორესი]] და ჩემპიონთა ლიგა, ასევე პირველი ფეხბურთელი, რომელმაც ორივე ფინალში გაიტანა. ნეიმარმა სეზონში გაიტანა 39 გოლი, საიდანაც 10 იყო ჩემპიონთა ლიგაზე, შედეგად ის გახდა ტურნირის ბომბარდირი [[ლიონელ მესი|მესი]]სთან და [[რონალდუ]]სთან ერთად.<ref>[https://web.archive.org/web/20150610180743/http://www.afp.com/en/news/hot-shot-neymar-realises-champions-league-dream Hot-shot Neymar realises Champions League dream]</ref> ბარსელონას შემტევმა ტრიომ, მესიმ, [[ლუის ალბერტო სუარესი|სუარესმა]] და ნეიმარმა(იგივე MSN), სეზონში 122 გოლი გაიტანეს, რაც ესპანური ფეხბურთის ისტორიაში საუკეთესო შედეგია.<ref>[https://www.theguardian.com/football/2015/jun/06/barcelona-luis-suarez-lionel-messi-juventus-champions-league-final Barcelona’s Luis Suárez, Leo Messi and Neymar too good for Juventus]</ref> ====2015–16 წლების სეზონი==== ყბაყურის გამო, ნეიმარმა გამოტოვა [[2015 წლის უეფას სუპერთასის ფინალი|2015 წლის უეფას სუპერთასის]] ფინალი და [[2015]] წლის ესპანეთის სუპერთასი.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/33840933 Neymar: Barcelona striker out for two weeks with mumps]</ref> 17 ოქტომბერს, [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|ბარსელონამ]] რაიო ვალეკანო 5-2 დაამარცხა, სადაც ნეიმარმა 3 გოლი გაიტანა.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/34549230 Barcelona 5-2 Rayo Vallecano]</ref> [[21 ნოემბერი|21 ნოემბერს]], ბარსელონამ [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|რეალ მადრიდი]] 4-0 დაამარცხა, სადაც მან 1 გოლი გაიტანა და ქუსლით ასისტი გაუკეთა [[ანდრეს ინიესტა|ინიესტას]]. [[28 ნოემბერი|28 ნოემბერს]] [[რეალ სოსიედადი (საფეხბურთო კლუბი)|რეალ სოსიედადს]] დუბლი გაუტანა და სეზონში 12 თამაშში 14 გოლი დაუგროვდა.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/34896736 Barcelona 4-0 Real Sociedad]</ref> 30 ნოემბერს, 2015 წლის ოქროს ბურთის დაჯილდოებაზე მან მესამე ადგილი დაიკავა მესისა და [[რონალდუ|რონალდუს]] გვერდით.<ref>[https://web.archive.org/web/20151202214344/http://www.fifa.com/ballon-dor/news/y%3D2015/m%3D11/news%3Dnominees-for-the-fifa-ballon-d-or-2015-awards-revealed-2735884.html Nominees for the FIFA Ballon d’Or 2015 awards revealed]</ref><ref>[https://www.bbc.com/sport/football/35285469 Lionel Messi wins Ballon d'Or over Cristiano Ronaldo & Neymar]</ref> [[2016]] წლის [[22 მაისი|22 მაისს]], [[კოპა დელ რეი]]ს ფინალის დამატებით დროში გაიტანა გოლი და [[ლიონელ მესი|მესი]], [[ლუის ალბერტო სუარესი|სუარესი]], ნეიმარის ტრიოს სეზონში 131-ე გოლი დაუგროვდა, რითაც თავიანთი გასულ წელს დამყარებული რეკორდი გააუმჯობესეს.<ref>{{Cite web |url=https://www.barcafan-club.com/2016/05/messi-suarez-and-neymar-jr-end-season-with-131-goals/ |title=Messi, Suárez and Neymar Jr end season with 131 goals |accessdate=2024-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210115134522/https://www.barcafan-club.com/2016/05/messi-suarez-and-neymar-jr-end-season-with-131-goals/ |archivedate=2021-01-15 }}</ref><ref>[https://www.reuters.com/?edition-redirect=uk VP Harris top choice to replace Biden in election race if he steps aside, sources say]</ref> ====2016–17 წლების სეზონი==== {{ციტატის დაწყება}} „მიუხედავად იმისა, რომ არის 1% შანსი, ჩვენ გვექნება 99% რწმენა.”<ref name= >{{cite web | url = https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/neymar-says-barcelona-1-chance-9824734 | title = ნეიმარის კომენტარი პსჟ-თან 4-0 წაგების შემდეგ | publisher=mirror}}</ref>{{ციტატის დასრულება}} [[ფაილი:Barça 6 - PSG 1; Dimecres 8 de març de 2017 - 33185087512.jpg|მინი|ბარსელონა-პსჟ თამაში, ნეიმარი მოედნის ცენტრში ბურთით]] ჩემპიონთა ლიგის 1/8 ფინალში, ბარსელონამ ყველასათვის მოულოდნელად პარი სენ-ჟერმენი 6-1 დაამარცხა, სადაც ნეიმარმა უდიდესი წვლილი შეიტანა გამარჯვებაში, მან 2 გოლი გაიტანა და ბოლო გოლი მისი გადაცემით გაიტანა სერხი რობერტომ. შედეგად ის მატჩის საუკეთესო ფეხბურთელად დასახელდა.<ref>[https://thesefootballtimes.co/neymars-seven-defining-minutes-of-unparalleled-genius-against-paris-saint-germain/ NEYMAR’S SEVEN DEFINING MINUTES OF UNPARALLELED GENIUS AGAINST PARIS SAINT-GERMAIN]</ref> 2017 წლის 14 თებერვალს, ბარსელონამ პარი სენ-ჟერმენთან 4-0 წააგო, განმეორებით მატჩში კი ბარსელონამ 6-1 დაამარცხა რაც ისტორიაში ყველაზე დიდი ქამბექია.<ref>[https://www.espn.co.uk/football/report?gameId=469090 Barcelona complete stunning six-goal comeback against PSG]</ref> 2 აპრილს, გრანადასთან ნეიმარმა თავისი მე-100-ე გოლი გაიტანა ბარსელონას მაისურით.<ref>[https://www.skysports.com/football/news/11833/10823197/luis-enrique-hails-neymar-after-brazilian-scores-100th-barcelona-goal Luis Enrique hails Neymar after Brazilian scores 100th Barcelona goal]</ref> 27 მაისს ნეიმარმა გაიტანა გოლი 2017 წლის კოპა დელ რეის ფინალში, ეს იყო მისი 105-ე გოლი კლუბში.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/39909498 Barcelona 3-1 Alaves]</ref> ====ბარსელონას დატოვების გადაწყვეტილება==== ბარსელონას ყოფილი კაპიტნის [[ჩავი]]ს თქმით, ნეიმარმა თანაგუნდელებს ბარსელონას დატოვების სურვილი 2017 წლის ივნისში მესის ქორწილში აცნობა.<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2017/10/20/neymar-said-he-was-leaving-for-psg-at-lionel-messis-wedding-ex-barcelona-teammate-says/ washington post]</ref> 2017 წლის ივლისისთვის, მედიაში გაჩნდა ვარაუდი, რომ ნეიმარს სურდა [[პსჟ]]-ში გადასვლა, კლუბი აწარმოებდა მოლაპარაკებებს ბარსელონას ოფიციალურ პირებთან. 25 წლის ასაკში, ნეიმარი მოტივირებული იყო დაეტოვებინა ბარსელონა, რათა გამოსულიყო [[ლიონელ მესი|მესის]] ჩრდილიდან და ყოფილიყო ერთადერთი ვარსკვლავი გუნდში, რაც გაზრდიდა მისთვის ოქროს ბურთის მოგების ალბათობას.<ref>[https://www.goal.com/en-gb/lists/neymar-threw-away-barcelona-great-saudi-arabia-transfer-psg-failure/blt4b2702bdafc3f4b3 Neymar threw away his chance to become a Barcelona great! Saudi Arabia transfer the only option after world-record failure at PSG]</ref> ბარსელონას პრეზიდენტმა, ბარტომეუმ, აღიარა, რომ უძლური იყო მისთვის წასვლა გადაეფიქრებინა: "ნეიმარი ჩვენი ერთ-ერთი საუკეთესო მოთამაშეა და ამიტომ არ გვინდა მისი დაკარგვა", - თქვა მან. „ჩვენ გვინდა, რომ მან ჩვენთან ერთად გააგრძელოს. მას ჯერ კიდევ ოთხი წელი აქვს კონტრაქტი, ასე რომ სხვა არაფერია სათქმელი [...] თქვენ იცით, რომ მოთამაშეები წყვეტენ, სურთ თუ არა წასვლა, მათ შეუძლიათ გადაწყვიტონ.“<ref>[https://www.theguardian.com/football/2017/jul/28/neymar-barcelona-training-paris-saint-germain Neymar storms out of Barcelona training after clashing with team-mate]</ref> 2017 წლის 2 აგვისტოს ნეიმარმა სთხოვა ბარსელონას, რომ მისთვის წასვლის უფლება მიეცათ. === პარი სენ-ჟერმენი === [[ფაილი:Neymar Presentation.jpg|150px|მინი|ნეიმარის პრეზენტაცია პარი სენ-ჟერმენში]] [[2017]] წლის [[3 აგვისტო]]ს, [[ბარსელონა|ბარსელონამ]] გამოაცხადა, რომ ნეიმარის კანონიერმა წარმომადგენლებმა კლუბს გადაუხადეს 222 მილიონი ევრო<ref>[https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846/ 10 Most Valuable Football Transfer Contracts So Far – Where is Ronaldo?]</ref>, რაც გახდა ყველაზე ძვირადღირებულ ტრანსფერი ფეხბურთის ისტორიაში. ნეიმარი შეუერთდა პსჟ-ს და კონტრაქტი გააფორმა [[2022]] წლამდე.<ref>[https://web.archive.org/web/20170803205243/https://en.psg.fr/pro/article/neymar-jr-signs-with-paris-saint-germain Neymar Jr signs with Paris Saint-Germain!]</ref> მას 10 ნომრიანი მაისური ხავიერ პასტორემ შესთავაზა "მობრძანების საჩუქრის" სახით.<ref>[https://web.archive.org/web/20170805020236/https://en.psg.fr/pro/article/pastore-a-welcome-gift Paris Saint-Germain midfielder Javier Pastore has offered his No.10 jersey to the neo-Parisian Neymar Jr:]</ref> ბევრი მიიჩნევდა, რომ პსჟ-მ ნეიმარი ჩემპიონთა ლიგის მოსაგებად გადმოიყვანა.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/66505930 Neymar: Is Brazil superstar a player with a legacy unfulfilled?]</ref> ნეიმარსა და ბარსელონას ფანებს შორის ურთიერთობა ძალიან დაიძაბა, მათ შორის ბევრი გულშემატკივარი მის მაისურს ქუჩაში წვავდა.<ref>[https://www.goal.com/en/lists/neymar-threw-away-barcelona-great-saudi-arabia-transfer-psg-failure/blt4b2702bdafc3f4b3 Neymar threw away his chance to become a Barcelona great! Saudi Arabia transfer the only option after world-record failure at PSG]</ref> მისი წარდგენის ცერემონიის ტრანსლაციას 85 მილიონი ბრაზილიელი უყურებდა.<ref>[https://bleacherreport.com/articles/2732640-psg-owner-says-neymars-presentation-was-watched-by-85-million-people-in-brazil PSG Owner Says Neymar's Presentation Was Watched by 85 Million People in Brazil]</ref> ==== 2017-18 წლების სეზონი ==== [[ფაილი:Edgar Ié vs Neymar.jpg|150px|მინი|ნეიმარი ლილის წინააღმდეგ 2018 წელი]] ნეიმარის დებიუტი Les Rouge-et-Bleu-ში [[2017]] წლის [[13 აგვისტო]]ს შედგა, გოლი გაიტანა და კიდევ ერთი საგოლე პასი გააკეთა.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/40924357 Neymar feels 'more alive than ever' after scoring on PSG debut]</ref> ნეიმარის [[პარიზი|პარიზში]] ჩასვლის აჟიოტაჟის გამო, მატჩის ტრანსლაცია 183 ქვეყანაში მიმდინარეობდა.<ref>[https://www.thescore.com/deu_fed/news/1457274 Newsmaker of the year: Why 2017 belonged to Neymar]</ref> მატჩის შემდეგ ნეიმარმა თქვა: "ხალხს ჰგონია, რომ "ბარსას" დატოვება სიკვდილია, მაგრამ ეს პირიქითაა [...] მე ისეთი ცოცხალი ვარ, როგორც არსდროს".<ref>{{Cite web |url=https://ligue1.com/Articles/Legends/2023/08/17/remembering-neymar-5-key-moments-from-his-psg-career |title=ნეიმარის ინტერვიუ მატჩის შემდეგ |accessdate=2024-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231212213755/https://www.ligue1.com/Articles/Legends/2023/08/17/remembering-neymar-5-key-moments-from-his-psg-career |archivedate=2023-12-12 }}</ref> შემდეგ [[ლიგა 1]]-ის მატჩში ტულუზას წინააღმდეგ დუბლი შეასრულა.<ref>[http://www.eurosport.com/football/neymar-at-the-double-as-psg-hit-back-to-thump-toulouse_sto6295474/story.shtml NEYMAR AT THE DOUBLE AS PSG HIT BACK TO THUMP TOULOUSE]</ref> შეიქმნა ძლიერი შემტევი ტრიო, რომელიც შედგებოდა ფრანგი ახალგაზრდა ფეხბურთელის [[კილიან მბაპე]]ს, [[ურუგვაი|ურგვაელი]] [[ედინსონ კავანი]]სა და ნეიმარისგან. ნიემარმა პსჟ-ს შემადგენლობაში [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა|უეფას ჩემპიონთა ლიგი]]ს 2017-18 წლების სეზონის ჯგუფური ეტაპის ორივე თამაშში თითო გოლი გაიტანა, შედეგად [[სელტიკი (საფეხბურთო კლუბი)|სელტიკი]] 5-0 დაამარცხეს, ხოლო [[მიუნხენის ბაიერნი]] 3-0.<ref>[https://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7 Mbappe creates Champions League history with goal for PSG against Celtic]</ref><ref>[https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html PSG 3 Bayern Munich 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani and Neymar star in Champions League heavyweight battle]</ref> [[ოქროს ბურთი]]ს ნომინაციაში, ნეიმარმა მესამე ადგილი დაიკავა, ხოლო Guardian-მა ის მესამე საუკეთესო ფეხბურთელად დაასახელა, ორივე შემთხვევაში წინ უსწრებდნენ [[კრიშტიანუ რონალდუ]] და [[ლიონელ მესი]].<ref>[https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2017/dec/19/the-100-best-footballers-in-the-world-2017-interactive The 100 best footballers in the world 2017]</ref> [[2018]] წლის [[25 თებერვალი|25 თებერვალს]], მარსელის 3-0 დამარცხების შემდეგ, ნეიმარმა მარჯვენა ფეხის მეხუთე მეტატარსალური ძვალი მოიტეხა, რის გამოც ოპერაციის გაკეთება მოუწია.<ref>[https://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot Neymar leaves hospital after 'successful' surgery on injured foot]</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ტრავმის გამო სათამაშოდ დიდი პერიოდი გაუცდა, მან სეზონის 30 ჩატარებულ მატჩში 28 გოლი და ჩემპიონთა ლიგის 7 მატჩში 6 გოლი გაიტანა.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/43205895 Neymar: Paris St-Germain's injured forward out for 'six to eight weeks']</ref> ასეთი შედეგიანი სეზონის ჩატარების გამო, მას ლიგა 1-ის წლის საუკეთესო მოთამაშის ჯილდო გადასცეს.<ref>[https://www.goal.com/en-gb/news/neymar-named-ligue-1-player-of-the-year-as-psg-dominate/6nc1rt5tr1ug1g0sbb8gclr4w ლიგა 1-ის ოფიციალური ვებ გვერდი]</ref> ==== 2018-19 წლების სეზონი ==== [[2018]] წლის [[18 აგვისტო]]ს, კაენთან ნეიმარმა გაიტანა სეზონში კლუბის სადებიუტო გოლი.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/45163002 Neymar: Paris St-Germain striker scores as his side open Ligue 1 season with 3-0 win over Caen]</ref> მომდევნო მატჩში კი გენგამს პენალტი გაუტანა.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/45228476 Guingamp 1-3 Paris St-Germain: Kylian Mbappe completes PSG comeback with two late goals]</ref> შემდეგ თამაშში კი პსჟ-ს შემტევმა ტრიომ, ნეიმარმა, [[ედინსონ კავანი|კავანიმ]] და [[კილიან მბაპე|მბაპემ]] თითო გოლი გაიტანეს და ანჟე 3-1 დაამარცხეს.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/45310948 Paris Saint Germain 3-1 Angers]</ref> 3 ოქტომბერს, [[ჩემპიონთა ლიგა|ჩემპიონთა ლიგის]] ჯგუფურ მატჩში [[ცრვენა ზვეზდა (საფეხბურთო კლუბი)|ცრვენა ზვეზდა]]ს წინააღმდეგ ჰეთ-თრიქი შეასრულა.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/45737151 Paris St-Germain 6-1 Red Star Belgrade: Neymar hat-trick helps PSG to emphatic win]</ref> მან ფეხის ტრავმა მიიღო [[2019]] წლის იანვრის ბოლოს, რის გამოც ის ვერ დაეხმარა თავის გუნდს ჩემპიონთა ლიგის 1/8 ფინალში [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|მანჩესტერ იუნაიტედი]]ს წინააღმდეგ. მანჩესტერ იუნაიტედმა პსჟ დაამარცხა და 1/4 ფინალში გავიდა.<ref>[https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html P.S.G.’s Neymar Joins Growing Champions League Injury List]</ref> ლიგიდან გამოვარდნის შემდეგ, ნეიმარმა ინსტაგრამზე შეურაცხყოფა მიაყენა მატჩის მსაჯს ბოლო წუთზე დადებული პენალტის გამო; უპატივცემლობის ბრალდებით უეფამ ნეიმარი 3 თამაშით ჩემპიონთა ლიგას ჩამოაშორეს.<ref>[https://www.apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5 Neymar appears to aim punch at fan goading him after defeat]</ref> [[2019]] წლის 27 აპრილს, საფრანგეთის საფეხბურთო თასის ფინალში ნეიმარმა გოლი გაიტანა, მაგრამ [[რენი (საფეხბურთო კლუბი)|რენმა]] თამაში შემოაბრუნა და პენალტების სერიაში მოიგო. მატჩის შემდეგ გავრცელდა ვიდეო სადაც ნეიმარმა სახეში დაარტყა ფანს რომელიც უღებდა და შეურაცხყოფას აყენებდა.<ref>[https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz Will Neymar be banned for fan punch? PSG star's possible sanctions]</ref> მან აღიარა, რომ არასწორად მოიქცა, მაგრამ დაამატა, რომ გულგრილია არავინ არ უნდა დარჩენილიყო.<ref>[https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz Will Neymar be banned for fan punch? PSG star's possible sanctions]</ref> ==== 2019-20 წლების სეზონი ==== ნეიმარმა, სეზონის პირველი თამაში [[14 სექტემბერი|14 სექტმებერს]] გამართა სადაც [[სტრასბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|სტრასბურგს]] გამარჯვების გოლი მაკრატელათი დამატებით დროში გაუტანა.<ref>[https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win Last-gasp win!]</ref> მომდევნო მატჩში [[ლიონის ოლიმპიკი (საფეხბურთო კლუბი)|ლიონს]] გამარჯვების გოლი გაუტანა და 1-0 მოიგო პსჟ-მ.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/49783196 Lyon 0-1 Paris St-Germain: Neymar scores late winner for champions]</ref> ნეიმარმა ბარძაყის ტრავმა მიიღო ოქტომბერში, ბრაზილიის ნაკრებში თამაშისას. ის დაბრუნდა პსჟ-ში სათამაშოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა|ჩემპიონთა ლიგი]]ს ჯგუფურ მატჩში [[მადრიდის რეალი]]ს წინააღმდეგ [[26 ნოემბერი|26 ნოემბერს]], რომელიც ფრედ დასრულდა, ანგარიშით 2–2. [[2020]] წლის [[24 ივლისი|24 ივლისს]], პანდემიის დასრულების შემდეგ [[საფრანგეთის საფეხბურთო თასი]]ს ფინალში [[სენტ-ეტიენი]]ს წინააღმდეგ გოლი გაიტანა და მატჩი პსჟ-მ 1-0 მოიგო ეს თამაში. [[31 ივლისი|31 ივლისს]], პსჟ-მ მოიგო [[2020]] წლის [[საფრანგეთის ლიგის თასი]]ს ფინალი, რაც ნეიმარისთვის მეორე შიდა ჩემპიონატის ტრიპლეტი იყო.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/53617357 Paris St-Germain beat Lyon in French League Cup final for another treble]</ref> [[12 აგვისტო]]ს, ჩემპიონთა ლიგის 1/4 ფინალში, ატალანტას წინააღმდეგ ასისტი გააკეთა და გუნდი ნახევარფინალში გავიდა. მისი პერფორმანსის შემდეგ [[BBC]]-მ მეორე დღეს სტატია გამოაქვეყნა სათაურით „ნეიმარი: დღესდღეობით მსოფლიოს საუკეთესო მოთამაშე?“.<ref>[https://www.bbc.co.uk/newsround/53736391 Neymar: Is he now the best player in the world?]</ref> ნახევარფინალში ლაიფციგის წინააღმდეგ ასისტი შეასრულა და გუნდი ჩემპიონთა ლიგის ფინალში გავიდა.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/53759778 RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG reach first Champions League final]</ref> [[Marca]]-ც უწოდებდა მსოფლიოს საუკეთესო მოთამაშეს.<ref>[https://www.marca.com/en/football/international-football/2020/08/19/5f3c54a2268e3e9f428b4584.html Neymar is the most decisive player in the world]</ref> საბოლოოდ ფინალში პსჟ-მ [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|ბაიერნთან]] 1-0 წააგო.<ref>[https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698 Bayern Munich beat Paris Saint-Germain to win Champions League]</ref> ==== 2020-21 წლების სეზონი ==== ნეიმარისთვის სეზონი კოვიდ 19-ის დადასტურებით დაიწყო ამიტომაც მოუწია პირველი თამაშების გაცდენა. სეზონში პირველი გოლი 2 ოქტომბერს ანჟერი წინააღმდეგ გაიტანა სადაც მან ფუბლი შეასრულა.<ref>[https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml NEYMAR GRABS TWO AS PSG ROUT ANGERS]</ref> ეს იყო მისი 72-ე გოლი და შევიდა კლუბის ტოპ 10 ბომბარდირის სიაში.<ref>[https://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html Neymar rentre dans le top 10 des meilleurs buteurs de l’histoire du PSG]</ref> 28 ოქტომბერს, ბაშაქთეშირთან მატჩში 26 წუთზე ტრავმა მიიღო და თამაში დატოვა.<ref>[https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/ PSG's Neymar in 'discomfort' after adductor injury and will undergo further tests]</ref> 20 ნოემბერს მონაკოსთან დაბრუნდა და უგოლოდ დაასრულა მატჩი, რომელიც წააგო. 24 ნოემბერს, ჩემპიონთა ლიგაზე ლაიპციგის წინააღმდეგ თავისი პირველი გოლი გაიტანა ტრავმის შემდეგ.<ref>[https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml PSG 1-0 RB LEIPZIG: NEYMAR FIRES PSG TO CRUCIAL WIN AGAINST RB LEIPZIG]</ref> 28 ნოემბერს, ბორდოს წინააღმდეგ ლიგა 1-ში თავისი 50-ე გოლი გაიტანა. ამით ის გახდა პირველი ფეხბურთელი კლუბის ისტორიაში, რომელმაც 58 მატჩში 50 გოლი გაიტანა.<ref>[https://www.beinsports.com/en-mena/football/articles/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1 Neymar reaches 50 Ligue 1 goals in record time in 21st century]</ref> 2 ოქტომბერს, პსჟ-მ [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|მანჩესტერ იუნაიტედი]] ჩემპიონთა ლიგაზე დაამრაცხა, სადაც გოლი ნეიმარმაც გაიტანა.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/55135808 Manchester United 1-3 Paris St-Germain: Neymar scores twice for Parisians]</ref> მან თავისი მესამე ჩემპიონთა ლიგური ჰეთ-თრიქი ბაშაქთეშირის წინააღმდეგ გაიტანა, ეს მატჩი პარიზელებმა 5-1 მოიგეს.<ref>{{Cite web |url=https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league |title=Hat-trick: Neymar Jr’s gala performance on the Champions League |accessdate=2024-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114150953/https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league |archivedate=2021-01-14 }}</ref> ის გახდა პირველი ფეხბურთელი, რომელმაც 20 გოლი გაიტანა ჩემპიონთა ლიგაზე 2 სხვადასხვა გუნდის მაისურით.<ref>[https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/ პსჟ-ს სტატია]</ref> 13 დეკემბერს ლიონთან მატჩში, ტიაგო მენდესის დარტყმის შემდეგ ტერფის ტრავმა მიიღო და მოედნის დატოვება მოუწია.<ref>[https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1 Neymar raises injury alarm bells after being stretchered off against Lyon]</ref> მას მოუწია 3 კვირის გამოტოვება და მკურნალობა. [[13 იანვარი|13 იანვარს]] დაბრუნდა და [[საფრანგეთის საფეხბურთო სუპერთასი]]ს ფინალში გამარჯვების მომტანი პენალტი გაიტანა.<ref>[https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille/ Neymar mocks Alvaro Gonzalez in celebration after terrible tackle during PSG vs Marseille]</ref> 10 თებერვალს, კაენთან მატჩში კიდევ ერთი ტრავმა მიიღო და [[21 მარტი|21 მარტამდე]] მოუწია გამოტოვება. 2020-21 წლების [[ჩემპიონთა ლიგა|ჩემპიონთა ლიგი]]ს ნახევარფინალში, [[მანჩესტერ სიტი (საფეხბურთო კლუბი)|მანჩესტერ სიტისთან]] დამარცხდა [[პსჟ]] და ტურნირს გამოეთიშა. [[8 მაისი|8 მაისს]] ნეიმარმა პარი სენ-ჟერმენთან კონტრაქტი [[2025]] წლამდე გაახანგრძლივა. ==== 2021-22 წლების სეზონი ==== [[2021]] წლის [[10 აგვისტო]]ს, ნეიმარის ყოფილმა თანაგუნდელმა, [[ლიონელ მესი]]მ, ხელი მოაწერა კონტრაქტს და პსჟ-ში გადავიდა.<ref>[https://olympics.com/en/news/football-lionel-messi-rejoins-neymar-at-psg-after-barcelona-exit Lionel Messi reunited with Neymar at PSG after Barcelona exit]</ref> [[29 აგვისტო]]ს, ნეიმარმა თავისი პირველი მატჩი ჩაატარა სეზონში, [[რეიმსი (საფეხბურთო კლუბი)|რეიმსთან]]. მესიმ შეცვალა ნეიმარი მატჩის 66-ე წუთზე და ფრანგულ კლუბში მისი დებიუტი შედგა.<ref>{{Cite web |url=https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU |title=Lionel Messi makes PSG debut as sub for Neymar in Ligue 1 game against Reims |access-date=2024-07-04 |archive-date=2021-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210915025353/https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU }}</ref> [[19 სექტემბერი|19 სექტემბერს]], ნეიმარმა პენალტით თავისი პირველი გოლი გაიტანა 2021-22 სეზონში.<ref>[https://www.getfootballnewsfrance.com/2021/player-ratings-psg-2-1-lyon-neymars-brilliance-and-a-questionable-penalty-decision-give-psg-a-barely-deserved-win/ https://www.getfootballnewsfrance.com/2021/player-ratings-psg-2-1-lyon-neymars-brilliance-and-a-questionable-penalty-decision-give-psg-a-barely-deserved-win/]</ref> მან კარიერაში მე-400 გოლი გაიტანა [[6 ნოემბერი|6 ნოემბერს]] ბორდოს წინააღმდეგ, სადაც დუბლი გაიტანა და დაეხმარა გუნდს მატჩის 3–2 მოგებაში.<ref>[https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/609408 Neymar nets 400th career goal in Paris Saint-Germain win over Bordeaux]</ref> 28 ნოემბერს ნეიმარმა ტერფის ტრავმა მიიღო სენტ-ეტიენთან და 85-ე წუთზე საკაცით გაიყვანეს.<ref>[https://theathletic.com/news/neymar-taken-off-on-stretcher-with-ankle-injury-as-psg-win-3-1-vs-saint-etienne/TmJN686xTtTL/ Neymar taken off on stretcher with ankle injury as PSG win 3-1 vs Saint-Etienne]</ref> 2022 წლის [[15 სექტემბერი|15 სექტემბერს]], ტრავმის შემდეგ დაბრუნდა ჩემპიონთა ლიგის ჯგუფურ თამაშში მადრიდის რეალის წინააღმდეგ, ამ თამაშში ნეიმარმა ასისტი გააკეთა და თამაში 1-0 დამთავრდა პსჟ-ს სასარგებლოდ.<ref>[https://www.espn.in/football/story/_/id/37626397/their-frustration-runs-much-deeper-champions-league Why PSG fans booed Messi, Mbappe & Co.: Their frustration runs much deeper than the Champions League]</ref> ოთხი დღის შემდეგ, [[ნანსი (საფეხბურთო კლუბი)|ნანტთან]] ლიგა 1-ში დაბრუნდა, სადაც პენალდი ვერ გამოიყენა და 1 გოლი ფაიტანა.<ref>[https://www.thescore.com/fra_fed/news/2301894/amp PSG suffer 2nd league defeat after 1st-half implosion at Nantes]</ref> 13 მარტს, 1/8 ფინალში [[მადრიდის რეალი|მადრიდის რეალთან]] გამოვარდნის შემდეგ ნეიმარი და მესი გააკრიტიკეს ფანებმა.<ref>[https://www.espn.in/football/story/_/id/37626397/their-frustration-runs-much-deeper-champions-league Why PSG fans booed Messi, Mbappe & Co.: Their frustration runs much deeper than the Champions League]</ref> [[21 მაისი|21 მაისს]], პსჟ-ს მაისურით მეასე გოლი გაიტანა მეცის წინააღმდეგ.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/61537573 Paris St-Germain 5-0 Metz: Kylian Mbappe marks new deal in style with hat-trick]</ref> სეზონის ბოლოს ნეიმარს 13 გოლი და 8 ასისტი დაუგროვდა, რაც მისთვის ევროპაში ჩამოსვლის შემდეგ ყველაზე ცუდი მაჩვენებლია. ==== 2022-23 წლების სეზონი ==== ლიგაზე მიღებული იმედგაცრუებისა და ცუდი სეზონის შემდეგ პრესაში ხშირად იწერებოდა ნეიმარის წასვლის შესახებ, მაგრამ საბოლოოდ ის კლუბში დარჩა. მან სეზონი თავიდანვე შედეგიანად დაიწყო, შეასრულა ჰეთ-თრიკი [[კლერმონი (საფეხბურთო კლუბი)|კლერმონთან]] და [[ლილი (საფეხბურთო კლუბი)|ლილთან]] 2 გოლს სამი საგოლე გადაცემაც მიამატა. მას შეტევაში ყავდა დამხმარედ [[კილიან მბაპე|მბაპე]] და [[ლიონელ მესი|მესი]].<ref>[https://edition.cnn.com/2022/08/22/football/kylian-mbappe-hat-trick-psg-hammers-lille-spt-intl/index.html Kylian Mbappé scores a hat-trick – including 8-second goal from kick-off – as Paris Saint-Germain puts seven goals past Lille]</ref> მას შემდეგ რაც, [[საფრანგეთის ლიგა 1|ლიგა 1]]-ის 5 მატჩში 13 გოლში მიიღო მონაწილეობა ის ლიგის აგვისტოს თვის საუკეთესო მოთამაშედ დასახელდა.<ref>[https://www.sportskeeda.com/football/news-psg-wanted-sell-neymar-sign-barcelona-superstar-play-alongside-kylian-mbappe-summer-reports PSG wanted to sell Neymar and sign Barcelona superstar to play alongside Kylian Mbappe this summer: Reports]</ref> ნომებრისთვის ის სეზონის ერთ-ერთ საუკეთესო მოთამაშედ მიიჩნეოდა, რადგან 11 გოლი და 9 ასისტი ქონდა გაკეთებული 13 თამაშში.<ref>[https://www.goal.com/en-gb/news/i-don-t-think-there-s-a-new-neymar-psg-star-insists-he-s-no-different-after-brilliant-start-to-the-season/blt2c5bcd693e0b3995 'I don't think there's a new Neymar' - PSG star insists he's no different after brilliant start to the season]</ref> ასეთი გამობრწყინების შემდეგ ის მოიაზრებოდა ოქროს ბურთის მთავარ პრეტენდენტებს შორის, მბაპესა და [[ერლინგ ჰოლანი|ერლინგ ჰოლანდთან]] ერთად.<ref>[https://www.sportingnews.com/in/football/news/ballon-dor-2023-messi-haaland-players-award/vhfpxlxbjoy61eqy9enmng7d Who will win Ballon d'Or 2023? Messi, Haaland, Lewandowski and other star players vying for the award]</ref> [[2023]] წლის [[6 მარტი|6 მარტს]] პსჟ-მ გამოაცხადა, რომ ნეიმარი [[დოჰა|დოჰაში]] ოპერაციას გაიკეთებდა და სეზონის დარჩენილ თამაშებს გამოტოვებდა.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/64868512 Neymar: Paris St-Germain striker to have ankle surgery and set to be out for the rest of the season]</ref> ამან განაპირობა ის, რომ ნეიმარმა გამოტოვა პსჟ-ს ჩემპიონთა ლიგის მერვედფინალური ეტაპის საპასუხო მატჩი მიუნხენის ბაიერნთან, რომელშიც პსჟ საბოლოოდ გამოეთიშა ტურნირს. მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ინფორმაცია, რომ მესი დატოვებდა კლუბს კონტრაქტის ვადის ამოწურვის შემდეგ, PSG-ს მხარდამჭერთა ჯგუფი შეიკრიბა კლუბის შტაბ-ბინასთან, გააპროტესტეს კლუბის მიმართულება და შეურაცხყოფა მიაყენეს კლუბის სხვადასხვა ფიგურას, მათ შორის ნეიმარს. პსჟ-ს რამდენიმე წარმომადგენელი მასთან მივიდა და კლუბის დატოვება მოსთხოვეს.<ref>[https://theathletic.com/4501871/2023/05/10/psg-messi-chaotic-week/ Even by PSG’s standards, the past week has been a chaotic one]</ref> ==== აგვისტო 2023: კლუბიდან წასვლა ==== მიუხედავად იმისა, რომ ნეიმარი კლუბის ისტორიაში ტოპ 10 საუკეთესო ბომბარდირს შორის არის, მოიგო 10 ტიტული მათ შორის 5 [[საფრანგეთის ლიგა 1|ლიგა 1]], მას ხშირად აწუხებდა ტრავმიანობა. პარი სენ-ჟერმენში ყოფინისას მიიღო 20 ტრავმა და გამოტოვა 119 თამაში, ასეთი შედეგი არც სანტოსში ყოფინისას არ დაფიქსერებულა და არც ბარსელონაში.<ref>[https://www.lemonde.fr/en/sports/article/2023/08/15/neymar-leaves-psg-the-brazilian-star-s-turbulent-journey-in-the-french-capital_6094563_9.html Neymar leaves PSG: The Brazilian star's turbulent journey in the French capital]</ref> როგორც ჯეიმს ვესტვუდი წერს, მან თავისი საუკეთესო წლები პსჟ-ში გადასვლით გაფლანფა, მას მთელი „მსოფლიო ფეხქვეშ ქონდა“ [[2017]] წელს, როცა პსჟ-ში გადავიდა, მან ხელიდან გაუშვა შანსი იმისა, რომ მესისა და [[პელე|პელეს]] გვერდით დამდგარიყო.<ref>[https://www.goal.com/en/lists/neymar-threw-away-barcelona-great-saudi-arabia-transfer-psg-failure/blt4b2702bdafc3f4b3 Neymar threw away his chance to become a Barcelona great! Saudi Arabia transfer the only option after world-record failure at PSG]</ref> 2022-23 წლების სეზონის ბოლო, [[პსჟ]]-ს მესვეურებმა გადწყვიტეს გუნდში ცვლილებები განეხორციელებინათ. მათ მესის და [[სერხიო რამოსი|სერხიო რამოსს]] კონტრაქტი არ გუხანგრძლივეს და [[ლუის ენრიკე]]ს მოსვლის შემდეგ [[მარკო ვერატი]] და ნეიმარი კლუბიდან გაუშვეს, რადგან მათ გეგმაში არ შედიოდნენ.<ref>[https://placar.com.br/futebol-europeu/neymar-e-informado-por-luis-enrique-que-psg-nao-conta-com-ele-diz-radio/ Neymar é informado por Luis Enrique de que PSG não conta com ele, diz rádio]</ref> პრესაში იწერებოდა იმის შესახებ, რომ ნეიმარი ბარსელონაში დაბრუნდებოდა, მაგრამ [[ჩავი|ჩავის]] არ სურდა მისი გუნდში გადმოსვლა, ნეიმარით არც სხვა ევროპული გუნდები არ დაინტერესებულან.<ref>[https://everythingbarca.com/2023/08/15/barcelona-neymar-al-hilal-xavi/ Why Barcelona failed to sign Neymar ahead of Al-Hilal]</ref><ref>[https://www.goal.com/en/lists/neymar-threw-away-barcelona-great-saudi-arabia-transfer-psg-failure/blt4b2702bdafc3f4b3 Neymar threw away his chance to become a Barcelona great! Saudi Arabia transfer the only option after world-record failure at PSG]</ref> === ალ-ჰილალი === 2023 წლის 15 აგვისტოს, შედგა ნეიმარის ტრანსფერი და ის გადავიდა საუდის პრო ლიგისი გუნდ, ალ ჰილალში.<ref>[https://www.aljazeera.com/sports/2023/8/15/brazils-neymar-signs-for-saudi-football-club-al-hilal Brazil’s Neymar signs for Saudi football club Al Hilal]</ref> ბოლო მონაცემებით ეს ტრანსფერი 90 მილიონი ევრო დაუჯდა ალ ჰილალს, რაც არაბეთის ჩემპიონატის რეკორდული მაჩვენებელია.<ref>[https://www.aljazeera.com/sports/2023/8/15/brazils-neymar-signs-for-saudi-football-club-al-hilal Brazil’s Neymar signs for Saudi football club Al Hilal]</ref> ცნობილი გახდა, რომ ის წელიწადში 150 მილიონ ევროს გამოიმუშავებდა, რაც ექვსჯერ მეტია ვიდრე პსჟ-ის ხელფასი.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/66505930 Neymar: Is Brazil superstar a player with a legacy unfulfilled?]</ref> სხვადასხვა მედიასაშუალებებმა ნეიმარს უწოდეს "პრინცი, რომელიც არასოდეს გამხდარა მეფე", რადგან 2015 წელს "ბარსელონასთან" გამარჯვების შემდეგ ევროპა დატოვა "ოქროს ბურთის" და მეტი ჩემპიონთა ლიგის ტიტულის გარეშე.<ref>[https://thefederal.com/category/sports/neymar-the-prince-who-never-became-the-king-94577 Neymar: The prince who never became the king]</ref> 3 ოქტომბერს, ნეიმარმა თავისი სადებიუტო გოლი გაიტანა კლუბის მაისურით, მაგრამ მას ბევრი არ უთამაშია, რადგან ნოემბერში ტრავმა მიიღო და სეზონის ბოლომდე მატჩების გამოტოვება მოუწია.<ref>{{Cite web |url=https://supereuropeanleague.com/renan-lodi-replaces-neymar-al-hilal-deregisters-him-as-they-run-out-of-space/ |title="Renan Lodi replaces Neymar: Al Hilal deregisters him as they run out of space. – Super European League" |accessdate=2024-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240209183403/https://supereuropeanleague.com/renan-lodi-replaces-neymar-al-hilal-deregisters-him-as-they-run-out-of-space/ |archivedate=2024-02-09 }}</ref> ==== 2023-2024: პირველი მატჩები ტრავმამდე ==== 2023 წლის 15 სექტემბერს, მას საკლუბო დებიუტი [[საუდის არაბეთი|საუდის არაბეთში]], „[[ალ-რიადი|ალ-რიადთან]]“ 6–1 გამარჯვების მატჩში ჰქონდა, სადაც სათადარიგოთა სკამიდან შევიდა მოედანზე და თანამემამულე ბრაზილიელის, [[მალკომი|მალკომის]], გოლს საგოლე გადაცემა გაუკეთა.<ref>[https://www.reuters.com/sports/soccer/neymar-makes-debut-al-hilal-hand-al-riyadh-6-1-thrashing-2023-09-16/ Neymar makes debut as Al-Hilal hand Al-Riyadh 6-1 thrashing]</ref> იმავე წელს, 3 ოქტომბერს, ნეიმარმა კლუბის რიგებში პირველი გოლი გაიტანა AFC ჩემპიონთა ლიგის ჯგუფური ეტაპის მატჩში, სადაც „ნასაჯი მაზანდარანი“ 3-0 დაამარცხა.<ref>[https://www.reuters.com/sports/soccer/neymar-target-al-hilal-secure-asian-champions-league-win-2023-10-03/ Neymar on target as Al-Hilal secure Asian Champions League win]</ref> ახალი კლუბის მაისურით ხუთი თამაშის შემდეგ, ნეიმარმა 2023 წლის ოქტომბერში, სანაკრებო თამაშებზე, წინა ჯვარედინი მყესი გაიწყვიტა, რის გამოც ვეღარ შეძლო სეზონის ბოლომდე დაბრუნება.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/67152531 Neymar: Brazil forward to have surgery after anterior cruciate ligament injury]</ref> ალ-ჰილალმა ლიგის ტიტული მოიგო; მიუხედავად იმისა, რომ ნეიმარმა ლიგაში მხოლოდ სამი თამაში ჩაატარა, მან კარიერაში მერვე ლიგის ტიტული მოიპოვა.<ref>[https://alhilal.com/en/news/at-kingdom-arena-alhilal-crowned-roshn-saudi-league-champion At Kingdom Arena.. “AlHilal” Crowned Roshn Saudi League Champion]</ref> ==== 2024–25: ტრავმის შემდეგ დაბრუნება და კონტრაქტის შეწყვეტა ==== ნეიმარი მოედანზე დაბრუნდა 2024 წლის 21 ოქტომბერს, ალ-ჰილალისა და ალ-აინის ჩემპიონთა ლიგის მატჩში, რითაც იგი ხანგრძლივი არყოფნის შემდეგ დაუბრუნდა გუნდს.<ref>[https://www.beinsports.com/en-mena/football/afc-champions-league/articles-video/neymar-returns-for-al-hilal-in-al-ain-thriller-2024-10-21 Neymar returns for Al Hilal in Al Ain thriller]</ref> თუმცა, რამდენიმე კვირის შემდეგ მან ბარძაყის კუნთის ტრავმა მიიღო, რის გამოც წლის დარჩენილი ნაწილი ვერ ითამაშა.<ref>[https://www.reuters.com/sports/soccer/neymar-miss-least-month-due-hamstring-injury-2024-11-06/ Neymar to miss at least a month due to hamstring injury]</ref> 2025 წლის 17 იანვარში ნეიმარმა ინტერვიუში განაცხადა, რომ ბრაზილიაში დაბრუნებას განიხილავდა: „მე ყოველთვის ვამბობდი, რომ ფლამენგოში თამაში მინდა ყველაფრის გამო, რაც ფლამენგოსთან არის დაკავშირებული, მაგრამ სანტოსი ჩემი ბავშვობის სიყვარულია, ჩემი სახლია“.<ref>[https://www.theguardian.com/football/2025/jan/28/neymar-leaves-al-hilal-santos Neymar leaves Al-Hilal after seven appearances amid Santos return reports]</ref> იანვრის ბოლოს, ნეიმარი 2024–25 წლების სეზონის მეორე ნახევარში ლიგის გათამაშებაში განაცხადში არ მოხვდა. 2025 წლის 27 იანვარს კლუბმა განაცხადა რომ მისი კონტრაქტი ორმხრივი თანხმოვით შეწყდებოდა.<ref>[https://x.com/Alhilal_EN/status/1884015745589518834 Full club statement]</ref> ნეიმარმა „ალ ჰილალის“ რიგებში შვიდ მატჩში ერთი გოლი და სამი საგოლე გადაცემა შეასრულა;<ref>[https://www.si.com/soccer/neymar-al-hilal-contract-inter-miami-transfer Neymar's Al Hilal Contract Situation Could Pave Way for Inter Miami Transfer]</ref> მისი ტრანსფერის საფასურისა და ხელფასის გათვალისწინებით, მედიასაშუალებები კამათობდნენ, იყო თუ არა ნეიმარის კლუბში ტრანსფერი ფეხბურთის ისტორიაში ყველაზე ცუდი ტრანსფერი.<ref>[https://www.nytimes.com/athletic/6102516/2025/02/01/transfer-worst-ever-neymar-antony/# Who is football’s worst transfer ever? From Neymar and Antony to Coutinho and Hazard]</ref><ref>[https://www.goal.com/en-gb/lists/neymar-al-hilal-worst-transfer-football-history/bltb5ae92c60547f31d Neymar to Al-Hilal: The worst transfer in football history]</ref> === სანტოსში დაბრუნება === 2025 წლის 30 იანვარს ნეიმარმა სოციალური მედიის საშუალებით გამოაცხადა, რომ თავის პირველ კლუბთან, სანტოსთან, კონტრაქტს გააფორმებდა.<ref>[https://apnews.com/article/saudi-al-hilal-neymar-terminate-contract-0c6470e475b427b6a240f0ec18e0bb48 Neymar returns to Brazilian club Santos after termination of contract in Saudi Arabia]</ref> მომდევნო დღეს სანტოსმა ტრანსფერი დაადასტურა.<ref>[https://ge.globo.com/sp/santos-e-regiao/futebol/times/santos/noticia/2025/01/31/santos-anuncia-a-contratacao-de-neymar.ghtml Santos anuncia a contratação de Neymar: "Vai ser uma honra vestir esse manto sagrado"]</ref> ნეიმარის „სანტოსში“ დაბრუნების ერთ-ერთი მიზეზი [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2026|2026 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის]] წინ საუკეთესო ფორმის აღდგენა იყო.<ref>[https://www.foxsports.com/stories/soccer/neymar-2026-world-cup-i-am-going-after-trophy-any-way-i-can Neymar on 2026 World Cup: 'I am going after this trophy in any way I can']</ref> მან 10 ნომრიანი მაისურის ტარება დაიწყო, რომელსაც [[პელე]] 1956-1974 წლებში ატარებდა.<ref>[https://www.lefigaro.fr/sports/football/foot-honorer-ta-legende-neymar-portera-le-mythique-numero-10-du-roi-pele-avec-santos-20250131 Foot : «Honorer ta légende», Neymar portera le mythique numéro 10 du roi Pelé avec Santos]</ref> ნეიმარმა პეიშეს შემადგენლობაში ხელახალი დებიუტი 6 თებერვალს შეასრულა, როდესაც შესვენებაზე გაბრიელ ბონტემპოს ნაცვლად შევიდა მოედანზე „კამპეონატო პაულისტას“ და „ბოტაფოგო-სპ“-ს შორის გამართულ საშინაო მატჩში, რომელიც ფრედ, 1–1 დასრულდა.<ref>[https://www.lance.com.br/santos/botafogo-surpreende-e-arranca-empate-com-o-santos-em-reestreia-de-neymar.html Melhores momentos: Neymar reestreia com empate em Santos x Botafogo-SP]</ref> „როიტერის“ ცნობით, „ურბანო კალდეირას სტადიონზე ზეიმი ატყდა, როდესაც გახარებულმა და ცრემლმორეულმა გულშემატკივრებმა მობილური ტელეფონები აანთეს, რათა თავდამსხმელს, რომელმაც კლუბი 12 წლის წინ დატოვა, გმირის მსგავსად დახვედროდნენ თამაშის დაწყებამდე“.<ref>[https://www.reuters.com/sports/soccer/neymar-makes-lacklustre-santos-return-1-1-draw-with-botafogo-2025-02-06/ Neymar makes lacklustre Santos return in 1-1 draw with Botafogo]</ref> მატჩის შემდეგ მან მატჩის საუკეთესო მოთამაშის ჯილდო მიიღო.<ref>[https://www.planetfootball.com/latest/neymar-santos-debut-last-dance-era-moment-made-us-wince Neymar’s first touch on his fairytale Santos return is guaranteed to make you wince]</ref> მან პირველი გოლი ათი დღის შემდეგ გაიტანა, როდესაც „აგუა სანტასთან“ საშინაო მატჩში, რომელიც 3–1 დასრულდა პენალტით, პირველი გოლი გაიტანა, მან ასევე ასისტიც შეასრულა და მატჩის საუკეთესო მოთამაშის ჯილდოც მოიპოვა.<ref>[https://ge.globo.com/sp/santos-e-regiao/futebol/times/santos/noticia/2025/02/16/neymar-faz-primeiro-gol-em-retorno-ao-santos-e-volta-a-marcar-pelo-clube-apos-13-anos.ghtml Neymar faz primeiro gol em retorno ao Santos e volta a marcar pelo clube após 13 anos]</ref> 2025 წლის 24 ივნისს, სანტოსმა გამოაცხადა ნეიმართან კონტრაქტის გახანგრძლივების შესახებ წლის ბოლომდე, კიდევ ექვსი თვით გახანგრძლივების ოფციით.<ref>[https://www.santosfc.com.br/eu-vou-eu-volto-eu-fico-onde-tudo-comecou-onde-nunca-vai-acabar-neymar-jr-renova-contrato-com-o-santos-fc/ “Eu vou, eu volto, eu fico. Onde tudo começou. Onde nunca vai acabar”: Neymar Jr renova contrato com o Santos FC]</ref> სექტემბერში მან ვარჯიშის დროს ბარძაყის კიდევ ერთი ტრავმა მიიღო და მოედანზე ვერ დაბრუნდა შემდეგი 48 დღე.<ref>[https://www.espn.com.br/futebol/santos/artigo/_/id/15718793/neymar-registra-tratamento-lesao-ct-santos Mais uma vez machucado, Neymar registra tratamento de lesão no CT do Santos]</ref> იმავე წლის ბოლოს, 3 დეკემბერს, მან დაბრუნების შემდეგ პირველი ჰეთ-თრიკი შეასრულა „იუვენტუდესთან“ 3-0 მოგებულ გასვლით მატჩში.<ref>[https://onefootball.com/de/news/neymar-hat-trick-sends-santos-into-final-round-in-comfort-42044843 🎥 Neymar hat-trick sends Santos into final round in comfort]</ref> 2026 წლის 6 იანვარს მან კლუბთან კონტრაქტი წლის ბოლომდე გაახანგრძლივა. ==სანაკრებო კარიერა== [[ფაილი:Neymar.jpg|thumb|left|ნეიმარის პრესკონფერენცია]] [[ბრაზილიის 17 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრები|ბრაზილიის 17 წლამდე]] ნაკრებში, ფიფა-ს 2009 წლის 17 წლამდე ფეხბურთელთა მსოფლიო ჩემპიონატი მაღალ დონეზე ჩაატარა; მან პირველ მატჩში იაპონიის ნაკრებს გაუტანა.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/u17worldcup/matches/round=253807/match=300102244/summary.html|title=Brazil edge unlucky Japan|publisher=FIFA.com|accessdate=2014-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023113422/http://www.fifa.com/u17worldcup/matches/round=253807/match=300102244/summary.html|archivedate=2013-10-23}}</ref> ტურნირის დასრულების შემდეგ ბრაზილიელმა ყოფილმა ფეხბურთელებმა [[პელე]]მ და [[რომარიო]]მ, ქვეყნის ეროვნული ნაკრების მთავარ მწვრთნელს, [[დუნგა]]ს მოუწოდეს ნეიმარი [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2010|ფიფა-ს 2010 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატზე]] წაეყვანა.<ref name="Brazilians want Neymar" /><ref name="Scouts Flock">{{cite web|url=http://www.miamiherald.com/2010/04/18/1584597/scouts-flock-to-see-brazils-neymar.html|title=Scouts flock to see Brazil's Neymar|date=18 აპრილი, 2010|publisher=Miami Herald}}</ref> ამის გარდა, ნეიმარის მხარდასაჭერად შეგროვდა ეროვნული ნაკრების გულშემატკივართა 14 000 ხელმოწერა,<ref name="Brazilians want Neymar"/><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/may/04/world-cup-watch-37-days-to-go|title=მსოფლიო თასის დაწყებამდე ... 37 დღე დარჩა|date=4 მაისი, 2010|work=The Guardian |location=UK }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/8669086.stm|title=ბრაზილიელთა მწვრთნელი დუნგა, მსოფლიო თასზე წასაყვან ფეხბურთელებს არჩევს|date=7 მაისი, 2010|publisher=BBC Sport}}</ref>, თუმცა დუნგამ, ახალგაზრდა ბრაზილიელი ნაკრების გაფართოებულ, 23 კაციან სიაში არ შეიყვანა.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/8676077.stm|title=რონალდინიო შემადგენლობის მიღმა|date=11 მაისი, 2010|publisher=BBC Sport}}</ref><ref>{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2010/soccer/world-cup-2010/writers/tim_vickery/05/14/brazil.roster/|title=დუნგა კრიტიკის ქარცეცხლში|date=18 მაისი, 2010|publisher=CNN|access-date=2014-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100521091201/http://sportsillustrated.cnn.com/2010/soccer/world-cup-2010/writers/tim_vickery/05/14/brazil.roster/|archivedate=2010-05-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pitacodogringo.wordpress.com/2010/05/11/tottenham%E2%80%99s-sandro-ranieri-on-brazil%E2%80%99s-world-cup2010-reserve-list/|title=სანდრო ბრაზილიელთა რეზერვში|date=11 მაისი, 2010|publisher=Picato do Gringo}}</ref> მან ნეიმარს „ძალიან ნიჭიერი” უწოდა, თუმცა იქვე აღნიშნა, რომ ახალგაზრდა ბრაზილიელს მსოფლიო თასზე წასაყვან ფეხბურთელთა სიაში მოსახვედრად, საერთაშორისო ასპარეზზე საკმარისი გამოცდილება არ გააჩნდა.<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1279085/Manchester-City-dilemma-Real-Madrid-enter-race-Santoss-brilliant-Brazilian-Paulo-Henrique-Ganso.html?ito=feeds-newsxml|title=Manchester City dilemma as Real Madrid enter race for Santos's brilliant Brazilian Paulo Henrique Ganso|date=17 May 2010|work=The Daily Mail |location=UK | first=Ashley | last=Gray}}</ref><ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/world-cup/story/_/id/785217/ce/uk/?cc=5739&ver=global|title=Ronaldinho misses Brazil cut|date=11 May 2010|publisher=ESPN Soccernet|accessdate=21 მარტი 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100514091654/http://soccernet.espn.go.com/world-cup/story/_/id/785217/ce/uk/?cc=5739&ver=global|archivedate=14 მაისი 2010}}</ref> [[ფაილი:André Santos, Neymar and Ramires celebrate Neymars goal.jpg|thumb|right|ნეიმარი ანდრე სანტოსთან და რამირესთან ერთად [[შოტლანდიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები]]ს კარში გატანილ გოლს აღნიშნავს. [[27 მარტი]], [[2011]].]] [[2010]] წლის [[26 ივლისი|26 ივლისს]], ნეიმარი [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილიის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში]] პირველად გამოიძახეს. ნაკრები მთავარმა მწვრთნელმა [[მანო მენეზესი|მანო მენეზესმა]] ფეხბურთელს აშშ-ის ნაკრებთან ამხანაგურ შეხვედრაში სათამაშოდ უხმოდ. მატჩი [[10 აგვისტო]]ს გაიმართა და ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში ნეიმარის დებიუტი 18 წლის ასაკში, 11 ნომრიანი მაისურით იმ დღეს შედგა. შეხვედრის 28-ე წუთზე ფეხბურთელმა გოლიც გაიტანა.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=813452&sec=global&cc=5739|title=ნეიმარმა დებიუტი გოლით აღნიშნა|date=11 აგვისტო, 2010|work=ESPN Soccernet|accessdate=13 აგვისტო, 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IGLIcFDE?url=http://espnfc.com/news/story?id=813452|archivedate=2013-07-20}}</ref> [[2011]] წლის [[1 მარტი|1-ელ მარტს]] , ნეიმარმა პრესასთან საუბარში განაცხადა: {{ციტატის დაწყება}} ბრაზილიის ნაკრებში მოხვედრა დიდი პრივილეგიაა, არსებობენ საოცარი ფეხბურთელები, და მე ბედნიერი ვარ, რომ ვარ მათ შორის.<ref name="Samba Star" /> {{ციტატის დასრულება}} [[2011]] წლის [[27 მარტი|27 მარტს]], ნეიმარმა [[შოტლანდიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|შოტლანდიის ეროვნულ ნაკრებს]] 2 გოლი გაუტანა.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/9431234.stm|title=შოტლანდია 0–2 ბრაზილია|date=27 მარტი, 2011|work=BBC Sport |accessdate=29 მარტი, 2011}}</ref> ამ შეხვედრაში სკანდალიც მოხდა. ნეიმარის პენალტით გატანილი გოლის შემდეგ, მოედანზე ბანანი ისროლეს. „ძალიან რთულია თამაში მუდმივი დაცინვისა და რასიზმის გამოვლინებების ფონზე”, - განაცხადა ბრაზილიელმა მატჩის შემდეგ.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/27/neymar-racism-brazil-scotland | location=London | work=The Guardian | first=Ewan | last=Murray | title=Brazil's Neymar answers back after banana is thrown in Scotland match | date=27 March 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mirrorfootball.co.uk/news/International-friendly-Scotland-0-2-Brazil-Neymar-complains-that-banana-was-thrown-at-him-article717728.html|title=Brazil-Scotland friendly marred by Neymar banana incident|date=27 მარტი, 2011|work=BBC Sport |accessdate=29 მარტი, 2011}}</ref> თუმცა გაირკვა, რომ ბანანი ისროლა ბრაზიის ნაკრების გულშემატკივარმა გერმანელმა სტუდენტმა და ეს არ იყო რასისტული გამოვლინება. რაც შეეხება მუდმივ სტვენას, შოტლანდიელმა ჩინოვნიკებმა ეს ახალგაზრდა ვარსკვლავის მუდმივი წაქცევებით ახსნეს. ამიტომ, ბრაზილიის ფედერაციის ოფიციალური მოთხოვნას, რომ შოტლანდიის მხარეს ბოდიში მოეხადა, განხორციელება არ ეწერა.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/29/german-teenager-banana-brazil | location=London | work=The Guardian | first=Ewan | last=Murray | title=German teenager admits throwing banana during Brazil v Scotland match | date=29 მარტი, 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/12925272.stm|title=Scottish FA seeks apology from Brazil over racism claim|date=31 March 2011|work=BBC Sport |accessdate=31 მარტი, 2011}}</ref> თავად ნეიმარმა კი, თავისი სიტყვების უკან წაღებაზე უარი განაცხადა.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/31/scottish-fa-apology-brazil-racism-neymar | location=London | work=The Guardian | first=Ewan | last=Murray | title=Scottish FA demands apology from Brazil over claims of racism | date=31 March 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/apr/01/brazil-neymar-scotland-racism-claims | location=London | work=The Guardian | title=Brazil's Neymar refuses to apologise to Scotland for racism claims | date=1 April 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1371178/Scotland-want-apology-German-admits-Neymar-banana.html | location=London | work=Daily Mail | first=Mark | last=Wilson | title=Tartan Army demand apology from Neymar after German fan admits to throwing banana | date=30 March 2011}}</ref> ===კოპა ამერიკა 2011=== ნეიმარმა მონაწილეობა მიიღო [[არგენტინა]]ში გამართულ [[კოპა ამერიკა 2011]]-ის გათამაშებაში, სადაც ეკვადორის საფეხბურთო ნაკრების წინააღმდეგ ჯგუფური ეტაპის მატჩში ორი გოლის გატანა შეძლო, ხოლო ვენესუელის ნაკრების წინააღმდეგ, ასევე ჯგუფური ეტაპის შეხვედრაში, „მატჩის საუკეთესო მოთამაშედ” დასახელეს. ბრაზილიამ ტურნირზე გამოსვლა მეოთხედფინალურ ეტაპზე დაასრულა. პარაგვაის წინააღმდეგ მატჩის ძირითადი და დამატებითო დრო ფრედ, 0-ო დასრულდა. გუნდებმა თერთმეტმეტრიანი დარტყმები შეასრულეს, სადაც ბრაზილიელებმა ზედიზედ 4 პენალტი გააცუდეს, ხოლო პარაგვაელებმა 2 დარტყმა გოლად ასახეს და მეტოქეც დაამარცხეს. თერთმეტრიანი ნეიმარს არ შეუსრულებია, ის ძირითადი დროის მე-80 წუთზე შეცვალეს. ===ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2012=== [[2012]] წლის [[11 მაისი|11 მაისს]], ნეიმარი [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2012|2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშებზე]] მონაწილე [[ბრაზილიის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილიის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრების]] ფეხბურთელად დაასახელეს.<ref>{{cite news| url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2143101/London-2012-Olympics-Neymar-Sandro-Hulk-carry-Brazils-hopes-football-gold.html | location=ლონდონი | work=Daily Mail | title=ნეიმარი, სანდრო და ჰალკი — ბრაზილიის carry Brazil's hopes for Olympic gold but Ronaldinho left out | date=11 მაისი, 2012}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/ | location=London | work=Sky Sports | title=ნეიმარის პროფილი 2012 წლის ოლიმპიადისთვის| date=29 June 2012}}</ref> ბრაზილიელები ლონდონში ოლიმპიადის დაწყებამდე რამდენიმე დღით ადრე ჩავიდნენ. ბრაზილიის ოლიმპიური ნაკრების ლიდერმა ნეიმარმა, გამოცემა „Globoesporte”-ს ინტერვიუ მისცა და აღნიშნა, რომ ინგლისში მხოლოდ გამარჯვებისთვის იყო ჩასული: {{ციტატის დაწყება}} ლონდონში საფეხბურთო ტურნირის მოსაგებად ჩამოვედით. ბრაზილია მსოფლიოს უძლიერესი საფეხბურთო ქვეყანაა და ოლიმპიური ოქრო ჯერ არ გვაქვს. მთელი გუნდი მომავალ შეჯიბრებას განსაკუთრებული სერიოზულობით უდგება. მოთამაშეებმა კუთვნილ შვებულებებზე უარიც კი განვაცხადეთ და ოლიმპიადისთვის მოვემზადეთ. დარწმუნებული ვარ, წარმატებას მივაღწევთ და სამშობლოში თავაწეულები დავბრუნდებით.“ {{ციტატის დასრულება}} 20 ივლისს ბრაზილიელები ამხანაგურ მატჩში, სტადიონ „რივერსაიდზე” [[დიდი ბრიტანეთის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრები|დიდი ბრიტანეთის ნაკრებს]] დაუპირისპირდნენ. სამხრეთ ამერიკელებმა ევროპელები ანგარიშით 2-0 დაამარცხეს. პირველ გოლი, ნეიმარის ჩაწოდების შემდეგ, სანდროს თავური დარტყმით გავიდა, ხოლო მეორე ბურთი თავად ნეიმარმა, პენალტით გაიტანა<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18929315 | location=ლონდონი | work=BBC Sport | title=ნეიმარმა დიდი ბრიტანეთის ნაკრები დაამარცხა| date=20 July 2012}}</ref> ნეიმარმა ოლიმპიადაზე პირველი გოლი 26 ივლისს, ეგვიპტის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრების წინააღმდეგ მატჩში გაიტანა. შეხვედრა ბრაზილიელების გამარჯვებით, ანგარიშიტ 3-2 დასრულდა.<ref>{{cite news | url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c02/doc=results.html | location=ლონდონი, | work=BBC Sport | title=ბრაზილია 3–2 ეგვიპტე | date=26 ივლისი, 2012 | access-date=2014-03-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120731223405/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c02/doc%3Dresults.html | archivedate=2012-07-31 }}</ref> მომდევნო მატჩში ბელარუსის ოლიმპიური ნაკრების წინააღმდეგ, ნეიმარმა 25 მეტრიდან, საჯარიმო დარტყმით ბურთი თავადაც გაიტანა და ოსკარსა და პატოსაც გაატანინა გოლები (ბრაზილია - ბელარუსი, 3-1). შეხვედრის დასრულების შემდეგ ნეიმარმა განვლილ შეხვედრაში საკუთარ თამაშს „ბრწყინვალე” უწოდა.<ref>{{cite news | url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1128175/men's-olympics:-neymar-lifts-brazil,-uruguay-stunned?cc=3888 | work=ESPN | title=ნეიმარი ბრაზილიას დაეხმარა | date=29 ივლისი, 2012 | access-date=2021-12-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2255077.html | archivedate=2015-06-11 }}</ref><ref>{{cite news | url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c03/index.html | location=ლონდონი | work=BBC Sport | title=ბრაზილია 3–1 ბელარუსი | date=29 ივლისი, 2012 | access-date=2014-03-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730083726/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c03/index.html | archivedate=2012-07-30 }}</ref> 5 აგვისტოს, მეოთხედფინალში, ჰონდურასის ოლიმპიური ნაკრების წინააღმდეგ მატჩში, ნემირმა პენალტით, ოლიმპიადაზე მესამე გოლი გაიტანა. იმავე შეხვედრაში მან საგოლე გადაცემა გაუკეთა ლეანდრო დამიაოს და დაეხმარა ბრაზილიას ანგარიშით 3–2 გამარჯვებაში.<ref>{{cite news | url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400302/index.html | location=London | work=BBC Sport | title=Brazil 3–2 Honduras | date=4 August 2012 | access-date=27 მარტი 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120805013453/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400302/index.html | archivedate=5 აგვისტო 2012 }}</ref> ბრაზილიელებმა ფინალამდე მიაღწიეს, სადაც მექსიკის ოლიმპიურ ნაკრებთან ანგარიშით 2-1 დამარცხდნენ, ოქროს მედლები დათმეს და ვერცხლის მედლებს დასჯერდნენ. [[ფაილი:Pique&neymar.jpg|მარცხნივ|190პქ|thumb|ნეიმარი [[ხერარდ პიკე]]ს ჩამოშორებას ცდილობს კონფედერაციის თასის ფინალში]] === კონფედერაციის თასი 2013 === [[ლუის ფელიპე სკოლარი]]მ ნეიმარი [[ფიფა-ს კონფედერაციის თასი 2013|2013 წლისკონფედერაციის თასზე]] ბრაზილიის ეროვნული ნაკრების ფეხბურთელთა სიაში შეიყვანა. ტურნირის დაწყებამდე მას 11 ნომრიანი მაისურის ნაცვლად, 10 ნომრიანი მაისური მიანიჭეს. „ახლა მხოლოდ კონფედერაციის თასზე ვფიქრობ. ბრაზილიას საუკეთესო ნაკრები ჰყავს და გვინდა, რომ სამშობლოში გავიმარჯვოთ. ჩვენ მხოლოდ ტურნირის მოსაგებად ვიბრძოლებთ”, — განაცხადა ნეიმარმა.<ref>{{Cite news|url=http://sports.inquirer.net/105255/football-neymar-renews-brazils-number-10-love-affair|title=Neymar renews Brazil’s number 10 love affair|date=16 ივნისი, 2013|accessdate=18 ივნისი, 2013|work=Inquirer}}</ref> [[2013]] წლის [[15 ივნისი|15 ივნისს]], ნეიმარმა შეჯიბრზე პირველი გოლი იაპონიის ნაკრებს გაუტანა. მატჩი ბრაზილიის გამარჯვებით 3-0 დასრულდა.<ref>{{cite web|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/goal-neymar-brazil-japan-golazo.html |title=Neymar opens Confederations Cup scoring with stunning goal |work=inside World Soccer |date=16 ივნისი, 2013}}</ref> [[19 ივნისი|19 ივნისს]] მექსიკის ეროვნული ნაკრების წინააღმდეგ მატჩის მე-9 წუთზე გოლი გაიტანა.<ref>{{cite web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/ |title=Neymar, Brazil beat Mexico in Confederations Cup |publisher=Sports Illustrated |date=19 ივნისი, 2013 |accessdate=23 ივნისი, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203004135/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/ |archivedate=2013-12-03 }}</ref> 22 ივნისს ნეიმარმა იტალიასაც გაუტანა.<ref>{{cite web|title=Goal of the day: Neymar (Brazil) vs Italy |url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/free-kick-goal-neymar-brazil-italy-golazo.html |work=inside World Soccer |date= 23 ივნისი, 2013}}</ref> [[30 ივნისი|30 ივნისს]], ბრაზილიის ნაკრებმა ფინალში ანგარიშით 3-0, [[ესპანეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები]] გაანადგურა. ნეიმარს გოლი ფინალშიც გაიტანა. ის ტურნირის საუკეთესო ფეხბურთელად დაასახელეს.<ref name="prosoccertalk.nbcsports.com"/> === მსოფლიო ჩემპიონატი 2014 === [[ფაილი:Brazil and Croatia match at the FIFA World Cup 2014-06-12 (02).jpg|thumb|right|ნეიმარი ემზადება ხორვატიის ნაკრების კარში საჯარიმო დარტყმის შესასრულებლად. [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2014]].]] [[2014]] წლის [[5 მარტი|5 მარტს]], [[იოჰანესბურგი|იოჰანესბურგში]] სამხრეთ აფრიკის საფეხბურთო ნაკრების წინააღმდეგ გამართულ მატჩში ნეიმარმა სამი გოლი გაიტანა. საფინალო სასტვენის შემდეგ სამხრეთ აფრიკელი ბიჭუნა საფეხბურთო მოედანზე აღმოჩნდა. დაცვის სამსახურმა მისი მოედნიდან გაყვანა სცადა, თუმცა ნეიმარი მივიდა პატარასთან და ბიჭი ხელში აიყვანა. ბრაზილიელებმა გამარჯვება პატარა გულშემატკივართან ერთად იზეიმეს.<ref name="South Africa">[http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/watch-heartwarming-moment-neymar-brazil-3211567 "Watch the heartwarming moment Neymar and Brazil embraced a jubilant young South African fan"]. The Mirror. წაკითხვის თარიღი: 3 ივნისი, 2014</ref><ref>[http://ftw.usatoday.com/2014/03/neymar-brazil-south-africa-little-adorable-kid "An adorable kid ran on to the field during the Brazil-South Africa game"]. USA Today. წაკითხვის თარიღი: 3 ივნისი, 2014</ref> [[ფაილი:Brazil and Mexico match at the FIFA World Cup 2014-06-17 (19).jpg|thumb|left|ნეიმარი [[მექსიკის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|მექსიკის ნაკრების]] წინააღმდეგ. [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2014]]]] [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2014|2014 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის]] გახსნით შეხვედრაში, [[ხორვატიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ხორვატიის]] წინააღმდეგ, ნეიმარმა თავისი 50-ე სანაკრებო შეხვედრა ითამაშა. მატჩი სამხრეთამერიკულმა გუნდმა ანგარიშით 3–1 მოიგო, ნეიმარმა კი დუბლი გაიფორმა<ref>[http://www.bbc.com/sport/0/football/25285029 Brazil 3-1 Croatia]. „[[ბი-ბი-სი]]“.</ref>. ნეიმარმა ასევე ორი გოლი გაიატანა ჯგუფური ეტაპის დასკვნით მატჩში [[კამერუნის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|კამერუნის]] წინააღმდეგ. ორივე მატჩში ნეიმარი საუკეთესო მოთამაშედ დაასახელეს. ნეიმარი ჩემპიონატს გამოეთიშა მეოთხედფინალის შემდეგ. ის მძიმედ დაშავდა [[კოლუმბიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|კოლუმბიის]] ნაკრებთან მატჩის დროს. [[11 ივლისი|11 ივლისს]], ნეიმარი [[ფიფა]]-ს [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2014|ოქროს ბურთის]] მოპოვების პრეტენდენტთა 10 კაციან სიაში მოხვდა.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/28274011|title=World Cup 2014: Fifa announces Golden Ball shortlist|date=11 ივლისი, 2014|accessdate=12 ივლისი, 2014|work=BBC}}</ref> ნეიმარმა მოიგო [[ფიფა]]-ს [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2014|ბრინჯაოს ბუცი]], მსოფლიო ჩემპიონატზე გატანილი გოლების რაოდენობით მესამე ადგილზე გასვლის გამო. ის ასევე მოხვდა ფიფა-ს მსოფლიო ჩემპიონატის სიმბოლურ ნაკრებში.<ref>[http://www.fifa.com/worldcup/awards/golden-boot/index.html "adidas Golden Boot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231163656/http://www.fifa.com/worldcup/awards/golden-boot/index.html |date=2014-12-31 }}. FIFA.com. წაკითხვის თარიღი: 16 July 2014</ref> ===კოპა ამერიკა 2015 === [[ტაიგო სილვა]]ს დაშავების გამო, ბრაზილიის ეროვნული ნაკრების ახალმა მთავარმა მწვრთნელმა [[დუნგა]]მ, კაპიტნის სამკლაური ნეიმარს გადააბარა, 5 სექტემბერს კი დაადასტურა, რომ კაპიტნის სამკლაური ნეიმარს დარჩება.<ref>[http://www.espnfc.com/brazil/story/2020716/neymar-confirmed-as-new-brazil-captain-by-dunga "Neymar replaces Thiago Silva as Brazil captain"]. ESPN. წაკითხვის თარიღი: 11 November 2014</ref> დუნგამ პრესასთან საუბარში განაცხადა: {{ციტატის დაწყება}} „ნეიმარს მოსწონს პასუხისმგებლობა და აღნიშნული სიახლით ძალიან ბედნიერია. მას მოსწონს გამოწვევა და გამარჯვება - ზუსტად ეს ორი კომპონენტი უნდა ჰქონდეს კაპიტანს. ნეიმარის კაპიტნობა არ ნიშნავს, რომ იგი ერთპიროვნული ლიდერი იქნება. ჩვენ გუნდს სჭირდება ლიდერის თვისებების მქონე რამდენიმე ფეხბურთელი.“<ref>{{cite web | url = http://worldsport.ge/ge/page/neimari-braziliis-axali-kapitani | title = ნეიმარი - ბრაზილიის ახალი კაპიტანი | publisher = მსოფლიო სპორტი | date = 5 სექტემბერი, 2014 | accessdate = 6 თებერვალი, 2015}}</ref> {{ციტატის დასრულება}} 2015 წლის 14 ივნისს, კოპა ამერიკის პირველ თამაშში ნეიმარმა გოლი გაიტანა და ასისტიც მიიწერა პერულს წინააღმდეგ.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/33055416 Brazil 2-1 Peru]</ref> შემდეგ თამაშში, კოლუმბიის ნაკრებთა, ნეიმარმა წითელი ბარათი მიიღო რის გამოც ის 4 მატჩით ჩამოაშორეს ტურნირს და 10 000 ევროთი დააჯარიმეს.<ref>[http://www.espnfc.com/copa-america/story/2498461/neymar-suspended-for-remainder-of-copa-america Neymar suspended for remainder of Copa America tournament]</ref> === რიოს ოლიმპიადა 2016 === [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2016|2016 წლის რიოს ოლიმპიურ თამაშებზე]], ნეიმარი, ბრაზილიის ოლიმპიური ნაკრების განაცხადში მოხვდა. 13 აგვისტოს კოლუმბიის ნაკრებს გოლი გაუტანა და ეს მატჩი ბრაზილიამ 2-0 მოიგო. 18 აგვისტოს [[ჰონდურასი|ჰონდურასის]] წინააღმდეგ დუბლი შეასრულა და მეტოქე 6-0 დაამარცხეს.<ref>[https://www.bbc.com/sport/olympics/37111213 Rio Olympics 2016: Neymar scores after 14 seconds as Brazil reach final]</ref> 20 აგვისტოს გაიმართა ფინალი მარაკანაზე სადაც ბრაზილიის ოლიმპიური ნაკრები შეხვდა გერმანიას. თამაში პენალტების სერიაში ბრაზილიის გამარჯვებით დასრულდა, ძირითად დროში კი ნეიმარმა შეძლო გოლის გატანა.<ref>[https://www.reuters.com/article/us-olympics-rio-soccer-m-idUSKCN10V0VE Neymar hands Brazil precious football gold medal]</ref> === მსოფლიო ჩემპიონატი 2018 === 2018 წლის მაისში, ნეიმარი მოხვდა [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2018|მსოფლიო ჩემპიონატისთვის]] [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილიის ეროვნული ნაკრები]]ს 23 კაციან განაცხადში.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/44116590.amp World Cup: Neymar named in Brazil's 23-man squad]</ref> 2018 წლის [[3 ივნისი|3 ივნისს]], [[ხორვატიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ხორვატიასთან]] ამხანაგურ მატჩში დაბრუნდა მოედანზე 3 თვიანი ფეხის ტრავმის შემდეგ და გოლი გაიტანა.<ref>[https://www.sportsnet.ca/soccer/neymar-makes-spectacular-return-brazil-beats-croatia/ https://www.sportsnet.ca/soccer/neymar-makes-spectacular-return-brazil-beats-croatia/]</ref> მომდევნო კვირას, [[ავსტრია|ავსტრიასთან]] ამხანაგურ მატჩში, ნაკრების მაისურით თავისი 55-ე გოლი გაიტანა, გაუთანაბრდა [[რომარიო|რომარიოს]] და გახდა ბრაზილიის მესამე საუკეთესო ბომბარდირი, მას მხოლოდ [[რონადლო]] და [[პელე]] უსწრებდა.<ref>[https://www.fourfourtwo.com/news/neymar-joins-romario-third-brazils-all-time-scoring-chart Neymar joins Romario in third on Brazil's all-time scoring chart]</ref> მსოფლიო ჩემპიონატის მეორე მატჩში, [[22 ივნისი|22 ივნისს]], [[კოსტა-რიკის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|კოსტა რიკა]]ს დამატებით დროში გაუტანა და ეს იყო მისი პირველი გოლი მიმდინარე ტურნირზე.<ref>[https://www.skysports.com/football/news/12027/11413107/brazil-2-0-costa-rica-philippe-coutinho-neymar-seal-dramatic-late-win-for-tites-side Brazil 2-0 Costa Rica: Philippe Coutinho, Neymar seal dramatic late win for Tite's side]</ref> ეს იყო მისი 56-ე გოლი, გადაუსწრო რომარიოს და გახდა ნაკრების მესამე საუკეთესო ბომბარდირი.<ref>[https://weaintgotnohistory.sbnation.com/2018/6/23/17495796/willian-neymar-and-all-the-rest-frustrate-in-brazils-2-0-win-over-costa-rica Willian, Neymar, and all the rest frustrate in Brazil’s 2-0 win over Costa Rica]</ref> [[2 ივლისი|2 ივლისს]], ბრაზილიის ნაკრებმა 1/8 ფინალში 2-0 დაამარცხა [[მექსიკის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|მექსიკის ნაკრები]], სადაც ნეიმარმა გაიტანა გოლი და ასისტი გაუკეთა [[რობერტო ფირმინო]]ს.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/44597762 World Cup 2018: Brazil beat Mexico 2-0 to reach quarter-finals]</ref> მექსიკასთან თამაშის შემდეგ [[BBC sport]] წერდა, რომ მიუხედავად მისი პერფორმანსისა, ნეიმარმა ნეიტრალური მაყურებლის თვალში უარყოფითი წარმოდგენა დატოვა თავისი სიმულიანტობის გამო. ასევე, [[O Globo]] წერდა, რომ "ნეიმარმა მოხიბლა ბრაზილია, მაგრამ გააღიზიანა მთელი მსოფლიო".<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/44689926 World Cup 2018: Divisive Neymar 'charms Brazil, but annoys whole world' ]</ref> [[6 ივლისი|6 ივლისს]], ბრაზილია 1/4 ფინალში [[ბელგიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბელგიასთან]] დამარცხდა, ანგარიშით 1-2, სადაც ნეიმარს, დამატებით დროში [[ტიბო კურტუა]]მ თითის წვერებით აუღო ბურთი.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/44652178 World Cup 2018: Belgium produce masterclass to knock out Brazil with 2-1 win]</ref> === 2019–2021 === [[2019]] წლის მაისში, ნეიმარი მოხვდა [[კოპა ამერიკი 2019|2019 წლის კოპა ამერიკი]]2019 წლის კოპა ამერიკის ბრაზილიის ეროვნული ნაკრების 23 კაციან განაცხადში.<ref>[https://football-italia.net/brazil-name-copa-america-squad/ Brazil name Copa America squad]</ref> 5 ივნისს, [[კაატრი ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|კატართან]] ამხანაგურ მატჩში ტერფის ტრავმა მიიღო და მოუწია კოპა ამერიკის გამოტოვება.<ref>[https://www.90min.com/posts/6386708-paris-saint-germain-confirm-neymar-will-be-out-for-4-weeks-but-injury-will-not-require-surgery Paris Saint-Germain Confirm Neymar Will Be Out for 4 Weeks But Injury Will Not Require Surgery]</ref> [[2019]] წლის [[10 ოქტომბერი|10 ოქტომბერს]], [[სენეგალის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|სენეგალთან]] ამხანაგურ მატჩში ჩაატარა თავისი მეასე თამაში ბრაზილიის ნაკრებში.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/50003195 Neymar wins 100th Brazil cap in draw with Senegal]</ref> [[2020]] წლის [[13 ოქტომბერი|13 ოქტომბერს]], [[2022]] წლის მსოფლიო ჩემპიონატის შესარჩევ მატჩში, პერუს წინააღმდეგ ჰეთ-თრიქი შეასრულა. ეს იყო მისი 64-ე გოლი ნაკრების მაისურით გადაასწრო რონალდოს და ბომბარდირთა სიაში მეორე ადგილი დაიკავა.<ref>[https://www.goal.com/en-us/news/neymar-matches-ronaldo-as-brazils-second-highest-goalscorer/1a4io8y98nkeb1bm46se79l34k Neymar surpasses Ronaldo as Brazil's second-highest goalscorer]</ref> [[2021]] წლის [[13 ივნისი|13 ივნისს]], კოპა ამერიკის გახსნით მატჩში ვენესუელას წინააღმდეგ, გაიტანა გოლი და შეასრულა საგოლე გადაცემა.<ref>[https://www.espn.com/soccer/report?gameId=560522 Brazil kick off Copa America with comfortable win over Venezuela]</ref> შემდეგ თამაშში, [[17 ივნისი|17 ივნისს]], გაიტანა გოლი პერუს წინააღმდეგ.<ref>[https://www.thestar.com/sports/soccer/2021/06/17/brazil-beats-peru-4-0-to-move-into-1st-in-copa-america-group.html Brazil beats Peru 4-0 to move into 1st in Copa America group]</ref> [[23 ივნისი|23 ივნისს]], კოლუმბიის წინააღმდეგ დამატებით დროში კაზემიროს გაატანინა გამარჯვების მომტანი გოლი.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/57592206 Brazil 2-1 Colombia: Casemiro gives hosts controversial win deep in stoppage time]</ref> [[2 ივლისი|2 ივლისს]], მეოთხედფინალში პერუს წინააღმდეგ გააკეთა ასისტი.<ref>[https://www.skysports.com/football/news/11095/12347711/copa-america-quarter-finals-brazil-edge-chile-peru-see-off-paraguay-on-penalties-in-thriller Copa America quarter-finals: Brazil edge Chile, Peru see off Paraguay on penalties in thriller]</ref> 3 დღის შემდეგ, გაიტანა გოლი პერუს წინააღმდეგ ნახევარფინალში და გუნდი გაიყვანა კოპა ამერიკის ფინალში.<ref>[https://www.sportsnet.ca/soccer/article/brazil-shuts-peru-reach-final-copa-america/ Brazil shuts out Peru to reach final of Copa America]</ref> [[10 ივლისი|10 ივლისს]], ფინალში ბრაზილია დამარცხდა [[არგენტინის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|არგენტინასთან]], ანგარიშით 0-1.<ref>[https://www.theguardian.com/football/live/2021/jul/10/argentina-v-brazil-copa-america-final-live Argentina win 1-0 over Brazil for 15th Copa América title]</ref> მიუხედავად ფინალის წაგებისა, ნეიმარი [[ლიონელ მესი]]სთან ერთად დასახელდა ტურნირის საუკეთესო მოთამაშედ.<ref>[https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2187432/leo-messi-named-player-of-tournament-in-copa-america Leo Messi named player of tournament in Copa América]</ref> [[2021]] წლის [[9 სექტემბერი|9 სექტემბერს]], ნეიმარმა გაუტანა [[პერუს ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|პერუს]] და 12 გოლით, გახდა ბრაზილიის საუკეთესო ბომბარდირი, მსოფლიო ჩემპიონატის მატჩებში.<ref>[https://ge.globo.com/futebol/selecao-brasileira/noticia/neymar-marca-passa-zico-e-romario-e-se-torna-maior-artilheiro-da-selecao-nas-eliminatorias.ghtml Neymar marca, passa Romário e Zico e se torna maior artilheiro da Seleção nas Eliminatórias]</ref> === 2022-დღემდე === [[2022]] წლის [[7 ნოემბერი|7 ნოემბერს]], ნეიმარი შეიყვანეს [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილიის ნაკრები]]ს განაცხადში [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2022|2022 წლის მსოფლიო ჩემპიონატისთვის]].<ref>[https://www.cbf.com.br/selecao-brasileira/noticias/selecao-masculina/selecao-brasileira-esta-convocada-para-a-copa-do-mundo-fifa-qatar-2022 Seleção Brasileira está convocada para a Copa do Mundo FIFA Qatar 2022]</ref> [[24 ნოემბერი|24 ნოემბერს]], მსოფლიო ჩემპიონატის პირველ თამაშში, 79 წუთი ითამაშა და ტრავმა მიიღო, რის გამოც დარჩენილი ჯგუფური ეტაპის მატჩების გამოტოვება.<ref>[https://www.si.com/fannation/soccer/futbol/news/neymar-will-not-play-again-in-world-cup-group-stage-due-to-injury Neymar Will Not Play Again During World Cup Group Stage After Scan Finds Ankle Ligament Damage]</ref> 1/8 ფინალში, [[სამხრეთ კორეის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|სამხრეთ კორეის]] წინააღმდეგ გაიტანა გოლი და [[რონალდო|რონალდოსთან]] და პელესთან ერთად გახდა მესამე ბრაზილიელი ფეხბურთელი, რომელმაც 3 მსოფლიო ჩემპიონატზე გოლი გაიტანა.<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/63777438 Brazil 4-1 South Korea: Dazzling Brazil dismantle South Korea to set up quarter-final against Croatia]</ref> 4 დღის შემდეგ, მეოთხედფინალში [[ხორვატიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ხორვატიას]] გაუტანა გოლი. მაიკლ კოქსის თქმით ეს იყო „ისტორიაში ერთ-ერთი საუკეთესომ ინდივიდუალური გოლი“. მიუხედავად ამისა, ბრაზილიის ნაკრები პენალტების სერიაში დამარცხდა ანგარიშით 4-2. ეს იყოს მისი 77-ე გოლი ბრაზილიის ნაკრებში და ოფიციალურად გაუთანაბრდა პელეს ნაკრებში გატანილი გოლებით.<ref>{{Cite web |url=https://www.ctvnews.ca/sports/neymar-ties-pele-s-scoring-record-but-loses-again-at-world-cup-1.6188152 |title=Neymar ties Pele's scoring record but loses again at World Cup |accessdate=2024-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221217183410/https://www.ctvnews.ca/sports/neymar-ties-pele-s-scoring-record-but-loses-again-at-world-cup-1.6188152 |archivedate=2022-12-17 }}</ref><ref>[https://www.espn.com/soccer/story/_/id/37634729/neymar-ties-pele-goal-scoring-record-brazil-wc-penalty-shootout-loss-croatia Neymar unsure if he'll play for Brazil again after tying Pele scoring record in loss to Croatia]</ref> ბრაზილიის ნაკრებში 125-ე მატჩში 78-ე და 79-ე გოლებით ნეიმარმა [[პელე|პელეს]] რეკორდი გააუმჯობესა და ეროვნული ნაკრების საუკეთესო ბომბარდირი გახდა.<ref>[https://edition.cnn.com/2023/09/09/sport/neymar-breaks-pele-scoring-record-spt-intl/index.html Neymar Jr. breaks Pelé’s all-time scoring record for Brazil]</ref> [[2023]] წლის [[8 სექტემბერი|8 სექტემბერს]], [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2026|2026 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი]]ს საკვალიფიკაციო ეტაპზე, ნეიმარმა [[ბოლივიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბოლივიას]] ორი გოლი გაუტანა, რითაც გადაასწრო [[პელელიუს შტატი|პელეს]] და გახდა ბრაზილიის ყველა დროის საუკეთესო ბომბრადირი.<ref>[https://edition.cnn.com/2023/09/09/sport/neymar-breaks-pele-scoring-record-spt-intl/index.html Neymar Jr. breaks Pelé’s all-time scoring record for Brazil]</ref> [[17 ოქტომბერი|17 ოქტომბერს]], [[ურუგვაის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ურუგვაისთან]] მატჩში მან მარცხენა მუხლზე მიიღო დაზიანება რის გამოც ის ტირილით გაიყვანეს და ოპერაციის გამო მოუწია 2023-24 წლის საფეხბურთო კამპანიის გამოტოვება.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/67152531 Neymar: Brazil forward to have surgery after anterior cruciate ligament injury]</ref> 2024 წლის კოპა ამერიკის ტურნირის განაცხადს მიღმა დატოვეს.<ref>[https://en.as.com/soccer/why-isnt-neymar-jr-playing-the-copa-america-2024-for-brazil-n/ Why isn’t Neymar Jr. playing the Copa América 2024 for Brazil?]</ref> == თამაშის სტილი == [[ფაილი:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|left|thumb|upright|[[ლიონელ მესი]] და ნეიმარი 2011 წლის [[ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი]]ს შემდეგ.]] ნეიმარი, როგორ წესი, [[თავდამსხმელი]]ს ან [[გარემარბი]]ს, ზოგჯერ კი [[ნახევარმცველი|შემტევი ნახევრამცველი]]ს პოზიციაზე თამაშობს .<ref>{{cite news |title=მესი უფრო მაგარია ვიდრე ნეიმარი, ამბობს დანი ალვეში|url=http://www.goal.com/en-gb/news/3277/la-liga/2012/07/12/3237559/messi-better-than-neymar-says-dani-alves | publisher=Goal.com |date=12 ივლისი, 2012 |accessdate=12 ივლისი, 2012 }}</ref> ხშირად კარგად ერგება 4-3-3 განლაგებას და შეუძლია ფლანგებს შორის სწრაფ ტემპში გადაადგილება. თავბრუდამხვევი ფინტებისა და ტექნიკურობის გამო, ნეიმარს თანამემამულე [[რონალდინიო]]სთან ადარებენ. ნეიმარს, მისი საუკეთესო მახასიათებლების: კრეატიულობის, ბრწყინვალე გადაცემების, შეტევის ნაყოფიერად დასრულების, განსაცვიფრებელი დრიბლინგისა და ტექნიკური შესაძლებლობების გამო „ელექტრულსა“ და „ფეთქებადს“ უწოდებენ.<ref>{{cite news |title=Brazil star Neymar goes green this summer |url=http://finchannel.com/Main_News/Business/112784_Brazil_star_Neymar_goes_green_this_summer/ |publisher=Financial |date=13 ივლისი, 2012 |accessdate=13 ივლისი, 2012 |archiveurl=https://archive.today/20130123112358/http://finchannel.com/Main_News/Business/112784_Brazil_star_Neymar_goes_green_this_summer/ |archivedate=2013-01-23 }}</ref> ამასთან დაკავშირებით ნეიმარმა თქვა, რომ ის ყოველთვის ესწრაფვის იყოს საუცხოო ყველგან და ყველაფერში, დახვეწოს და გააუმჯობესოს დრიბლინგი, დარტყმა ფეხითა და თავით და ბურთის კონტროლი.<ref name="Samba Star" /> მისი თქმით, ნეიმარი მუდმივად ცდილობს გახდეს ისეთივე საუცხოო, როგორიც მისი აზრით მსოფლიოში საუკეთესოები: [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|რეალ მადრიდი]]ს ფეხბურთელი [[კრიშტიანუ რონალდუ]], [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|მანჩესტერ იუნაიტედი]]ს ფეხბურთელი [[უეინ რუნი]] და [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|ბარსელონა]]ს ფეხბურთელები [[ჩავი ერნანდესი]] და [[ანდრეს ინიესტა]] არიან. ბარსელონაში გადასვლის შემდეგ, ნეიმარი დამკვიდრდა, როგორც მსოფლიო ფეხბურთის ერთ-ერთი საუკეთესო მოთამაშე, როგორც წესი, მესის და რონალდუს შემდეგ მსოფლიოში მესამე საუკეთესო მოთამაშედ ითვლებოდა.<ref>[https://bleacherreport.com/articles/2387319-why-neymar-is-the-third-best-player-in-the-world-on-current-form Why Neymar Is the 3rd-Best Player in the World on Current Form]</ref> წლების შემდეგ, ნეიმარი ასევე ფართოდ არის ცნობილი, როგორც მისი თაობის საუკეთესო ბრაზილიელი ფეხბურთელი.<ref>[https://www.goal.com/en-cm/lists/ronaldo-pele-neymar-and-top-20-brazilian-footballers-in-history/lp660z0dfzlw1n008mykjwf7y Ronaldo, Pele, Neymar and top 20 Brazilian footballers in history]</ref> 2018 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე ნეიმარის მიმართ დიდი კრიტიკა წამოვიდა ისეთი დიდი ფეხბურთელებისგან, როგორიცაა [[პელე]], [[ერიკ კანტონა]] და ა.შ. კრიტიკის საპასუხოდ, ნეიმარი მონაწილეობდა 2018 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის შემდეგ რეკლამაში, სადაც მან აღიარა, რომ ვერ გაუმკლავდა იმედგაცრუებებს, რამაც „აიძუალა“ თეატრალური თამაში მოედანზე ყოფნისას და პირობა დადო, რომ უკეთესობისკენ შეიცვლებოდა.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lJRjk0SGcqQ , Um Novo Homem Todo Dia | Gillette & Neymar Jr.]</ref> == ფეხბურთს მიღმა == ===პირადი ცხოვრება=== [[ფაილი:Neymar, Lucas Moura, Dilma Rousseff, Ganso.jpg|thumb|ნეიმარი (მარცხნიდან პირველი) [[ლუკას მოურა]]სთან (მარცხნიდან მეორე), [[განსო]]სთან (მარჯვნიდან პირველი) და [[ბრაზილიის პრეზიდენტი|ბრაზილიის პრეზიდენტ]] [[დილმა რუსეფი|დილმა რუსეფთან]] ერთად, [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2014|2014 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფინალური ეტაპის]] წილისყრის ცერემონიალის დასრულების შემდეგ]] ნეიმარს შვილი, [[2011]] წლის [[აგვისტო]]ში შეეძინა. მაშინ ნეიმარი 19 წლის იყო. პატარა ბიჭუნა დავიდ ლუკა სან-პაულუში დაიბადა.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|title=მშვენიერი ცხოვრება: სანტოსი და ბრაზილიელი თავდამსხმელი ნეიმარი|publisher=Goal.comr|accessdate=2014-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517234641/http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|archivedate=2014-05-17}}</ref> ბავშვის დედის სახელია კაროლინა დანტასი. ნეიმარიც მასთან ურთიერთობაში არ იმყოფება. {{ციტატის დაწყება}} ვიტირე, როცა გავიგე, რომ მამა გავხდებოდი. თავდაპირველად შიშის გრძნობა დამეუფლა, შემდეგ გავმხიარულდი. ეს არის ახალი გამოწვევა და მე მზად ვარ ამ პასუხისმგებლობისთვის. <ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1386343/Chelsea-target-Neymar-casts-doubt-Europe-revealing-hes-set-father.html|title=ნეიმარი მამა გახდება|publisher= daily mail}}</ref>_{ნეიმარ და სილვა} {{ციტატის დასრულება}} მოგვიანებით მან შვილის დაბადება აღწერა. ნეიმარმა ახალდაბადებულ ბიჭს „სრული ბედნიერების 2.8 კილოგრამი” უწოდა. მან ასევე განაცხადა , რომ მშობიარობის შემდეგ დავიდ ლუკაც და დედამისიც თავს კარგად გრძნობენ.<ref>{{cite web|url=http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|title=Neymar and Davi|publisher=kickette|accessdate=2014-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425212226/http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|archivedate=2012-04-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-%E2%80%93-who-is-neymar-girlfriend/417/|title=ახალშობილი: დავიდი|publisher=nikinews|accessdate=2014-03-11|archiveurl=https://archive.today/20120904185525/http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-%E2%80%93-who-is-neymar-girlfriend/417/|archivedate=2012-09-04}}</ref> 2013 წლიდან ნეიმარი ბრაზილიელ მსახიობ [[ბრუნა მარკეზინი]]ს ხვდებოდა.<ref>{{cite web|url=http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|title=Neymar e Bruna: namoro confirmado na Sapucaí|language=პორტუგალიური|accessdate=2013-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012204032/http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|archivedate=2013-10-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|title=Neymar fala do relacionamento com Bruna Marquezine|language=პორტუგალიური|accessdate=2013-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012013524/http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|archivedate=2013-10-12}}</ref> წყვილმა, თავიანთი ერთწლიანი ურთიერთობა [[2014]] წლის [[თებერვალი|თებევალში]] დაასრულა.<ref>{{cite web|url=http://www.insideworldsoccer.com/2014/02/neymar-bruna-marquezine-split-up.html |title=ნეიმარი & ბრუნა მარკეზინი დაშორდნენ|work=inside World Soccer |date=12 თებერვალი, 2014}}</ref> ნეიმარი აღმსარებლობით [[ქრისტიანობა|ქრისტიანია]].<ref>{{cite web|title=neymarjr|url=http://instagram.com/p/jgf7PgxtpQ/}}</ref><ref>{{cite web|title=neymarjr|url=http://instagram.com/p/jPcOdKRttJ/}}</ref> ნეიმარმა თავისი რწმენის შესახებ განაცხადა:„ცხოვრება მხოლოდ მაშინ აქვს აზრი, როდესაც ჩვენი უმაღლესი იდეალები ემსახურება ქრისტეს!”<ref>{{cite web|title=neymarjr|url=http://instagram.com/p/kRgc5SRtu5/}}</ref> ყოველწლიურად, ნეიმარი აწყობს საქველმოქმედო მატჩს თანამემამულე ბრაზილიელ ფეხბურთელთან ნენესთან ერთად ნენეს მშობლიურ ქალაქში, [[ჯუნდია]]ში, გაჭირვებული ოჯახებისთვის დასახმარებლად.<ref>[https://lemeilleurdupsg.com/article/nene-defie-neymar Nenê défie Neymar!]</ref> მშობლიური [[პორტუგალიური ენა|პორტუგალიურის]] გარდა ნეიმარი [[ესპანური ენა|ესპანურადაც]] ლაპარაკობს.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pc1FkeSQ-vo Neymar: "Messi y Suárez son dos genios"]</ref> [[2019]] წლის ივლისში, ნეიმარის წინააღმდეგ გამოძიება დაიწყო ქალზე ძალადობის ბრალდებით, მაგრამ საქმე არ გახსნილა არასაკმარისი მტკიცებულებების გამო.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-49160302 Neymar rape case dropped over lack of evidence]</ref> [[2020]] წლის 2 სექტემბერს, კვლავ გაეხვა სკანდალში ამჯერად [[ანხელ დი მარია]]სთან ერთად, რადგან იბიცაზე იმყოფებოდნენ და [[COVID-19|კოვიდ 19]] დაუდასტურდათ. ამის გამო კარანტინში გადაიყვანეს და მთლიანი [[პარი სენ-ჟერმენი]]ს გუნდი ექიმების კონტროლის ქვეშ აიყვანეს.<ref>[https://soccer.nbcsports.com//09/02/neymar-covid-19-positive-test-psg-coronavirus/ "Report: Neymar among positive COVID-19 tests at PSG".]</ref> ნეიმარმა მხარი დაუჭირა ბრაზილიის პრეზიდენტ [[ჟაირ ბოლსონარუ|ჟაირ ბოლსონარუ]]ს 2022 წლის ბრაზილიის საყოველთაო არჩევნებში. === სიმდიდრე === [[2012]] წელს, ''[[France Football]]-მა'' ნეიმარს მსოფლიოში მსოფლიოს უმდიდრეს ფეხბურთელთა რეიტინგში მე-13 ადგილი მიაკუთვნა. რეიტინგში პირველ ადგილზე [[ლიონელ მესი]], მეორეზე [[დეივიდ ბეკჰემი]], ხოლო [[კრიშტიანუ რონალდუ]] მესამე ადგილზე გავიდა. ნეიმარის საერთო შემოსავალმა, რეიტინგის მიხედვით €13.8 მილიონი ევრო შეადგინა<ref>{{cite web | url = http://www.goal.com/en/news/12/spain/2012/03/19/2978603/messi-tops-football-rich-list-ahead-of-beckham-and-cristiano | title = Messi tops football rich list ahead of Beckham and Cristiano Ronaldo | date = 19 March 2012 | accessdate =19 March 2012 | publisher = goal.com}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.china.org.cn/top10/2012-04/16/content_25155637_8.htm | title = 7.Neymar – Top 20 highest-paid football players 2012 | date = 16 აპრილი, 2012 | accessdate = 16 აპრილი, 2012 | publisher = china.org.cn}}</ref> 2019 წელს [[Forbes]]-მა ნეიმარი მსოფლიოს მესამე ყველაზე მაღალანაზღაურებადი სპორტსმენად დაასახელა (ლიონელ მესის და კრიშტიანო რონალდუს შემდეგ) კალენდარული წლის 105 მილიონი დოლარის შემოსავლით.<ref>[https://www.standard.co.uk/sport/football/neymar-thierry-henry-and-luis-suarez-star-in-thrilling-new-world-cup-advert-9495497.html Neymar, Thierry Henry and Luis Suarez star in thrilling new World Cup advert]</ref> [[2023]] წლის ზაფხულში Agence France-Presse, ადგილობრივი ხელისუფლება, იტყობინება, რომ ნეიმარს დაახლოებით ერთი მილიონი დოლარის ოდენობის ჯარიმა ემუქრება მისი [[მანგარატიბა|მანგარატიბას]] სასახლის მშენებლობის დროს ჩადენილი გარემოსდაცვითი დარღვევებისთვის. ანგარიშში აღინიშნა წყლის გზის უნებართვო გადახვევა, პლაჟის ქვიშის ნებართვის გარეშე გამოყენება და არასანქცირებული მიწის სამუშაოები.<ref>[https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=3_cc-session_439c2247-b7ab-447f-8fcf-1f482c4398b4 "Neymar faces possible $1 mn fine over Brazil property work"]{{Dead link|date=აგვისტო 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[2024]] წლის მონაცემებით, ალ-ჰილალში ნეიმარის წლიური ხელფასი შეადგენს 199 მილიონ ევროს, რაც მას მესამე ყველაზე მაღალანაზღაურებად ფეხბურთელად აქცევს.<ref>[https://www.givemesport.com/neymar-net-worth/ Neymar net worth (2024): Current salary, sponsorship deals and business ventures]</ref> === სპონსორობა === ნეიმარის რეპუტაცია ძალიან სწრაფად გაიზარდა და უკვე 17 წლის ასაკში მისი დაფინანსება მრავალმა ცნობილმა კომპანიამ გადაწყვიტა. [[2011]] წლის [[მარტი|მარტში]] ბრაზილიელმა, ამერიკულ სპორტულ კომპანია [[Nike]]-თან 11 წლიანი კონტრაქტი გააფორმა.<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/news/neymar_nets_long-term_deal_with_nike/ |title= ნეიმარ Nike-ს ხანგრძლივი დროით დაუკავშირდა |publisher= Sports Pro Media |date= 24 მარტი, 2011 |accessdate=24 მარტი, 2011}}</ref> იმავე თვეს, კომპანია [[Panasonic]]-მა ნეიმარის ორწლიანი მომსახურებისთვის $2.4 მილიონი ამერიკული დოლარი გადაიხადა. ფეხბურთელმა, ასევე კონტრაქტები გააფორმა [[Volkswagen]]-თან, Tenys Pé Baruel-თან, Lupo-სთან, [[Ambev]]-თან, [[Claro]]-სთან, [[Unilever]]-თან და [[Santander]]-თან.<ref>{{cite news |url= http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/ |title= 17 წლის მსოფლიოს ყველაზე რეალიზებადი სპორტსმენი – ნეიმარი |publisher= Sports Pro Media |date= 25 მაისი, 2011 |accessdate= 25 მაისი, 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111119123021/http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/ |archivedate= 2011-11-19 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|title=ცხოვრება: ფეხბურთის ვარსკვლავი ნეიმარი და მისი, ახალი იახტა|publisher=Brazilian Bubble|date=8 აპრილი, 2012|accessdate=8 აპრილი, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120410191425/http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|archivedate=2012-04-10}}</ref><ref>{{cite news|url=http://setantabetblog.com/vettel-asks-fans-to-vote-for-neymar/|title=Vettel asks fans to vote for Neymar|publisher=Setanta Blog|access-date=2014-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archivedate=2015-06-11}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html |title= Com Claro, Neymar fecha nono contrato publicitário |publisher= Lance Net |date= 02/12/2011 |accessdate= 02/12/2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111205034418/http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html |archivedate= 2011-12-05 }}</ref> ყველა ეს კომპანია ნეიმარს წლიურად €20 მილიონ ევროზე მეტით აფინანსებს.<ref name="Merca Foot"/> [[2013]] წლის [[8 მაისი|8 მაისს]], ნეიმარი ჟურნალმა ''[[SportsPro]]-მ'' მსოფლიოში ყველაზე მაღალ მოთხოვნად სპორტსმენად დაასახელა. მან უკან ჩამოიტოვა მესი და რონალდუ.<ref>{{cite news| url= http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar/| title= 50 ყველაზე მარკეტირებული 2013 – ნეიმარი| publisher= [[SportsPro]]| date= 8 მაისი, 2013| access-date= 2014-03-11| archiveurl= https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar| archivedate= 2013-06-07}}</ref> [[2012]] წლის [[ნოემბერი|ნოემბერში]] სარეკლამო სააგენტო Loducca-მ ნეიმარის პირადი საბრენდო ლოგო შექმნა.<ref>{{cite news |url= http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html |title= NJR – New Brand Logo for Neymar |publisher= FootballBoots.co.uk |date= 28 ნოემბერი, |accessdate= 29 ნოემბერი, 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130209190426/http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html |archivedate= 2013-02-09 }}</ref> ლოგო ლათინური ანბანის ასოებით, ნეიმარი ჟუნიორის ინიციალებისა (N, J და R) და ბრაზილიის ნაკრებში მისი სათამაშო ნომრის, 11-ის სინთეზია. [[2020]] წელს ნეიმარმა გაწყვიტა ნაიკთან 11 წლიანი კონტრაქტი. მაგრამ მალევე გააფორმა ხელშეკრულება [[Puma SE|Puma]]-სთან და [[Red Bull|Red Bull]]-თან. მას აქვს საკუთარი ოდეკოლონის სუნამო [[Diesel]]-თან ერთად და ის არის [[REPLY]] ჯინსების ამბასადორი.<ref>[https://www.givemesport.com/neymar-net-worth/ Neymar net worth (2024): Current salary, sponsorship deals and business ventures]</ref> ===მედია=== [[ფაილი:Neymar visiting Red Bull Arena (cropped).jpg|thumb|upright|ნეიმარი ნიუ-ჯერსში, [[რედ ბულ არენა (ნიუ ჯერსი)|რედ ბულ არენა]]ზე საფეხბურთო კლუბების, [[ნიუ-იორკ რედ ბულზი]]სა და [[ლოს-ანჯელეს გალაქსი]]ს შეხვედრისას.]] ნეიმარი [[კრიშტიანუ რონალდუ]]სთან ერთად ვიდეო-თამაშების, ''[[Pro Evolution Soccer 2012]]-ისა'' და ''[[Pro Evolution Soccer 2013]]-ის'' სამხრეთ ამერიკულ ვერსიების დისკების ყდებზე იყო გამოსახული.<ref>{{cite news|url=http://www.newgamenetwork.com/news/3284/pes-2012-cover-adds-neymar-in-north-america/|title=ნეიმარი PES 2012-ის სამხრეთ ამერიკულ ვერსიის გარეკანზე|publisher=new game network|date= 9 September 2011 |accessdate=9 სექტემბერი 2011}}</ref> Neymar joined [[Cristiano Ronaldo]] as a featured cover athlete.<ref>{{cite news|url=http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|title=Neymar Joins Ronaldo On PES 2012 US Cover|publisher=only pro evolutions|date=8 სექტემბერი, 2011|accessdate=8 სექტემბერი, 2011|last=Harvey|first=Mike|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207211724/http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|archivedate=2013-12-07}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|title=Pro Evolution Soccer release new demo|publisher=GMF|access-date=2014-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120831064002/http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|archivedate=2012-08-31}}</ref> [[2013]] წლის [[თებერვალი|თებერვალში]], ნეიმარი გახდა პირველი ბრაზილიელი სპორტსმენი, რომელიც ჟურნალ ''[[TIME]]-ის'' მთავარ გვერდზე მოხვდა. აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ ''TIME-ის'' წინა 8 ნომრის მთავარ გარეკანზე ბრაზილიელი პოლიტიოსები იყვნენ გამოსახული<ref>{{cite web|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/02/neymar-on-time-magazine-cover-picture.html |title=Pic of the day: Neymar graces TIME magazine cover |work=inside World Soccer |date=22 თებერვალი 2013}}</ref> გამოცემაში დაიბეჭდა ბობი გოშის სტატია სათაურით „შემდეგი პელე” და ქვესათაურით: „როგორ ხსნის ბრაზილიელი ფეხბურთის ვარსკვლავის კარიერა მისი ქვეყნის ეკონომიკას”. [[2013]] წლის [[აპრილი|აპრილში]], ბრაზილიელმა კარიკატურისტმა მაურისიო დე სოუზამ საბავშვო ჟურნალში ''[[Monica's Gang]]'' (მონიკას ბანდა) ნეიმარის ახალგაზრდული ვერსია (''ნეიმარ უმცროსი'') გამოაქვეყნა.<ref>{{cite news| url= http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx| work= 3 News NZ| title= Neymar now a comic book character| date= April 19, 2013| access-date= მარტი 13, 2014| archiveurl= https://web.archive.org/web/20131206142058/http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx| archivedate= დეკემბერი 6, 2013}}</ref> [[2013]] წლის [[მაისი|მაისში]], ჟურნალმა ''SportsPro''-მ ზედიზედ მეორედ, ნეიმარი წლის ყველაზე მოთხოვნად სპორტსმენად დაასახელა. მან გაუსწრო [[ლიონელ მესი]]ს, [[რორი მაკელროი]]ს, [[უსეინ ბოლტი|უსეინ ბოლტს]], [[კრიშტიანუ რონალდუ]]სა და სხვა სპორტსმენებს. რეიტინგში ფასდება სავალუტო ღირებულება, ასაკი და მომდევნო სამი წლის საბაზრო პოტენციალი.<ref name="SportsPro"/> ბრაზილიაში დაწყებული მსოფლიო ჩემპიონატის აღსანიშნავად, [[2014]] წლის ივნისში, ნეიმარი სუპერმოდელ [[ჟიზელ ბუნდჰენი|ჟიზელ ბუნდჰენთან]]2014 წლის ნოემბერში ნეიმარი გამოჩნდა ფიფას კამპანიაში "11 ებოლას წინააღმდეგ" მსოფლიოს საუკეთესო ფეხბურთელების არჩევით, მათ შორის კრიშტიანო რონალდუს, გარეტ ბეილის, ჩავის და დიდიე დროგბას. ერთად გამოჩნდა Vogue-ის ბრაზილიური გამოცემის წინა გარეკანზე.<ref>[https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/neymar-gisele-bundchen_n_5406336 Neymar And Gisele Bündchen Are The 'Dream Team' For Vogue Brazil]</ref> [[2014]] წლის ნოემბერში ნეიმარი გამოჩნდა [[ფიფა|ფიფას]] კამპანიაში "11 ებოლას წინააღმდეგ" მსოფლიოს საუკეთესო ფეხბურთელების არჩევით, მათ შორის [[კრიშტიანუ რონალდუ|კრიშტიანო რონალდუ]]ს, [[გარეთ ბეილი]]ს, [[შავი ერნანდესი|ჩავის]] და [[დიდიე დროგბა]]ს გვერდით.<ref>[https://www.fifa.com/en/aboutfifa/footballdevelopment/medical/media/news/newsid=2475755/ "Top players, FIFA, CAF and health experts unite against Ebola"]</ref> კამპანიის სლოგანი იყო, „ერთად დავამარცხებთ ებოლას“. [[2021]] წელს, მან გააფორმა ხელშეკრულება [[Facebook Gaming]]-თან.<ref>[https://variety.com/2021/digital/news/neymar-facebook-gaming-exclusive-streaming-1235134489/ Soccer Star Neymar Jr. Inks Exclusive Facebook Gaming Streaming Deal]</ref> ის ასევე იყო 2022 წლის [[Netflix]]-ის დოკუმენტური სერიალის თემა, სახელწოდებით [[Neymar: The Perfect Chaos]].<ref>[https://realscreen.com/2021/12/14/netflix-uninterrupted-prep-neymar-docuseries-the-perfect-chaos/ Netflix, Uninterrupted prep Neymar docuseries “The Perfect Chaos”]</ref> ===მუსიკა=== ნეიმარი აქტიურად უწევს პოპულარიზებას თანამედროვე ბრაზილიურ პოპ-მუსიკას, [[:en: Música sertaneja|Música sertaneja]]-ს. ინტერნეტ სივრცეში გავრცელებულია ვიდეო რგოლი, რომელშიც ნეიმარი და [[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|სანტოსი]]ს სხვა ფეხბურთელები, კლუბის გასახდელში პოპულარული ბრაზილიელი მომღერლის, [[მიშელ ტელო]]ს ჰიტზე „[[Ai se eu te pego!]]” ცეკვავენ. ნეიმარი სცენაზე [[გუსტავო ლიმა]]ს გვერდით, მომღერლის ჰიტების „[[:en: Balada (song)|Balada]]”-ისა და „Fazer Beber”ის შესრულებისას დროსაც დადგა. [[2012]] წელს, ნეიმარმა სანტოსის მაისურით, საფეხბურთო მოედანზე კიდევ ერთ სერტანეხოს სტილის ჰიტზე „[[Eu Quero Tchu, Eu Quero Tcha]]”-ზე იცეკვა. 2013 წელს ნეიმარი გამოჩნდა [[MC Guime]]-ის რეპ სტილის სიმღერა [[Pais do Futebol]]-ზე გადაღებულ კლიპში. ==კარიერული სტატისტიკა== ===საკლუბო სტატისტიკა=== {{updated|2 ივლისი, 2024.}} {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="2"|კლუბი !rowspan="2"|სეზონი !colspan="2"|ლიგა !colspan="2"|თასი !colspan="2"|კონტინენტური !colspan="2"|საერთაშორისო !colspan="2"|შტატის ლიგა !colspan="2"|ჯამში |- !თამაში !გოლი !თამაში !გოლი !თამაში !გოლი !თამაში !გოლი !თამაში !გოლი !თამაში !გოლი |- !colspan="2"|[[ბრაზილია]] !colspan="2"|[[ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი (სერია A)|ბრაზილიის სერია A]] !colspan="2"|[[ბრაზილიის საფეხბურთო თასი]] !colspan="2"|კონტინენტური თასები<ref>მოიცავს [[ლიბერტადორესის თასი|ლიბერტადორესის თასს]], [[სამხრეთ ამერიკის თასი|სამხრეთ ამერიკის თასს]], [[სამხრეთ ამერიკის რეკოპა|სამხრეთ ამერიკის რეკოპას]]</ref> !colspan="2"|[[ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი|მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი]] !colspan="2"|[[ლიგა პაულისტა|პაულისტა]] !colspan="2"|Total |- | rowspan="6"|[[სანტოსი (საფეხბურთო კლუბი)|სანტოსი]] |2009 |33||10||3||1||colspan=2|–||colspan=2|–||12||3||48||14 |- |2010 |31||17||8||11||2<ref group="შენ." name="CS">მხოლოდ [[სამხრეთ ამერიკის თასი|სამხრეთ ამერიკის თასზე]]</ref>||0||colspan=2|–||19||14||60||42 |- |2011 |21||13||colspan=2|–||13<ref group="შენ." name="CL">მხოლოდ [[ლიბერტადორესის თასი|ლიბერტადორესის თასზე]]</ref>||6||2||1||11||4||47||24 |- |2012 |17||14||colspan=2|–||14<ref group="შენ.">12 მატჩი და 8 გოლი [[ლიბერტადორესის თასი|ლიბერტადორესის თასზე]], ორი მატჩი და ერთი გოლი 2012 წლის [[სამხრეთ ამერიკის რეკოპა|სამხრეთ ამერიკის რეკოპაზე]]</ref>||9||colspan=2|–||16||20||47||43 |- |2013 |1||0||4||1||colspan=2|–||colspan=2|–||18||12||23||13 |- !'''ჯამში''' !103!!54!!15!!13!!29!!15!!2!!1!!76!!53!!225!!136 |- !colspan="2"|[[ესპანეთი]] !colspan="2"|[[ლა ლიგა]] !colspan="2"|[[ესპანეთის საფეხბურთო თასი|კოპა დელ რეი]] !colspan="2"|ევროპული თასები !colspan="2"|[[ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი|მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი]] !colspan="2"|[[ესპანეთის საფეხბურთო სუპერთასი]] !colspan="2"|ჯამში |- | rowspan="5"|[[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|ბარსელონა]] |2013–14 |26||9||3||1||10<ref group="შენ." name="UCL">მხოლოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე</ref>||4||colspan=2|–||2||1||41||15 |- |2014–15 |33||22||6||7||12<ref group="შენ." name="UCL">მხოლოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე</ref>||10||colspan=2|–||colspan=2|–||51||39 |- |2015–16 |34||24||5||4||9<ref group="შენ." name="UCL">მხოლოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე</ref>||3||1||0||colspan=2|–||49||31 |- |2016–17 |30||13||6||3||9<ref group="შენ." name="UCL">მხოლოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე</ref>||4||colspan=2|–||colspan=2|–||45||20 |- !|'''ჯამში''' !123!!68!!20!!15!!40!!21!!1!!0!!2!!1!!186!!105 |- !colspan="2"|[[საფრანგეთი]] !colspan="2"|[[საფრანგეთის ლიგა 1]] !colspan="2"|[[საფრანგეთის საფეხბურთო თასი]] !colspan="2"|ევროპული თასები !colspan="2"|[[ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი|მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი]] !colspan="2"|[[საფრანგეთის საფეხბურთო სუპერთასი]] !colspan="2"|ჯამში |- | rowspan="8"|[[პარი სენ-ჟერმენი]] |2017–18 |20||19||1||2||7<ref group="შენ." name="UCL">მხოლოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე</ref>||6||colspan=2|–||colspan=2|–||30||28 |- |2018–19 |17||15||3||2||6<ref group="შენ." name="UCL">მხოლოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე</ref>||5||colspan=2|–||1||0|||28||23 |- |2019–20 |15||13||2||2||7<ref group="შენ." name="UCL">მხოლოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე</ref>||3||colspan=2|–||colspan=2|–||27||19 |- |2020–21 |18||19||3||1||9<ref group="შენ." name="UCL">მხოლოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე</ref>||6||colspan=2|–||1||1||31||17 |- |2021–22 |22||13||0||0||6<ref group="შენ." name="UCL">მხოლოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე</ref>||0||colspan=2|–||colspan=2|–||28||13 |- |2022–23 |20||13||2||1||6<ref group="შენ." name="UCL">მხოლოდ [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]]ზე</ref>||2||colspan=2|–||1||2||29||18 |- !|'''ჯამში''' !112!!82!!11!!8!!41!!22!!colspan=2|–!!3!!3!!173!!118 |- !colspan="1"|სულ კარიერაში !338!!204!!46!!36!!110!!58!!9!!4!!81!!57!!584!!359 |} {{Reflist|group=შენ.}} ===სანაკრებო კარიერა=== {{updated|2 ივლისი, 2024.}}<ref name="IntStatistics">{{cite web | url = http://www.soccerway.com/players/neymar-da-silva-santos-junior/102697/ | title = Neymar Soccerway Stats | publisher = Soccerway | accessdate = 5 მარტი, 2014}}</ref><ref name="IntStatistics2">{{cite web | url = http://www.national-football-teams.com/player/39625/Neymar.html | title = Neymar | publisher = National Footbal Teams| accessdate = 5 მარტი, 2014}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !ეროვნული ნაკრები!!წელი!!თამაში!!გოლი |- |rowspan="14"|[[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილია]] |2010||2||1 |- |2011||13||7 |- |2012||12||9 |- |2013||19||10 |- |2014||14||15 |- |2015||9||4 |- |2016||6||4 |- |2017||8||3 |- |2018||13||7 |- |2019||5||1 |- |2020||2||3 |- |2021||13||6 |- |2022||8||7 |- |2023||4||2 |- ! colspan=2|ჯამში!!128!!79 |} ====სანაკრებო მატჩებში გატანილი გოლები==== ====ოლიმპიური ნაკრები==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !გოლი !თარიღი!!სტადიონი!!მეტოქე!!ანგარიში გახდა!!საბოლოო შედეგი!!შეჯიბრება |- | 1. || [[20 ივლისი]], [[2012]] || align=left| [[რივერსაიდი (სტადიონი)|რივერსაიდი]], [[მიდლზბრო]], [[ინგლისი]] || align=left| {{flagicon|GBR}} [[დიდი ბრიტანეთის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრები|დიდი ბრიტანეთი]] || '''2'''–0 || 2–0 || [[ამხანაგური მატჩი]] |- | 2. || [[26 ივლისი]], [[2012]] || align=left| [[მილენიუმი (სტადიონი)|მილენიუმი]], [[კარდიფი]], [[უელსი]] || align=left| {{flagicon|EGY}} [[ეგვიპტის 21 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრები|ეგვიპტე]] || '''3'''–0 || 3–2 || [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2012]] |- | 3. || [[29 ივლისი]], [[2012]] || align=left| [[ოლდ ტრაფორდი]], [[მანჩესტერი]], ინგლისი || align=left| {{flagicon|BLR}} [[ბელარუსის 21 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრები|ბელარუსი]] || '''2'''–1 || 3–1 || ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2012 |- | 4. || [[4 აგვისტო]], [[2012]] || align=left| [[სენტ ჯეიმზ პარკი]], [[ნიუკასლ-აპონ-ტაინი|ნიუკასლი]], ინგლისი || align=left| {{flagicon|HON}} [[ჰონდურასი 21 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრები|ჰონდურასი]] || '''2'''–2 || 3–2 || ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2012 |} ==მიღწევები== <!--Actual awards only; do not include runners-up.--> ===საკლუბო=== {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} '''სანტოსი''': (6) * [[ლიგა პაულისტა]] (3): [[ლიგა პაულისტა 2010|2010]], [[ლიგა პაულისტა 2011|2011]], [[ლიგა პაულისტა 2012|2012]] * [[ბრაზილიის საფეხბურთო თასი]] (1): [[ბრაზილიის საფეხბურთო თასი 2010|2010]] * [[ლიბერტადორესის თასი]] (1): [[ლიბერტადორესის თასი 2011|2011]] * რეკოპა სუდამერიკანა (1): 2012 {{დროშანიშანი|ესპანეთი}} '''ბარსელონა''':(10) * [[ესპანეთის ლა ლიგა]] (2): 2014–15, 2015–16 * [[ესპანეთის თასი]] (3): 2014–15, 2015–16, 2016–17, * [[ესპანეთის სუპერთასი]] (2): 2013, 2016 * [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა]] (1): 2014–15 * [[უეფა-ს სუპერთასი]] (1): 2015 * [[ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი]] (1): 2015 {{დროშანიშანი|საფრანგეთი}} '''პარი სენ-ჟერმენი''':(10) * [[საფრანგეთის ლიგა 1]] (3): 2017–18, 2018–19, 2019–20 * [[საფრანგეთის საფეხბურთო თასი]] (3): 2017–18, 2019–20, 2020–21 *[[საფრანგეთის ლიგის თასი]] (2): 2017–18, 2019–20 *[[საფრანგეთის საფეხბურთო სუპერთასი]] (2): 2017, 2018 *[[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა|უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის]] ''ფინალისტი'': 2019–20 ===სანაკრებო=== ; {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} ბრაზილია * სამხრეთ ამერიკის საფეხბურთო ჩემპიონატი ახალგაზრდებს შორის (1): 2011 * [[სუპერკლასიკო დე ლას ამერიკასი]] (2): 2011, 2012 * [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიური ვერცხლის მედალი]] (1): 2012 * [[ფიფა-ს კონფედერაციის თასი]] (1): [[ფიფა-ს კონფედერაციის თასი 2013|2013]] ===ინდივიდუალური=== * [[ლიგა პაულისტა]]ს საუკეთესო ახალგაზრდა ფეხბურთელი (1): 2009 * ლიგა პაულისტას საუკეთესო თავდამსხმელი (4): 2010, 2011, 2012, 2013 * [[ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი (სერია A)|ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატის]] საუკეთესო თავდამსხმელი (3): 2010, 2011, 2012 * ლიგა პაულისტას საუკეთესო ფეხბურთელი (4): 2010, 2011, 2012, 2013 * სამხრეთ ამერიკის ახალგაზრდული საფეხბურთო ჩემპიონატის საუკეთესო ფეხბურთელი (1): 2011 * [[ლიბერტადორესის თასი]]ს საუკეთესო ფეხბურთელი (1): 2011 * [[ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი (სერია A)|ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატის]] საუკეთესო ფეხბურთელი (1): 2011 * რეკოპა სუდამერიკანას საუკეთესო ფეხბურთელი : 2012 * [[ფიფა-ს კონფედერაციის თასი|ფიფა-ს კონფედერაციის თასის ოქროს ბურთი]] (1): 2013 * [[World Soccer|წლის საუკეთესო ახალგაზრდა ფეხბურთელი]] (1): 2011 * [[ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი (სერია A)|ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატის]] სეზონის საუკეთესო ფეხბურთელებით შედგენილი ნაკრები (3): 2010, 2011, 2012 * [[ლიბერტადორესის თასი]]ს სეზონის სიმბოლური ნაკრები (1): 2012 * [[არტურ ფრიდენრაიხი]]ს ჯილდო (2): 2010, 2012 * [[არმანდო ნოგეირა]]ს ნადავლი (2): 2011, 2012 * [[ოქროს ბურთი (ბრაზილია)|ოქროს ბურთი]] (1): 2011 – [[ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი (სერია A)|ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატის]] საუკეთესო ფეხბურთელი ჟურნალ [[Placar]]-ის ვერსიით * [[ოქროს ბურთი (ბრაზილია)|ვერცხლის ბურთი]] (2): 2010, 2011 – [[ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატი (სერია A)|ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატის]] საუკეთესო თავდამსხმელი ჟურნალ [[Placar]]-ის ვერსიით * [[ოქროს ბურთი (ბრაზილია)|ვერცხლის ბურთი ''კონკურსის გარეშე'']] (1): 2012 * [[ოქროს ბურთი (ბრაზილია)|ოქროს ბუცი]] (2): 2010, 2011, 2012 – [[ბრაზილია|ბრაზილიის]] ყველა ტურნირზე ყველაზე მეტი გოლი * [[ბრაზილიის საფეხბურთო თასი]]ს საუკეთესო ბომბარდირი (1): 2010 * სამხრეთ ამერიკის საფეხბურთო ჩემპიონატი ახალგაზრდებს შორის საუკეთესო ბომბარდირი (1): 2011 * [[ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი|ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატის ბრინჯაოს ბურთი]] (1): 2011 * [[სამხრეთ ამერიკის საუკეთესო ფეხბურთელი]] (2): [[სამხრეთ ამერიკის საუკეთესო ფეხბურთელი 2010|2011]], [[სამხრეთ ამერიკის საუკეთესო ფეხბურთელი 2010|2012]] * [[ფიფა-ს ფერენც პუშკაშის ჯილდო]] (1): 2011 * [[ლიგა პაულისტა]]ს საუკეთესო ბომბარდირი (1): 2012 * [[ლიბერტადორესის თასი]]ს საუკეთესო ბომბარდირი (1): 2012 * [[ფიფა-ს კონფედერაციის თასი|ფიფა-ს კონფედერაციის თასი ბრინჯაოს ბუცი]] (1): 2013 * [[ფიფა-ს კონფედერაციის თასი|ფიფა-ს კონფედერაციის თასის სიმბოლური ნაკრები]] (1): 2013 * [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ჯილდოები|ფიფას მსოფლიო ჩემპიონატის ბრინჯაოს ბუცი]]: [[2014]] წელი * [[ფეხბურთის მსოფლიო ჩემპიონატი 2014|ფიფას მსოფლიო ჩემპიონატის სიმბოლური გუნდი]]: [[2014]] წელი * [[სამბა ოქრო]]: [[2014]], [[2015]], [[2017]], [[2020]], [[2021]], [[2022]] წ.<ref>[https://www.sambafoot.com/news/67568_neymar_wins_his_first_samba_gold.html Neymar wins his first Samba Gold ]</ref> <ref>[https://www.sambafoot.com/news/neymar-wins-the-samba-gold-award-for-the-fourth-time Neymar wins the Samba Gold Award for the fourth time ]</ref><ref>[https://www.sambafoot.com/news/neymar-winner-samba-gold-2021 Neymar is the big winner of the Samba Gold Trophy 2021 ]</ref><ref>[https://www.sambafoot.com/news/neymar-is-the-winner-of-the-2022-samba-gold-trophy-player-wins-the-award-for-the-6th-time Neymar is the winner of the 2022 Samba Gold Trophy; player wins the award for the 6th time]</ref> * უეფას ჩემპიონთა ლიგის სეზონის სიმბოლური გუნდი: 2014–15,<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d802a501f23-68765bf409b3-1000--uefa-champions-league-squad-of-the-season/ UEFA Champions League squad of the season ]</ref> 2019–20,<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0260-103d6b6179e6-7a1932c7a58c-1000--uefa-champions-league-squad-of-the-season/ UEFA Champions League Squad of the Season ]</ref> 2020–21<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0269-12688c451cdd-b6efcb4ce948-1000--champions-league-all-star-squad/ UEFA Champions League Squad of the Season ]</ref> * ლა ლიგის მსოფლიოს საუკეთესო მოთამაშე: 2014–15<ref>[https://web.archive.org/web/20190401183940/https://www.fourfourtwo.com/news/messi-beats-ronaldo-top-prize-la-liga-awards Messi beats Ronaldo to top prize at La Liga awards]</ref> * ლა ლიგის თვის საუკეთესო მოთამაშე: 2015 წლის ნოემბერი<ref>{{Cite web |url=https://www.laliga.com/en/news/neymar-named-liga-bbva-player-of-the-month-for-november |title=ლა ლიგის თვის საუკეთესო მოთამაშე |accessdate=2024-07-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170912234658/http://www.laliga.es/en/news/neymar-named-liga-bbva-player-of-the-month-for-november |archivedate=2017-09-12 }}</ref> * UNFP ლიგა 1-ის წლის საუკეთესო მოთამაშე: 2017–18<ref>[https://www.rtl.fr/sport/football/trophees-unfp-neymar-mbappe-decouvrez-le-palmares-2018-7793373391 Trophées UNFP : Neymar, Mbappé, Emery, Malcom... Retrouvez le palmarès 2018]</ref> * UNFP ლიგა 1 წლის სიმბოლური გუნდი: 2017–18,<ref>[https://www.lefigaro.fr/sports/football/ligue-1/actualites/la-ceremonie-des-trophees-unfp-en-direct-908921 Neymar élu meilleur joueur de L1, le PSG rafle tout ou presque]</ref> 2018–19,<ref>[https://web.archive.org/web/20190525011547/https://www.ligue1.com/ligue1/article/mbappe-wins-awards-double.htm MBAPPÉ WINS AWARDS DOUBLE]</ref> 2020–21<ref>[https://www.lefigaro.fr/sports/football/ligue-1/fil-info/trophees-unfp-cinq-parisiens-deux-lillois-et-deux-lyonnais-dans-l-equipe-type-1045019 Trophées UNFP : cinq Parisiens, deux Lillois et deux Lyonnais dans l’équipe type ]</ref> * UNFP ლიგა 1 თვის საუკეთესო მოთამაშე: 2020 წლის იანვარი, 2022 წლის აგვისტო<ref>[https://www.unfp.org/2022/09/neymar-jr-joueur-du-mois-daout-de-la-ligue-1-uber-eats/ NEYMAR JR, JOUEUR DU MOIS D’AOÛT DE LA LIGUE 1 UBER EATS!]</ref> * უეფას წლის სიმბოლური გუნდი: 2015,<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d809ae6dd3b-3da0ae473003-1000--uefa-com-users-team-of-the-year-2015/ UEFA.com users' Team of the Year 2015]</ref> 2020<ref>[https://www.uefa.com/news-media/news/0265-1160a803540f-283794ce2b95-1000--uefa-com-fans-teams-of-the-year-2020-announced/ UEFA.com Fans’ Teams of the Year 2020 announced]</ref> * FIFA FIFPRO World 11: 2015,<ref>[https://www.fifa.com/the-best-fifa-football-awards/news/2015-fifa-fifpro-world-xi-revealed-2754606 fifa-ს ოფიციალური საიტი]</ref> 2017 * IFFHS მამაკაცთა მსოფლიო გუნდი: 2017 წელი<ref>[https://www.iffhs.com/index.php/posts/480 THE IFFHS MEN WORLD TEAM 2017]</ref> * ESM წლის გუნდი: 2017–18 * IFFHS CONMEBOL ათწლეულის გუნდი: 2011–2020<ref>[https://www.iffhs.com/index.php/posts/921 IFFHS MAN TEAM - CONMEBOL - OF THE DECADE 2011-2020]</ref> * კოპა ამერიკის ტურნირის სიმბოლური ნაკრები: 2021 === პერფორმანსები === * Copa do Brasil საუკეთესო ბომბარდირი: 2010 წელი * სამხრეთ ამერიკის 20-წლამდელთა ჩემპიონატის საუკეთესო ბომბარდირი: 2011 წ * Campeonato Paulista საუკეთესო ბომბარდირი: 2012 წ * კოპა ლიბერტადორესის საუკეთესო ბომბარდირი: 2012 (მატიას ალუსტიზასთან ერთად) * კოპა ლიბერტადორესის მე-2 საუკეთესო ასისტენტი: 2012 წელი<ref>[https://www.worldfootball.net/assists/copa-libertadores-2012/worldfootball.net]{{Dead link|date=აგვისტო 2024|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * კოპა დელ რეის საუკეთესო ბომბარდირი: 2014–15<ref>[https://www.worldfootball.net/goalgetter/esp-copa-del-rey-2014-2015/ worldfootball.net]</ref> * უეფას ჩემპიონთა ლიგის საუკეთესო ბომბარდირი: 2014–15 წელ([[ლიონელ მესი|მესისთან]] და [[რონალდუ]]სთან ერთად) * ფიფას მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატის საუკეთესო ასისტენტი: 2015 წელი<ref>[https://www.worldfootball.net/assists/klub-wm-2015/ worldfootball.net]</ref> * უეფას ჩემპიონთა ლიგის საუკეთესო ასისტენტი: 2015–16, 2016–17<ref>[https://www.worldfootball.net/assists/champions-league-2016-2017/ worldfootball.net]<ref> == რესურსები ინტერნეტში == * {{ოფიციალური|neymaroficial.com}} {{en icon}} * [https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/2016-2017/neymar-jr პროფილი ბარსელონას ოფიციალურ საიტზე] {{en icon}} * [https://www.transfermarkt.com/neymar/profil/spieler/68290 პროფილი Transfermarkt-ზე] {{en icon}} * [http://int.soccerway.com/players/neymar-da-silva-santos-junior/102697/ პროფილი Soccerway-ზე] {{en icon}} * {{twitter|neymarjr}} == სქოლიო == <div style="height:250px; overflow:auto; padding:3px; border:1px solid #aaa;" class="scrollbox"> {{სქოლიო|colwidth=30em}} </div> {{ბრაზილიის შემადგენლობა 2014 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატზე}} {{ბრაზილიის შემადგენლობა 2018 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატზე}} {{ბრაზილიის შემადგენლობა 2022 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატზე}} {{სამხრეთ ამერიკის წლის საუკეთესო ფეხბურთელი}} {{DEFAULTSORT:ნეიმარი}} [[კატეგორია:დაბადებული 5 თებერვალი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1992]] [[კატეგორია:ბრაზილიელი ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:სანტოსის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ლიგა 1-ის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:პარი სენ-ჟერმენის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ესპანეთის პრიმერა დივიზიონის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ბარსელონის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ბრაზილიის ნაკრების ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:2011 წლის კოპა ამერიკის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:2015 წლის კოპა ამერიკის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:2013 წლის ფიფა-ს კონფედერაციის თასის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:2014 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:2018 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების მედალოსნები]] [[კატეგორია:2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების მედალოსნები]] [[კატეგორია:2022 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის გამარჯვებული მოთამაშეები]] [[კატეგორია:ფიფა-ს კონფედერაციების თასის მფლობელი ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:უეფას ჩემპიონთა ლიგის საუკეთესო ბომბარდირები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] cjjr7an35jf5c7ttx95mlfk68goetrg 0 265398 5405455 4359647 2026-06-02T05:00:18Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405455 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ადმინისტრაციული ერთეული |მშობლიური სახელი = Judeţul Neamţ |ქართული სახელი = ნიამცის ჟუდეცი |პანორამა = Judetul Neamt 3D map.jpg |დროშა = |გერბი = Stema Neamt.svg |ქვეყანა = რუმინეთი |ჰიმნი = |სტატუსი = [[რუმინეთის ჟუდეცები|ჟუდეცი]] |შედის = [[მოლდოვა (რუმინეთი)|მოლდოვა]] |მოიცავს = 2 მუნიციპიუმს, 3 ქალაქს და 76 კომუნას |დედაქალაქი= [[პიატრა-ნიამცი]] |მსხვილი ქალაქი = |მსხვილი ქალაქები= |თარიღი = |მეთაური = |მეთაურის სახელი = |მეთაური2 = |მეთაური2ის სახელი = |მშპ = |მშპ წელი= |მშპ ადგილი = |მშპ ესმ = |ენა = |ენები = |მოსახლეობა = 452 900 |აღწერის წელი = 2011 |ადგილი მოსახლეობით = 17 |ეროვნული შემადგენლობა = |სიმჭიდროვე = 76,81 |აღმსარებლობა = |ფართობი = 5896 |ადგილი ფართობით = 18 |ფართობის პროცენტი = |მაქსიმალური სიმაღლე = |საშუალო სიმაღლე = |მინიმალური სიმაღლე = |განედი = |გრძედი = |რუკა= Neamt.png |დროის სარტყელი= |აბრევიატურა = |ISO = RO-NT |FIPS= |სატელეფონო კოდი = 33 |საფოსტო ინდექსები = |ინტერნეტ-დომენი = |საავტომობილო სანომრე ნიშნები = NT |საიტი = http://www.cjneamt.ro/default.aspx |კატეგორია ვიკისაწყობში = Neamț County |პარამეტრი1 = |შენიშვნა = }} '''ნიამცის ჟუდეცი''' ({{lang-ro|Judeţul Neamţ}}) — ჟუდეცი რუმინეთში, [[მოლდოვა (რუმინეთი)|მოლდოვის]] ისტორიულ ოლქში. მოქცეულია [[აღმოსავლეთი კარპატები]]ს აღმოსავლეთ მთისწინეთში, მდინარე [[ბისტრიცა|ბისტრიცის]] აუზში. ფართობი 5896 კმ², მოსახლეობა 452 900 ადამიანი (2011). ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი [[პიატრა-ნიამცი]]. აღმოსავლეთით ესაზღვრება [[იასის ჟუდეცი|იასისა]] და [[ვასლუის ჟუდეცი|ვასლუის ჟუდეცები]], დასავლეთით [[ჰარგიტის ჟუდეცი]], ჩრდილოეთით [[სუჩავის ჟუდეცი]]. == იხილეთ აგრეთვე == * [[რუმინეთის ჟუდეცები]] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.cjneamt.ro/default.aspx ნიამცის ჟუდეცი — ოფიციალური საიტი]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{ro}} {{რუმინეთის ჟუდეცები}} [[კატეგორია:რუმინეთის ჟუდეცები]] h2t0czlw6li083le5xnaz2na58nku4k 0 281529 5405393 4522438 2026-06-01T21:46:27Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405393 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ნაზიქედა ქადინ ეფენდი | ფოტო = | ფოტოს სიგანე = | ალტ = | მშობლსახელი =Nazikedâ Kadınefendi | ენის კოდი = | დაბსახელი = | დაბთარიღი = [[1850]] | დაბადგილი =[[აფხაზეთი]] | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = [[11 აპრილი]] [[1895]] | გარდადგილი = [[სტამბოლი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = | მოქალაქეობა = | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა = | აქტიურობის წლები = | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = [[ისლამი]] | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები =[[აბდულჰამიდ II]] | პარტნიორები = | შვილები = ულვიე სულთანი | მამა =არზაყან ბეი ცანბა | დედა =ესმა ქლიჩი | ნათესავები = | ჯილდოები = | მოდული = | მოსახმობი სიგნალი = | მოდული2 = | მოდული3 = | მოდული4 = | მოდული5 = | მოდული6 = | მოდული7 = | საიტი = | ხელმოწერა = | ხემოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ნაზიქედა ქადინ ეფენდი''' ({{lang-tr|''Nazikedâ Kadınefendi''}}; დ. [[1850]] — გ. [[11 აპრილი]], [[1895]]<ref>{{cite web|url=http://www.4dw.net/royalark/Turkey/turkey13.htm|title=Turkey: The Imperial House of Osman|publisher=web.archive.org|accessdate=2014-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060502150908/http://www.4dw.net/royalark/Turkey/turkey13.htm|archivedate=2006-05-02}}</ref>) — [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის]] [[ოსმალეთის სულთნების სია|34-ე სულთნის]], [[აბდულჰამიდ II]]-ის პირველი ცოლი<ref>{{cite web | url = http://www.enfal.de/otarih44.htm | title = Consorts Of Ottoman Sultans (in Turkish) | accessdate = 2010-12-17 | publisher = Ottoman Web Page | archive-date = 2018-10-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181004140846/http://www.enfal.de/otarih44.htm }}</ref>. ულვიე სულთნის დედა. მისი ქორწინება ემსახურებოდა ოსმალებს და ბუფერებს შორის ალიანსს. [[ჰარამხანა|სულთნის ჰარამხანაში]] მისი წოდება იყო „ბაშქადინეფენდი“, რაც პირველ ცოლს ნიშნავდა. ==ბიოგრაფია== ნაზიქედა ქადინ ეფენდი დაიბადა [[1850]] წელს [[აფხაზები|აფხაზი]] უფლისწულის, არზაქან ბეი ცანბას და ესმა ქლიჩის ოჯახში<ref>{{cite book|title=Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları|url=http://books.google.com/books?qGAtAQAAIAAJ|year=2004|publisher=L & M|isbn=978-9-756-49131-7}}</ref>. რუსეთ-თურქეთის ომის დროს ადრეულ ასაკში მიიყვანეს სასახლში, სადაც მის აღზრდა-განათლებაზე [[ჯემილე სულთანი|ჯემილე სულთანმა]] იზრუნა. ნაზიქედა იყო მაღალი, გრძელი შავი თმით და ყავისფერი თვალებით. აბდულჰამიდ II ჯერ კიდევ შეჰზადე იყო, როდესაც ჯემილე სულთნის სასახლეში ნაზიქედა შეამჩნია და ამის შემდეგ ჯემილეს მისი ხელი სთხოვა. [[1863]] წელს აბდულჰამიდმა და ნაზიქედამ [[დოლმაბაჰჩე|დოლმაბაჰჩეს სასახლეში]] იქორწინეს. ქორწინებიდან 5 წელიწადში ნაზიქედას შეეძინა ერთადერთი ქალიშვილი ულვიე სულთანი<ref>{{cite web | url = http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~royalty/turkey/persons.html | title = Genealogy of the Ottoman Royal Family | accessdate = 2014-09-29 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6JLMj1fk4?url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~royalty/turkey/persons.html | archivedate = 2013-09-02 }}</ref>, მაგრამ 7 წლის ასაკში ულვიე თამაშის დროს დაიწვა და [[1875]] წლის [[5 ოქტომბერი|5 ოქტომბერს]] გარდაიცვალა. ნაზიქედა ქადინ ეფენდი გარდაიცვალა [[1895]] წლის [[11 აპრილი|11 აპრილს]] ილდიზის სასახლეში, [[სტამბოლი|სტამბოლში]].<ref>{{cite web|url=http://4dw.net/royalark/|title=The Royal Ark – Royal and Ruling Houses of Africa, Asia, Oceania and the Americas|publisher=4dw.net|author=Christopher Buyers}}</ref><ref>The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem - Page 286</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:ოსმალეთის სულთნების მეუღლეები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1850]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 11 აპრილი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1895]] [[კატეგორია:ცანბები|ნაზიქედა]] bmph5uvtoldvzq3endx8zcm3lvwl6jj 0 294507 5405476 3940048 2026-06-02T06:47:05Z Jaba1977 3604 5405476 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა დასახლება |სტატუსი = სოფელი |ქართული სახელი = აღძქი |მშობლიური სახელი =Աղձք |ქვეყანა = სომხეთი |პანორამა = |პანორამის სიგანე = |წარწერა = |დროშა = |გერბი = |გერბის სიგანე = |დროშის სიგანე = |lat_dir = N|lat_deg=40 |lat_min= 18|lat_sec=59 |lon_dir = E|lon_deg=44 |lon_min=15 |lon_sec=13 |ქვეყნის რუკის ზომა = |რეგიონის რუკის ზომა = |რაიონის რუკის ზომა = |რეგიონის ტიპი = პროვინცია |რეგიონი = არაგაწოტნის პროვინცია{{!}}არაგაწოტნი |რეგიონი ცხრილში = |შიდა დაყოფა = |რაიონის ტიპი= |რაიონი = |მმართველის ტიპი = |მმართველი = |დაარსების თარიღი = |დაქვემდებარება = |პირველი ხსენება = |წინა სახელები = |სტატუსი-დან = |ფართობი = 19.97 |სიმაღლის ტიპი=სიმაღლე ზღვის დონიდან{{!}}სიმაღლე |დასახლების ცენტრის სიმაღლე= 1 260 |მოსახლეობა =1 933 |აღწერის წელი = 2008 |სიმჭიდროვე =97 |აგლომერაცია = |ეროვნული შემადგენლობა = |დროის სარტყელი = +4 |DST = 5 |სატელეფონო კოდი = |საფოსტო ინდექსი = |საავტომობილო კოდი = |საიტი = |კატეგორია ვიკისაწყობში = }} '''აღძქი''' ({{lang-hy|Աղձք}}) — სოფელი [[სომხეთი|სომხეთში]], [[არაგაწოტნის პროვინცია|არაგაწოტნის პროვინციაში]]. მდებარეობს [[ზღვის დონე|ზღვის დონიდან]] 1 260 მეტრზე. [[2008]] წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 1 933 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 97 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 19.97 კმ²-ია. ==იხილეთ აგრეთვე== * [[არშაკიდების მავზოლეუმი]] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.armstat.am/file/doc/162.pdf სომხეთის მოსახლეობის 2001 წლის აღწერის მონაცემები] {{არაგაწოტნის პროვინცია}} [[კატეგორია:არაგაწოტნის პროვინციის სოფლები]] g26ptx5bouvwsxhjb98zdszvuc2hlzy 0 298350 5405451 2862833 2026-06-02T04:37:01Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405451 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ეგვიპტის მეფე | სახელი = ნეფერკარა VII | ალტ_სახელი = ნეფერკარე VII, კანეფერე | სურათი = | ალტ_ტექსტი = | წარწერა = | თანამდებობა = <!-- არშევსების შემთხვევაში ავტომატურად დაიწერება: [[ფარაონი]] --> | მეფობა = ძვ.წ. 2140 | დინასტია = [[ეგვიპტის მეცხრე დინასტია|IX დინასტია]] | თანამმართველი = | წინამორბედი = [[ხეთი I]]&nbsp;<small>(დაუდასტურებელი)</small> | მემკვიდრე = [[ნებკაურა-ხეთი]] | ჩანიშვნები = | სამეფო სახელი = | სამეფო სახელი_იეროგლიფი = | პირადი სახელი = | პირადი სახელი_იეროგლიფი = | ჰორისი = | ჰორის_პრეფიქსი = <!-- არშევსების შემთხვევაში ავტომატურად დაიწერება: <hiero>G5</hiero> --> | ჰორის_იეროგლიფი = | ნებთი = | ნებთი_იეროგლიფი = | ოქროს_ჰორისი = | ოქროს_იეროგლიფი = | მეუღლეები = | შვილები = | მამა = | დედა = | დაბადების თარიღი = | გარდაცვალების თარიღი = | დაიკრძალა = | მონუმენტები = }} '''ნეფერკარა VII''' (ასევე '''ნეფერკარე VII''', '''კანეფერე''') — [[ძველი ეგვიპტე|ძველი ეგვიპტის]] მეფე ([[ფარაონი]]) [[ეგვიპტის მეცხრე დინასტია|მეცხრე დინასტიიდან]], რომელიც მეფობდა [[ეგვიპტის პირველი გარდამავალი პერიოდი|პირველ გარდამავალ]] პერიოდში. [[ტურინის მეფეთა სია]]ში მისი სახელი ნეფერკარა დარეგისტრირებულია როგორც 4.20. ნეფერკარას სახელი არც [[აბიდოსის მეფეთა სია]]ში და არც [[საკარის მეფეთა სია]]ში არის ნახსენები, ამიტომ ნეფერკარას მეფობა არქეოლოგიური აღმოჩენებით დადასტურებული არ არის. == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.ancient-egypt.org/_v3d/index.html ნეფერკარა VII] * [http://www.encyclo.nl/begrip/Neferkare%20VII ფარაონი ნეფერკარა VII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220113/http://www.encyclo.nl/begrip/Neferkare%20VII |date=2016-03-04 }} {{დაიწყე ყუთი}} {{s-hou|[[ეგვიპტის მეცხრე დინასტია|IX დინასტია]]||??||??}} {{მემკვიდრეობის დაფა | წინამორბედი = [[ხეთი I]]<br><small>(დაუდასტურებელი)</small> | ტიტული = &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[ეგვიპტის ფარაონების სია|ეგვიპტის ფარაონი]]&nbsp;&nbsp;&nbsp; | წლები = ძვ.წ. 2140-იანი წლები | შემდეგი = [[ნებკაურა-ხეთი]] }} {{დაასრულე ყუთი}} {{ფარაონები}} [[კატეგორია:ეგვიპტის ფარაონები]] [[კატეგორია:ეგვიპტის მეცხრე დინასტიის ფარაონები]] f8q1k6kctpf4ibhfboer0owiaqy37z5 0 300830 5405517 4886125 2026-06-02T08:15:35Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405517 wikitext text/x-wiki {{მმ*|კანდელაკი}} '''ნიკოლოზ პორფილეს ძე კანდელაკი''' (დ. [[17 ოქტომბერი|17]] ან [[18 ოქტომბერი]]<ref>{{Cite web |url=http://www.georgianart.ge/index.php/ka/2010-12-03-16-25-41/238-2019-12-22-11-28-45.html |title=ნიკოლოზ კანდელაკი georgianart.ge-ზე |access-date=2022-10-08 |archive-date=2022-10-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008125027/http://www.georgianart.ge/index.php/ka/2010-12-03-16-25-41/238-2019-12-22-11-28-45.html }}</ref>, [[1889]], [[კულაში]], [[ქუთაისის მაზრა]] — გ. [[24 აგვისტო]], [[1970]], [[თბილისი]]) — [[ქართველები|ქართველი]] მოქანდაკე, საქართველოს სსრ-ის სახალხო მხატვარი (1957), პროფესორი. ==ბიოგრაფია== დაამთავრა ქუთაისის კლასიკური გიმნაზია და გახდა პეტერბურგის ფსიქონევროლოგიური ინსტიტუტის სტუდენტი. პარალელურად, დავით კაკაბაძესთან ერთად, მეცადინეობდა ლ. დიმიტრიევ-კავკაზსკის სტუდიაში. თანდათან ჰობი სერიოზულ საქმედ ექცა, მაგრამ პირველი მსოფლიო ომის დაწყების გამო იძულებული გახდა დაბრუნებულიყო სამშობლოში. აქ იგი იწყებს ფიგურების ძერწვას. მისმა ერთ-ერთმა ნამუშევარმა (მამაკაცის პორტრეტი) ქართველი შემოქმედებითი იტელიგენციის ინტერესი გამოიწვია. სპეციალურმა სახელმწიფო კომისიამ აღძრა შუამდგომლობა მთავრობის წინაშე და ნიჭიერი თვითნასწავლი მოქანდაკე პეტერბურგს მიავლინეს სამხატვრო აკადემიაში სასწავლებლად. აქ იგი მოხდდა ცნობილი ფრანგი მოქანდაკის ა. მაიოლის მოწაფე ა. მატვეევთან. ნიკოლოზ კანდელაკმა წარჩინებით დაამთავრა აკადემია და [[1926]] წელს სამშობლოში დაბრუნდა. აქ იგი მიიწვიეს სამხატვრო აკადემიაში სადაც სიცოცხლის ბოლომდე ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. მისი აღზრდილია მოქანდაკეთა ნიჭიერითაობა როგოერბიც იყვნენ: თ. აბაკელია, ვ. თოფურიძე, შ. მიქატაძე, ე. ამაშუკელი, მ. ბერძენიშვილი, გ. ოჩიაური, გ. ფირცხალავა და მრავალი სხვა. ნ. კანდელაკი გამოირჩეოდა ძირითადად პორტრეტული ქანდაკებების შექმნით. მან შექმნა ფართოდ ცნობილი პორტრეტული ქანდაკებების მტელი გალერეა. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ნ. კანდელაკის დამსახურება ქართული მონუმენტური პლასტიკის ჩამოყალიბება-განვითარების საქმეში. დაკრძალულია [[დიდუბის პანთეონი|მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში]]. ==ლიტერატურა== {{ეთ|0|583}} {{ქსე|5|364-365}} * ''ბაბუნაშვილი ზ., ნოზაძე თ.'', „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 204, თბ., 1994 *''შანიძე ლ.'', „ქართული საბჭოთა ქანდაკება“, თბილისი, 1975 *''კვასხვაძე შ.'' „ნიკოლოზ კანდელაკი“, თბილისი, 1961 ==რესურსები ინტერნეტში== {{nplg ბიოგრაფია|00007262}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კანდელაკი, ნიკოლოზ (მოქანდაკე)}} [[კატეგორია:დაბადებული 18 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1889]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 24 აგვისტო]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1970]] [[კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები]] [[კატეგორია:ქართველი მოქანდაკეები]] [[კატეგორია:სამტრედიის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის სახალხო მხატვრები]] [[კატეგორია:კანდელაკები|ნიკოლოზ]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] enndrqeo8b6mel4mqijnybgjl1cv6vv 0 310542 5405545 5346972 2026-06-02T09:40:15Z ~2026-31645-61 183441 5405545 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა შენობა | სახელი = მესხიშვილის თეატრი | სურათი = საქართველო, ქუთაისი, ლადო მესხიშვილის სახ. აკადემიური თეატრი.jpg | წარწერა = მესხიშვილის თეატრის შენობა 2010 წელს. | არქიტექტურული სტილი = | მფლობელი = საქართველოს მთავრობა | მდებარეობა = [[ქუთაისი]], [[საქართველო]] | დასრულდა = 1955 | არქიტექტორი = }} '''ქუთაისის ლადო მესხიშვილის სახელობის პროფესიული სახელმწიფო დრამატული თეატრი''' — [[ქართული ენა|ქართული]] სახელმწიფო დრამატული თეატრი, [[ქუთაისი]]ს უდიდესი და უმთავრესი თეატრი. 1861 წლის 3 მარტს ქუთაისში, სცენისმოყვარეების მონაწილეობით, გაიმართა პირველი, ისტორიული წარმოდგენა, [[გიორგი ერისთავი]]ს კომედია „გაყრა“, რომლითაც აღინიშნა ახალი მოძრაობის დასაწყისი ქართული თეატრის ისტორიაში. 1880 წელს ქუთაისში დაფუძნდა პროფესიული დასი, რომელსაც 1885 წელს სათავეში ჩაუდგა ცნობილი მსახიობი და რეჟისორი [[კოტე მესხი]]. 1894-1905 წლებში ქუთაისის თეატრს ხელმძღვანელობდა დიდი ქართველი მსახიობი, რეჟისორი და საზოგადო მოღვაწე [[ლადო ალექსი-მესხიშვილი]]. 1928 წელს ქუთაისში დაარსდა მეორე სახელმწიფო თეატრი, ქუთაის-ბათუმის თეატრის სახელწოდებით, [[კოტე მარჯანიშვილი]]ს ხელმძღვანელობით. ორი სათეატრო სეზონის განმავლობაში, ქართული თეატრის რეფორმატორმა, დიდმა რეჟისორმა, ქართული სცენის მსახიობთა ჭეშმარიტ თანავარსკვლავედთან ერთად, აქ განახორციელა თავისი საუკეთესო დადგმები. 1940 წელს ქუთაისის თეატრს ლადო მესხიშვილის სახელი მიენიჭა.<ref>[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/281030/1/Umaglesi_Sabchos_Uwyebebi_1940_N1-3.pdf საქართველოს სსრ-ის უმაღლესი საბჭოს უწყებები. 1940. № 1-3. გვ. 26.]</ref> 1955 წელს ოფიციალურად გაიხსნა ქუთაისის დრამატული თეატრის ახალი შენობა, უნიკალური არქიტექტურული ნაგებობა (არქიტექტორები: [[მიხეილ შავიშვილი (არქიტექტორი)|მიხეილ შავიშვილი]], [[შალვა თავაძე|შალვა თავაძე]]), რომელსაც 2009 წელს ძეგლის სტატუსი მიენიჭა. 2008 წელს მესხიშვილის თეატრში გაიხსნა 100 ადგილიანი მცირე სცენა და ქუთაისის თეატრის ისტორიის ამსახველი მუზეუმი. 2009-2010 წლებში, კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს გადაწყვეტილებით, თეატრის შენობის წინ საზეიმოდ გაიხსნა მესხიშვილის თეატრის სამი მსახიობის სახელობითი ვარსკვლავი: [[ევა ხუტუნაშვილი]]ს, [[ანზორ ხერხაძე|ანზორ ხერხაძის]] და [[ერემია სვანაძე|ერემო სვანაძის]]. შემდგომ წლებში გაიხსნა კიდევ რამდენიმე მსახიობის სახელობითი ვარსკვლავი: [[ნათელა საღარაძე|ნათელა საღარაძის]] (2014), [[ლამარა ვაშაკიძე|ლამარა ვაშაკიძის]] (2014), [[გიზო კაკაურიძე|გიზო კაკაურიძის]] (2024). ქუთაისის თეატრის ისტორია მდიდარია ქართული თეატრისა და კულტურის თვალსაჩინო მოღვაწების სახელებით, მნიშვნელოვანი თეატრალური მოვლენებით და ფაქტებით. მის ტრადიციებს ღირსეულად აგრძელებს მესხიშვილელთა ახალი თაობა. ==ლიტერატურა== {{ქსე|10|571|იოსელიანი ჯ.}} *''ბუხნიკაშვილი გ.'', „თეატრალური ქუთაისი“, თბილისი, 1976 *''ანთაძე დ.'', „დღეები ახლო წარსულისა“ თბილისი, 1971 *''ფაღავა ა.'', „ლადო მესხიშვილი“, თბილისი, 1969 *''მაჭავარიანი შ.'', „ქართული საბჭოთა თეატრი“, თბილისი, 1966 *''გერსამია ს.'', „ქუთაისის თეატრი“, თბილისი, 1947 ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://meskhishvili-theatre.ge მესხიშვილის თეატრის ოფიციალური საიტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120174833/http://meskhishvili-theatre.ge/ |date=2023-01-20 }} * [https://www.facebook.com/people/Meskhishvili-Theatre-%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%A1%E1%83%AE%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%97%E1%83%94%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%A0%E1%83%98-%E1%83%97%E1%83%94%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%9D%E1%83%A4%E1%83%98%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98-%E1%83%92%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%93%E1%83%98/100070071993410/ მესხიშვილის თეატრი facebook-ზე] ==სქოლიო== [[კატეგორია:ქუთაისის თეატრები]] [[კატეგორია:ქუთაისის არქიტექტურა]] [[კატეგორია:თეატრები ანბანის მიხედვით]] csfyw64o191vddxyxttya0d966zyivz 0 312966 5405514 4968974 2026-06-02T08:05:22Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 2 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405514 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა კალათბურთელი | სახელი = ნიკოლოზ დერიუგინი | სურათი = Nikoloz Deriugin.jpg | წარწერა = ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე დერიუგინი<br />{{სსრკ სპორტის დამსახურებული ოსტატი|1982}} | პოზიცია = | სიმაღლე = 206 | წონა = 105 | ლიგა = | კლუბი = [[დინამო თბილისი (საკალათბურთო კლუბი)|დინამო თბილისი]] | კლუბის ბმული = | ნომერი = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1959|4|30}} | დაბადების ადგილი = [[ქუთაისი]], [[საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|საქართველოს სსრ]], [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|სსრ კავშირი]] | ეროვნება = [[ქართველი]] | უმაღლესი სკოლა = | კოლეჯი = | დრაფტის ეტაპი = | დრაფტის არჩევა = | დრაფტის წელი = | დრაფტის კლუბი = | კარიერის დასაწყისი = 1977 | კარიერის დასასრული = 1996 | წლები1 = 1977–1985 | კლუბი1 = [[დინამო თბილისი (საკალათბურთო კლუბი)|დინამო თბილისი]] | წლები2 = | კლუბი2 = | გამორჩეული მომენტები = | nba-ის პროფილი = | მედალის თარგები = }} '''ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე დერიუგინი''' (დ. [[30 აპრილი]], [[1959]], [[ქუთაისი]]) — [[ქართველები|ქართველი]] და [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|საბჭოთა]] კალათბურთელი. [[საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი]] (1982). [[ღირსების ორდენი (საქართველო)|ღირსების ორდენი]]ს კავალერი.<ref>{{cite web |url = http://lelo.ge/article/%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%96-%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A3%E1%83%92%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%98-%E1%83%A9%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%98-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%A8%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%9A%E1%83%9D-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%90%2C-%E1%83%A1%E1%83%AE%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9C-%E1%83%AA%E1%83%AE%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%94-%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%AA-%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A4%E1%83%98%E1%83%A5%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%90-5326/ |title = ნიკოლოზ დერიუგინი: ჩემი სამშობლო საქართველოა, სხვაგან ცხოვრებაზე არც მიფიქრია |last = სიმონიშვილი |first = ვაჟა |date = 30 აპრილი, 2019 |work = lelo.ge |access-date = 18 იანვარი, 2022 |archive-date = 2022-01-18 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220118183133/http://lelo.ge/article/%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%96-%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A3%E1%83%92%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%98-%E1%83%A9%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%98-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%A8%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%9A%E1%83%9D-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%90,-%E1%83%A1%E1%83%AE%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9C-%E1%83%AA%E1%83%AE%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%94-%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%AA-%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A4%E1%83%98%E1%83%A5%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%90-5326/ }}</ref><ref>{{cite web |url = http://lelo.ge/article/%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%96-%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A3%E1%83%92%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A1-59-%E1%83%AC%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%A8%E1%83%94%E1%83%A3%E1%83%A1%E1%83%A0%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%93%E1%83%90-5276 |title = ნიკოლოზ დერიუგინს 59 წელი შეუსრულდა |last = სანაძე |first = გიორგი |date = 30 აპრილი, 2018 |work = lelo.ge |access-date = 18 იანვარი, 2022 |archive-date = 2022-01-19 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220119000733/http://lelo.ge/article/%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%96-%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A3%E1%83%92%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A1-59-%E1%83%AC%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%A8%E1%83%94%E1%83%A3%E1%83%A1%E1%83%A0%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%93%E1%83%90-5276/ }}</ref> ==ბიოგრაფია== დაამთავრა [[თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]]. თამაშობდა თბილისის „დინამოში“ (1975–1985), „თბილისში“ (1991–1992), უნგრეთის მაფც-ში (1992–1993), თბილისის „ვითაში“ (1993–1994), თბილისის სდასუ-სა (1994–1995) და სლოვაკეთის „სლოვაკო ფარმაში“ (1995–1996). იცავდა სსრ კავშირის (1978–1985) და საქართველოს (1995–1996) ეროვნული ნაკრები გუნდების ღირსებას. მოსკოვის ოლიმპიური თამაშების მესამე პრიზიორი (1980), მსოფლიოს (1982) და ევროპის (1981) ჩემპიონი, საკონტინენტთაშორისო თასის ორგზის მფლობელი (1978, 1979). 1993–1994 წლების სეზონის მიხედვით საქართველოს საუკეთესო კალათბურთელად დასახელდა. 2019 წლის 30 აპრილს, ნიკოლოზ დერიუგინის 60 წლის იუბილესთან დაკავშირებით, თბილისის ოლიმპიურ სასახლეში ამხანაგური შეხვედრა გაიმართა საქართველოს ვეტერანთა ნაკრებს და საკალათბურთო კლუბ მოსკვას (რუსეთი) ვეტერანთა გუნდს შორის. მატჩი მასპინძელთა გამარჯვებით დასრულდა — 80:67.<ref>{{cite web |url = https://mygoals.ge/kariera-frazebshi-51-nikoloz-deriugini/ |title = კარიერა ფრაზებში: ნიკოლოზ დერიუგინი |last = გოდუაძე |first = ლაშა |work = mygoals.ge |access-date = 11 თებერვალი, 2022 }}</ref> == საერთო შედეგები == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !სახეობა !ადგილმდებარეობა !ტურნირი !ადგილი |- |კალათბურთი |style="text-align:left"|{{FRA}} |ევროპის ჩემპიონატი 1983 |{{Bronze3}} |- |კალათბურთი |style="text-align:left"|{{TCH}} |ევროპის ჩემპიონატი 1981 |{{Gold1}} |- |კალათბურთი |style="text-align:left"|{{COL}} |მსოფლიო ჩემპიონატი 1982 |{{Gold1}} |- |კალათბურთი |style="text-align:left"|{{დროშანიშანი|სსრკ}} [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|სსრ კავშირი]] |ზაფხულის XXII ოლიმპიური თამაშები 1980 |{{Bronze3}} |} == საინტერესო ფაქტები == [[1982]] წლის დეკემბერში სპორტულმა ჟურნალისტებმა და სპეციალისტებმა ნიკოლოზ დერიუგინი საქართველოს მეცხრე საუკეთესო სპორტსმენად დაასახელეს.<ref name="Lelo_1982_N249">[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/199679/1/Lelo_1982_N249.pdf საქართველოს 10 საუკეთესო] // [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]], 29 დეკემბერი, 1982, № 249 (7310), გვ. 1.</ref> [[1983]] წლის დეკემბერში საქართველოს სპორტულ ჟურნალისტთა ფედერაციამ წინასაახალწლო ტრადიციული გამოკითხვის შედეგების მიხედვით დაადგინა საქართველოს 1983 წლის 10 საუკეთესო სპორტსმენი. საქართველოს № 9 სპორტსმენად (36 ქულა) დასახელდა ნიკოლოზ დერიუგინი (მწვრთნელი ლ. მოსეშვილი).<ref name="Lelo_1983_N250">[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/291236/1/Lelo_1983_N250.pdf 10 საუკეთესო] // [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]], 31 დეკემბერი, 1983, № 250 (7561), გვ. 1.</ref> == პერიოდიკა == {{Refbegin}} * {{სტატია |ავტორი = |სათაური = ვინ იცავს „დინამოს“ ღირსებას? |ბმული = https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/197345/1/Lelo_1980_N193.pdf |ენა = |გამოცემა = [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]] |სახეობა = |წელი = 5 ოქტომბერი, 1980 |ტომი = |ნომერი = 193 (6754) |გვერდები = 2 |doi = |issn = }} * {{სტატია |ავტორი = კიკილაშვილი, ერეკლე. |სათაური = საქართველოს საუკეთესო კალათბურთელი — ნიკოლოზ დერიუგინი |ბმული = https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/359747/1/Sarbieli_1994_N27.pdf |გამოცემა = „[[სარბიელი]]“ |წელი = 14 ივნისი, 1994 |ნომერი = 27 (102) |გვერდები = 5 }} {{refend}} ==რესურსები ინტერნეტში== {{Refbegin}} {{nplg ბიოგრაფია|00005359}}{{nplg სპორტსმენი|00001641}} * [https://web.archive.org/web/20160315070846/http://www.sok.ge/ge/დერიუგინი-ნიკოლოზ/ ნიკოლოზ დერიუგინი] — საქართველოს ოლიმპიელთა კლუბი * [https://geonoc.org.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=28&sportmen_id=102 ნიკოლოზ დერიუგინი] — საქართველოს ეროვნული ოლიმპიური კომიტეტი * [http://sport.gov.ge/index.php?pg=sportsman&sid=463 ნიკოლოზ დერიუგინი] — ქართული სპორტი * [https://mematiane.ge/product-details.php?id=243&lang=ge ნიკოლოზ დერიუგინი] — მემატიანე {{refend}} ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} {{DEFAULTSORT:დერიუგინი, ნიკოლოზ}} [[კატეგორია:დაბადებული 30 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1959]] [[კატეგორია:ქუთაისში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ქართველი კალათბურთელები]] [[კატეგორია:საქართველოს ღირსების ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატები]] [[კატეგორია:ქართველი ოლიმპიური პრიზიორები]] [[კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] gpj095lovnet3zw1tytlomcylkj0pnr 0 314212 5405586 5358358 2026-06-02T10:57:18Z ბანკი ქართუ 173120 ფრთხილები დავამატე 5405586 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} {{განახლება}} '''ქართუ ბანკი''' — ბანკი [[საქართველო]]ში. 1996 წელს დაფუძნდა სახელწოდებით სს კომერციული ბანკი „როსიისკი კრედიტი-ქართუ“, ხოლო 1998 წელს სახელი შეეცვალა და გახდა სს „ბანკი ქართუ“. საქართველოს მასშტაბით მოქმედი ბანკის სერვისცენტრები მონაწილეობენ ეროვნული მნიშვნელობის პროექტების დაფინანსებაში.აღნიშნული ხელს უწყობს ბანკის ჩართულობას ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაში. ბანკი ქართუ არის მთავრობის მიერ დამტკიცებული სახელმწიფო პროგრამების აქტიური მონაწილე, როგორიცაა <nowiki>[[„აწარმოე საქართველოში“ ]]</nowiki><ref>{{cite web |title=აწარმოე საქართველოში |url=https://www.enterprisegeorgia.gov.ge |accessdate=2025-10-02}}</ref> , <nowiki>[[„შეღავათიანი აგროსესხები“]]</nowiki> <ref>{{cite web |title=შეღავათიანი აგროსესხები |url=https://www.rda.gov.ge |accessdate=2025-10-02}}</ref> და სხვ. ბანკი ორიენტირებულია კლიენტებზე და თანამშრომლებზე. მისი გუნდი შედგება პროფესიონალებისგან, რომლებიც მუდმივად მუშაობენ მომხმარებელთა საჭიროებებზე მორგებული პროდუქტებისა და სერვისების განვითარებაზე. ბანკი განაგრძობს სტაბილურ განვითარებას. 2025 წლის 26 სექტემბერს საერთაშორისო სარეიტინგო სააგენტო S&P Global Ratings-მა ბანკს გაუმჯობესებული გრძელვადიანი საკრედიტო რეიტინგი B+ მიანიჭა.<ref>{{cite web |title=S&P Global Ratings assigns B+ to Bank Cartu |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/sourceId/101648212 |accessdate=2025-10-02}}</ref> 2024 წლის აგვისტოდან ბანკი ქართუ არის BACEE (ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის საბანკო ასოციაცია) წევრია,<ref>{{cite web |title=BACEE |url=https://www.bacee.hu |accessdate=2025-10-02}}</ref> რაც მნიშვნელოვან წინაპირობას ქმნის საერთაშორისო პარტნიორებთან თანამშრომლობის გაღრმავებისა და ახალი შესაძლებლობების განვითარებისთვის. == მფლობელი და მენეჯმენტი == ბანკის აქციების 100%-ის მფლობელია ა(ა)იპ საქველმოქმედო ფონდი "ქართუ" <ref>{{cite web |url=https://www.cartubank.ge/index.php?m=378 |title=Cartu Bank-ის ოფიციალური ვებგვერდი |accessdate=2025-10-02}}</ref>. ბანკის გენერალური დირექტორია ზურაბ გელენიძე, ხოლო სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე — ნატო ხაინდარავა. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.cartubank.ge ბანკის საიტი] {{DEFAULTSORT:ბანკი ქართუ}} [[კატეგორია:საქართველოს ბანკები]] t74mqiyj3nvhvk1tk01fyecitjilcej 5405587 5405586 2026-06-02T11:03:52Z ბანკი ქართუ 173120 დაემატა ბმულები 5405587 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} {{განახლება}} '''ქართუ ბანკი''' — ბანკი [[საქართველო]]ში. 1996 წელს დაფუძნდა სახელწოდებით სს კომერციული ბანკი „როსიისკი კრედიტი-ქართუ“, ხოლო 1998 წელს სახელი შეეცვალა და გახდა სს „ბანკი ქართუ“. საქართველოს მასშტაბით მოქმედი ბანკის სერვისცენტრები მონაწილეობენ ეროვნული მნიშვნელობის პროექტების დაფინანსებაში.აღნიშნული ხელს უწყობს ბანკის ჩართულობას ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაში. ბანკი ქართუ არის მთავრობის მიერ დამტკიცებული სახელმწიფო პროგრამების აქტიური მონაწილე, როგორიცაა [https://www.enterprisegeorgia.gov.ge/ka <nowiki>[[„აწარმოე საქართველოში“ ]]</nowiki>]<ref>{{cite web |title=აწარმოე საქართველოში |url=https://www.enterprisegeorgia.gov.ge |accessdate=2025-10-02}}</ref> , [https://rda.gov.ge/programs/095624-sheghavatiani-agrokrediti/525b1364-1599-4587-bf5e-29721dfbab82 „შეღავათიანი აგროსესხები“] <ref>{{cite web |title=შეღავათიანი აგროსესხები |url=https://www.rda.gov.ge |accessdate=2025-10-02}}</ref> და სხვ. ბანკი ორიენტირებულია კლიენტებზე და თანამშრომლებზე. მისი გუნდი შედგება პროფესიონალებისგან, რომლებიც მუდმივად მუშაობენ მომხმარებელთა საჭიროებებზე მორგებული პროდუქტებისა და სერვისების განვითარებაზე. ბანკი განაგრძობს სტაბილურ განვითარებას. 2025 წლის 26 სექტემბერს საერთაშორისო სარეიტინგო სააგენტო S&P Global Ratings-მა ბანკს გაუმჯობესებული გრძელვადიანი საკრედიტო რეიტინგი B+ მიანიჭა.<ref>{{cite web |title=S&P Global Ratings assigns B+ to Bank Cartu |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/sourceId/101648212 |accessdate=2025-10-02}}</ref> 2024 წლის აგვისტოდან ბანკი ქართუ არის BACEE (ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის საბანკო ასოციაცია) წევრია,<ref>{{cite web |title=BACEE |url=https://www.bacee.hu |accessdate=2025-10-02}}</ref> რაც მნიშვნელოვან წინაპირობას ქმნის საერთაშორისო პარტნიორებთან თანამშრომლობის გაღრმავებისა და ახალი შესაძლებლობების განვითარებისთვის. == მფლობელი და მენეჯმენტი == ბანკის აქციების 100%-ის მფლობელია ა(ა)იპ საქველმოქმედო ფონდი "ქართუ" <ref>{{cite web |url=https://www.cartubank.ge/index.php?m=378 |title=Cartu Bank-ის ოფიციალური ვებგვერდი |accessdate=2025-10-02}}</ref>. ბანკის გენერალური დირექტორია ზურაბ გელენიძე, ხოლო სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე — ნატო ხაინდარავა. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.cartubank.ge ბანკის საიტი] {{DEFAULTSORT:ბანკი ქართუ}} [[კატეგორია:საქართველოს ბანკები]] gqt7i4iku4jwka3rm92zu4tqlslcdkl 5405588 5405587 2026-06-02T11:08:52Z ბანკი ქართუ 173120 5405588 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} {{განახლება}} '''ქართუ ბანკი''' — ბანკი [[საქართველო]]ში. 1996 წელს დაფუძნდა სახელწოდებით სს კომერციული ბანკი „როსიისკი კრედიტი-ქართუ“, ხოლო 1998 წელს სახელი შეეცვალა და გახდა სს „ბანკი ქართუ“. საქართველოს მასშტაბით მოქმედი ბანკის სერვისცენტრები მონაწილეობენ ეროვნული მნიშვნელობის პროექტების დაფინანსებაში.აღნიშნული ხელს უწყობს ბანკის ჩართულობას ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაში. ბანკი ქართუ არის მთავრობის მიერ დამტკიცებული სახელმწიფო პროგრამების აქტიური მონაწილე, როგორიცაა [https://www.enterprisegeorgia.gov.ge/ka <nowiki>[[„აწარმოე საქართველოში“ ]]</nowiki>]<ref>{{cite web |title=აწარმოე საქართველოში |url=https://www.enterprisegeorgia.gov.ge |accessdate=2025-10-02}}</ref> , [https://rda.gov.ge/programs/095624-sheghavatiani-agrokrediti/525b1364-1599-4587-bf5e-29721dfbab82 <nowiki>[[ „შეღავათიანი აგროსესხები“ ]]</nowiki>] <ref>{{cite web |title=შეღავათიანი აგროსესხები |url=https://www.rda.gov.ge |accessdate=2025-10-02}}</ref> და სხვ. ბანკი ორიენტირებულია კლიენტებზე და თანამშრომლებზე. მისი გუნდი შედგება პროფესიონალებისგან, რომლებიც მუდმივად მუშაობენ მომხმარებელთა საჭიროებებზე მორგებული პროდუქტებისა და სერვისების განვითარებაზე. ბანკი განაგრძობს სტაბილურ განვითარებას. 2025 წლის 26 სექტემბერს საერთაშორისო სარეიტინგო სააგენტო S&P Global Ratings-მა ბანკს გაუმჯობესებული გრძელვადიანი საკრედიტო რეიტინგი B+ მიანიჭა.<ref>{{cite web |title=S&P Global Ratings assigns B+ to Bank Cartu |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/sourceId/101648212 |accessdate=2025-10-02}}</ref> 2024 წლის აგვისტოდან ბანკი ქართუ არის BACEE (ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის საბანკო ასოციაცია) წევრია,<ref>{{cite web |title=BACEE |url=https://www.bacee.hu |accessdate=2025-10-02}}</ref> რაც მნიშვნელოვან წინაპირობას ქმნის საერთაშორისო პარტნიორებთან თანამშრომლობის გაღრმავებისა და ახალი შესაძლებლობების განვითარებისთვის. == მფლობელი და მენეჯმენტი == ბანკის აქციების 100%-ის მფლობელია ა(ა)იპ საქველმოქმედო ფონდი "ქართუ" <ref>{{cite web |url=https://www.cartubank.ge/index.php?m=378 |title=Cartu Bank-ის ოფიციალური ვებგვერდი |accessdate=2025-10-02}}</ref>. ბანკის გენერალური დირექტორია ზურაბ გელენიძე, ხოლო სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე — ნატო ხაინდარავა. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.cartubank.ge ბანკის საიტი] {{DEFAULTSORT:ბანკი ქართუ}} [[კატეგორია:საქართველოს ბანკები]] 1a84rrxrikdwdbatxvp65w92dft64ap 5405589 5405588 2026-06-02T11:10:43Z ბანკი ქართუ 173120 5405589 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} {{განახლება}} '''ქართუ ბანკი''' — ბანკი [[საქართველო]]ში. 1996 წელს დაფუძნდა სახელწოდებით სს კომერციული ბანკი „როსიისკი კრედიტი-ქართუ“, ხოლო 1998 წელს სახელი შეეცვალა და გახდა სს „ბანკი ქართუ“. საქართველოს მასშტაბით მოქმედი ბანკის სერვისცენტრები მონაწილეობენ ეროვნული მნიშვნელობის პროექტების დაფინანსებაში.აღნიშნული ხელს უწყობს ბანკის ჩართულობას ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაში. ბანკი ქართუ არის მთავრობის მიერ დამტკიცებული სახელმწიფო პროგრამების აქტიური მონაწილე, როგორიცაა [[https://www.enterprisegeorgia.gov.ge/ka <nowiki>[[„აწარმოე საქართველოში“ ]]</nowiki>]<ref>{{cite web |title=აწარმოე საქართველოში |url=https://www.enterprisegeorgia.gov.ge |accessdate=2025-10-02}}</ref> , [https://rda.gov.ge/programs/095624-sheghavatiani-agrokrediti/525b1364-1599-4587-bf5e-29721dfbab82 <nowiki>[[ „შეღავათიანი აგროსესხები“ ]]</nowiki>] <ref>{{cite web |title=შეღავათიანი აგროსესხები |url=https://www.rda.gov.ge |accessdate=2025-10-02}}</ref> და სხვ. ბანკი ორიენტირებულია კლიენტებზე და თანამშრომლებზე. მისი გუნდი შედგება პროფესიონალებისგან, რომლებიც მუდმივად მუშაობენ მომხმარებელთა საჭიროებებზე მორგებული პროდუქტებისა და სერვისების განვითარებაზე. ბანკი განაგრძობს სტაბილურ განვითარებას. 2025 წლის 26 სექტემბერს საერთაშორისო სარეიტინგო სააგენტო S&P Global Ratings-მა ბანკს გაუმჯობესებული გრძელვადიანი საკრედიტო რეიტინგი B+ მიანიჭა.<ref>{{cite web |title=S&P Global Ratings assigns B+ to Bank Cartu |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/sourceId/101648212 |accessdate=2025-10-02}}</ref> 2024 წლის აგვისტოდან ბანკი ქართუ არის BACEE (ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის საბანკო ასოციაცია) წევრია,<ref>{{cite web |title=BACEE |url=https://www.bacee.hu |accessdate=2025-10-02}}</ref> რაც მნიშვნელოვან წინაპირობას ქმნის საერთაშორისო პარტნიორებთან თანამშრომლობის გაღრმავებისა და ახალი შესაძლებლობების განვითარებისთვის. == მფლობელი და მენეჯმენტი == ბანკის აქციების 100%-ის მფლობელია ა(ა)იპ საქველმოქმედო ფონდი "ქართუ" <ref>{{cite web |url=https://www.cartubank.ge/index.php?m=378 |title=Cartu Bank-ის ოფიციალური ვებგვერდი |accessdate=2025-10-02}}</ref>. ბანკის გენერალური დირექტორია ზურაბ გელენიძე, ხოლო სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე — ნატო ხაინდარავა. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.cartubank.ge ბანკის საიტი] {{DEFAULTSORT:ბანკი ქართუ}} [[კატეგორია:საქართველოს ბანკები]] 7sx6or7ksvo3yphnpffz958mplznghr 5405590 5405589 2026-06-02T11:11:10Z ბანკი ქართუ 173120 5405590 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} {{განახლება}} '''ქართუ ბანკი''' — ბანკი [[საქართველო]]ში. 1996 წელს დაფუძნდა სახელწოდებით სს კომერციული ბანკი „როსიისკი კრედიტი-ქართუ“, ხოლო 1998 წელს სახელი შეეცვალა და გახდა სს „ბანკი ქართუ“. საქართველოს მასშტაბით მოქმედი ბანკის სერვისცენტრები მონაწილეობენ ეროვნული მნიშვნელობის პროექტების დაფინანსებაში.აღნიშნული ხელს უწყობს ბანკის ჩართულობას ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაში. ბანკი ქართუ არის მთავრობის მიერ დამტკიცებული სახელმწიფო პროგრამების აქტიური მონაწილე, როგორიცაა [https://www.enterprisegeorgia.gov.ge/ka <nowiki>[[„აწარმოე საქართველოში“ ]]</nowiki>]<ref>{{cite web |title=აწარმოე საქართველოში |url=https://www.enterprisegeorgia.gov.ge |accessdate=2025-10-02}}</ref> , [https://rda.gov.ge/programs/095624-sheghavatiani-agrokrediti/525b1364-1599-4587-bf5e-29721dfbab82 <nowiki>[[ „შეღავათიანი აგროსესხები“ ]]</nowiki>] <ref>{{cite web |title=შეღავათიანი აგროსესხები |url=https://www.rda.gov.ge |accessdate=2025-10-02}}</ref> და სხვ. ბანკი ორიენტირებულია კლიენტებზე და თანამშრომლებზე. მისი გუნდი შედგება პროფესიონალებისგან, რომლებიც მუდმივად მუშაობენ მომხმარებელთა საჭიროებებზე მორგებული პროდუქტებისა და სერვისების განვითარებაზე. ბანკი განაგრძობს სტაბილურ განვითარებას. 2025 წლის 26 სექტემბერს საერთაშორისო სარეიტინგო სააგენტო S&P Global Ratings-მა ბანკს გაუმჯობესებული გრძელვადიანი საკრედიტო რეიტინგი B+ მიანიჭა.<ref>{{cite web |title=S&P Global Ratings assigns B+ to Bank Cartu |url=https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/sourceId/101648212 |accessdate=2025-10-02}}</ref> 2024 წლის აგვისტოდან ბანკი ქართუ არის BACEE (ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის საბანკო ასოციაცია) წევრია,<ref>{{cite web |title=BACEE |url=https://www.bacee.hu |accessdate=2025-10-02}}</ref> რაც მნიშვნელოვან წინაპირობას ქმნის საერთაშორისო პარტნიორებთან თანამშრომლობის გაღრმავებისა და ახალი შესაძლებლობების განვითარებისთვის. == მფლობელი და მენეჯმენტი == ბანკის აქციების 100%-ის მფლობელია ა(ა)იპ საქველმოქმედო ფონდი "ქართუ" <ref>{{cite web |url=https://www.cartubank.ge/index.php?m=378 |title=Cartu Bank-ის ოფიციალური ვებგვერდი |accessdate=2025-10-02}}</ref>. ბანკის გენერალური დირექტორია ზურაბ გელენიძე, ხოლო სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე — ნატო ხაინდარავა. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.cartubank.ge ბანკის საიტი] {{DEFAULTSORT:ბანკი ქართუ}} [[კატეგორია:საქართველოს ბანკები]] 1a84rrxrikdwdbatxvp65w92dft64ap 0 321910 5405276 5397021 2026-06-01T16:46:34Z Jaba1977 3604 5405276 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =არშაკიდების მავზოლეუმი | infobox_width = 250px | სურათი =Arshakunyats Dambaran and Chapel, Aghdzk, Armenia.jpg | სურათი_ზომა =275 პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = | გეო = {{coord|40.3125|44.2561|type:landmark_region:AM}} | რელიგიური_წევრობა =[[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია =[[არაგაწოტნის პროვინცია|არაგაწოტნი]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = | სტატუსი = | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება =[[IV საუკუნე|IV]] - [[V საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური = | გუმბათის_რაოდენობა = | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი =40.3125 | გრძედი =44.2561 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა=[[სომხეთი]] | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''არშაკიდების მავზოლეუმი''' ({{lang-hy|Արշակունիների դամբարան}}) — საფლავის მონუმენტთა კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს სოფელ [[აღძქი|აღძქში]], [[არაგაწოტნის პროვინცია]]ში. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მავზოლეუმით, რომელიც ოდესღაც სომხეთის არშაკუნიანთა (არშაკიდების) დინასტიის როგორც ქრისტიანი, ისე წარმართი მეფეების ნეშტებს ინახავდა. მავზოლეუმის გვერდით მდებარეობს პატარა [[ბაზილიკა|ბაზილიკური]] ეკლესია. ბაზილიკისა და აკლდამის კომპლექსიდან დაახლოებით ასი მეტრის ჩრდილოეთით მდებარეობს სალოცავი, რომელიც ხეობისკენ მიმავალ ბილიკზეა აღმართული. თავად ხეობაში მრავალი გამოქვაბულია, რომლებიც [[XVI საუკუნე|XVI]]-[[XVIII საუკუნე]]ებით თარიღდება. ზოგიერთ გამოქვაბულს კარიც კი აქვს და ამ პერიოდში ისინი შემოსევებისგან თავშესაფრად გამოიყენებოდა. ==ისტორია== ==გალერეა== <gallery> Image:Arshakunyats Mausoleum 02.jpg|შესასვლელი Image:Arshakunyats Mausoleum 03.jpg|კიბე Image:Arshakunyats Mausoleum 05.jpg|საფლავი Image:Arshakunyats Mausoleum 01.jpg|საფლავის ქვის დეტალი </gallery> ==ლიტერატურა== * {{citation|last=Kiesling |first=Brady |title=Rediscovering Armenia: Guide |publisher=Matit Graphic Design Studio|location=[[ერევანი]]|year=2005}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ Armenianmonuments.org: Aghtsk Tombs] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130414065051/http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ |date=2013-04-14 }} * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ Armenica.org: Basilica and the Arshakid Kings Mausoleum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124171504/https://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ |date=2023-11-24 }} * [http://www.findarmenia.com/eng/sights/aghtsk/ FindArmenia.com: Tomb of the Arshakids in Aghtsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705094149/http://findarmenia.com/eng/sights/aghtsk |date=2016-07-05 }} * [http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb/ TravelArmenia.com: Arshakid Dynasty Tomb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222021251/http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb |date=2014-02-22 }} * [http://rbedrosian.com/pb8.htm#24. Pavstos Buzand’s ''Epic Histories'' (Online)] {{commonscat|Tomb of Arshakuni Kings}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] epxds71ieiqw1cnbqy0tdhkk2waq32m 5405277 5405276 2026-06-01T16:47:46Z Jaba1977 3604 5405277 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =არშაკიდების მავზოლეუმი | infobox_width = 250px | სურათი =Arshakunyats Dambaran and Chapel, Aghdzk, Armenia.jpg | სურათი_ზომა =275 პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = | გეო = {{coord|40.3125|44.2561|type:landmark_region:AM}} | რელიგიური_წევრობა =[[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია =[[არაგაწოტნის პროვინცია|არაგაწოტნი]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = | სტატუსი = | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება =[[IV საუკუნე|IV]] - [[V საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური = | გუმბათის_რაოდენობა = | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი =40.3125 | გრძედი =44.2561 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა=[[სომხეთი]] | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''არშაკიდების მავზოლეუმი''' ({{lang-hy|Արշակունիների դամբարան}}) — საფლავის მონუმენტთა კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს სოფელ [[აღძქი|აღძქში]], [[არაგაწოტნის პროვინცია]]ში. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მავზოლეუმით, რომელიც ოდესღაც სომხეთის [[არშაკუნიანები|არშაკუნიანთა]] (არშაკიდების) დინასტიის როგორც ქრისტიანი, ისე წარმართი მეფეების ნეშტებს ინახავდა. მავზოლეუმის გვერდით მდებარეობს პატარა [[ბაზილიკა|ბაზილიკური]] ეკლესია. ბაზილიკისა და აკლდამის კომპლექსიდან დაახლოებით ასი მეტრის ჩრდილოეთით მდებარეობს სალოცავი, რომელიც ხეობისკენ მიმავალ ბილიკზეა აღმართული. თავად ხეობაში მრავალი გამოქვაბულია, რომლებიც [[XVI საუკუნე|XVI]]-[[XVIII საუკუნე]]ებით თარიღდება. ზოგიერთ გამოქვაბულს კარიც კი აქვს და ამ პერიოდში ისინი შემოსევებისგან თავშესაფრად გამოიყენებოდა. ==ისტორია== ==გალერეა== <gallery> Image:Arshakunyats Mausoleum 02.jpg|შესასვლელი Image:Arshakunyats Mausoleum 03.jpg|კიბე Image:Arshakunyats Mausoleum 05.jpg|საფლავი Image:Arshakunyats Mausoleum 01.jpg|საფლავის ქვის დეტალი </gallery> ==ლიტერატურა== * {{citation|last=Kiesling |first=Brady |title=Rediscovering Armenia: Guide |publisher=Matit Graphic Design Studio|location=[[ერევანი]]|year=2005}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ Armenianmonuments.org: Aghtsk Tombs] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130414065051/http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ |date=2013-04-14 }} * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ Armenica.org: Basilica and the Arshakid Kings Mausoleum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124171504/https://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ |date=2023-11-24 }} * [http://www.findarmenia.com/eng/sights/aghtsk/ FindArmenia.com: Tomb of the Arshakids in Aghtsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705094149/http://findarmenia.com/eng/sights/aghtsk |date=2016-07-05 }} * [http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb/ TravelArmenia.com: Arshakid Dynasty Tomb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222021251/http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb |date=2014-02-22 }} * [http://rbedrosian.com/pb8.htm#24. Pavstos Buzand’s ''Epic Histories'' (Online)] {{commonscat|Tomb of Arshakuni Kings}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] ogj8zq9i9r9wryk71f7p96gwt3s46z0 5405280 5405277 2026-06-01T16:53:06Z Jaba1977 3604 /* ისტორია */ 5405280 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =არშაკიდების მავზოლეუმი | infobox_width = 250px | სურათი =Arshakunyats Dambaran and Chapel, Aghdzk, Armenia.jpg | სურათი_ზომა =275 პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = | გეო = {{coord|40.3125|44.2561|type:landmark_region:AM}} | რელიგიური_წევრობა =[[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია =[[არაგაწოტნის პროვინცია|არაგაწოტნი]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = | სტატუსი = | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება =[[IV საუკუნე|IV]] - [[V საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური = | გუმბათის_რაოდენობა = | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი =40.3125 | გრძედი =44.2561 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა=[[სომხეთი]] | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''არშაკიდების მავზოლეუმი''' ({{lang-hy|Արշակունիների դամբարան}}) — საფლავის მონუმენტთა კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს სოფელ [[აღძქი|აღძქში]], [[არაგაწოტნის პროვინცია]]ში. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მავზოლეუმით, რომელიც ოდესღაც სომხეთის [[არშაკუნიანები|არშაკუნიანთა]] (არშაკიდების) დინასტიის როგორც ქრისტიანი, ისე წარმართი მეფეების ნეშტებს ინახავდა. მავზოლეუმის გვერდით მდებარეობს პატარა [[ბაზილიკა|ბაზილიკური]] ეკლესია. ბაზილიკისა და აკლდამის კომპლექსიდან დაახლოებით ასი მეტრის ჩრდილოეთით მდებარეობს სალოცავი, რომელიც ხეობისკენ მიმავალ ბილიკზეა აღმართული. თავად ხეობაში მრავალი გამოქვაბულია, რომლებიც [[XVI საუკუნე|XVI]]-[[XVIII საუკუნე]]ებით თარიღდება. ზოგიერთ გამოქვაბულს კარიც კი აქვს და ამ პერიოდში ისინი შემოსევებისგან თავშესაფრად გამოიყენებოდა. ==ისტორია== [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ისტორიკოსის, [[ფავსტოს ბუზანდი]]ს „ისტორიათა ეპოსის“ მიხედვით, სპარსეთის შაჰმა, [[შაპურ II|შაპურ II დიდმა]], სომხეთის ხელახლა დაპყრობისა და [[ქემაჰი (ერზინჯანი)|ანი-კამახის]] დაკავების შემდეგ, იქ სომეხ არშაკუნიან მეფეთა საგანძური და საფლავები აღმოაჩინა. მან თავის ჯარს სამეფო ნეშტების ექსჰუმაცია უბრძანა და ამგვარად, ანი-კამახში არსებული არშაკუნიანთა საგვარეულო აკლდამები გაანადგურა. თუმცა, მეფე [[სანატრუკი]]ს საფლავი ამ ძარცვასა და განადგურებას გადაურჩა მისი გრანდიოზული, შეუვალი და გენიალურად აგებული სტრუქტურის წყალობით. სხვა მეფეების ნაძარცვი საგანძური და ექსჰუმირებული ნეშტები სპარსეთისკენ წაიღეს, რადგან სწამდათ, რომ ის მიწა, სადაც ამ მეფეების ძვლები დაიკრძალებოდა, მათ დიდებას, იღბალსა და ძალას შეიძენდა. შაჰ [[შაპურ II]]-ს სომხების მორალური სულისკვეთების გატეხაც სურდა. IV საუკუნის შუა ხანებში სომხეთის სპარაპეტმა (მთავარსარდალმა) ვასაკ მამიკონიანმა დაახლოებით 60 000 მეომარი შეკრიბა, აირარატის პროვინციაში სპარსელები დაამარცხა და სომეხი მეფეების საგანძური და ძვლები დაიბრუნა. მან სამეფო ნეშტები ძორაფში (თანამედროვე [[აღძქი]]) ჩაასვენა, სადაც მალევე ხელახლა დაკრძალა სპეციალურად აგებულ ახალ მავზოლეუმში, რითაც ქრისტიანი მეფეების ძვლები წარმართი მეფეებისგან განაცალკევა. [[IV საუკუნე|IV საუკუნის]] მიწურულსა და V საუკუნის დასაწყისში ამ ძეგლის მომიჯნავედ ეკლესია აშენდა, ხოლო ძორაფის აკლდამები V საუკუნის დასაწყისამდე, არშაკუნიანთა დინასტიის დამხობამდე გამოიყენებოდა. ისტორიკოს [[მოსე ხორენაცი]]ს ნაშრომის — „სომხეთის ისტორიის“ მიხედვით, ძორაფში მომხდარი შემდგომი მიწისძვრებისა და შემოსევების შემდეგ, მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ სამეფო ნეშტები კიდევ ერთხელ გადაესვენებინათ და საბოლოოდ უფრო უსაფრთხო ადგილას — [[ვაღარშაპატი|ვაღარშაპატში]] (ასევე ცნობილი, როგორც ეჩმიაძინი) დაეკრძალათ. ==არქიტექტურა== ==გალერეა== <gallery> Image:Arshakunyats Mausoleum 02.jpg|შესასვლელი Image:Arshakunyats Mausoleum 03.jpg|კიბე Image:Arshakunyats Mausoleum 05.jpg|საფლავი Image:Arshakunyats Mausoleum 01.jpg|საფლავის ქვის დეტალი </gallery> ==ლიტერატურა== * {{citation|last=Kiesling |first=Brady |title=Rediscovering Armenia: Guide |publisher=Matit Graphic Design Studio|location=[[ერევანი]]|year=2005}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ Armenianmonuments.org: Aghtsk Tombs] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130414065051/http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ |date=2013-04-14 }} * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ Armenica.org: Basilica and the Arshakid Kings Mausoleum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124171504/https://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ |date=2023-11-24 }} * [http://www.findarmenia.com/eng/sights/aghtsk/ FindArmenia.com: Tomb of the Arshakids in Aghtsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705094149/http://findarmenia.com/eng/sights/aghtsk |date=2016-07-05 }} * [http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb/ TravelArmenia.com: Arshakid Dynasty Tomb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222021251/http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb |date=2014-02-22 }} * [http://rbedrosian.com/pb8.htm#24. Pavstos Buzand’s ''Epic Histories'' (Online)] {{commonscat|Tomb of Arshakuni Kings}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] 796xuuo7i5o2etq1gdyu0b8rw4ju6i9 5405281 5405280 2026-06-01T16:53:47Z Jaba1977 3604 /* არქიტექტურა */ 5405281 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =არშაკიდების მავზოლეუმი | infobox_width = 250px | სურათი =Arshakunyats Dambaran and Chapel, Aghdzk, Armenia.jpg | სურათი_ზომა =275 პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = | გეო = {{coord|40.3125|44.2561|type:landmark_region:AM}} | რელიგიური_წევრობა =[[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია =[[არაგაწოტნის პროვინცია|არაგაწოტნი]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = | სტატუსი = | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება =[[IV საუკუნე|IV]] - [[V საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური = | გუმბათის_რაოდენობა = | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი =40.3125 | გრძედი =44.2561 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა=[[სომხეთი]] | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''არშაკიდების მავზოლეუმი''' ({{lang-hy|Արշակունիների դամբարան}}) — საფლავის მონუმენტთა კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს სოფელ [[აღძქი|აღძქში]], [[არაგაწოტნის პროვინცია]]ში. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მავზოლეუმით, რომელიც ოდესღაც სომხეთის [[არშაკუნიანები|არშაკუნიანთა]] (არშაკიდების) დინასტიის როგორც ქრისტიანი, ისე წარმართი მეფეების ნეშტებს ინახავდა. მავზოლეუმის გვერდით მდებარეობს პატარა [[ბაზილიკა|ბაზილიკური]] ეკლესია. ბაზილიკისა და აკლდამის კომპლექსიდან დაახლოებით ასი მეტრის ჩრდილოეთით მდებარეობს სალოცავი, რომელიც ხეობისკენ მიმავალ ბილიკზეა აღმართული. თავად ხეობაში მრავალი გამოქვაბულია, რომლებიც [[XVI საუკუნე|XVI]]-[[XVIII საუკუნე]]ებით თარიღდება. ზოგიერთ გამოქვაბულს კარიც კი აქვს და ამ პერიოდში ისინი შემოსევებისგან თავშესაფრად გამოიყენებოდა. ==ისტორია== [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ისტორიკოსის, [[ფავსტოს ბუზანდი]]ს „ისტორიათა ეპოსის“ მიხედვით, სპარსეთის შაჰმა, [[შაპურ II|შაპურ II დიდმა]], სომხეთის ხელახლა დაპყრობისა და [[ქემაჰი (ერზინჯანი)|ანი-კამახის]] დაკავების შემდეგ, იქ სომეხ არშაკუნიან მეფეთა საგანძური და საფლავები აღმოაჩინა. მან თავის ჯარს სამეფო ნეშტების ექსჰუმაცია უბრძანა და ამგვარად, ანი-კამახში არსებული არშაკუნიანთა საგვარეულო აკლდამები გაანადგურა. თუმცა, მეფე [[სანატრუკი]]ს საფლავი ამ ძარცვასა და განადგურებას გადაურჩა მისი გრანდიოზული, შეუვალი და გენიალურად აგებული სტრუქტურის წყალობით. სხვა მეფეების ნაძარცვი საგანძური და ექსჰუმირებული ნეშტები სპარსეთისკენ წაიღეს, რადგან სწამდათ, რომ ის მიწა, სადაც ამ მეფეების ძვლები დაიკრძალებოდა, მათ დიდებას, იღბალსა და ძალას შეიძენდა. შაჰ [[შაპურ II]]-ს სომხების მორალური სულისკვეთების გატეხაც სურდა. IV საუკუნის შუა ხანებში სომხეთის სპარაპეტმა (მთავარსარდალმა) ვასაკ მამიკონიანმა დაახლოებით 60 000 მეომარი შეკრიბა, აირარატის პროვინციაში სპარსელები დაამარცხა და სომეხი მეფეების საგანძური და ძვლები დაიბრუნა. მან სამეფო ნეშტები ძორაფში (თანამედროვე [[აღძქი]]) ჩაასვენა, სადაც მალევე ხელახლა დაკრძალა სპეციალურად აგებულ ახალ მავზოლეუმში, რითაც ქრისტიანი მეფეების ძვლები წარმართი მეფეებისგან განაცალკევა. [[IV საუკუნე|IV საუკუნის]] მიწურულსა და V საუკუნის დასაწყისში ამ ძეგლის მომიჯნავედ ეკლესია აშენდა, ხოლო ძორაფის აკლდამები V საუკუნის დასაწყისამდე, არშაკუნიანთა დინასტიის დამხობამდე გამოიყენებოდა. ისტორიკოს [[მოსე ხორენაცი]]ს ნაშრომის — „სომხეთის ისტორიის“ მიხედვით, ძორაფში მომხდარი შემდგომი მიწისძვრებისა და შემოსევების შემდეგ, მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ სამეფო ნეშტები კიდევ ერთხელ გადაესვენებინათ და საბოლოოდ უფრო უსაფრთხო ადგილას — [[ვაღარშაპატი|ვაღარშაპატში]] (ასევე ცნობილი, როგორც ეჩმიაძინი) დაეკრძალათ. ==არქიტექტურა== ===მავზოლეუმი=== ===ბაზილიკა=== ==გალერეა== <gallery> Image:Arshakunyats Mausoleum 02.jpg|შესასვლელი Image:Arshakunyats Mausoleum 03.jpg|კიბე Image:Arshakunyats Mausoleum 05.jpg|საფლავი Image:Arshakunyats Mausoleum 01.jpg|საფლავის ქვის დეტალი </gallery> ==ლიტერატურა== * {{citation|last=Kiesling |first=Brady |title=Rediscovering Armenia: Guide |publisher=Matit Graphic Design Studio|location=[[ერევანი]]|year=2005}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ Armenianmonuments.org: Aghtsk Tombs] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130414065051/http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ |date=2013-04-14 }} * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ Armenica.org: Basilica and the Arshakid Kings Mausoleum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124171504/https://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ |date=2023-11-24 }} * [http://www.findarmenia.com/eng/sights/aghtsk/ FindArmenia.com: Tomb of the Arshakids in Aghtsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705094149/http://findarmenia.com/eng/sights/aghtsk |date=2016-07-05 }} * [http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb/ TravelArmenia.com: Arshakid Dynasty Tomb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222021251/http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb |date=2014-02-22 }} * [http://rbedrosian.com/pb8.htm#24. Pavstos Buzand’s ''Epic Histories'' (Online)] {{commonscat|Tomb of Arshakuni Kings}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] gwmemfn2kqpwkpbowmoomqud8kvmuad 5405284 5405281 2026-06-01T16:56:26Z Jaba1977 3604 /* მავზოლეუმი */ 5405284 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =არშაკიდების მავზოლეუმი | infobox_width = 250px | სურათი =Arshakunyats Dambaran and Chapel, Aghdzk, Armenia.jpg | სურათი_ზომა =275 პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = | გეო = {{coord|40.3125|44.2561|type:landmark_region:AM}} | რელიგიური_წევრობა =[[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია =[[არაგაწოტნის პროვინცია|არაგაწოტნი]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = | სტატუსი = | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება =[[IV საუკუნე|IV]] - [[V საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური = | გუმბათის_რაოდენობა = | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი =40.3125 | გრძედი =44.2561 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა=[[სომხეთი]] | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''არშაკიდების მავზოლეუმი''' ({{lang-hy|Արշակունիների դամբարան}}) — საფლავის მონუმენტთა კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს სოფელ [[აღძქი|აღძქში]], [[არაგაწოტნის პროვინცია]]ში. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მავზოლეუმით, რომელიც ოდესღაც სომხეთის [[არშაკუნიანები|არშაკუნიანთა]] (არშაკიდების) დინასტიის როგორც ქრისტიანი, ისე წარმართი მეფეების ნეშტებს ინახავდა. მავზოლეუმის გვერდით მდებარეობს პატარა [[ბაზილიკა|ბაზილიკური]] ეკლესია. ბაზილიკისა და აკლდამის კომპლექსიდან დაახლოებით ასი მეტრის ჩრდილოეთით მდებარეობს სალოცავი, რომელიც ხეობისკენ მიმავალ ბილიკზეა აღმართული. თავად ხეობაში მრავალი გამოქვაბულია, რომლებიც [[XVI საუკუნე|XVI]]-[[XVIII საუკუნე]]ებით თარიღდება. ზოგიერთ გამოქვაბულს კარიც კი აქვს და ამ პერიოდში ისინი შემოსევებისგან თავშესაფრად გამოიყენებოდა. ==ისტორია== [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ისტორიკოსის, [[ფავსტოს ბუზანდი]]ს „ისტორიათა ეპოსის“ მიხედვით, სპარსეთის შაჰმა, [[შაპურ II|შაპურ II დიდმა]], სომხეთის ხელახლა დაპყრობისა და [[ქემაჰი (ერზინჯანი)|ანი-კამახის]] დაკავების შემდეგ, იქ სომეხ არშაკუნიან მეფეთა საგანძური და საფლავები აღმოაჩინა. მან თავის ჯარს სამეფო ნეშტების ექსჰუმაცია უბრძანა და ამგვარად, ანი-კამახში არსებული არშაკუნიანთა საგვარეულო აკლდამები გაანადგურა. თუმცა, მეფე [[სანატრუკი]]ს საფლავი ამ ძარცვასა და განადგურებას გადაურჩა მისი გრანდიოზული, შეუვალი და გენიალურად აგებული სტრუქტურის წყალობით. სხვა მეფეების ნაძარცვი საგანძური და ექსჰუმირებული ნეშტები სპარსეთისკენ წაიღეს, რადგან სწამდათ, რომ ის მიწა, სადაც ამ მეფეების ძვლები დაიკრძალებოდა, მათ დიდებას, იღბალსა და ძალას შეიძენდა. შაჰ [[შაპურ II]]-ს სომხების მორალური სულისკვეთების გატეხაც სურდა. IV საუკუნის შუა ხანებში სომხეთის სპარაპეტმა (მთავარსარდალმა) ვასაკ მამიკონიანმა დაახლოებით 60 000 მეომარი შეკრიბა, აირარატის პროვინციაში სპარსელები დაამარცხა და სომეხი მეფეების საგანძური და ძვლები დაიბრუნა. მან სამეფო ნეშტები ძორაფში (თანამედროვე [[აღძქი]]) ჩაასვენა, სადაც მალევე ხელახლა დაკრძალა სპეციალურად აგებულ ახალ მავზოლეუმში, რითაც ქრისტიანი მეფეების ძვლები წარმართი მეფეებისგან განაცალკევა. [[IV საუკუნე|IV საუკუნის]] მიწურულსა და V საუკუნის დასაწყისში ამ ძეგლის მომიჯნავედ ეკლესია აშენდა, ხოლო ძორაფის აკლდამები V საუკუნის დასაწყისამდე, არშაკუნიანთა დინასტიის დამხობამდე გამოიყენებოდა. ისტორიკოს [[მოსე ხორენაცი]]ს ნაშრომის — „სომხეთის ისტორიის“ მიხედვით, ძორაფში მომხდარი შემდგომი მიწისძვრებისა და შემოსევების შემდეგ, მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ სამეფო ნეშტები კიდევ ერთხელ გადაესვენებინათ და საბოლოოდ უფრო უსაფრთხო ადგილას — [[ვაღარშაპატი|ვაღარშაპატში]] (ასევე ცნობილი, როგორც ეჩმიაძინი) დაეკრძალათ. ==არქიტექტურა== ===მავზოლეუმი=== მავზოლეუმი, რომელიც ოდესღაც არშაკუნიანი მეფეების ძვლებს ინახავდა, IV საუკუნის შუა და მიწურულ პერიოდში აშენდა. ეს დაბალთაღოვანი კამარა გეგმით ნახევრად ჯვრისებრი ფორმისაა; მის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებში, ცენტრში, მოწყობილია სწორკუთხა სათავსო ნიშები, სადაც სამეფო ნეშტები იყო დასვენებული. თითოეული ნიშის ზემოთ ღია თაღია, ხოლო აკლდამის აღმოსავლეთ ბოლოში არსებული მცირე დარბაზის წინ ნახევარწრიული [[აფსიდა]] მდებარეობს. გარედან აკლდამაში სინათლის მხოლოდ მცირე ნაკადი აღწევს დასავლეთ ბოლოში არსებული ერთადერთი შესასვლელიდან. გარე კარის მიღმა პატარა წინკარია, საიდანაც ქვის საფეხურები მიწის ზედაპირზე ადის. შესასვლელის ირგვლივ, ნახევარწრიულ [[არქიტრავი|არქიტრავსა]] და სვეტებზე, დღესაც ძლივს შესამჩნევად ჩანს ნადირობის სცენების ამსახველი გარე ბარელიეფური დეკორაციები. წლების განმავლობაში ჩუქურთმების უმეტესი ნაწილი წაიშალა. აგების დროს ნაგებობა ორსართულიანი იყო (ქვედა კამარა მიწისქვეშ იყო აშენებული), თუმცა დღეს მხოლოდ ეს ქვედა სართულია შემორჩენილი. თითოეული სათავსო ნიში (ოსუარიუმი) ქვისგანაა დამზადებული და გაფორმებულია ბარელიეფებით, რომლებიც ორ სხვადასხვა სცენას ასახავს. ერთზე (ჩრდილოეთისაზე) გამოსახულია ბიბლიური სიუჟეტი — დანიელი ლომების ხროვაში და ვერძების მოტივები, ხოლო მეორეზე (სამხრეთისაზე) — მითიური გმირი, ფრინველთა ასტროლოგიური გამოსახულებები, ხბო ვენახში, წრეში ჩასმული ჯვარი, რომლის თავზეც ორი ჩიტია შემომჯდარი, და მონადირე ორი ძაღლით, რომელიც გარეულ ტახს განგმირავს. ლეგენდის თანახმად, ბიბლიური რელიეფით შემკულ ნიშში ქრისტიანი მეფეების ძვლები ინახებოდა, ხოლო მითიური გმირის გამოსახულებიანში — წარმართი მეფეებისა. ===ბაზილიკა=== ==გალერეა== <gallery> Image:Arshakunyats Mausoleum 02.jpg|შესასვლელი Image:Arshakunyats Mausoleum 03.jpg|კიბე Image:Arshakunyats Mausoleum 05.jpg|საფლავი Image:Arshakunyats Mausoleum 01.jpg|საფლავის ქვის დეტალი </gallery> ==ლიტერატურა== * {{citation|last=Kiesling |first=Brady |title=Rediscovering Armenia: Guide |publisher=Matit Graphic Design Studio|location=[[ერევანი]]|year=2005}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ Armenianmonuments.org: Aghtsk Tombs] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130414065051/http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ |date=2013-04-14 }} * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ Armenica.org: Basilica and the Arshakid Kings Mausoleum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124171504/https://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ |date=2023-11-24 }} * [http://www.findarmenia.com/eng/sights/aghtsk/ FindArmenia.com: Tomb of the Arshakids in Aghtsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705094149/http://findarmenia.com/eng/sights/aghtsk |date=2016-07-05 }} * [http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb/ TravelArmenia.com: Arshakid Dynasty Tomb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222021251/http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb |date=2014-02-22 }} * [http://rbedrosian.com/pb8.htm#24. Pavstos Buzand’s ''Epic Histories'' (Online)] {{commonscat|Tomb of Arshakuni Kings}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] r3iy7d9v6twfigv8y3pcovcjs7m6y97 5405289 5405284 2026-06-01T16:57:41Z Jaba1977 3604 /* ბაზილიკა */ 5405289 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =არშაკიდების მავზოლეუმი | infobox_width = 250px | სურათი =Arshakunyats Dambaran and Chapel, Aghdzk, Armenia.jpg | სურათი_ზომა =275 პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = | გეო = {{coord|40.3125|44.2561|type:landmark_region:AM}} | რელიგიური_წევრობა =[[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია =[[არაგაწოტნის პროვინცია|არაგაწოტნი]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = | სტატუსი = | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება =[[IV საუკუნე|IV]] - [[V საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური = | გუმბათის_რაოდენობა = | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი =40.3125 | გრძედი =44.2561 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა=[[სომხეთი]] | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''არშაკიდების მავზოლეუმი''' ({{lang-hy|Արշակունիների դամբարան}}) — საფლავის მონუმენტთა კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს სოფელ [[აღძქი|აღძქში]], [[არაგაწოტნის პროვინცია]]ში. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მავზოლეუმით, რომელიც ოდესღაც სომხეთის [[არშაკუნიანები|არშაკუნიანთა]] (არშაკიდების) დინასტიის როგორც ქრისტიანი, ისე წარმართი მეფეების ნეშტებს ინახავდა. მავზოლეუმის გვერდით მდებარეობს პატარა [[ბაზილიკა|ბაზილიკური]] ეკლესია. ბაზილიკისა და აკლდამის კომპლექსიდან დაახლოებით ასი მეტრის ჩრდილოეთით მდებარეობს სალოცავი, რომელიც ხეობისკენ მიმავალ ბილიკზეა აღმართული. თავად ხეობაში მრავალი გამოქვაბულია, რომლებიც [[XVI საუკუნე|XVI]]-[[XVIII საუკუნე]]ებით თარიღდება. ზოგიერთ გამოქვაბულს კარიც კი აქვს და ამ პერიოდში ისინი შემოსევებისგან თავშესაფრად გამოიყენებოდა. ==ისტორია== [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ისტორიკოსის, [[ფავსტოს ბუზანდი]]ს „ისტორიათა ეპოსის“ მიხედვით, სპარსეთის შაჰმა, [[შაპურ II|შაპურ II დიდმა]], სომხეთის ხელახლა დაპყრობისა და [[ქემაჰი (ერზინჯანი)|ანი-კამახის]] დაკავების შემდეგ, იქ სომეხ არშაკუნიან მეფეთა საგანძური და საფლავები აღმოაჩინა. მან თავის ჯარს სამეფო ნეშტების ექსჰუმაცია უბრძანა და ამგვარად, ანი-კამახში არსებული არშაკუნიანთა საგვარეულო აკლდამები გაანადგურა. თუმცა, მეფე [[სანატრუკი]]ს საფლავი ამ ძარცვასა და განადგურებას გადაურჩა მისი გრანდიოზული, შეუვალი და გენიალურად აგებული სტრუქტურის წყალობით. სხვა მეფეების ნაძარცვი საგანძური და ექსჰუმირებული ნეშტები სპარსეთისკენ წაიღეს, რადგან სწამდათ, რომ ის მიწა, სადაც ამ მეფეების ძვლები დაიკრძალებოდა, მათ დიდებას, იღბალსა და ძალას შეიძენდა. შაჰ [[შაპურ II]]-ს სომხების მორალური სულისკვეთების გატეხაც სურდა. IV საუკუნის შუა ხანებში სომხეთის სპარაპეტმა (მთავარსარდალმა) ვასაკ მამიკონიანმა დაახლოებით 60 000 მეომარი შეკრიბა, აირარატის პროვინციაში სპარსელები დაამარცხა და სომეხი მეფეების საგანძური და ძვლები დაიბრუნა. მან სამეფო ნეშტები ძორაფში (თანამედროვე [[აღძქი]]) ჩაასვენა, სადაც მალევე ხელახლა დაკრძალა სპეციალურად აგებულ ახალ მავზოლეუმში, რითაც ქრისტიანი მეფეების ძვლები წარმართი მეფეებისგან განაცალკევა. [[IV საუკუნე|IV საუკუნის]] მიწურულსა და V საუკუნის დასაწყისში ამ ძეგლის მომიჯნავედ ეკლესია აშენდა, ხოლო ძორაფის აკლდამები V საუკუნის დასაწყისამდე, არშაკუნიანთა დინასტიის დამხობამდე გამოიყენებოდა. ისტორიკოს [[მოსე ხორენაცი]]ს ნაშრომის — „სომხეთის ისტორიის“ მიხედვით, ძორაფში მომხდარი შემდგომი მიწისძვრებისა და შემოსევების შემდეგ, მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ სამეფო ნეშტები კიდევ ერთხელ გადაესვენებინათ და საბოლოოდ უფრო უსაფრთხო ადგილას — [[ვაღარშაპატი|ვაღარშაპატში]] (ასევე ცნობილი, როგორც ეჩმიაძინი) დაეკრძალათ. ==არქიტექტურა== ===მავზოლეუმი=== მავზოლეუმი, რომელიც ოდესღაც არშაკუნიანი მეფეების ძვლებს ინახავდა, IV საუკუნის შუა და მიწურულ პერიოდში აშენდა. ეს დაბალთაღოვანი კამარა გეგმით ნახევრად ჯვრისებრი ფორმისაა; მის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებში, ცენტრში, მოწყობილია სწორკუთხა სათავსო ნიშები, სადაც სამეფო ნეშტები იყო დასვენებული. თითოეული ნიშის ზემოთ ღია თაღია, ხოლო აკლდამის აღმოსავლეთ ბოლოში არსებული მცირე დარბაზის წინ ნახევარწრიული [[აფსიდა]] მდებარეობს. გარედან აკლდამაში სინათლის მხოლოდ მცირე ნაკადი აღწევს დასავლეთ ბოლოში არსებული ერთადერთი შესასვლელიდან. გარე კარის მიღმა პატარა წინკარია, საიდანაც ქვის საფეხურები მიწის ზედაპირზე ადის. შესასვლელის ირგვლივ, ნახევარწრიულ [[არქიტრავი|არქიტრავსა]] და სვეტებზე, დღესაც ძლივს შესამჩნევად ჩანს ნადირობის სცენების ამსახველი გარე ბარელიეფური დეკორაციები. წლების განმავლობაში ჩუქურთმების უმეტესი ნაწილი წაიშალა. აგების დროს ნაგებობა ორსართულიანი იყო (ქვედა კამარა მიწისქვეშ იყო აშენებული), თუმცა დღეს მხოლოდ ეს ქვედა სართულია შემორჩენილი. თითოეული სათავსო ნიში (ოსუარიუმი) ქვისგანაა დამზადებული და გაფორმებულია ბარელიეფებით, რომლებიც ორ სხვადასხვა სცენას ასახავს. ერთზე (ჩრდილოეთისაზე) გამოსახულია ბიბლიური სიუჟეტი — დანიელი ლომების ხროვაში და ვერძების მოტივები, ხოლო მეორეზე (სამხრეთისაზე) — მითიური გმირი, ფრინველთა ასტროლოგიური გამოსახულებები, ხბო ვენახში, წრეში ჩასმული ჯვარი, რომლის თავზეც ორი ჩიტია შემომჯდარი, და მონადირე ორი ძაღლით, რომელიც გარეულ ტახს განგმირავს. ლეგენდის თანახმად, ბიბლიური რელიეფით შემკულ ნიშში ქრისტიანი მეფეების ძვლები ინახებოდა, ხოლო მითიური გმირის გამოსახულებიანში — წარმართი მეფეებისა. ===ბაზილიკა=== მავზოლეუმის ჩრდილოეთ კიდეზე მიდგმულია [[IV საუკუნე|IV]]-[[V საუკუნე]]ების დასაწყისის ბაზილიკა. იგი აგებული იყო ცენტრალური ნავითა და ოთხი სვეტით, რომლებიც მას ორივე მხარეს არსებული გვერდითი ნავებისგან გამოყოფდა. ნავის პირდაპირ განთავსებული იყო ნახევარწრიული აფსიდა, რომლის გვერდითაც ერთი მცირე სამუშაო ან „სამლოცველო ოთახი“ მდებარეობდა. დღეს მხოლოდ კედლების ქვედა ნაწილი და რამდენიმე დიდი ქვაა შემორჩენილი, რომელთაგან ზოგიერთის ზედაპირზე რელიეფური ჩუქურთმებია ამოკვეთილი. [[XIX საუკუნე]]ში ეკლესიას ნაწილობრივი რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა. ==გალერეა== <gallery> Image:Arshakunyats Mausoleum 02.jpg|შესასვლელი Image:Arshakunyats Mausoleum 03.jpg|კიბე Image:Arshakunyats Mausoleum 05.jpg|საფლავი Image:Arshakunyats Mausoleum 01.jpg|საფლავის ქვის დეტალი </gallery> ==ლიტერატურა== * {{citation|last=Kiesling |first=Brady |title=Rediscovering Armenia: Guide |publisher=Matit Graphic Design Studio|location=[[ერევანი]]|year=2005}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ Armenianmonuments.org: Aghtsk Tombs] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130414065051/http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ |date=2013-04-14 }} * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ Armenica.org: Basilica and the Arshakid Kings Mausoleum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124171504/https://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ |date=2023-11-24 }} * [http://www.findarmenia.com/eng/sights/aghtsk/ FindArmenia.com: Tomb of the Arshakids in Aghtsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705094149/http://findarmenia.com/eng/sights/aghtsk |date=2016-07-05 }} * [http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb/ TravelArmenia.com: Arshakid Dynasty Tomb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222021251/http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb |date=2014-02-22 }} * [http://rbedrosian.com/pb8.htm#24. Pavstos Buzand’s ''Epic Histories'' (Online)] {{commonscat|Tomb of Arshakuni Kings}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] kk5sfqgyy5k9qm25551og8z3cq64xnc 5405291 5405289 2026-06-01T16:58:06Z Jaba1977 3604 /* ლიტერატურა */ 5405291 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =არშაკიდების მავზოლეუმი | infobox_width = 250px | სურათი =Arshakunyats Dambaran and Chapel, Aghdzk, Armenia.jpg | სურათი_ზომა =275 პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = | გეო = {{coord|40.3125|44.2561|type:landmark_region:AM}} | რელიგიური_წევრობა =[[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია =[[არაგაწოტნის პროვინცია|არაგაწოტნი]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = | სტატუსი = | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება =[[IV საუკუნე|IV]] - [[V საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური = | გუმბათის_რაოდენობა = | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი =40.3125 | გრძედი =44.2561 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა=[[სომხეთი]] | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''არშაკიდების მავზოლეუმი''' ({{lang-hy|Արշակունիների դամբարան}}) — საფლავის მონუმენტთა კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს სოფელ [[აღძქი|აღძქში]], [[არაგაწოტნის პროვინცია]]ში. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მავზოლეუმით, რომელიც ოდესღაც სომხეთის [[არშაკუნიანები|არშაკუნიანთა]] (არშაკიდების) დინასტიის როგორც ქრისტიანი, ისე წარმართი მეფეების ნეშტებს ინახავდა. მავზოლეუმის გვერდით მდებარეობს პატარა [[ბაზილიკა|ბაზილიკური]] ეკლესია. ბაზილიკისა და აკლდამის კომპლექსიდან დაახლოებით ასი მეტრის ჩრდილოეთით მდებარეობს სალოცავი, რომელიც ხეობისკენ მიმავალ ბილიკზეა აღმართული. თავად ხეობაში მრავალი გამოქვაბულია, რომლებიც [[XVI საუკუნე|XVI]]-[[XVIII საუკუნე]]ებით თარიღდება. ზოგიერთ გამოქვაბულს კარიც კი აქვს და ამ პერიოდში ისინი შემოსევებისგან თავშესაფრად გამოიყენებოდა. ==ისტორია== [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ისტორიკოსის, [[ფავსტოს ბუზანდი]]ს „ისტორიათა ეპოსის“ მიხედვით, სპარსეთის შაჰმა, [[შაპურ II|შაპურ II დიდმა]], სომხეთის ხელახლა დაპყრობისა და [[ქემაჰი (ერზინჯანი)|ანი-კამახის]] დაკავების შემდეგ, იქ სომეხ არშაკუნიან მეფეთა საგანძური და საფლავები აღმოაჩინა. მან თავის ჯარს სამეფო ნეშტების ექსჰუმაცია უბრძანა და ამგვარად, ანი-კამახში არსებული არშაკუნიანთა საგვარეულო აკლდამები გაანადგურა. თუმცა, მეფე [[სანატრუკი]]ს საფლავი ამ ძარცვასა და განადგურებას გადაურჩა მისი გრანდიოზული, შეუვალი და გენიალურად აგებული სტრუქტურის წყალობით. სხვა მეფეების ნაძარცვი საგანძური და ექსჰუმირებული ნეშტები სპარსეთისკენ წაიღეს, რადგან სწამდათ, რომ ის მიწა, სადაც ამ მეფეების ძვლები დაიკრძალებოდა, მათ დიდებას, იღბალსა და ძალას შეიძენდა. შაჰ [[შაპურ II]]-ს სომხების მორალური სულისკვეთების გატეხაც სურდა. IV საუკუნის შუა ხანებში სომხეთის სპარაპეტმა (მთავარსარდალმა) ვასაკ მამიკონიანმა დაახლოებით 60 000 მეომარი შეკრიბა, აირარატის პროვინციაში სპარსელები დაამარცხა და სომეხი მეფეების საგანძური და ძვლები დაიბრუნა. მან სამეფო ნეშტები ძორაფში (თანამედროვე [[აღძქი]]) ჩაასვენა, სადაც მალევე ხელახლა დაკრძალა სპეციალურად აგებულ ახალ მავზოლეუმში, რითაც ქრისტიანი მეფეების ძვლები წარმართი მეფეებისგან განაცალკევა. [[IV საუკუნე|IV საუკუნის]] მიწურულსა და V საუკუნის დასაწყისში ამ ძეგლის მომიჯნავედ ეკლესია აშენდა, ხოლო ძორაფის აკლდამები V საუკუნის დასაწყისამდე, არშაკუნიანთა დინასტიის დამხობამდე გამოიყენებოდა. ისტორიკოს [[მოსე ხორენაცი]]ს ნაშრომის — „სომხეთის ისტორიის“ მიხედვით, ძორაფში მომხდარი შემდგომი მიწისძვრებისა და შემოსევების შემდეგ, მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ სამეფო ნეშტები კიდევ ერთხელ გადაესვენებინათ და საბოლოოდ უფრო უსაფრთხო ადგილას — [[ვაღარშაპატი|ვაღარშაპატში]] (ასევე ცნობილი, როგორც ეჩმიაძინი) დაეკრძალათ. ==არქიტექტურა== ===მავზოლეუმი=== მავზოლეუმი, რომელიც ოდესღაც არშაკუნიანი მეფეების ძვლებს ინახავდა, IV საუკუნის შუა და მიწურულ პერიოდში აშენდა. ეს დაბალთაღოვანი კამარა გეგმით ნახევრად ჯვრისებრი ფორმისაა; მის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებში, ცენტრში, მოწყობილია სწორკუთხა სათავსო ნიშები, სადაც სამეფო ნეშტები იყო დასვენებული. თითოეული ნიშის ზემოთ ღია თაღია, ხოლო აკლდამის აღმოსავლეთ ბოლოში არსებული მცირე დარბაზის წინ ნახევარწრიული [[აფსიდა]] მდებარეობს. გარედან აკლდამაში სინათლის მხოლოდ მცირე ნაკადი აღწევს დასავლეთ ბოლოში არსებული ერთადერთი შესასვლელიდან. გარე კარის მიღმა პატარა წინკარია, საიდანაც ქვის საფეხურები მიწის ზედაპირზე ადის. შესასვლელის ირგვლივ, ნახევარწრიულ [[არქიტრავი|არქიტრავსა]] და სვეტებზე, დღესაც ძლივს შესამჩნევად ჩანს ნადირობის სცენების ამსახველი გარე ბარელიეფური დეკორაციები. წლების განმავლობაში ჩუქურთმების უმეტესი ნაწილი წაიშალა. აგების დროს ნაგებობა ორსართულიანი იყო (ქვედა კამარა მიწისქვეშ იყო აშენებული), თუმცა დღეს მხოლოდ ეს ქვედა სართულია შემორჩენილი. თითოეული სათავსო ნიში (ოსუარიუმი) ქვისგანაა დამზადებული და გაფორმებულია ბარელიეფებით, რომლებიც ორ სხვადასხვა სცენას ასახავს. ერთზე (ჩრდილოეთისაზე) გამოსახულია ბიბლიური სიუჟეტი — დანიელი ლომების ხროვაში და ვერძების მოტივები, ხოლო მეორეზე (სამხრეთისაზე) — მითიური გმირი, ფრინველთა ასტროლოგიური გამოსახულებები, ხბო ვენახში, წრეში ჩასმული ჯვარი, რომლის თავზეც ორი ჩიტია შემომჯდარი, და მონადირე ორი ძაღლით, რომელიც გარეულ ტახს განგმირავს. ლეგენდის თანახმად, ბიბლიური რელიეფით შემკულ ნიშში ქრისტიანი მეფეების ძვლები ინახებოდა, ხოლო მითიური გმირის გამოსახულებიანში — წარმართი მეფეებისა. ===ბაზილიკა=== მავზოლეუმის ჩრდილოეთ კიდეზე მიდგმულია [[IV საუკუნე|IV]]-[[V საუკუნე]]ების დასაწყისის ბაზილიკა. იგი აგებული იყო ცენტრალური ნავითა და ოთხი სვეტით, რომლებიც მას ორივე მხარეს არსებული გვერდითი ნავებისგან გამოყოფდა. ნავის პირდაპირ განთავსებული იყო ნახევარწრიული აფსიდა, რომლის გვერდითაც ერთი მცირე სამუშაო ან „სამლოცველო ოთახი“ მდებარეობდა. დღეს მხოლოდ კედლების ქვედა ნაწილი და რამდენიმე დიდი ქვაა შემორჩენილი, რომელთაგან ზოგიერთის ზედაპირზე რელიეფური ჩუქურთმებია ამოკვეთილი. [[XIX საუკუნე]]ში ეკლესიას ნაწილობრივი რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა. ==გალერეა== <gallery> Image:Arshakunyats Mausoleum 02.jpg|შესასვლელი Image:Arshakunyats Mausoleum 03.jpg|კიბე Image:Arshakunyats Mausoleum 05.jpg|საფლავი Image:Arshakunyats Mausoleum 01.jpg|საფლავის ქვის დეტალი </gallery> ==ლიტერატურა== * {{cite book|last1=Edwards|first1=Robert W., "Ałcʽ" |title=The Eerdmans Encyclopedia of Early Christian Art and Archaeology, ed., Paul Corby Finney |date=2016 |publisher=William B. Eerdmans Publishing| location=Grand Rapids, Michigan |isbn=978-0-8028-9016-0| page=37}} * {{citation|last=Kiesling |first=Brady |title=Rediscovering Armenia: Guide |publisher=Matit Graphic Design Studio|location=[[Yerevan, Armenia]]|year=2005}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ Armenianmonuments.org: Aghtsk Tombs] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130414065051/http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ |date=2013-04-14 }} * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ Armenica.org: Basilica and the Arshakid Kings Mausoleum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124171504/https://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ |date=2023-11-24 }} * [http://www.findarmenia.com/eng/sights/aghtsk/ FindArmenia.com: Tomb of the Arshakids in Aghtsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705094149/http://findarmenia.com/eng/sights/aghtsk |date=2016-07-05 }} * [http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb/ TravelArmenia.com: Arshakid Dynasty Tomb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222021251/http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb |date=2014-02-22 }} * [http://rbedrosian.com/pb8.htm#24. Pavstos Buzand’s ''Epic Histories'' (Online)] {{commonscat|Tomb of Arshakuni Kings}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] fe35gagkh5gq4ddb8e3lh22bnkoamuf 5405293 5405291 2026-06-01T16:58:52Z Jaba1977 3604 /* ლიტერატურა */ 5405293 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =არშაკიდების მავზოლეუმი | infobox_width = 250px | სურათი =Arshakunyats Dambaran and Chapel, Aghdzk, Armenia.jpg | სურათი_ზომა =275 პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = | გეო = {{coord|40.3125|44.2561|type:landmark_region:AM}} | რელიგიური_წევრობა =[[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია =[[არაგაწოტნის პროვინცია|არაგაწოტნი]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = | სტატუსი = | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება =[[IV საუკუნე|IV]] - [[V საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური = | გუმბათის_რაოდენობა = | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი =40.3125 | გრძედი =44.2561 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა=[[სომხეთი]] | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''არშაკიდების მავზოლეუმი''' ({{lang-hy|Արշակունիների դամբարան}}) — საფლავის მონუმენტთა კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს სოფელ [[აღძქი|აღძქში]], [[არაგაწოტნის პროვინცია]]ში. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მავზოლეუმით, რომელიც ოდესღაც სომხეთის [[არშაკუნიანები|არშაკუნიანთა]] (არშაკიდების) დინასტიის როგორც ქრისტიანი, ისე წარმართი მეფეების ნეშტებს ინახავდა. მავზოლეუმის გვერდით მდებარეობს პატარა [[ბაზილიკა|ბაზილიკური]] ეკლესია. ბაზილიკისა და აკლდამის კომპლექსიდან დაახლოებით ასი მეტრის ჩრდილოეთით მდებარეობს სალოცავი, რომელიც ხეობისკენ მიმავალ ბილიკზეა აღმართული. თავად ხეობაში მრავალი გამოქვაბულია, რომლებიც [[XVI საუკუნე|XVI]]-[[XVIII საუკუნე]]ებით თარიღდება. ზოგიერთ გამოქვაბულს კარიც კი აქვს და ამ პერიოდში ისინი შემოსევებისგან თავშესაფრად გამოიყენებოდა. ==ისტორია== [[V საუკუნე|V საუკუნის]] ისტორიკოსის, [[ფავსტოს ბუზანდი]]ს „ისტორიათა ეპოსის“ მიხედვით, სპარსეთის შაჰმა, [[შაპურ II|შაპურ II დიდმა]], სომხეთის ხელახლა დაპყრობისა და [[ქემაჰი (ერზინჯანი)|ანი-კამახის]] დაკავების შემდეგ, იქ სომეხ არშაკუნიან მეფეთა საგანძური და საფლავები აღმოაჩინა. მან თავის ჯარს სამეფო ნეშტების ექსჰუმაცია უბრძანა და ამგვარად, ანი-კამახში არსებული არშაკუნიანთა საგვარეულო აკლდამები გაანადგურა. თუმცა, მეფე [[სანატრუკი]]ს საფლავი ამ ძარცვასა და განადგურებას გადაურჩა მისი გრანდიოზული, შეუვალი და გენიალურად აგებული სტრუქტურის წყალობით. სხვა მეფეების ნაძარცვი საგანძური და ექსჰუმირებული ნეშტები სპარსეთისკენ წაიღეს, რადგან სწამდათ, რომ ის მიწა, სადაც ამ მეფეების ძვლები დაიკრძალებოდა, მათ დიდებას, იღბალსა და ძალას შეიძენდა. შაჰ [[შაპურ II]]-ს სომხების მორალური სულისკვეთების გატეხაც სურდა. IV საუკუნის შუა ხანებში სომხეთის სპარაპეტმა (მთავარსარდალმა) ვასაკ მამიკონიანმა დაახლოებით 60 000 მეომარი შეკრიბა, აირარატის პროვინციაში სპარსელები დაამარცხა და სომეხი მეფეების საგანძური და ძვლები დაიბრუნა. მან სამეფო ნეშტები ძორაფში (თანამედროვე [[აღძქი]]) ჩაასვენა, სადაც მალევე ხელახლა დაკრძალა სპეციალურად აგებულ ახალ მავზოლეუმში, რითაც ქრისტიანი მეფეების ძვლები წარმართი მეფეებისგან განაცალკევა. [[IV საუკუნე|IV საუკუნის]] მიწურულსა და V საუკუნის დასაწყისში ამ ძეგლის მომიჯნავედ ეკლესია აშენდა, ხოლო ძორაფის აკლდამები V საუკუნის დასაწყისამდე, არშაკუნიანთა დინასტიის დამხობამდე გამოიყენებოდა. ისტორიკოს [[მოსე ხორენაცი]]ს ნაშრომის — „სომხეთის ისტორიის“ მიხედვით, ძორაფში მომხდარი შემდგომი მიწისძვრებისა და შემოსევების შემდეგ, მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ სამეფო ნეშტები კიდევ ერთხელ გადაესვენებინათ და საბოლოოდ უფრო უსაფრთხო ადგილას — [[ვაღარშაპატი|ვაღარშაპატში]] (ასევე ცნობილი, როგორც ეჩმიაძინი) დაეკრძალათ. ==არქიტექტურა== ===მავზოლეუმი=== მავზოლეუმი, რომელიც ოდესღაც არშაკუნიანი მეფეების ძვლებს ინახავდა, IV საუკუნის შუა და მიწურულ პერიოდში აშენდა. ეს დაბალთაღოვანი კამარა გეგმით ნახევრად ჯვრისებრი ფორმისაა; მის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებში, ცენტრში, მოწყობილია სწორკუთხა სათავსო ნიშები, სადაც სამეფო ნეშტები იყო დასვენებული. თითოეული ნიშის ზემოთ ღია თაღია, ხოლო აკლდამის აღმოსავლეთ ბოლოში არსებული მცირე დარბაზის წინ ნახევარწრიული [[აფსიდა]] მდებარეობს. გარედან აკლდამაში სინათლის მხოლოდ მცირე ნაკადი აღწევს დასავლეთ ბოლოში არსებული ერთადერთი შესასვლელიდან. გარე კარის მიღმა პატარა წინკარია, საიდანაც ქვის საფეხურები მიწის ზედაპირზე ადის. შესასვლელის ირგვლივ, ნახევარწრიულ [[არქიტრავი|არქიტრავსა]] და სვეტებზე, დღესაც ძლივს შესამჩნევად ჩანს ნადირობის სცენების ამსახველი გარე ბარელიეფური დეკორაციები. წლების განმავლობაში ჩუქურთმების უმეტესი ნაწილი წაიშალა. აგების დროს ნაგებობა ორსართულიანი იყო (ქვედა კამარა მიწისქვეშ იყო აშენებული), თუმცა დღეს მხოლოდ ეს ქვედა სართულია შემორჩენილი. თითოეული სათავსო ნიში (ოსუარიუმი) ქვისგანაა დამზადებული და გაფორმებულია ბარელიეფებით, რომლებიც ორ სხვადასხვა სცენას ასახავს. ერთზე (ჩრდილოეთისაზე) გამოსახულია ბიბლიური სიუჟეტი — დანიელი ლომების ხროვაში და ვერძების მოტივები, ხოლო მეორეზე (სამხრეთისაზე) — მითიური გმირი, ფრინველთა ასტროლოგიური გამოსახულებები, ხბო ვენახში, წრეში ჩასმული ჯვარი, რომლის თავზეც ორი ჩიტია შემომჯდარი, და მონადირე ორი ძაღლით, რომელიც გარეულ ტახს განგმირავს. ლეგენდის თანახმად, ბიბლიური რელიეფით შემკულ ნიშში ქრისტიანი მეფეების ძვლები ინახებოდა, ხოლო მითიური გმირის გამოსახულებიანში — წარმართი მეფეებისა. ===ბაზილიკა=== მავზოლეუმის ჩრდილოეთ კიდეზე მიდგმულია [[IV საუკუნე|IV]]-[[V საუკუნე]]ების დასაწყისის ბაზილიკა. იგი აგებული იყო ცენტრალური ნავითა და ოთხი სვეტით, რომლებიც მას ორივე მხარეს არსებული გვერდითი ნავებისგან გამოყოფდა. ნავის პირდაპირ განთავსებული იყო ნახევარწრიული აფსიდა, რომლის გვერდითაც ერთი მცირე სამუშაო ან „სამლოცველო ოთახი“ მდებარეობდა. დღეს მხოლოდ კედლების ქვედა ნაწილი და რამდენიმე დიდი ქვაა შემორჩენილი, რომელთაგან ზოგიერთის ზედაპირზე რელიეფური ჩუქურთმებია ამოკვეთილი. [[XIX საუკუნე]]ში ეკლესიას ნაწილობრივი რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა. ==გალერეა== <gallery> Image:Arshakunyats Mausoleum 02.jpg|შესასვლელი Image:Arshakunyats Mausoleum 03.jpg|კიბე Image:Arshakunyats Mausoleum 05.jpg|საფლავი Image:Arshakunyats Mausoleum 01.jpg|საფლავის ქვის დეტალი </gallery> ==ლიტერატურა== * {{cite book|last1=Edwards|first1=Robert W., "Ałcʽ" |title=The Eerdmans Encyclopedia of Early Christian Art and Archaeology, ed., Paul Corby Finney |date=2016 |publisher=William B. Eerdmans Publishing| location=Grand Rapids, Michigan |isbn=978-0-8028-9016-0| page=37}} * {{citation|last=Kiesling |first=Brady |title=Rediscovering Armenia: Guide |publisher=Matit Graphic Design Studio|location=[[ერევანი|Yerevan, Armenia]]|year=2005}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ Armenianmonuments.org: Aghtsk Tombs] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130414065051/http://armenianmonuments.org/en/monument/Aghtsk/243/ |date=2013-04-14 }} * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ Armenica.org: Basilica and the Arshakid Kings Mausoleum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124171504/https://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?31562166594998=2=bz=1====bzz0000/ |date=2023-11-24 }} * [http://www.findarmenia.com/eng/sights/aghtsk/ FindArmenia.com: Tomb of the Arshakids in Aghtsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705094149/http://findarmenia.com/eng/sights/aghtsk |date=2016-07-05 }} * [http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb/ TravelArmenia.com: Arshakid Dynasty Tomb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222021251/http://travelarmenia.org/en/armenia/sightseeings/209-arshakid-dynasty-tomb |date=2014-02-22 }} * [http://rbedrosian.com/pb8.htm#24. Pavstos Buzand’s ''Epic Histories'' (Online)] {{commonscat|Tomb of Arshakuni Kings}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] c7j8sscf2bb8ddhkpzcrbt2zui2grhf 0 322192 5405236 4842473 2026-06-01T15:51:20Z Jaba1977 3604 5405236 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =გიუმრის მაცხოვრის ეკლესია | infobox_width = 250px | სურათი =Holy Saviour Church 2021-09-03.jpg | სურათი_ზომა =250პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = [[ვართანანცის მოედანი]], [[გიუმრი]], [[შირაკის პროვინცია]], {{დროშა|სომხეთი}} | გეო = {{coord|40.783941|N|43.841722|E|}} | რელიგიური_წევრობა = [[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია = [[შირაკის პროვინცია]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = [[1873]] | სტატუსი = მიმდინარეობს რესტავრაცია | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება = [[XIX საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური =36[[მეტრი|მ.]] | გუმბათის_რაოდენობა =1 | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი = 40.783941 | გრძედი =43.841722 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა={{ARM}} | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''გიუმრის მაცხოვრის ეკლესია''' ({{lang-hy|Սուրբ Ամենափրկիչ Եկեղեցի}}) — XIX საუკუნის ტაძარი [[გიუმრი|გიუმრიში]], [[სომხეთი]]. ეკლესიის მშენებლობა [[1858]]-[[1872]] წლებში მიმდინარეობდა, [[არქიტექტორი|არქიტექტორ]] [[თადეოს ანდიკიანი|თადეოს ანდიკიანის]] მიერ. იგი [[1873]] წელს აკურთხეს<ref>{{Cite web |url=http://www.gyumri.am/gyumris/moreCulture/61/language:eng |title=Holy Saviour Church, Gyumri |accessdate=2015-10-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006073539/http://www.gyumri.am/gyumris/moreCulture/61/language:eng |archivedate=2014-10-06 }}</ref>. დიზაინი [[ანისის საკათედრო ტაძარი|ანისის საკათედრო ტაძრის]] არქიტექტურიდან გამომდინარეობს, თუმცა გიუმრის მაცხოვრის ეკლესიის უფრო დიდია. იგი გადაურჩა [[1926]] წლის მიწისძვრას. [[1932]] წელს, ტაძრის სამრეკლო დაინგრა, რომლის რესტავრაციაც 32 წლის შემდეგ - [[1964]] წელს განხორციელდა. [[2002]] წლიდან მიმდინარეობს ტაძრის რესტავრაცია. ვარაუდობენ, რომ იგი უახლოეს მომავალში აღდგება. ==გალერეა== <gallery> Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 46.JPG Image:Եկեղեցի Ամենափրկիչ ք. Գյումրի 01.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 44.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 42.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 43.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 41.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 40.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 39.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 37.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 31.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 28.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 27.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 25.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 20.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 18.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 17.JPG Image:Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցի 15.JPG Image:Surb Amenaprkich Gyumri 19.jpg Image:Surb Amenaprkich Gyumri 20.jpg Image:Gyumri Amenaprkich in 2014 21.JPG Image:Gyumri Amenaprkich in 2014 24.JPG Image:Gyumri Amenaprkich in 2014 14.JPG Image:Gyumri Amenaprkich in 2014 19.JPG Image:Gyumri Amenaprkich in 2014 12.JPG Image:Gyumri Amenaprkich in 2014 11.JPG Image:Gyumri Amenaprkich in 2014 09.JPG Image:Gyumri Amenaprkich in 2014 03.JPG Image:Gyumri Amenaprkich in 2014 05.JPG Image:Խաչքարներ Գյումրիի Ամենափրկիչ եկեղեցու բակում 02.JPG Image:S Amenaprkich with croses 2014.JPG Image:Amenaprkich 2.JPG Image:Holy Saviour Church, Gyumri.jpg Image:Surb Amenaprkich Gyumri naxsher 01.jpg Image:Surb Amenaprkich Gyumri naxsher 03.jpg Image:Surb Amenaprkich Gyumri naxsher 07.JPG Image:Surb Amenaprkich Gyumri zangakatan gmbet 01.jpg Image:Surb Amenaprkitch.jpeg Image:Holy Saviour church under renovation Gyumri.jpg Image:Monument to the vicitms of 1988 earthquake.jpg </gallery> ==ხაჩქარები== <gallery> Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 01.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 02.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 03.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 04.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 05.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 06.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 07.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 08.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 09.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 10.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 11.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 12.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 13.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 14.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 15.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 16.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 17.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 18.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 19.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 20.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 21.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 22.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 23.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 24.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 25.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 26.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 27.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 28.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 29.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 30.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 31.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 32.jpg </gallery> ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.ginosi.com/am/armenia/shirak/gyumri/churches/the-holy-savior-cathedral Գյումրիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու մասին ginosi.com կայքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223064018/http://www.ginosi.com/am/armenia/shirak/gyumri/churches/the-holy-savior-cathedral |date=2014-02-23 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] [[კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები]] hwps4jb2wqwhgp4doecds1z2ts1ffh0 5405241 5405236 2026-06-01T15:52:57Z Jaba1977 3604 /* გალერეა */ 5405241 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =გიუმრის მაცხოვრის ეკლესია | infobox_width = 250px | სურათი =Holy Saviour Church 2021-09-03.jpg | სურათი_ზომა =250პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = [[ვართანანცის მოედანი]], [[გიუმრი]], [[შირაკის პროვინცია]], {{დროშა|სომხეთი}} | გეო = {{coord|40.783941|N|43.841722|E|}} | რელიგიური_წევრობა = [[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია = [[შირაკის პროვინცია]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = [[1873]] | სტატუსი = მიმდინარეობს რესტავრაცია | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება = [[XIX საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური =36[[მეტრი|მ.]] | გუმბათის_რაოდენობა =1 | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი = 40.783941 | გრძედი =43.841722 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა={{ARM}} | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''გიუმრის მაცხოვრის ეკლესია''' ({{lang-hy|Սուրբ Ամենափրկիչ Եկեղեցի}}) — XIX საუკუნის ტაძარი [[გიუმრი|გიუმრიში]], [[სომხეთი]]. ეკლესიის მშენებლობა [[1858]]-[[1872]] წლებში მიმდინარეობდა, [[არქიტექტორი|არქიტექტორ]] [[თადეოს ანდიკიანი|თადეოს ანდიკიანის]] მიერ. იგი [[1873]] წელს აკურთხეს<ref>{{Cite web |url=http://www.gyumri.am/gyumris/moreCulture/61/language:eng |title=Holy Saviour Church, Gyumri |accessdate=2015-10-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006073539/http://www.gyumri.am/gyumris/moreCulture/61/language:eng |archivedate=2014-10-06 }}</ref>. დიზაინი [[ანისის საკათედრო ტაძარი|ანისის საკათედრო ტაძრის]] არქიტექტურიდან გამომდინარეობს, თუმცა გიუმრის მაცხოვრის ეკლესიის უფრო დიდია. იგი გადაურჩა [[1926]] წლის მიწისძვრას. [[1932]] წელს, ტაძრის სამრეკლო დაინგრა, რომლის რესტავრაციაც 32 წლის შემდეგ - [[1964]] წელს განხორციელდა. [[2002]] წლიდან მიმდინარეობს ტაძრის რესტავრაცია. ვარაუდობენ, რომ იგი უახლოეს მომავალში აღდგება. ==ხაჩქარები== <gallery> Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 01.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 02.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 03.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 04.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 05.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 06.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 07.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 08.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 09.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 10.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 11.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 12.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 13.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 14.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 15.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 16.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 17.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 18.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 19.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 20.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 21.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 22.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 23.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 24.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 25.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 26.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 27.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 28.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 29.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 30.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 31.jpg Image:Xacqar Gyumru Surb Amenaprkichi ekexecu bakum 32.jpg </gallery> ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.ginosi.com/am/armenia/shirak/gyumri/churches/the-holy-savior-cathedral Գյումրիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու մասին ginosi.com կայքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223064018/http://www.ginosi.com/am/armenia/shirak/gyumri/churches/the-holy-savior-cathedral |date=2014-02-23 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] [[კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები]] burrezf6iartp2i342p8g4kgqf45373 5405242 5405241 2026-06-01T15:53:09Z Jaba1977 3604 /* ხაჩქარები */ 5405242 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტაძარი | ტაძრის_სახელი =გიუმრის მაცხოვრის ეკლესია | infobox_width = 250px | სურათი =Holy Saviour Church 2021-09-03.jpg | სურათი_ზომა =250პქ | წარწერა = | რუკა_ტიპი = სომხეთი | რუკა_ზომა =250 | რუკა_წარწერა = | ადგილმდებარეობა = [[ვართანანცის მოედანი]], [[გიუმრი]], [[შირაკის პროვინცია]], {{დროშა|სომხეთი}} | გეო = {{coord|40.783941|N|43.841722|E|}} | რელიგიური_წევრობა = [[სომხური სამოციქულო ეკლესია]] | წესჩვეულება = | პროვინცია = [[შირაკის პროვინცია]] | რაიონი = | კურთხევის_წელი = [[1873]] | სტატუსი = მიმდინარეობს რესტავრაცია | ფუნქციური_სტატუსი = | მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა = | ხელმძღვანელობა = | ვებ-გვერდი = | ხუროთმოძღვრება =დიახ | ხუროთმოძღვარი = | ხუროთმოძღვრული_ტიპი = | ხუროთმოძღვრული_სტილი = | ფასადის_მიმართულება = | ნოვატორული = | თარიღდება = [[XIX საუკუნე]] | მშენებლობის_ფასი = | დეტალები =დიახ | ტევადობა = | სიგრძე = | სიგანე = | ნავის_სიგანე = | სიმაღლე_მაქსიმალური =36[[მეტრი|მ.]] | გუმბათის_რაოდენობა =1 | გუმბათის_სიმაღლე_გარე = | გუმბათის_სიმაღლე_შიდა = | გუმბათის_დიაგ_გარე = | გუმბათის_დიაგ_შიდა = | მინარეთი_რაოდენობა = | მინარეთის_სიმაღლე = | წვეტის_რაოდენობა = | წვეტის_სიმაღლე = | მასალა = | nrhp = | added = | refnum = | designated = | განედი = 40.783941 | გრძედი =43.841722 | საერთო_მოიჯარე = | ქვეყანა={{ARM}} | გეგმა= | გეგმა_ზომა= | გეგმა_წარწერა= }} '''გიუმრის მაცხოვრის ეკლესია''' ({{lang-hy|Սուրբ Ամենափրկիչ Եկեղեցի}}) — XIX საუკუნის ტაძარი [[გიუმრი|გიუმრიში]], [[სომხეთი]]. ეკლესიის მშენებლობა [[1858]]-[[1872]] წლებში მიმდინარეობდა, [[არქიტექტორი|არქიტექტორ]] [[თადეოს ანდიკიანი|თადეოს ანდიკიანის]] მიერ. იგი [[1873]] წელს აკურთხეს<ref>{{Cite web |url=http://www.gyumri.am/gyumris/moreCulture/61/language:eng |title=Holy Saviour Church, Gyumri |accessdate=2015-10-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006073539/http://www.gyumri.am/gyumris/moreCulture/61/language:eng |archivedate=2014-10-06 }}</ref>. დიზაინი [[ანისის საკათედრო ტაძარი|ანისის საკათედრო ტაძრის]] არქიტექტურიდან გამომდინარეობს, თუმცა გიუმრის მაცხოვრის ეკლესიის უფრო დიდია. იგი გადაურჩა [[1926]] წლის მიწისძვრას. [[1932]] წელს, ტაძრის სამრეკლო დაინგრა, რომლის რესტავრაციაც 32 წლის შემდეგ - [[1964]] წელს განხორციელდა. [[2002]] წლიდან მიმდინარეობს ტაძრის რესტავრაცია. ვარაუდობენ, რომ იგი უახლოეს მომავალში აღდგება. ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.ginosi.com/am/armenia/shirak/gyumri/churches/the-holy-savior-cathedral Գյումրիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու մասին ginosi.com կայքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223064018/http://www.ginosi.com/am/armenia/shirak/gyumri/churches/the-holy-savior-cathedral |date=2014-02-23 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{სომხეთის ეკლესია-მონასტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის ეკლესიები]] [[კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები]] 1h0drptnlhhqngcc9ojt31bwvxuq29r 0 325572 5405593 2999302 2026-06-02T11:15:47Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405593 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ტბა |სახელი = ნოს ტბა |მშობლიური სახელი = {{lang-en|Lake No}} |სურათი = jezero_no.svg |სურათის სიგანე = |სურათის წარწერა = |lat_dir = N |lat_deg = 09 |lat_min = 29 |lat_sec = 52 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 27 |lon_sec = 54 |CoordRegion = |CoordScale = |მდებარეობა = {{დროშა|სამხრეთი სუდანი}} |სიმაღლე ზღვის დონიდან = 395 |სიგრძე = 10 |სიგანე = 3 |ფართობი = 100 |მოცულობა = |სანაპირო ზოლის სიგრძე = |მაქსიმალური სიღრმე = |საშუალო სიღრმე = |მარილიანობა = |გამჭირვალობა = |აუზის ფართობი = |ჩამდინარე მდინარე = [[ბაჰრ-ელ-ჯებელი (მდინარე)|ბაჰრ-ელ-ჯებელი]] და [[ბაჰრ-ელ-ღაზალი (მდინარე)|ბაჰრ-ელ-ღაზალი]] |გამომდინარე მდინარე = [[თეთრი ნილოსი]] |პოზრუკა = სამხრეთი სუდანი |პოზრუკის სიგანე = |სქოლიო = |ვიკისაწყობი = }} '''ნოს ტბა''' ({{lang-en|Lake No}}) — [[ტბა]] [[სამხრეთი სუდანი|სამხრეთ სუდანში]]. ის მდებარეობს [[სუდი]]ს [[ჭაობი]]იანი რაიონების ჩრდილოეთით [[ბაჰრ-ელ-ჯებელი (მდინარე)|ბაჰრ-ელ-ჯებელის]] და [[ბაჰრ-ელ-ღაზალი (მდინარე)|ბაჰრ-ელ-ღაზალის]] [[მდინარე]]ებთან ერთად. ეს ტბა წარმოადგენს ადგილს, სადაც მდინარე ბაჰრ-ელ-ჯებელი ხდება [[თეთრი ნილოსი]]. ნოს ტბა მდებარეობს დაახლოებით 1156 კმ-ით დინების ქვემოთ [[უგანდა|უგანდის]] ალბერტის ტბიდან, რომელიც ყველაზე დიდი ტბაა თეთრი ნილოსის ხეობაში ნოს ტბამდე.<ref name=Baker>[http://american_almanac.tripod.com/sudan.htm The Potential of the Nile River Basin, And The Economic Development of Sudan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080122062136/http://american_almanac.tripod.com/sudan.htm |date=2008-01-22 }} by Marcia Merry Baker, ''The American Almanac'', 1997</ref> ეს რაიონი ითვლება იმ ტერიტორიის ცენტრად, რომელშიც ცხოვრობს [[ნუერი]]ს ხალხი.<ref>[http://strategyleader.org/profiles/nuer.html The Nuer of Sudan and Ethiopia] by Orville Boyd Jenkins, March 1997 (hosted by strategyleader.org)</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ესკიზი-სამხრეთი სუდანი}} [[კატეგორია:სამხრეთ სუდანის ტბები]] myx1ap4904javfsglj1d06xhttapdms 0 329200 5405425 4737603 2026-06-02T01:05:50Z CommonsDelinker 635 (ბოტი: Airplane_monument.jpg შეიცვალა Soviet_Il-28_bomber_monument_in_Tokmok_20080830.jpg-ით) 5405425 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა დასახლება |სტატუსი =ქალაქი |ქართული სახელი = თოქმაქი |მშობლიური სახელი =Токмок |ქვეყანა = ყირგიზეთი |პანორამა = Soviet Il-28 bomber monument in Tokmok 20080830.jpg |პანორამის სიგანე = 250px |წარწერა = თვითმფრინავის ძეგლი ქალაქში |დროშა = Flag of Tokmok.svg |გერბი = Tokmak_coa.svg |გერბის სიგანე = |დროშის სიგანე = |lat_dir = N|lat_deg= 42|lat_min= 49|lat_sec=07 |lon_dir = E|lon_deg= 75|lon_min= 18|lon_sec=28 |ქვეყნის რუკის ზომა = 250 |რეგიონის რუკის ზომა = 200 |რაიონის რუკის ზომა = |რეგიონის ტიპი = |რეგიონი = |რეგიონი ცხრილში = |შიდა დაყოფა = |რაიონის ტიპი= |რაიონი = |მმართველის ტიპი = |მმართველი = |დაარსების თარიღი = 1825 |დაქვემდებარება = |პირველი ხსენება = |წინა სახელები = |სტატუსი-დან = 1867 |ფართობი =55,35 |სიმაღლის ტიპი= სიმაღლე ზღვის დონიდან{{!}}სიმაღლე |დასახლების ცენტრის სიმაღლე= 800—850 |მოსახლეობა = 53 231<ref name="perep2009">[http://www.geohive.com/cntry/kyrgyzstan.aspx Результаты переписи населения 2009 г.]</ref> |აღწერის წელი = 2009 |სიმჭიდროვე = |აგლომერაცია = |ეროვნული შემადგენლობა = |დროის სარტყელი = +5 |DST = |სატელეფონო კოდი =+996 3138 |საფოსტო ინდექსი = |საავტომობილო კოდი = |საიტი = meria.tokmok.org/ |კატეგორია ვიკისაწყობში = Tokmok }} '''თოქმაქი''' ({{lang-ky|Токмок}}) – ქალაქი [[ყირგიზეთი|ყირგიზეთში]]. [[ჩუის ოლქი]]ს ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს ჩრდილოეთ ყირგიზეთში [[ჩუს ხეობა]]ში. მდინარე [[ჩუ]]ს მარცხენა მხარეს. თანამედროვე ქალაქი თოქმაქი დაარსდა [[1825]] წელს, როგორც [[კოკანდის სახანო]]ს ციხესიმაგრე. [[1862]] წელს ციხესიმაგრე აიღეს რუსულმა სამხედრო ნაწილებმა და დაანგრიეს. [[1864]] წელს ციხესიმაგრის ადგილზე დაარსდა რუსული ციხესიმაგრე თოქმაქი, რომელმაც [[1867]] წელს მიიღო ქალაქის სტატუსი და გახდა ამავესახელწოდების მაზრის ცენტრი. [[1878]] წელს მაზრის ცენტრი გახდა ქალაქი [[ბიშკეკი]] და თოქმაქმა დაკარგა ქალაქის სტატუსი. [[1927]] წელს კვლავ აღუდგა ქალაქის სტატუსი. ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://tokmok.org/ City site Tokmok] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170723174040/http://tokmok.org/ |date=2017-07-23 }} * [http://forum.tokmok.org/ Forum Tokmok] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012043212/http://forum.tokmok.org/ |date=2014-10-12 }} * [http://board.tokmok.org/ Bord Tokmok] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808051437/http://board.tokmok.org/ |date=2014-08-08 }} * [http://photo.tokmok.org/ Photo Tokmok] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012043359/http://photo.tokmok.org/ |date=2014-10-12 }} * [http://love.tokmok.org/ Dating Tokmok] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101155947/http://love.tokmok.org/ |date=2015-01-01 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ყირგიზეთის ადმინისტრაციული დაყოფა}} [[კატეგორია:ყირგიზეთის ქალაქები]] nqwumvw157sdhc4zstj4f7470u001ah 3 329665 5405343 5391363 2026-06-01T18:50:37Z Nebskyy 183668 /* მართვის მოწმობის გვერდი */ ახალი სექცია 5405343 wikitext text/x-wiki {{მომწერეთ}} {{აქ გიპასუხებთ}} {{არქივის დაფა|სურათი=[[სურათი:Archive information icon.png]]|დაფის-სიგანე=22em| *[[მომხმარებელი განხილვა:Mehman/არქივი 1|07.01.2016 - 27.01.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 2|27.01.2016 - 31.12.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 3|01.01.2017 - 31.12.2017]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 4|01.01.2018 - 31.12.2018]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 5|01.01.2019 - 31.12.2019]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 6|01.01.2020 - 31.12.2020]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 7|01.01.2021 - 31.12.2021]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 8|01.01.2022 - 31.12.2022]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 9|01.01.2023 - 31.12.2023]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 10|01.01.2024 - 31.12.2024]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 11|01.01.2025 - 31.12.2025]] }} == ახალი ბიოგრაფიული სტატიის შექმნა სანდო წყაროების საფუძველზე == გამარჯობა. დღეს წაიშალა სტატია „ანზორ თოთაძე“ სწრაფი წაშლის წესით. ვფიქრობ, რომ სტატია აკმაყოფილებს ენციკლოპედიურობის კრიტერიუმებს. პირი არის ცნობილი ქართველი მეცნიერი და ავტორი. სტატიაში გამოყენებული იყო სანდო წყაროები: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG) • WorldCat • აკადემიური გამოცემები ISBN-ებით გთხოვთ, მოხდეს სტატიის აღდგენა ან მომეცეს შესაძლებლობა გადავამუშავო შინაარსი. მადლობა. [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 17:01, 3 იანვარი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია არ აკმაყოფილებს [[ვპ:ბიო]]-ს და შესაბამისად ვერ აღვადგენთ. გაეცანით ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმებს. მადლობა, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 17:03, 3 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, ::მადლობა კომენტარისთვის. ::სტატიაზე ვმუშაობ და დავამატებ დამატებით აკადემიურ წყაროებს. ::გთხოვთ მითხრათ, კონკრეტულად რომელ ნაწილებს სჭირდება გადამუშავება. ::პატივისცემით, ::თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 18:33, 4 იანვარი 2026 (UTC) :::[[ვპ:ბიო]]-ს მიხედვით კონკრეტულად უნდა დაამტკიცოთ, თუ რატომაა პირი ენციკლოპედიური. მარტო პროფესორობა და აკადემიკოსობა არ კმარა. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:37, 4 იანვარი 2026 (UTC) ::::მადლობა განმარტებისთვის. ამ ეტაპზე ვაგროვებ დამატებით დამოუკიდებელ სანდო წყაროებს (პრესა/აკადემიური გამოცემები), რომლებიც ადასტურებს სუბიექტის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას. მათი დამატების შემდეგ განვაახლებ სტატიას. ::::პატივისცემით, თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 19:11, 4 იანვარი 2026 (UTC) სტატია ეხება ცნობილ ქართველ დემოგრაფს — ანზორ თოთაძეს, ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორს. მისი მნიშვნელოვნობა დასტურდება მრავალ დამოუკიდებელ და სანდო წყაროში: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG): http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00009879/ • Georgian Encyclopedia: https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/17455 • Google Books (მრავალი მონოგრაფია): https://www.google.ge/search?tbm=bks&q=inauthor:"ანზორ თოთაძე" • საერთაშორისო და ქართული მედია: Interpressnews, Sputnik Georgia, Ekho Kavkaza, NewsHub, Kvira.ge და სხვა. ავტორია ფუნდამენტური მონოგრაფიებისა: „საქართველოს მოსახლეობა“, „აფხაზეთის მოსახლეობა: ისტორია და თანამედროვეობა“, „ოსები საქართველოში: მითი და რეალობა“. მისი ნაშრომები დაცულია საქართველოსა და უცხოეთის ბიბლიოთეკებში და იგი რეგულარულად ციტირდება როგორც დემოგრაფიის ექსპერტი. ვფიქრობ, სტატია სრულად აკმაყოფილებს ვიკიპედიის მნიშვნელოვნობის კრიტერიუმებს. {{ხელმოუწერელი|თეოანზორი}} :თქვენ რომ ფიქრობთ, ეგ არაფერს არ ცვლის. წაიკითხეთ ზემოთ რაც მოგწერეთ. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:44, 4 იანვარი 2026 (UTC) == ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატიის წაშლაზე == [[მომხმარებელი:Giorgi.1772|Giorgi.1772]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Giorgi.1772|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Giorgi.1772|წვლილი]]) 03:38, 25 იანვარი 2026 (UTC) :და რა? — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 10:48, 25 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, რამდენიმე დღის წინ მოგწერეთ ამ სტატიის წაშლის თაობაზე, რატომღაც წერილის სახელი გამოქვეყნდა მხოლოდ და არა ტექსტი. ვფიქრობ, ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატია აუცილებლად უნდა არსებობდეს ქართულ ვიკიპედიაში, რადგან ოპტიკის და ოპტომეტრიის ძალიან საჭირო და ფუნდამენტური საკითხია. როგორც "ვიკიპედიამ" შემომთავაზა, სტატიის ნაწილ-ნაწილ დაწერას და ვაპირებდი, მაგრამ, შესავალი ნაწილის დაწერა რომ დავასრულე და უნდა გამეგრძელებინა, უკვე წაშლილი დამხვდა. მიზეზი, თუ სწორედ მახსოვს, მანქანური ან არასწორი თარგმანი იყო მითითებული. რადგან ქართულ ენაზე ძალიან მწირი ინფორმაციაა ბევრ და მათ შორის ამ სფეროშიც, რუსულიდან და ინგლისურიდან თარგმნა ყველაზე რეალური ვარიანტია. გადავთარგმნე, მაგრამ მანქანური თარგმანი ნამდვილად არ გამომიყენებია, წინააღმდეგ შემთხვევაში ამ ერთ აბზაცშიც კი მინიმუმ სამი დამახასიათებელი შეცდომა იქნებოდა: "ზერნიკეს პოლინომი" "ცერნიკეს მრავალწევრის" ნაცვლად, "ერთეულის დისკი" "ერთეულოვანი წრის" ნაცვლად, "ორთოგონალური" "მართობულის" ნაცვლად. ძალიან ბევრი რამ არის შესაჯერებელი ქართული ფიზიკა-მათემატიკური ტერმინების ზუსტად გამოყენების მხრივ, ასე, რომ ალბათ შემდეგი ნაწილ(ებ)ის საბოლოოდ შესაჯერებლად და წყაროთა მისათითებლად ალბათ გარკვეული დრო დამჭირდება, და თუ აღადგენთ ამ სტატიას, ალბათ უფრო გამიადვილდებოდა საიტზევე რედაქტირება და ნაწილ-ნაწილ შევსება, ვიდრე თავიდან დაწყება, ან უკვე ბოლოს დასრულებულის გამოქვეყნება. თან ამ თემით დაინტერესებული პირებისთვისაც უკეთესი იქნება ბოლომდე დასრულებისთვის დალოდება რომ არ მოუწევთ. [[სპეციალური:წვლილი/&#126;2026-85346-3|&#126;2026-85346-3]] ([[მომხმარებლის განხილვა:&#126;2026-85346-3|talk]]) 02:43, 8 თებერვალი 2026 (UTC) :::გამარჯობა. ამ შემთხვევაში გირჩევთ ჯერ სავარჯიშო გვერდი შექმნათ და იქ დაიწყოთ სტატიის თარგმნა და მერე გადაიტანოთ სახელთა ძირითად სივრცეში. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:16, 8 თებერვალი 2026 (UTC) == სტატიის შემოწმება == სალამი, ახლიდან დავწერე სტატია სადაც უფრო მეტად არის ენციკლოპედიური სტილი დაცული, გთხოვთ გადახედოთ და თუ რაიმე შენიშვნა გექნებათ, კვლავ შევასწორებ. მადლობა {{ხელმოუწერელი|Dzedzvia}} :მოგესალმებით. თქვენს სტატიას მარტო სტილი პრობლემა არ აქვს, არამედ, თქვენი სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობას]]. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 28 იანვარი 2026 (UTC) :მადლობა პასუხისთვის, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტებისა და წიგნში დაწერილი სტატიების გარდა, კიდევ მოვიძიებ ინფორმაციას და ახლიდან დავწერ, აქამდე მქონდა ინფორმაცია რომ ზემოთ ხსენებული საკმარისი იყო [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 14:30, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::კიდევ ერთხელ, გაეცანით ზემოთ მითითებულ პოლიტიკას. პრობლემა არა წყაროებშია, არამედ პირის ცნობადობაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:09, 28 იანვარი 2026 (UTC) :@[[მომხმარებელი:David1010|David1010]] @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]] @[[მომხმარებელი:Otogi|Otogi]] @[[მომხმარებელი:MIKHEIL|MIKHEIL]] @[[მომხმარებელი:გიო ოქრო|გიო ოქრო]] @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] პიროვნება რომელზეც იყო ჩემი სტატია მასზე მოვიძიე სტატიები, თეატრის აფიშები, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტები, და პატივცემული მესაუბრება მის არაცნობადობაზე, იქნებ თქვენ მაინც გამცეთ პასუხი ცნობადობის განმარტებაზე, ვინაიდან თუ ადამიანზე მოიპოვება ამდენი ცნობა რატომ არ აღიქვამს პატივცემული @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] ცნობად ადამიანად? რატომ მიშლი სტატიას მოვიძიებ კიდევ ინფორმაციას და დავამატებ, ამჯერად რა ინფორმაციაც მაქვს მოძიებული პირს ხდის ცნობადს, ცნობადი რომ არ იყოს შესაბამისად არც იქნებოდა მასზე რაიმე სახის ინფორმაცია [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::1) http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00025084/ ::2) https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/7800 ::3) https://catalog.nplg.gov.ge/record=b2874640~S10*geo ::4) https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/497077/1/Yvareli_2023_N10-11.pdf ::5) https://archive.org/details/20250223_20250223_1916 ::ასევე ფოტო აფიშები ყვარლის კოტე მარჯანიშვილის სახელობის თეატრიდან ::[[:ფაილი:1971 წლის 19 ნოემბერი.jpg|ფოტო აფიშა 1]] ::[[:ფაილი:1972-1973 წლები.jpg|ფოტო აფიშა 2]] ::[[:ფაილი:ნიკო.jpg|ფოტო აფიშა 3]] ::[[:ფაილი:1968 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 4]] ::[[:ფაილი:1970 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 5]] ::[[:ფაილი:Shvili an sayvareli.jpg|ფოტო აფიშა 6]] ::[[:ფაილი:1970 წ.jpg|ფოტო აფიშა 7]] ::[[:ფაილი:1968 წ.jpg|ფოტო აფიშა 8]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:40, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::ინფორმაცია, თან უამრავი, ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილზეც იძიება, თუმცა, ეს მათ ცნობადს არ ხდის, ისევე, როგორც თქვენ მიერ მოძიებულ პირზე. პოლემიკის გაგრძელების ნაცვლად [[ვპ:ბიო]]ს გაეცანით. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:41, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::ასევე, ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი დიდი ხანია ვიკიპედიაში ცნობადობის კრიტერიუმად ან სანდო წყაროდ (ნაწილობრივ) არ აღიქმება. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:43, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::მეჰმან თუ მეჰმენ არვიცი რამდენად სწორედ ვწერ, ჩემს მიერ დაწერილი სტატიის წაკითხვის შემდეგ თუ თქვენ მას როგორც ცნობად პირს ადარებთ ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილს მაშინ თქვენთან საუბარს აზრი არ აქვს არც აქ ამ საიტზე არ არც ზოგადად, პიროვნება რომელიც დამსახურებული არტისტის წოდება მიიღო აქვს ჯილდო და იყო თეატრის მსახიობი რეჟისორი და ნამდვილი საამაყო ქართველი, მეტი პატივისცემა თქვენგან მეჰმან [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:48, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::და პოლემიკას რაც შეეხება ჯერ ადამიანების გარჩევა შეძელით და შემდეგ სხვა დანარჩენზე [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:49, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::პირველ რიგში, განხილვის გვერდიდან არაფერი იშლება. მეორე, ამ პირებს კი არ ვადარებ, არამდედ თქვენს ნათქვამს ვპასუხობ. თუ თქვენ ფიქრობთ, რომ ყველაზე, ვისზეც ინფორმაციის მოძიება შეიძლება უნდა დაიწეროს ვიკიპედიაში — ცდებით. კარგად გაეცანით ვიკიპედიის პოლიტიკას. ასევე, „დამსახურებული არტისტის წოდება“ და „საამაყო ქართველობა“ არ ხდის და ვერ გახდის პირს ცნობადს. გადახედეთ [[ვპ:ბიო]]ს და გაეცანით ცნობადობის კრიტერიუმებს. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:54, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::სახელი შემახსენე პატივცემულო როგორ მოგმართო მეჰმან თუ მეჰმენ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:01, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::[[განხილვა:ნიკოლოზ ჟამუტაშვილი]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:05, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::გადახედავენ ასევე სხვა ადმინისტრატორებიც [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:06, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::მოდით სიჯიუტეს და რედაქტირების ომს თავი დაანებეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში იძულებული ვიქნები დაგბლოკოთ. ადმინისტრატორები იმის გარეშეც, თავიანთი ხელსაწყოთითაც ხედავენ წაშლილი სტატიის შინაარს. ჩემი სახელი კი ჩემ პირად გვერდზე წერია და იქ ნახეთ. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:08, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::მოდით ქართველი თეატრალური მოღვაწის, სამხატვრო ხელმძღვანელის, ღვაწლმოსილი მსახიობის, საქართველოს კულტურის დამსახურებული მუშაკის, შრომითი მამაცობისთვის დაჯილდოვებულის, ქ.ყვარლის თეატრის დირექტორისა და თბილისის კოტე მარჯანიშვილის თეატრის საპატიო მოწვეული არტისტისა და ცნობადი სახის ჯიუტად უარყოფასა და ადმინისტრატორული უფლებების არასწორედ გამოყენებას თავი თქვენ დაანებეთ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:16, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::კარგი, აწი არ ვიზამ :) — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:18, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::ასე არ ჯობია? დავწერ ეხლა სტატიას და გამოაქვეყნეთ მადლობა! [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:20, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::::აი ეგ კი არ გამოვა :) [[ვპ:ბიო]] არ შეცვლილა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::::წარმატებები :) [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:36, 28 იანვარი 2026 (UTC) == Order == Hello. You has to provide reason before you cancel someones edit. [[მომხმარებელი:Eurohunter|Eurohunter]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Eurohunter|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Eurohunter|წვლილი]]) 18:20, 30 იანვარი 2026 (UTC) :Hi. I shouldn't for obvious things. Please check the Georgian Wikipedia rules before editing here. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 19:16, 30 იანვარი 2026 (UTC) ==სკოლის სტატიაზე== დღეს ამ ადამიანმა წაშალა სტატია სსიპ ქ. თბილისის 89-ე საჯარო სკოლის შესახებ. სკოლა ოფიციალურად არსებობს და სტატია ოფიციალურად შეესაბამებოდა ვიკიპედიის მოტხოვნებს.{{ხელმოუწერელი|გიორგი კაცია}} :დაიცავით [[ვიკიპედია:თავაზიანობა|თავაზიანობა]], წინააღმდეგ შემთხვევაში დაიბლოკებით. სტატია კი წესების დაცვით წაიშალა. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:57, 11 თებერვალი 2026 (UTC) == Thank you for being a medical translator! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Translators Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?camp=all&user_group=all&year=2025&month=All joined us as a medical translator]. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider formally joining the organization for 2026]]''', there are no associated costs. |} Look forwards to collaborating further in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:53, 14 თებერვალი 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:მომხმარებელი:Mehman]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Translators_2025&oldid=30070105 --> == ინფორმაცია გიორგი ქლაინის სტატიის შესახებ == გამარჯობა, გუშინ რომ წაიშალა სტატია '''გიორგი ქლაინი'''. გთხოვთ მომწეროთ წაშლის კონკრეტული მიზეზი და მირჩიოთ, როგორ შეიძლება მისი გაუმჯობესება, რომ აკმაყოფილებდეს ვიკიპედიის წესებს. მადლობა წინასწარ. {{ხელმოუწერელი|Tbilisi International Student Theater Festival}} :მოგესალმებით. სტატია არ აკმაყოფილებდა [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა]] და როგორც ასე ეს ორ-სამ დღეში მოგვარებადი საკითხი არ არის. მარტივად: პირმა უნდა მოიპოვოს ისეთი ჯილდო, რომ გახდეს ცნობაფი და ამავე დროს პიროვნების ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად უნდა არსებობს არაერთი ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყარო. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 13:49, 2 მარტი 2026 (UTC) == ლევან ქოქიაშვილის სტატის გადატანა სამუშა სივრცეში == მეჰმან მოგესალმეით, დამწყეი ვარ ამ საკითხეში და გთხოვთ მომწეროტ რატომ გადაიტანეთ სავარჯიშო სივრცეში რა მაქვს არასწორად? პატივისცემით, ლევან ქოქიაშვილი--[[მომხმარებელი:ლევან ქოქიაშვილი|ლევან ქოქიაშვილი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ლევან ქოქიაშვილი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ლევან ქოქიაშვილი|წვლილი]]) 09:24, 29 მარტი 2026 (UTC) :სალამი ლევან. სტატია არასწორ სახელთა სივრცეში იყო შექმნილი, კერძოდ სტატიის სახელწოდების წინ წარწერა ''ინკუბატორი'' იყო მითითებული. ამის გარდა, ამჟამად სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმს]] პირის შესახებ და საჭიროა შესაბამისი ენციკლოპედიურობის დადასტურება. ამიტომ ჯობია დარჩეს თქვენს სავარჯიშო გვერდზე. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 20:53, 29 მარტი 2026 (UTC) == ზაქარია ლაშქარაშვილი == ორჯერ წაიშალა სტატია ზაქარია ლაშქარაშვილზე. წყაროდ მითითებული იყო, ევროპაში ყველაზე დიდი დისიდენტთა ონლაინ ენციკლოპედია. ფრანგულად, რუსულად, გერმანულად შევქმენი ამ კაცზე სტატიები, კაციშვილს არ წაუშლია. ფრანგულზე და გერმანულზე პირიქით, თვითონ ატვირთეს ფოტო. რით ვერ დაიმსახურა ქართული ვიკიპედიის სტანდარტის დაკმაყოფილება? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:07, 2 აპრილი 2026 (UTC) :არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობის კრიტერიუმი]] და გაეცანით მას. სტატია წაშლილია წესების დაცვით, ხოლო სხვა ვიკიპედიების მაგალითად მოყვანა აქ საქმეს არ შველის. სხვადასხვა ვიკიპედიას თავისი წესები აქვს. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:37, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::ადამიანზე, გერმანულ ონლაინ ენციკლოპედიაში მთელი გვერდია დაწერილი. ენციკლოპედიური მნიშვნელობის დადასტურება მეტი რაღა უნდა იყოს? ცნობადობაში, იმედია საყოველთაო ცნობადობას არ გულისხმობთ. სხვა ვიკიპედიებს რაც შეეხება, სებუანური ვიკიპედია არ მომიყვანია მაგალითად. თითოეული ჩამოთვლილი, ტოპ-5 ვიკიპედიაში შედის. მათი მხრიდან, მათთვის სრულიად უცნობი, ქართველი ადამიანის ბიოგრაფია დასაშვებად ჩაითვალა (ენციკლოპედიური მნიშვნელობით და წყაროთა რესპექტაბელურობით) და თქვენთვის ეს მოცემულობა ნული არგუმენტია? თარგი მაინც გაუკეთეთ, რომ სტატია დასახვეწია, რომ არ წაიშალოს. პირდაპირ წაშლა რა სპორტია? [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:56, 2 აპრილი 2026 (UTC) == ღირსების სასამართლო == გამარჯობა, ღირსების სასამართლოზე 2022 წელს შექმნილი 5 ხაზიანი სტატია იყო. ამ ხნის მანძილზე არანაირი რედაქტირება არ ჰქონდა გაკეთებული. ჩემი აზრით, არააკადემიური ენითაც იყო დაწერილი. მის ნაცვლად, შევქმენი გაცილებით ვრცელი სტატია და წყაროც დავამატე (რაც ამ თემაზე რთული მოსაძებნია). მიუხედავად ამისა, ჩემი ვერსია წაიშალა ადმინისტრატორის მიერ. რა სტანდარტი დაირღვა ჩემგან? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:53, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია ვიკიპედიის გამოცდილი რედაქტორის მიერ დაწერილია და შესაბამისად არგუმენტი „არააკადემიური ენით“ დაწერილზე აბსურდია. თქვენი დაწერილი ნაწილი კი ნამდვილად არაენციკლოპედიური ენით იყო დაწერილი და მხოლოდ ორი წყაროთი. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:42, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::კარგით, მაშინ გამოცდილ რედაქტორს შეატყობინეთ, რომ "ღირსების სასამართლოს" მთავარი კითხვა ის კი არ იყო, - ვინაა სუკის აგენტი? არამედ, დააბრალა თუ არა გამსახურდიამ ლაშქარაშვილს სუკის აგენტობა? ::2) ფრაზა - <u>ეროვნული მოძრაობის ლიდერებმა ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებას ე. წ. „ღირსების სასამართლო“ მოუწყვეს</u> - არაკორექტულია. ჭავჭავაძის საზოგადოებაც ეროვნულ მოძრაობას წარმოადგენდა. ::3) <u>შეკრება ვიდეოკამერით გადაიღეს</u> -არასწორია! გადაიღეს ვიდეოკამერ-<u>ებ</u>-ით და ჩხუბი იმაზე მოხდა ვისი ფირი ჩაუვარდა ტელევიზიას. ::4) <u>თუმცა უმრავლესობა არ ელოდა, რომ ჩანაწერი საბჭოთა უშიშროების ხელში აღმოჩნდებოდა</u> ??? საიდან ამტკიცებთ, რომ უშიშროების ხელში მოხვდა? იქნება ტელევიზიაში მოხვდა პირდაპირ და ჯუმბერ პატიაშვილმა, უშიშროების ჩარევის გარეშე დაავალა დამონტაჟება და გაშვება? :)) ან საიდან იცით უმრავლესობა ელოდა, თუ უმცირესობა? და ა.შ. :) სუბიექტური შეფასებებისა და დაშვებების კასკადია უბრალოდ. ::5) ღირსების სასამართლო, არაფორმალურად ორგანიზებული შეხვედრის პირობითი დასახელებაა, ამიტომ საჭიროა სტატიაშივე განიმარტოს რაზეა საუბარი, მაგიტომ დავწერე - <u>'''ღირსების სასამართლო''' — 1989 წელს, [[საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა|ეროვნული მოძრაობის]] ფრაქციებს შორის მომხდარი დაპირისპირების ეპიზოდის, პირობითი დასახელება.</u> ::თქვენ ვერსიაში, პირდაპირ წერია - ღირსების სასამართლო. არაფორმალური დასახელებას "წარმოებაში უშვებთ" ::6) ჩემი თუ ორი წყაროთი იყო, ახლანდელი ვერსია ერთი წყაროთია და ისაც ვიდეო. ::გამიხარდება თუ ჩემს არგუმენტებს, რაიმე უფრო წონად პოზიციონირებას დაუპირისპირებთ და "გამოცდილებას" არგუმენტად არ მოიყვანთ. --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:15, 2 აპრილი 2026 (UTC) :::მოდით ავტორს ესაუბრეთ ამაზე და ბარემ @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]], რომ ჩაერთო ამ მსჯელობაში. თუმცა, ერთს კი ვიტყვი, რომ ვიკიპედია რაღაცა კვლევის ან მოვლენებში სიმართლის ძიების ადგილი არ არის და ამხელა ტექსტს სულ ტყვილად მიწერთ. სტატია უნდა ეყრდნობოდეს სანდო, ავტორიტეტულ და გადამოწმებად წყაროებზე და არა იმაზე, ვინ იყო მართალი და ვინ არა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:39, 3 აპრილი 2026 (UTC) ::::უკაცრავად, თქვენ დააფიქსირეთ პოზიცია, რომ ჩემ ვერსიას, ძველი ვერსია სჯობდა. ზოგადი საუბარი, რომ არ გამოსულიყო, კონკრეტული მაგალითები მოვიყვანე, რა პრობლემებს ვხედავ ძველ ვერსიაში. ::::არავითარი კვლევა და ტყუილ-მართლის გარჩევა არ დამიწყია სტატიაში. უბრალოდ, ფაქტები აღვწერე, მაქსიმალურად ობიექტური პოზიციიდან. ::::მინდოდა, თანდათან კიდევ უფრო დამეხვეწა სტატია, მაგრამ აღარ მომეცა შესაძლებლობა. ::::წყაროებზე გეთანხმებით, ამ მაგნიტუდის საკითხზე უფრო მეტია საჭირო, თუმცა ეგ მკვლევართა და ჟურნალისტთა პრობლემაა, რომ ავტორიტეტული წყაროები არ არსებობს. რაც ვნახე დავამატე. რაღაც სხვასაც ვნახავდი ალბათ კიდე. [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:31, 3 აპრილი 2026 (UTC) == მარდალეიშვილის სამედიცინო ცენტრი == გამარჯობა გუშინ წაშალეტ სტატია, დეტალურად რო ამიხსნათ რატო წაიშალა. ბიზნეი 30 წელია უკვე არსებობს, აქვთ ფილიალებიც, სამწუხაროდ არ არის ის წყაროები რაც მოითხოვეთ მაგრამ ფაქტი ხომ რეალურია --[[მომხმარებელი:Chelikauri|Chelikauri]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Chelikauri|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Chelikauri|წვლილი]]) 08:33, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. ფაქტის რეალურობა არ ცვლის ვიკიპედიის მოთხოვნას სანდო და გადამოწმებად წყაროებზე, რაც სტატიის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას დაადასტურებდა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:39, 2 აპრილი 2026 (UTC) == იმედი L გვერდის აღდგენა == გამარჯობა, კომპანიის შესახებ სტატია სრულად გადავამუშავე ჩემს სავარჯიშოში: [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025/სავარჯიშო]]. სტატია აღარ არის სარეკლამო ხასიათის და ეყრდნობა დამოუკიდებელ წყაროებს. გთხოვთ დამეხმაროთ მის გადატანაში მთავარ სივრცეში, რადგან სათაური „Protected“ რეჟიმშია. მადლობა წინასწარ [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025|Digitaleditor2025]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Digitaleditor2025|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Digitaleditor2025|წვლილი]]) 07:28, 17 აპრილი 2026 (UTC) == ლევან ტიელიძე == Mehman იქნებ დააბრუნოთ გვერდი რომელიც ორი დღის წინ წაშალეთ? იმ პრინციპით რითიც თქვენ ხემძღვანელობთ ქართული ვიკიპედიის მნიშვენლოვანი ნაწილი შეიძლება წაშლას დაუქვემდებაროთ.{{ხელმოუწერელი|Levani.tielidze}} :პირველ რიგში, გამარჯობა. მე და არც რომელიმე სხვა ვიკიპედიელი აქ პრინციპებით არა, ვიკიპედიის წესებით ვხელმძღვანელობთ და თუ წესი მოითხოვს სტატიის წაშლას, იგი წაიშლება. თქვენს კონკრეტულ შემთხვევაში იყო მითითებული წაშლის მიზეზი და შესაბამისი წესი. გაეცანით მას. ვერ ვხედავ მიზეზს, თუ რატომ უნდა აღვადგინო სტატია. წარმატებები, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 07:41, 27 აპრილი 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 აპრილი 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == სტატიის აღდგენა: მირიან ხუხუნაიშვილი == გამარჯობა მემან, მოგმართავთ მირიან ხუხუნაიშვილის შესახებ სტატიის ავტორი. სტატია წაიშალა კრიტერიუმების შეუსაბამობის გამო, თუმცა მსურს მოგაწოდოთ არგუმენტები პიროვნების მნიშვნელოვნების შესახებ: # მირიან ხუხუნაიშვილი არის '''ვროცლავის ოპერის მუსიკალური ხელმძღვანელი''' (2025/2026 წლების სეზონიდან); # ფლობს '''ხელოვნების დოქტორის ხარისხს''' სიმფონიურ დირიჟორობაში (კრაკოვის მუსიკალური აკადემია); # არის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის თანადამფუძნებელი და სამხატვრო ხელმძღვანელი; # მის შესახებ სტატია უკვე არსებობს '''პოლონურ ვიკიპედიაში''': [https://pl.wikipedia.org/wiki/Mirian_Khukhunaishvili<nowiki> pl:Mirian Khukhunaishvili].</nowiki> ასევე, მასზე ინფორმაცია დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ არქივში. გთხოვთ, აღმიდგინოთ სტატია ჩემს „სავარჯიშოში“ (Draft), რათა ვიკი-სტანდარტების შესაბამისად დავხვეწო წყაროების მითითება და სტატია გამართული სახით დავაბრუნო მთავარ სივრცეში. პატივისცემით [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 12:44, 3 მაისი 2026 (UTC) :არგუმენტაციის გასამყარებლად, აქვე ვურთავ სანდო მეორეულ წყაროებს და საერთაშორისო რეცენზიებს: :'''ქართულენოვანი წყაროები:''' :* რადიო თავისუფლება: https://www.radiotavisupleba.ge/a/32267635.html :* ბილბორდის სტატია ვროცლავის ოპერაში დანიშვნის შესახებ: https://billboard.com.ge/2025/01/29/mirian-xuxunaisvili-vroclavis-operis-musikalur-xelmzrvanelad-dainisna/ :* საზოგადოებრივი მაუწყებლის (1TV) გადაცემა: https://1tv.ge/video/amshabatkviras-mirian-khukhunaishvili-profesia-diridjori/ :* ეროვნული ბიბლიოთეკის ბაზა: http://www.nplg.gov.ge/emigrants/ka/00001312/ :* Georgia Today: https://georgiatoday.ge/mirian-khukhunaishvili-and-wroclaw-opera-a-georgian-conductor-at-the-helm-of-a-european-opera-house/ :'''საერთაშორისო პრესა და რეცენზიები:''' :* Ruch Muzyczny (პოლონეთი): https://ruchmuzyczny.pl/article/5346 :* Heimildin (ისლანდია): https://heimildin.is/grein/17773/fumlaus-stjorn-mirian-khukhunaishvili/ :* Classical Music (საბერძნეთი): https://classicalmusic.gr/apolamvano-to-vienneziko-repertorio-synentefxi-me-ton-archimousiko-mirian-khukhunaishvili/ :* Papageno (უნგრეთი)https://papageno.hu/english/eyes-and-ears-on-budapest/2026/02/south-caucasus-enthralling-sound-spectrum-with-smartphones/ :ვფიქრობ, ეს წყაროები სრულად ფარავს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. გთხოვთ დამეხმაროთ სტატიის აღდგენაში. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 13:14, 3 მაისი 2026 (UTC) ::მოგესალმებით. არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის პოლიტიკა ცნობადობის შესახებ]], რასაც პიროვნება არ პასუხობს. შესაბამისად, მასზე სტატია ვერ დარჩება ვიკიპედიაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 3 მაისი 2026 (UTC) :::მემან, ვერ ვხვდები თქვენი სიჯიუტის მიზეზს, როდესაც სახეზეა საერთაშორისო აღიარების ასეთი მასშტაბი. გთხოვთ, მიპასუხოთ, რომელ წყაროს მიიჩნევთ არასაკმარისად ავტორიტეტულად, როდესაც: :::* მხოლოდ აპრილის თვეში მის შემოქმედებას '''10 კრიტიკული რეცენზია''' მიეძღვნა წამყვან პრესაში: 7 პოლონეთში, თითო გერმანიაში, იტალიასა და აშშ-ის წამყვან საოპერო გამოცემაში. :::* მასზე ვრცელი გადაცემები აქვს მომზადებული '''საზოგადოებრივ მაუწყებელს''', '''რადიო თავისუფლებას''', არსებობს ნიუსები '''Billboard'''-სა და არაერთი კრიტიკა '''Georgian Today'''-ში. :::* საქართველოში ყველა წამყვან კლასიკურ ფესტივალში აქვს მონაწილეობა მიღებული და ყველა სიმფონიურ კოლექტივთან თანამშრომლობს სისტემატურად. :::* გუგლში ძიებისას ქართულ ენაზე 20-გვერდიანი სიაა, ინგლისურად კი 7. :::* მისი აუდიტორია სოციალურ ქსელებში 6 000-ს აჭარბებს. ხოლო youtube-ზე 10 000-მდე გამომწერი ჰყავს. :::* საჯაროდ არ მოიპოვება ამაზე ინფორმაცია, თუმცა ბატონი ხუხუნაიშვილი გახლავთ, ერთადერთი ქართველი დირიჟორი, რომელსაც აქვს დოქტორის ხარისხი. :::* სტატია უკვე არსებობს პოლონურ ვიკიპედიაში, სადაც ცნობადობის ფილტრი ბევრად მკაცრია. :::ეს ყველაფერი პირდაპირ პასუხობს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. თუ თქვენ მაინც უარს ამბობთ სტატიის აღდგენაზე, იძულებული ვიქნები საკითხი '''ადმინისტრატორების ფორუმზე''' გადავიტანო სხვა რედაქტორების ჩასართავად, რადგან ადგილი აქვს წესების სუბიექტურ ინტერპრეტაციას. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 16:59, 3 მაისი 2026 (UTC) ::::მოდით პირველ რიგში კორექტული იყავით და [[ვიკიპედია:პერსონალური შეტევების დაუშვებლობა|დაიცავით ვიკიპედიის წესი]]. ის რომ მასზე „მრავალი“ წყაროა და სადღაც მონაწილეობა აქვს მიღებული, არ ხდის მას [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადს]]. პოლონურ ვიკიპედიაში თქვენ მიერ შექმნილი სტატია, რომ ჯერ არ დამოწმებულა კარგად ვიცი და ასევე პოლონური ვიკიპედია არ არის ჩვენი კრიტერიუმი აქ. შეგიძლიათ ინგლისურშიც შექმნათ და არც ეგ იქნება ჩვენთვის რაიმის ინდიკატორი. საკითხი შეგიძლიათ გაიტანოთ სადაც გნებავთ. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:05, 3 მაისი 2026 (UTC) :::::ბოდიშს გიხდით, თუ სადმე ზედმეტი მომივიდა. :::::მოდით ვკონცენტრირდეთ კონკრეტულად საქმეზე. თქვენ მითითებულ, ვიკიპედიის წესებში ვკითხულობთ: :::::# მწერალი, მთარგმნელი, '''მუსიკოსი''', მსახიობი, რეჟისორი, მხატვარი, ფოტოგრაფი, სკულტპრი და მისთ., რომელთა '''ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად''' არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]] და: :::::## გააჩნია დარგის საერთაშორისო ან ეროვნული უმაღლესი ჯილდო, '''პრემია, სტიპენდია''' ან მისთ. (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბა]]); :::::## გააჩნის დარგის წამყვანი აქტორების აღიარება (პუბლიკაცია ყველაზე პრესტიჟულ გამომცმელობაში, ნახატები საერთაშორისო დონის მუზეუმში, '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში''' ან მისთ.) და მისი ან მისი '''საქმიანობის შესახებ არსებობს პუბლიკაციები (რეცენზიები/მიმოხილვები)''' დარგის ავტორიტეტულ გამოცემებში; :::::## მრავალჯერადი მონაწილეობა საერთაშორისო ან ეროვნული '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' ან მისთ. ჟიურიში (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბას]] ჟიური); ახლა კი ყველა ამ ჩამოთვლითაგანის შესაბამისი პასუხი: :::::# '''"მუსიკოსი"''' - აკადემიური განათლების მქონე მუსიკოსი, რომელსაც გააჩნია, ევროპული უმაღლესი სასწავლებლის დოქტორის ხარისხი - ამის წყარო მქონდა მითითებული, პოლონეთის სახელმწიფო სისტემის ბმული, სადაც დასტურდება მირიან ხუხუნაიშვილის ხელოვნების დოქტორის ხარისხი . :::::# '''"..ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]]..."''' - ამის დასტურად ზემოთ მიგითითეთ ბმულები: საზოგადოებრივი მაუწყებლის 12 წუთიანი ფილმი, "რადიო თავისუფლების 37 წუთიანი პოდკასტი", და სხვა უამრავი წამყვანი ევროპული გამომცემლის რეცენზიები. :::::# '''ეროვნული დონის მუზეუმების დირექტორები -''' არ ვიცი, რამდენად გათვითცნობიერებული ბრძანდებით კლასიკურ მუსიკაში, მაგრამ პოლონეთში, მნიშვნელობით მე-2 საოპერო თეატრის დირექტორად დანიშვნა ამ კრიტერიუმშიც შიძლება გათანაბრდეს'''.''' ბ-ნი ხუხუნაიშვილი, მეორე ქართველი დირიჟორია, ისტორიაში (ჯანსუღ კახიძის შემდეგ), რომელიც ევროპული საოპერო თეატრის დირექტორის პრესტიჟულ პოზიციაზე დაინიშნა, თეატრის, რომლის პირველი დირექტორიც უდიდესი კომპოზიტორი Carl Maria von Weber იყო და სადაც მოგვიანებით მუშაობნენ Richard Strauss და Bruno Walter. ბ-ნი ხუხუნაიშვილი თანადამაარსებელი და მუსიკალური ხელმძღვანელია "გია ყანჩელის სახელობის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის". რომელიც, ერთ-ერთი გამორჩეული კოლექტივია ქართულ აკადემიურ სცენაზე. :::::# '''რეცენზიები/მიმოხილვები''' - უარავი მეორეული წყარო მოგიყვანეთ მისი ოპერაში საქმიანობის რეცენზიებისა და მიმოხილვებისა, რომლებშიც აღწერილია მისი მაღალი პროფესიონალიზმი. :::::# '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში -''' ეს წყაროებიც მოგიყვანეთ, '''Wratislavia Cantans''' (ერთ-ერთი ყველაზე ძველი და დიდი ფესტივალი პოლონეთში), '''Vilnius Festival''' - ლიეტუვის ყველაზე დიდი და მნიშვნელოვანი კალსიკური ფესტივალი, '''მუსიკის საერთაშორისო ფესტივალი თელავში''' (სამხ. ხელმძღვანელი -ელისო ვირსალაძე), "'''შემოდგომის თბილისი'''", "'''თორაძის საერთაშორისო ფესტივალი'''", '''Young Euro Classic''' - ყველაზე დიდი ფესტივალი ახალგაზრდული ორკესტრების. :::::# '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' - ამის წყაროც მოგიყვანეთ - 2022 წელს, პირველმა მიიღო, ლეგენდარული პიანისტისა და დირიჟორის დაარსებული '''პრემია "რინგმან-იაროში"''' რომელიც ახალგაზრდა მუსიკოსების მხარდასაჭერად დაარსდა, რომლის ჟიურის წევრებიც იყვნენ - Lang lang, Daniel Hope, Elzbieta Penderecka და სხვანი. ასევე გაიმარჯვა და მიიღო '''პაავო იარვის სტიპენდია''', რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე პრესტიჟულია ახალგაზრდა დირიჟორებისთვის. :::::გთხოვთ, მიმითოთ, რომელი პუნქტი არ აკმაყოფილებს თქვენი აზრით ვიკიპედიის სტანდარტებს. :::::პატიცისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 07:58, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::Google-ს ზოგიერთ ქვეყანაში უკვე '''Knowledge Panel'''-ი (ცოდნის პანელი) აქვს მასზე. ამ სქრინ ვიდეოში ნახავთ ამის დასტურს https://streamable.com/vh45a5 ::::::პატივისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:17, 4 მაისი 2026 (UTC) :::::::თქვენთვის შეიძლება ზემოთ მოყვანილი საკმარისი იყოს მის შესახებ ვიკიპედიაში სტატიის არსებობაზე, თუმცა, ვიკიპედიისთვის არ არის საკმარისი. წარმატებები, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 11:26, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::::კეთილი. გმადლობთ [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:28, 4 მაისი 2026 (UTC) == Unblock request for User:Arena == Hello Mehman. I apologize for writing in English. I am an agent at [[ვიკიპედია:VRT]]. A user you blocked at [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]], has written to VRT to retract his threat of legal action (ticket 2026051210014379). He says it was written in frustration and agrees it was not appropriate. Would you consider restoring talk page access so he can appeal the block? Thank you. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) Google Translate-ის გამოყენებით ქართულად: გამარჯობა მეჰმან. ბოდიშს ვიხდი ინგლისურად რომ დავწერე. მე ვარ აგენტი [[ვიკიპედია:VRT]]-ში. მომხმარებელმა, რომელიც თქვენ დაბლოკეთ [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]]-ზე, მისწერა VRT-ს, რათა გააუქმოს სამართლებრივი ქმედების მუქარა (ბილეთი 2026051210014379). ამბობს, რომ იმედგაცრუებით დაიწერა და თანხმდება, რომ ეს არ იყო მიზანშეწონილი. განიხილავთ თუ არა განხილვის გვერდზე წვდომის აღდგენას, რათა მან შეძლოს დაბლოკვის გასაჩივრება? გმადლობთ. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) :Hello. Thanks for reporting this. I'll check the ticket and reconsider the block. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:12, 14 მაისი 2026 (UTC) == მართვის მოწმობის გვერდი == გამარჯობა, რატომ გაუქმდა და დაუბრუნდა მართვის მოწმობის გვერდი უძველეს ვერსიას? რელევანტური საერთოდ არ არის ის რაც ამჟამინდელ გვერდზე წერია. მადლობა. mj90946s8t9szwr8j8ztsme13pe4zo2 5405351 5405343 2026-06-01T18:57:09Z Mehman 75871 /* მართვის მოწმობის გვერდი */ 5405351 wikitext text/x-wiki {{მომწერეთ}} {{აქ გიპასუხებთ}} {{არქივის დაფა|სურათი=[[სურათი:Archive information icon.png]]|დაფის-სიგანე=22em| *[[მომხმარებელი განხილვა:Mehman/არქივი 1|07.01.2016 - 27.01.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 2|27.01.2016 - 31.12.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 3|01.01.2017 - 31.12.2017]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 4|01.01.2018 - 31.12.2018]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 5|01.01.2019 - 31.12.2019]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 6|01.01.2020 - 31.12.2020]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 7|01.01.2021 - 31.12.2021]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 8|01.01.2022 - 31.12.2022]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 9|01.01.2023 - 31.12.2023]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 10|01.01.2024 - 31.12.2024]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 11|01.01.2025 - 31.12.2025]] }} == ახალი ბიოგრაფიული სტატიის შექმნა სანდო წყაროების საფუძველზე == გამარჯობა. დღეს წაიშალა სტატია „ანზორ თოთაძე“ სწრაფი წაშლის წესით. ვფიქრობ, რომ სტატია აკმაყოფილებს ენციკლოპედიურობის კრიტერიუმებს. პირი არის ცნობილი ქართველი მეცნიერი და ავტორი. სტატიაში გამოყენებული იყო სანდო წყაროები: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG) • WorldCat • აკადემიური გამოცემები ISBN-ებით გთხოვთ, მოხდეს სტატიის აღდგენა ან მომეცეს შესაძლებლობა გადავამუშავო შინაარსი. მადლობა. [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 17:01, 3 იანვარი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია არ აკმაყოფილებს [[ვპ:ბიო]]-ს და შესაბამისად ვერ აღვადგენთ. გაეცანით ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმებს. მადლობა, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 17:03, 3 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, ::მადლობა კომენტარისთვის. ::სტატიაზე ვმუშაობ და დავამატებ დამატებით აკადემიურ წყაროებს. ::გთხოვთ მითხრათ, კონკრეტულად რომელ ნაწილებს სჭირდება გადამუშავება. ::პატივისცემით, ::თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 18:33, 4 იანვარი 2026 (UTC) :::[[ვპ:ბიო]]-ს მიხედვით კონკრეტულად უნდა დაამტკიცოთ, თუ რატომაა პირი ენციკლოპედიური. მარტო პროფესორობა და აკადემიკოსობა არ კმარა. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:37, 4 იანვარი 2026 (UTC) ::::მადლობა განმარტებისთვის. ამ ეტაპზე ვაგროვებ დამატებით დამოუკიდებელ სანდო წყაროებს (პრესა/აკადემიური გამოცემები), რომლებიც ადასტურებს სუბიექტის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას. მათი დამატების შემდეგ განვაახლებ სტატიას. ::::პატივისცემით, თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 19:11, 4 იანვარი 2026 (UTC) სტატია ეხება ცნობილ ქართველ დემოგრაფს — ანზორ თოთაძეს, ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორს. მისი მნიშვნელოვნობა დასტურდება მრავალ დამოუკიდებელ და სანდო წყაროში: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG): http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00009879/ • Georgian Encyclopedia: https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/17455 • Google Books (მრავალი მონოგრაფია): https://www.google.ge/search?tbm=bks&q=inauthor:"ანზორ თოთაძე" • საერთაშორისო და ქართული მედია: Interpressnews, Sputnik Georgia, Ekho Kavkaza, NewsHub, Kvira.ge და სხვა. ავტორია ფუნდამენტური მონოგრაფიებისა: „საქართველოს მოსახლეობა“, „აფხაზეთის მოსახლეობა: ისტორია და თანამედროვეობა“, „ოსები საქართველოში: მითი და რეალობა“. მისი ნაშრომები დაცულია საქართველოსა და უცხოეთის ბიბლიოთეკებში და იგი რეგულარულად ციტირდება როგორც დემოგრაფიის ექსპერტი. ვფიქრობ, სტატია სრულად აკმაყოფილებს ვიკიპედიის მნიშვნელოვნობის კრიტერიუმებს. {{ხელმოუწერელი|თეოანზორი}} :თქვენ რომ ფიქრობთ, ეგ არაფერს არ ცვლის. წაიკითხეთ ზემოთ რაც მოგწერეთ. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:44, 4 იანვარი 2026 (UTC) == ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატიის წაშლაზე == [[მომხმარებელი:Giorgi.1772|Giorgi.1772]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Giorgi.1772|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Giorgi.1772|წვლილი]]) 03:38, 25 იანვარი 2026 (UTC) :და რა? — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 10:48, 25 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, რამდენიმე დღის წინ მოგწერეთ ამ სტატიის წაშლის თაობაზე, რატომღაც წერილის სახელი გამოქვეყნდა მხოლოდ და არა ტექსტი. ვფიქრობ, ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატია აუცილებლად უნდა არსებობდეს ქართულ ვიკიპედიაში, რადგან ოპტიკის და ოპტომეტრიის ძალიან საჭირო და ფუნდამენტური საკითხია. როგორც "ვიკიპედიამ" შემომთავაზა, სტატიის ნაწილ-ნაწილ დაწერას და ვაპირებდი, მაგრამ, შესავალი ნაწილის დაწერა რომ დავასრულე და უნდა გამეგრძელებინა, უკვე წაშლილი დამხვდა. მიზეზი, თუ სწორედ მახსოვს, მანქანური ან არასწორი თარგმანი იყო მითითებული. რადგან ქართულ ენაზე ძალიან მწირი ინფორმაციაა ბევრ და მათ შორის ამ სფეროშიც, რუსულიდან და ინგლისურიდან თარგმნა ყველაზე რეალური ვარიანტია. გადავთარგმნე, მაგრამ მანქანური თარგმანი ნამდვილად არ გამომიყენებია, წინააღმდეგ შემთხვევაში ამ ერთ აბზაცშიც კი მინიმუმ სამი დამახასიათებელი შეცდომა იქნებოდა: "ზერნიკეს პოლინომი" "ცერნიკეს მრავალწევრის" ნაცვლად, "ერთეულის დისკი" "ერთეულოვანი წრის" ნაცვლად, "ორთოგონალური" "მართობულის" ნაცვლად. ძალიან ბევრი რამ არის შესაჯერებელი ქართული ფიზიკა-მათემატიკური ტერმინების ზუსტად გამოყენების მხრივ, ასე, რომ ალბათ შემდეგი ნაწილ(ებ)ის საბოლოოდ შესაჯერებლად და წყაროთა მისათითებლად ალბათ გარკვეული დრო დამჭირდება, და თუ აღადგენთ ამ სტატიას, ალბათ უფრო გამიადვილდებოდა საიტზევე რედაქტირება და ნაწილ-ნაწილ შევსება, ვიდრე თავიდან დაწყება, ან უკვე ბოლოს დასრულებულის გამოქვეყნება. თან ამ თემით დაინტერესებული პირებისთვისაც უკეთესი იქნება ბოლომდე დასრულებისთვის დალოდება რომ არ მოუწევთ. [[სპეციალური:წვლილი/&#126;2026-85346-3|&#126;2026-85346-3]] ([[მომხმარებლის განხილვა:&#126;2026-85346-3|talk]]) 02:43, 8 თებერვალი 2026 (UTC) :::გამარჯობა. ამ შემთხვევაში გირჩევთ ჯერ სავარჯიშო გვერდი შექმნათ და იქ დაიწყოთ სტატიის თარგმნა და მერე გადაიტანოთ სახელთა ძირითად სივრცეში. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:16, 8 თებერვალი 2026 (UTC) == სტატიის შემოწმება == სალამი, ახლიდან დავწერე სტატია სადაც უფრო მეტად არის ენციკლოპედიური სტილი დაცული, გთხოვთ გადახედოთ და თუ რაიმე შენიშვნა გექნებათ, კვლავ შევასწორებ. მადლობა {{ხელმოუწერელი|Dzedzvia}} :მოგესალმებით. თქვენს სტატიას მარტო სტილი პრობლემა არ აქვს, არამედ, თქვენი სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობას]]. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 28 იანვარი 2026 (UTC) :მადლობა პასუხისთვის, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტებისა და წიგნში დაწერილი სტატიების გარდა, კიდევ მოვიძიებ ინფორმაციას და ახლიდან დავწერ, აქამდე მქონდა ინფორმაცია რომ ზემოთ ხსენებული საკმარისი იყო [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 14:30, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::კიდევ ერთხელ, გაეცანით ზემოთ მითითებულ პოლიტიკას. პრობლემა არა წყაროებშია, არამედ პირის ცნობადობაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:09, 28 იანვარი 2026 (UTC) :@[[მომხმარებელი:David1010|David1010]] @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]] @[[მომხმარებელი:Otogi|Otogi]] @[[მომხმარებელი:MIKHEIL|MIKHEIL]] @[[მომხმარებელი:გიო ოქრო|გიო ოქრო]] @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] პიროვნება რომელზეც იყო ჩემი სტატია მასზე მოვიძიე სტატიები, თეატრის აფიშები, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტები, და პატივცემული მესაუბრება მის არაცნობადობაზე, იქნებ თქვენ მაინც გამცეთ პასუხი ცნობადობის განმარტებაზე, ვინაიდან თუ ადამიანზე მოიპოვება ამდენი ცნობა რატომ არ აღიქვამს პატივცემული @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] ცნობად ადამიანად? რატომ მიშლი სტატიას მოვიძიებ კიდევ ინფორმაციას და დავამატებ, ამჯერად რა ინფორმაციაც მაქვს მოძიებული პირს ხდის ცნობადს, ცნობადი რომ არ იყოს შესაბამისად არც იქნებოდა მასზე რაიმე სახის ინფორმაცია [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::1) http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00025084/ ::2) https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/7800 ::3) https://catalog.nplg.gov.ge/record=b2874640~S10*geo ::4) https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/497077/1/Yvareli_2023_N10-11.pdf ::5) https://archive.org/details/20250223_20250223_1916 ::ასევე ფოტო აფიშები ყვარლის კოტე მარჯანიშვილის სახელობის თეატრიდან ::[[:ფაილი:1971 წლის 19 ნოემბერი.jpg|ფოტო აფიშა 1]] ::[[:ფაილი:1972-1973 წლები.jpg|ფოტო აფიშა 2]] ::[[:ფაილი:ნიკო.jpg|ფოტო აფიშა 3]] ::[[:ფაილი:1968 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 4]] ::[[:ფაილი:1970 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 5]] ::[[:ფაილი:Shvili an sayvareli.jpg|ფოტო აფიშა 6]] ::[[:ფაილი:1970 წ.jpg|ფოტო აფიშა 7]] ::[[:ფაილი:1968 წ.jpg|ფოტო აფიშა 8]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:40, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::ინფორმაცია, თან უამრავი, ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილზეც იძიება, თუმცა, ეს მათ ცნობადს არ ხდის, ისევე, როგორც თქვენ მიერ მოძიებულ პირზე. პოლემიკის გაგრძელების ნაცვლად [[ვპ:ბიო]]ს გაეცანით. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:41, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::ასევე, ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი დიდი ხანია ვიკიპედიაში ცნობადობის კრიტერიუმად ან სანდო წყაროდ (ნაწილობრივ) არ აღიქმება. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:43, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::მეჰმან თუ მეჰმენ არვიცი რამდენად სწორედ ვწერ, ჩემს მიერ დაწერილი სტატიის წაკითხვის შემდეგ თუ თქვენ მას როგორც ცნობად პირს ადარებთ ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილს მაშინ თქვენთან საუბარს აზრი არ აქვს არც აქ ამ საიტზე არ არც ზოგადად, პიროვნება რომელიც დამსახურებული არტისტის წოდება მიიღო აქვს ჯილდო და იყო თეატრის მსახიობი რეჟისორი და ნამდვილი საამაყო ქართველი, მეტი პატივისცემა თქვენგან მეჰმან [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:48, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::და პოლემიკას რაც შეეხება ჯერ ადამიანების გარჩევა შეძელით და შემდეგ სხვა დანარჩენზე [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:49, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::პირველ რიგში, განხილვის გვერდიდან არაფერი იშლება. მეორე, ამ პირებს კი არ ვადარებ, არამდედ თქვენს ნათქვამს ვპასუხობ. თუ თქვენ ფიქრობთ, რომ ყველაზე, ვისზეც ინფორმაციის მოძიება შეიძლება უნდა დაიწეროს ვიკიპედიაში — ცდებით. კარგად გაეცანით ვიკიპედიის პოლიტიკას. ასევე, „დამსახურებული არტისტის წოდება“ და „საამაყო ქართველობა“ არ ხდის და ვერ გახდის პირს ცნობადს. გადახედეთ [[ვპ:ბიო]]ს და გაეცანით ცნობადობის კრიტერიუმებს. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:54, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::სახელი შემახსენე პატივცემულო როგორ მოგმართო მეჰმან თუ მეჰმენ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:01, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::[[განხილვა:ნიკოლოზ ჟამუტაშვილი]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:05, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::გადახედავენ ასევე სხვა ადმინისტრატორებიც [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:06, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::მოდით სიჯიუტეს და რედაქტირების ომს თავი დაანებეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში იძულებული ვიქნები დაგბლოკოთ. ადმინისტრატორები იმის გარეშეც, თავიანთი ხელსაწყოთითაც ხედავენ წაშლილი სტატიის შინაარს. ჩემი სახელი კი ჩემ პირად გვერდზე წერია და იქ ნახეთ. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:08, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::მოდით ქართველი თეატრალური მოღვაწის, სამხატვრო ხელმძღვანელის, ღვაწლმოსილი მსახიობის, საქართველოს კულტურის დამსახურებული მუშაკის, შრომითი მამაცობისთვის დაჯილდოვებულის, ქ.ყვარლის თეატრის დირექტორისა და თბილისის კოტე მარჯანიშვილის თეატრის საპატიო მოწვეული არტისტისა და ცნობადი სახის ჯიუტად უარყოფასა და ადმინისტრატორული უფლებების არასწორედ გამოყენებას თავი თქვენ დაანებეთ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:16, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::კარგი, აწი არ ვიზამ :) — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:18, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::ასე არ ჯობია? დავწერ ეხლა სტატიას და გამოაქვეყნეთ მადლობა! [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:20, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::::აი ეგ კი არ გამოვა :) [[ვპ:ბიო]] არ შეცვლილა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::::წარმატებები :) [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:36, 28 იანვარი 2026 (UTC) == Order == Hello. You has to provide reason before you cancel someones edit. [[მომხმარებელი:Eurohunter|Eurohunter]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Eurohunter|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Eurohunter|წვლილი]]) 18:20, 30 იანვარი 2026 (UTC) :Hi. I shouldn't for obvious things. Please check the Georgian Wikipedia rules before editing here. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 19:16, 30 იანვარი 2026 (UTC) ==სკოლის სტატიაზე== დღეს ამ ადამიანმა წაშალა სტატია სსიპ ქ. თბილისის 89-ე საჯარო სკოლის შესახებ. სკოლა ოფიციალურად არსებობს და სტატია ოფიციალურად შეესაბამებოდა ვიკიპედიის მოტხოვნებს.{{ხელმოუწერელი|გიორგი კაცია}} :დაიცავით [[ვიკიპედია:თავაზიანობა|თავაზიანობა]], წინააღმდეგ შემთხვევაში დაიბლოკებით. სტატია კი წესების დაცვით წაიშალა. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:57, 11 თებერვალი 2026 (UTC) == Thank you for being a medical translator! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Translators Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?camp=all&user_group=all&year=2025&month=All joined us as a medical translator]. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider formally joining the organization for 2026]]''', there are no associated costs. |} Look forwards to collaborating further in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:53, 14 თებერვალი 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:მომხმარებელი:Mehman]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Translators_2025&oldid=30070105 --> == ინფორმაცია გიორგი ქლაინის სტატიის შესახებ == გამარჯობა, გუშინ რომ წაიშალა სტატია '''გიორგი ქლაინი'''. გთხოვთ მომწეროთ წაშლის კონკრეტული მიზეზი და მირჩიოთ, როგორ შეიძლება მისი გაუმჯობესება, რომ აკმაყოფილებდეს ვიკიპედიის წესებს. მადლობა წინასწარ. {{ხელმოუწერელი|Tbilisi International Student Theater Festival}} :მოგესალმებით. სტატია არ აკმაყოფილებდა [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა]] და როგორც ასე ეს ორ-სამ დღეში მოგვარებადი საკითხი არ არის. მარტივად: პირმა უნდა მოიპოვოს ისეთი ჯილდო, რომ გახდეს ცნობაფი და ამავე დროს პიროვნების ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად უნდა არსებობს არაერთი ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყარო. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 13:49, 2 მარტი 2026 (UTC) == ლევან ქოქიაშვილის სტატის გადატანა სამუშა სივრცეში == მეჰმან მოგესალმეით, დამწყეი ვარ ამ საკითხეში და გთხოვთ მომწეროტ რატომ გადაიტანეთ სავარჯიშო სივრცეში რა მაქვს არასწორად? პატივისცემით, ლევან ქოქიაშვილი--[[მომხმარებელი:ლევან ქოქიაშვილი|ლევან ქოქიაშვილი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ლევან ქოქიაშვილი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ლევან ქოქიაშვილი|წვლილი]]) 09:24, 29 მარტი 2026 (UTC) :სალამი ლევან. სტატია არასწორ სახელთა სივრცეში იყო შექმნილი, კერძოდ სტატიის სახელწოდების წინ წარწერა ''ინკუბატორი'' იყო მითითებული. ამის გარდა, ამჟამად სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმს]] პირის შესახებ და საჭიროა შესაბამისი ენციკლოპედიურობის დადასტურება. ამიტომ ჯობია დარჩეს თქვენს სავარჯიშო გვერდზე. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 20:53, 29 მარტი 2026 (UTC) == ზაქარია ლაშქარაშვილი == ორჯერ წაიშალა სტატია ზაქარია ლაშქარაშვილზე. წყაროდ მითითებული იყო, ევროპაში ყველაზე დიდი დისიდენტთა ონლაინ ენციკლოპედია. ფრანგულად, რუსულად, გერმანულად შევქმენი ამ კაცზე სტატიები, კაციშვილს არ წაუშლია. ფრანგულზე და გერმანულზე პირიქით, თვითონ ატვირთეს ფოტო. რით ვერ დაიმსახურა ქართული ვიკიპედიის სტანდარტის დაკმაყოფილება? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:07, 2 აპრილი 2026 (UTC) :არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობის კრიტერიუმი]] და გაეცანით მას. სტატია წაშლილია წესების დაცვით, ხოლო სხვა ვიკიპედიების მაგალითად მოყვანა აქ საქმეს არ შველის. სხვადასხვა ვიკიპედიას თავისი წესები აქვს. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:37, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::ადამიანზე, გერმანულ ონლაინ ენციკლოპედიაში მთელი გვერდია დაწერილი. ენციკლოპედიური მნიშვნელობის დადასტურება მეტი რაღა უნდა იყოს? ცნობადობაში, იმედია საყოველთაო ცნობადობას არ გულისხმობთ. სხვა ვიკიპედიებს რაც შეეხება, სებუანური ვიკიპედია არ მომიყვანია მაგალითად. თითოეული ჩამოთვლილი, ტოპ-5 ვიკიპედიაში შედის. მათი მხრიდან, მათთვის სრულიად უცნობი, ქართველი ადამიანის ბიოგრაფია დასაშვებად ჩაითვალა (ენციკლოპედიური მნიშვნელობით და წყაროთა რესპექტაბელურობით) და თქვენთვის ეს მოცემულობა ნული არგუმენტია? თარგი მაინც გაუკეთეთ, რომ სტატია დასახვეწია, რომ არ წაიშალოს. პირდაპირ წაშლა რა სპორტია? [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:56, 2 აპრილი 2026 (UTC) == ღირსების სასამართლო == გამარჯობა, ღირსების სასამართლოზე 2022 წელს შექმნილი 5 ხაზიანი სტატია იყო. ამ ხნის მანძილზე არანაირი რედაქტირება არ ჰქონდა გაკეთებული. ჩემი აზრით, არააკადემიური ენითაც იყო დაწერილი. მის ნაცვლად, შევქმენი გაცილებით ვრცელი სტატია და წყაროც დავამატე (რაც ამ თემაზე რთული მოსაძებნია). მიუხედავად ამისა, ჩემი ვერსია წაიშალა ადმინისტრატორის მიერ. რა სტანდარტი დაირღვა ჩემგან? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:53, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია ვიკიპედიის გამოცდილი რედაქტორის მიერ დაწერილია და შესაბამისად არგუმენტი „არააკადემიური ენით“ დაწერილზე აბსურდია. თქვენი დაწერილი ნაწილი კი ნამდვილად არაენციკლოპედიური ენით იყო დაწერილი და მხოლოდ ორი წყაროთი. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:42, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::კარგით, მაშინ გამოცდილ რედაქტორს შეატყობინეთ, რომ "ღირსების სასამართლოს" მთავარი კითხვა ის კი არ იყო, - ვინაა სუკის აგენტი? არამედ, დააბრალა თუ არა გამსახურდიამ ლაშქარაშვილს სუკის აგენტობა? ::2) ფრაზა - <u>ეროვნული მოძრაობის ლიდერებმა ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებას ე. წ. „ღირსების სასამართლო“ მოუწყვეს</u> - არაკორექტულია. ჭავჭავაძის საზოგადოებაც ეროვნულ მოძრაობას წარმოადგენდა. ::3) <u>შეკრება ვიდეოკამერით გადაიღეს</u> -არასწორია! გადაიღეს ვიდეოკამერ-<u>ებ</u>-ით და ჩხუბი იმაზე მოხდა ვისი ფირი ჩაუვარდა ტელევიზიას. ::4) <u>თუმცა უმრავლესობა არ ელოდა, რომ ჩანაწერი საბჭოთა უშიშროების ხელში აღმოჩნდებოდა</u> ??? საიდან ამტკიცებთ, რომ უშიშროების ხელში მოხვდა? იქნება ტელევიზიაში მოხვდა პირდაპირ და ჯუმბერ პატიაშვილმა, უშიშროების ჩარევის გარეშე დაავალა დამონტაჟება და გაშვება? :)) ან საიდან იცით უმრავლესობა ელოდა, თუ უმცირესობა? და ა.შ. :) სუბიექტური შეფასებებისა და დაშვებების კასკადია უბრალოდ. ::5) ღირსების სასამართლო, არაფორმალურად ორგანიზებული შეხვედრის პირობითი დასახელებაა, ამიტომ საჭიროა სტატიაშივე განიმარტოს რაზეა საუბარი, მაგიტომ დავწერე - <u>'''ღირსების სასამართლო''' — 1989 წელს, [[საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა|ეროვნული მოძრაობის]] ფრაქციებს შორის მომხდარი დაპირისპირების ეპიზოდის, პირობითი დასახელება.</u> ::თქვენ ვერსიაში, პირდაპირ წერია - ღირსების სასამართლო. არაფორმალური დასახელებას "წარმოებაში უშვებთ" ::6) ჩემი თუ ორი წყაროთი იყო, ახლანდელი ვერსია ერთი წყაროთია და ისაც ვიდეო. ::გამიხარდება თუ ჩემს არგუმენტებს, რაიმე უფრო წონად პოზიციონირებას დაუპირისპირებთ და "გამოცდილებას" არგუმენტად არ მოიყვანთ. --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:15, 2 აპრილი 2026 (UTC) :::მოდით ავტორს ესაუბრეთ ამაზე და ბარემ @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]], რომ ჩაერთო ამ მსჯელობაში. თუმცა, ერთს კი ვიტყვი, რომ ვიკიპედია რაღაცა კვლევის ან მოვლენებში სიმართლის ძიების ადგილი არ არის და ამხელა ტექსტს სულ ტყვილად მიწერთ. სტატია უნდა ეყრდნობოდეს სანდო, ავტორიტეტულ და გადამოწმებად წყაროებზე და არა იმაზე, ვინ იყო მართალი და ვინ არა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:39, 3 აპრილი 2026 (UTC) ::::უკაცრავად, თქვენ დააფიქსირეთ პოზიცია, რომ ჩემ ვერსიას, ძველი ვერსია სჯობდა. ზოგადი საუბარი, რომ არ გამოსულიყო, კონკრეტული მაგალითები მოვიყვანე, რა პრობლემებს ვხედავ ძველ ვერსიაში. ::::არავითარი კვლევა და ტყუილ-მართლის გარჩევა არ დამიწყია სტატიაში. უბრალოდ, ფაქტები აღვწერე, მაქსიმალურად ობიექტური პოზიციიდან. ::::მინდოდა, თანდათან კიდევ უფრო დამეხვეწა სტატია, მაგრამ აღარ მომეცა შესაძლებლობა. ::::წყაროებზე გეთანხმებით, ამ მაგნიტუდის საკითხზე უფრო მეტია საჭირო, თუმცა ეგ მკვლევართა და ჟურნალისტთა პრობლემაა, რომ ავტორიტეტული წყაროები არ არსებობს. რაც ვნახე დავამატე. რაღაც სხვასაც ვნახავდი ალბათ კიდე. [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:31, 3 აპრილი 2026 (UTC) == მარდალეიშვილის სამედიცინო ცენტრი == გამარჯობა გუშინ წაშალეტ სტატია, დეტალურად რო ამიხსნათ რატო წაიშალა. ბიზნეი 30 წელია უკვე არსებობს, აქვთ ფილიალებიც, სამწუხაროდ არ არის ის წყაროები რაც მოითხოვეთ მაგრამ ფაქტი ხომ რეალურია --[[მომხმარებელი:Chelikauri|Chelikauri]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Chelikauri|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Chelikauri|წვლილი]]) 08:33, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. ფაქტის რეალურობა არ ცვლის ვიკიპედიის მოთხოვნას სანდო და გადამოწმებად წყაროებზე, რაც სტატიის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას დაადასტურებდა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:39, 2 აპრილი 2026 (UTC) == იმედი L გვერდის აღდგენა == გამარჯობა, კომპანიის შესახებ სტატია სრულად გადავამუშავე ჩემს სავარჯიშოში: [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025/სავარჯიშო]]. სტატია აღარ არის სარეკლამო ხასიათის და ეყრდნობა დამოუკიდებელ წყაროებს. გთხოვთ დამეხმაროთ მის გადატანაში მთავარ სივრცეში, რადგან სათაური „Protected“ რეჟიმშია. მადლობა წინასწარ [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025|Digitaleditor2025]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Digitaleditor2025|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Digitaleditor2025|წვლილი]]) 07:28, 17 აპრილი 2026 (UTC) == ლევან ტიელიძე == Mehman იქნებ დააბრუნოთ გვერდი რომელიც ორი დღის წინ წაშალეთ? იმ პრინციპით რითიც თქვენ ხემძღვანელობთ ქართული ვიკიპედიის მნიშვენლოვანი ნაწილი შეიძლება წაშლას დაუქვემდებაროთ.{{ხელმოუწერელი|Levani.tielidze}} :პირველ რიგში, გამარჯობა. მე და არც რომელიმე სხვა ვიკიპედიელი აქ პრინციპებით არა, ვიკიპედიის წესებით ვხელმძღვანელობთ და თუ წესი მოითხოვს სტატიის წაშლას, იგი წაიშლება. თქვენს კონკრეტულ შემთხვევაში იყო მითითებული წაშლის მიზეზი და შესაბამისი წესი. გაეცანით მას. ვერ ვხედავ მიზეზს, თუ რატომ უნდა აღვადგინო სტატია. წარმატებები, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 07:41, 27 აპრილი 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 აპრილი 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == სტატიის აღდგენა: მირიან ხუხუნაიშვილი == გამარჯობა მემან, მოგმართავთ მირიან ხუხუნაიშვილის შესახებ სტატიის ავტორი. სტატია წაიშალა კრიტერიუმების შეუსაბამობის გამო, თუმცა მსურს მოგაწოდოთ არგუმენტები პიროვნების მნიშვნელოვნების შესახებ: # მირიან ხუხუნაიშვილი არის '''ვროცლავის ოპერის მუსიკალური ხელმძღვანელი''' (2025/2026 წლების სეზონიდან); # ფლობს '''ხელოვნების დოქტორის ხარისხს''' სიმფონიურ დირიჟორობაში (კრაკოვის მუსიკალური აკადემია); # არის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის თანადამფუძნებელი და სამხატვრო ხელმძღვანელი; # მის შესახებ სტატია უკვე არსებობს '''პოლონურ ვიკიპედიაში''': [https://pl.wikipedia.org/wiki/Mirian_Khukhunaishvili<nowiki> pl:Mirian Khukhunaishvili].</nowiki> ასევე, მასზე ინფორმაცია დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ არქივში. გთხოვთ, აღმიდგინოთ სტატია ჩემს „სავარჯიშოში“ (Draft), რათა ვიკი-სტანდარტების შესაბამისად დავხვეწო წყაროების მითითება და სტატია გამართული სახით დავაბრუნო მთავარ სივრცეში. პატივისცემით [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 12:44, 3 მაისი 2026 (UTC) :არგუმენტაციის გასამყარებლად, აქვე ვურთავ სანდო მეორეულ წყაროებს და საერთაშორისო რეცენზიებს: :'''ქართულენოვანი წყაროები:''' :* რადიო თავისუფლება: https://www.radiotavisupleba.ge/a/32267635.html :* ბილბორდის სტატია ვროცლავის ოპერაში დანიშვნის შესახებ: https://billboard.com.ge/2025/01/29/mirian-xuxunaisvili-vroclavis-operis-musikalur-xelmzrvanelad-dainisna/ :* საზოგადოებრივი მაუწყებლის (1TV) გადაცემა: https://1tv.ge/video/amshabatkviras-mirian-khukhunaishvili-profesia-diridjori/ :* ეროვნული ბიბლიოთეკის ბაზა: http://www.nplg.gov.ge/emigrants/ka/00001312/ :* Georgia Today: https://georgiatoday.ge/mirian-khukhunaishvili-and-wroclaw-opera-a-georgian-conductor-at-the-helm-of-a-european-opera-house/ :'''საერთაშორისო პრესა და რეცენზიები:''' :* Ruch Muzyczny (პოლონეთი): https://ruchmuzyczny.pl/article/5346 :* Heimildin (ისლანდია): https://heimildin.is/grein/17773/fumlaus-stjorn-mirian-khukhunaishvili/ :* Classical Music (საბერძნეთი): https://classicalmusic.gr/apolamvano-to-vienneziko-repertorio-synentefxi-me-ton-archimousiko-mirian-khukhunaishvili/ :* Papageno (უნგრეთი)https://papageno.hu/english/eyes-and-ears-on-budapest/2026/02/south-caucasus-enthralling-sound-spectrum-with-smartphones/ :ვფიქრობ, ეს წყაროები სრულად ფარავს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. გთხოვთ დამეხმაროთ სტატიის აღდგენაში. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 13:14, 3 მაისი 2026 (UTC) ::მოგესალმებით. არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის პოლიტიკა ცნობადობის შესახებ]], რასაც პიროვნება არ პასუხობს. შესაბამისად, მასზე სტატია ვერ დარჩება ვიკიპედიაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 3 მაისი 2026 (UTC) :::მემან, ვერ ვხვდები თქვენი სიჯიუტის მიზეზს, როდესაც სახეზეა საერთაშორისო აღიარების ასეთი მასშტაბი. გთხოვთ, მიპასუხოთ, რომელ წყაროს მიიჩნევთ არასაკმარისად ავტორიტეტულად, როდესაც: :::* მხოლოდ აპრილის თვეში მის შემოქმედებას '''10 კრიტიკული რეცენზია''' მიეძღვნა წამყვან პრესაში: 7 პოლონეთში, თითო გერმანიაში, იტალიასა და აშშ-ის წამყვან საოპერო გამოცემაში. :::* მასზე ვრცელი გადაცემები აქვს მომზადებული '''საზოგადოებრივ მაუწყებელს''', '''რადიო თავისუფლებას''', არსებობს ნიუსები '''Billboard'''-სა და არაერთი კრიტიკა '''Georgian Today'''-ში. :::* საქართველოში ყველა წამყვან კლასიკურ ფესტივალში აქვს მონაწილეობა მიღებული და ყველა სიმფონიურ კოლექტივთან თანამშრომლობს სისტემატურად. :::* გუგლში ძიებისას ქართულ ენაზე 20-გვერდიანი სიაა, ინგლისურად კი 7. :::* მისი აუდიტორია სოციალურ ქსელებში 6 000-ს აჭარბებს. ხოლო youtube-ზე 10 000-მდე გამომწერი ჰყავს. :::* საჯაროდ არ მოიპოვება ამაზე ინფორმაცია, თუმცა ბატონი ხუხუნაიშვილი გახლავთ, ერთადერთი ქართველი დირიჟორი, რომელსაც აქვს დოქტორის ხარისხი. :::* სტატია უკვე არსებობს პოლონურ ვიკიპედიაში, სადაც ცნობადობის ფილტრი ბევრად მკაცრია. :::ეს ყველაფერი პირდაპირ პასუხობს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. თუ თქვენ მაინც უარს ამბობთ სტატიის აღდგენაზე, იძულებული ვიქნები საკითხი '''ადმინისტრატორების ფორუმზე''' გადავიტანო სხვა რედაქტორების ჩასართავად, რადგან ადგილი აქვს წესების სუბიექტურ ინტერპრეტაციას. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 16:59, 3 მაისი 2026 (UTC) ::::მოდით პირველ რიგში კორექტული იყავით და [[ვიკიპედია:პერსონალური შეტევების დაუშვებლობა|დაიცავით ვიკიპედიის წესი]]. ის რომ მასზე „მრავალი“ წყაროა და სადღაც მონაწილეობა აქვს მიღებული, არ ხდის მას [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადს]]. პოლონურ ვიკიპედიაში თქვენ მიერ შექმნილი სტატია, რომ ჯერ არ დამოწმებულა კარგად ვიცი და ასევე პოლონური ვიკიპედია არ არის ჩვენი კრიტერიუმი აქ. შეგიძლიათ ინგლისურშიც შექმნათ და არც ეგ იქნება ჩვენთვის რაიმის ინდიკატორი. საკითხი შეგიძლიათ გაიტანოთ სადაც გნებავთ. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:05, 3 მაისი 2026 (UTC) :::::ბოდიშს გიხდით, თუ სადმე ზედმეტი მომივიდა. :::::მოდით ვკონცენტრირდეთ კონკრეტულად საქმეზე. თქვენ მითითებულ, ვიკიპედიის წესებში ვკითხულობთ: :::::# მწერალი, მთარგმნელი, '''მუსიკოსი''', მსახიობი, რეჟისორი, მხატვარი, ფოტოგრაფი, სკულტპრი და მისთ., რომელთა '''ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად''' არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]] და: :::::## გააჩნია დარგის საერთაშორისო ან ეროვნული უმაღლესი ჯილდო, '''პრემია, სტიპენდია''' ან მისთ. (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბა]]); :::::## გააჩნის დარგის წამყვანი აქტორების აღიარება (პუბლიკაცია ყველაზე პრესტიჟულ გამომცმელობაში, ნახატები საერთაშორისო დონის მუზეუმში, '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში''' ან მისთ.) და მისი ან მისი '''საქმიანობის შესახებ არსებობს პუბლიკაციები (რეცენზიები/მიმოხილვები)''' დარგის ავტორიტეტულ გამოცემებში; :::::## მრავალჯერადი მონაწილეობა საერთაშორისო ან ეროვნული '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' ან მისთ. ჟიურიში (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბას]] ჟიური); ახლა კი ყველა ამ ჩამოთვლითაგანის შესაბამისი პასუხი: :::::# '''"მუსიკოსი"''' - აკადემიური განათლების მქონე მუსიკოსი, რომელსაც გააჩნია, ევროპული უმაღლესი სასწავლებლის დოქტორის ხარისხი - ამის წყარო მქონდა მითითებული, პოლონეთის სახელმწიფო სისტემის ბმული, სადაც დასტურდება მირიან ხუხუნაიშვილის ხელოვნების დოქტორის ხარისხი . :::::# '''"..ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]]..."''' - ამის დასტურად ზემოთ მიგითითეთ ბმულები: საზოგადოებრივი მაუწყებლის 12 წუთიანი ფილმი, "რადიო თავისუფლების 37 წუთიანი პოდკასტი", და სხვა უამრავი წამყვანი ევროპული გამომცემლის რეცენზიები. :::::# '''ეროვნული დონის მუზეუმების დირექტორები -''' არ ვიცი, რამდენად გათვითცნობიერებული ბრძანდებით კლასიკურ მუსიკაში, მაგრამ პოლონეთში, მნიშვნელობით მე-2 საოპერო თეატრის დირექტორად დანიშვნა ამ კრიტერიუმშიც შიძლება გათანაბრდეს'''.''' ბ-ნი ხუხუნაიშვილი, მეორე ქართველი დირიჟორია, ისტორიაში (ჯანსუღ კახიძის შემდეგ), რომელიც ევროპული საოპერო თეატრის დირექტორის პრესტიჟულ პოზიციაზე დაინიშნა, თეატრის, რომლის პირველი დირექტორიც უდიდესი კომპოზიტორი Carl Maria von Weber იყო და სადაც მოგვიანებით მუშაობნენ Richard Strauss და Bruno Walter. ბ-ნი ხუხუნაიშვილი თანადამაარსებელი და მუსიკალური ხელმძღვანელია "გია ყანჩელის სახელობის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის". რომელიც, ერთ-ერთი გამორჩეული კოლექტივია ქართულ აკადემიურ სცენაზე. :::::# '''რეცენზიები/მიმოხილვები''' - უარავი მეორეული წყარო მოგიყვანეთ მისი ოპერაში საქმიანობის რეცენზიებისა და მიმოხილვებისა, რომლებშიც აღწერილია მისი მაღალი პროფესიონალიზმი. :::::# '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში -''' ეს წყაროებიც მოგიყვანეთ, '''Wratislavia Cantans''' (ერთ-ერთი ყველაზე ძველი და დიდი ფესტივალი პოლონეთში), '''Vilnius Festival''' - ლიეტუვის ყველაზე დიდი და მნიშვნელოვანი კალსიკური ფესტივალი, '''მუსიკის საერთაშორისო ფესტივალი თელავში''' (სამხ. ხელმძღვანელი -ელისო ვირსალაძე), "'''შემოდგომის თბილისი'''", "'''თორაძის საერთაშორისო ფესტივალი'''", '''Young Euro Classic''' - ყველაზე დიდი ფესტივალი ახალგაზრდული ორკესტრების. :::::# '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' - ამის წყაროც მოგიყვანეთ - 2022 წელს, პირველმა მიიღო, ლეგენდარული პიანისტისა და დირიჟორის დაარსებული '''პრემია "რინგმან-იაროში"''' რომელიც ახალგაზრდა მუსიკოსების მხარდასაჭერად დაარსდა, რომლის ჟიურის წევრებიც იყვნენ - Lang lang, Daniel Hope, Elzbieta Penderecka და სხვანი. ასევე გაიმარჯვა და მიიღო '''პაავო იარვის სტიპენდია''', რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე პრესტიჟულია ახალგაზრდა დირიჟორებისთვის. :::::გთხოვთ, მიმითოთ, რომელი პუნქტი არ აკმაყოფილებს თქვენი აზრით ვიკიპედიის სტანდარტებს. :::::პატიცისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 07:58, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::Google-ს ზოგიერთ ქვეყანაში უკვე '''Knowledge Panel'''-ი (ცოდნის პანელი) აქვს მასზე. ამ სქრინ ვიდეოში ნახავთ ამის დასტურს https://streamable.com/vh45a5 ::::::პატივისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:17, 4 მაისი 2026 (UTC) :::::::თქვენთვის შეიძლება ზემოთ მოყვანილი საკმარისი იყოს მის შესახებ ვიკიპედიაში სტატიის არსებობაზე, თუმცა, ვიკიპედიისთვის არ არის საკმარისი. წარმატებები, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 11:26, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::::კეთილი. გმადლობთ [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:28, 4 მაისი 2026 (UTC) == Unblock request for User:Arena == Hello Mehman. I apologize for writing in English. I am an agent at [[ვიკიპედია:VRT]]. A user you blocked at [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]], has written to VRT to retract his threat of legal action (ticket 2026051210014379). He says it was written in frustration and agrees it was not appropriate. Would you consider restoring talk page access so he can appeal the block? Thank you. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) Google Translate-ის გამოყენებით ქართულად: გამარჯობა მეჰმან. ბოდიშს ვიხდი ინგლისურად რომ დავწერე. მე ვარ აგენტი [[ვიკიპედია:VRT]]-ში. მომხმარებელმა, რომელიც თქვენ დაბლოკეთ [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]]-ზე, მისწერა VRT-ს, რათა გააუქმოს სამართლებრივი ქმედების მუქარა (ბილეთი 2026051210014379). ამბობს, რომ იმედგაცრუებით დაიწერა და თანხმდება, რომ ეს არ იყო მიზანშეწონილი. განიხილავთ თუ არა განხილვის გვერდზე წვდომის აღდგენას, რათა მან შეძლოს დაბლოკვის გასაჩივრება? გმადლობთ. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) :Hello. Thanks for reporting this. I'll check the ticket and reconsider the block. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:12, 14 მაისი 2026 (UTC) == მართვის მოწმობის გვერდი == გამარჯობა, რატომ გაუქმდა და დაუბრუნდა მართვის მოწმობის გვერდი უძველეს ვერსიას? რელევანტური საერთოდ არ არის ის რაც ამჟამინდელ გვერდზე წერია. მადლობა. {{ხელმოუწერელი|Nebskyy}} :გამარჯობა. თქვენი რედაქტირება გაუქმდა იმიტომ, რომ შეტანილი ინფორმაცია (1) არ იყო გამყარებული შესაბამისი სანდო და გადამოწმებადი წყაროთი, (2) შეიცავდა მრავალ არარელევანტულ ინფორმციას და (3) შეიცავდა სარეკლამო სახის ბმულს. მადლობა, — t0021d72z1jp54mi8devt8c79a6v4fl 5405352 5405351 2026-06-01T18:57:29Z Mehman 75871 /* მართვის მოწმობის გვერდი */ 5405352 wikitext text/x-wiki {{მომწერეთ}} {{აქ გიპასუხებთ}} {{არქივის დაფა|სურათი=[[სურათი:Archive information icon.png]]|დაფის-სიგანე=22em| *[[მომხმარებელი განხილვა:Mehman/არქივი 1|07.01.2016 - 27.01.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 2|27.01.2016 - 31.12.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 3|01.01.2017 - 31.12.2017]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 4|01.01.2018 - 31.12.2018]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 5|01.01.2019 - 31.12.2019]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 6|01.01.2020 - 31.12.2020]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 7|01.01.2021 - 31.12.2021]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 8|01.01.2022 - 31.12.2022]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 9|01.01.2023 - 31.12.2023]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 10|01.01.2024 - 31.12.2024]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 11|01.01.2025 - 31.12.2025]] }} == ახალი ბიოგრაფიული სტატიის შექმნა სანდო წყაროების საფუძველზე == გამარჯობა. დღეს წაიშალა სტატია „ანზორ თოთაძე“ სწრაფი წაშლის წესით. ვფიქრობ, რომ სტატია აკმაყოფილებს ენციკლოპედიურობის კრიტერიუმებს. პირი არის ცნობილი ქართველი მეცნიერი და ავტორი. სტატიაში გამოყენებული იყო სანდო წყაროები: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG) • WorldCat • აკადემიური გამოცემები ISBN-ებით გთხოვთ, მოხდეს სტატიის აღდგენა ან მომეცეს შესაძლებლობა გადავამუშავო შინაარსი. მადლობა. [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 17:01, 3 იანვარი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია არ აკმაყოფილებს [[ვპ:ბიო]]-ს და შესაბამისად ვერ აღვადგენთ. გაეცანით ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმებს. მადლობა, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 17:03, 3 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, ::მადლობა კომენტარისთვის. ::სტატიაზე ვმუშაობ და დავამატებ დამატებით აკადემიურ წყაროებს. ::გთხოვთ მითხრათ, კონკრეტულად რომელ ნაწილებს სჭირდება გადამუშავება. ::პატივისცემით, ::თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 18:33, 4 იანვარი 2026 (UTC) :::[[ვპ:ბიო]]-ს მიხედვით კონკრეტულად უნდა დაამტკიცოთ, თუ რატომაა პირი ენციკლოპედიური. მარტო პროფესორობა და აკადემიკოსობა არ კმარა. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:37, 4 იანვარი 2026 (UTC) ::::მადლობა განმარტებისთვის. ამ ეტაპზე ვაგროვებ დამატებით დამოუკიდებელ სანდო წყაროებს (პრესა/აკადემიური გამოცემები), რომლებიც ადასტურებს სუბიექტის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას. მათი დამატების შემდეგ განვაახლებ სტატიას. ::::პატივისცემით, თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 19:11, 4 იანვარი 2026 (UTC) სტატია ეხება ცნობილ ქართველ დემოგრაფს — ანზორ თოთაძეს, ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორს. მისი მნიშვნელოვნობა დასტურდება მრავალ დამოუკიდებელ და სანდო წყაროში: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG): http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00009879/ • Georgian Encyclopedia: https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/17455 • Google Books (მრავალი მონოგრაფია): https://www.google.ge/search?tbm=bks&q=inauthor:"ანზორ თოთაძე" • საერთაშორისო და ქართული მედია: Interpressnews, Sputnik Georgia, Ekho Kavkaza, NewsHub, Kvira.ge და სხვა. ავტორია ფუნდამენტური მონოგრაფიებისა: „საქართველოს მოსახლეობა“, „აფხაზეთის მოსახლეობა: ისტორია და თანამედროვეობა“, „ოსები საქართველოში: მითი და რეალობა“. მისი ნაშრომები დაცულია საქართველოსა და უცხოეთის ბიბლიოთეკებში და იგი რეგულარულად ციტირდება როგორც დემოგრაფიის ექსპერტი. ვფიქრობ, სტატია სრულად აკმაყოფილებს ვიკიპედიის მნიშვნელოვნობის კრიტერიუმებს. {{ხელმოუწერელი|თეოანზორი}} :თქვენ რომ ფიქრობთ, ეგ არაფერს არ ცვლის. წაიკითხეთ ზემოთ რაც მოგწერეთ. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:44, 4 იანვარი 2026 (UTC) == ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატიის წაშლაზე == [[მომხმარებელი:Giorgi.1772|Giorgi.1772]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Giorgi.1772|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Giorgi.1772|წვლილი]]) 03:38, 25 იანვარი 2026 (UTC) :და რა? — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 10:48, 25 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, რამდენიმე დღის წინ მოგწერეთ ამ სტატიის წაშლის თაობაზე, რატომღაც წერილის სახელი გამოქვეყნდა მხოლოდ და არა ტექსტი. ვფიქრობ, ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატია აუცილებლად უნდა არსებობდეს ქართულ ვიკიპედიაში, რადგან ოპტიკის და ოპტომეტრიის ძალიან საჭირო და ფუნდამენტური საკითხია. როგორც "ვიკიპედიამ" შემომთავაზა, სტატიის ნაწილ-ნაწილ დაწერას და ვაპირებდი, მაგრამ, შესავალი ნაწილის დაწერა რომ დავასრულე და უნდა გამეგრძელებინა, უკვე წაშლილი დამხვდა. მიზეზი, თუ სწორედ მახსოვს, მანქანური ან არასწორი თარგმანი იყო მითითებული. რადგან ქართულ ენაზე ძალიან მწირი ინფორმაციაა ბევრ და მათ შორის ამ სფეროშიც, რუსულიდან და ინგლისურიდან თარგმნა ყველაზე რეალური ვარიანტია. გადავთარგმნე, მაგრამ მანქანური თარგმანი ნამდვილად არ გამომიყენებია, წინააღმდეგ შემთხვევაში ამ ერთ აბზაცშიც კი მინიმუმ სამი დამახასიათებელი შეცდომა იქნებოდა: "ზერნიკეს პოლინომი" "ცერნიკეს მრავალწევრის" ნაცვლად, "ერთეულის დისკი" "ერთეულოვანი წრის" ნაცვლად, "ორთოგონალური" "მართობულის" ნაცვლად. ძალიან ბევრი რამ არის შესაჯერებელი ქართული ფიზიკა-მათემატიკური ტერმინების ზუსტად გამოყენების მხრივ, ასე, რომ ალბათ შემდეგი ნაწილ(ებ)ის საბოლოოდ შესაჯერებლად და წყაროთა მისათითებლად ალბათ გარკვეული დრო დამჭირდება, და თუ აღადგენთ ამ სტატიას, ალბათ უფრო გამიადვილდებოდა საიტზევე რედაქტირება და ნაწილ-ნაწილ შევსება, ვიდრე თავიდან დაწყება, ან უკვე ბოლოს დასრულებულის გამოქვეყნება. თან ამ თემით დაინტერესებული პირებისთვისაც უკეთესი იქნება ბოლომდე დასრულებისთვის დალოდება რომ არ მოუწევთ. [[სპეციალური:წვლილი/&#126;2026-85346-3|&#126;2026-85346-3]] ([[მომხმარებლის განხილვა:&#126;2026-85346-3|talk]]) 02:43, 8 თებერვალი 2026 (UTC) :::გამარჯობა. ამ შემთხვევაში გირჩევთ ჯერ სავარჯიშო გვერდი შექმნათ და იქ დაიწყოთ სტატიის თარგმნა და მერე გადაიტანოთ სახელთა ძირითად სივრცეში. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:16, 8 თებერვალი 2026 (UTC) == სტატიის შემოწმება == სალამი, ახლიდან დავწერე სტატია სადაც უფრო მეტად არის ენციკლოპედიური სტილი დაცული, გთხოვთ გადახედოთ და თუ რაიმე შენიშვნა გექნებათ, კვლავ შევასწორებ. მადლობა {{ხელმოუწერელი|Dzedzvia}} :მოგესალმებით. თქვენს სტატიას მარტო სტილი პრობლემა არ აქვს, არამედ, თქვენი სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობას]]. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 28 იანვარი 2026 (UTC) :მადლობა პასუხისთვის, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტებისა და წიგნში დაწერილი სტატიების გარდა, კიდევ მოვიძიებ ინფორმაციას და ახლიდან დავწერ, აქამდე მქონდა ინფორმაცია რომ ზემოთ ხსენებული საკმარისი იყო [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 14:30, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::კიდევ ერთხელ, გაეცანით ზემოთ მითითებულ პოლიტიკას. პრობლემა არა წყაროებშია, არამედ პირის ცნობადობაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:09, 28 იანვარი 2026 (UTC) :@[[მომხმარებელი:David1010|David1010]] @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]] @[[მომხმარებელი:Otogi|Otogi]] @[[მომხმარებელი:MIKHEIL|MIKHEIL]] @[[მომხმარებელი:გიო ოქრო|გიო ოქრო]] @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] პიროვნება რომელზეც იყო ჩემი სტატია მასზე მოვიძიე სტატიები, თეატრის აფიშები, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტები, და პატივცემული მესაუბრება მის არაცნობადობაზე, იქნებ თქვენ მაინც გამცეთ პასუხი ცნობადობის განმარტებაზე, ვინაიდან თუ ადამიანზე მოიპოვება ამდენი ცნობა რატომ არ აღიქვამს პატივცემული @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] ცნობად ადამიანად? რატომ მიშლი სტატიას მოვიძიებ კიდევ ინფორმაციას და დავამატებ, ამჯერად რა ინფორმაციაც მაქვს მოძიებული პირს ხდის ცნობადს, ცნობადი რომ არ იყოს შესაბამისად არც იქნებოდა მასზე რაიმე სახის ინფორმაცია [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::1) http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00025084/ ::2) https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/7800 ::3) https://catalog.nplg.gov.ge/record=b2874640~S10*geo ::4) https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/497077/1/Yvareli_2023_N10-11.pdf ::5) https://archive.org/details/20250223_20250223_1916 ::ასევე ფოტო აფიშები ყვარლის კოტე მარჯანიშვილის სახელობის თეატრიდან ::[[:ფაილი:1971 წლის 19 ნოემბერი.jpg|ფოტო აფიშა 1]] ::[[:ფაილი:1972-1973 წლები.jpg|ფოტო აფიშა 2]] ::[[:ფაილი:ნიკო.jpg|ფოტო აფიშა 3]] ::[[:ფაილი:1968 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 4]] ::[[:ფაილი:1970 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 5]] ::[[:ფაილი:Shvili an sayvareli.jpg|ფოტო აფიშა 6]] ::[[:ფაილი:1970 წ.jpg|ფოტო აფიშა 7]] ::[[:ფაილი:1968 წ.jpg|ფოტო აფიშა 8]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:40, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::ინფორმაცია, თან უამრავი, ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილზეც იძიება, თუმცა, ეს მათ ცნობადს არ ხდის, ისევე, როგორც თქვენ მიერ მოძიებულ პირზე. პოლემიკის გაგრძელების ნაცვლად [[ვპ:ბიო]]ს გაეცანით. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:41, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::ასევე, ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი დიდი ხანია ვიკიპედიაში ცნობადობის კრიტერიუმად ან სანდო წყაროდ (ნაწილობრივ) არ აღიქმება. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:43, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::მეჰმან თუ მეჰმენ არვიცი რამდენად სწორედ ვწერ, ჩემს მიერ დაწერილი სტატიის წაკითხვის შემდეგ თუ თქვენ მას როგორც ცნობად პირს ადარებთ ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილს მაშინ თქვენთან საუბარს აზრი არ აქვს არც აქ ამ საიტზე არ არც ზოგადად, პიროვნება რომელიც დამსახურებული არტისტის წოდება მიიღო აქვს ჯილდო და იყო თეატრის მსახიობი რეჟისორი და ნამდვილი საამაყო ქართველი, მეტი პატივისცემა თქვენგან მეჰმან [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:48, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::და პოლემიკას რაც შეეხება ჯერ ადამიანების გარჩევა შეძელით და შემდეგ სხვა დანარჩენზე [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:49, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::პირველ რიგში, განხილვის გვერდიდან არაფერი იშლება. მეორე, ამ პირებს კი არ ვადარებ, არამდედ თქვენს ნათქვამს ვპასუხობ. თუ თქვენ ფიქრობთ, რომ ყველაზე, ვისზეც ინფორმაციის მოძიება შეიძლება უნდა დაიწეროს ვიკიპედიაში — ცდებით. კარგად გაეცანით ვიკიპედიის პოლიტიკას. ასევე, „დამსახურებული არტისტის წოდება“ და „საამაყო ქართველობა“ არ ხდის და ვერ გახდის პირს ცნობადს. გადახედეთ [[ვპ:ბიო]]ს და გაეცანით ცნობადობის კრიტერიუმებს. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:54, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::სახელი შემახსენე პატივცემულო როგორ მოგმართო მეჰმან თუ მეჰმენ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:01, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::[[განხილვა:ნიკოლოზ ჟამუტაშვილი]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:05, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::გადახედავენ ასევე სხვა ადმინისტრატორებიც [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:06, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::მოდით სიჯიუტეს და რედაქტირების ომს თავი დაანებეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში იძულებული ვიქნები დაგბლოკოთ. ადმინისტრატორები იმის გარეშეც, თავიანთი ხელსაწყოთითაც ხედავენ წაშლილი სტატიის შინაარს. ჩემი სახელი კი ჩემ პირად გვერდზე წერია და იქ ნახეთ. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:08, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::მოდით ქართველი თეატრალური მოღვაწის, სამხატვრო ხელმძღვანელის, ღვაწლმოსილი მსახიობის, საქართველოს კულტურის დამსახურებული მუშაკის, შრომითი მამაცობისთვის დაჯილდოვებულის, ქ.ყვარლის თეატრის დირექტორისა და თბილისის კოტე მარჯანიშვილის თეატრის საპატიო მოწვეული არტისტისა და ცნობადი სახის ჯიუტად უარყოფასა და ადმინისტრატორული უფლებების არასწორედ გამოყენებას თავი თქვენ დაანებეთ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:16, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::კარგი, აწი არ ვიზამ :) — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:18, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::ასე არ ჯობია? დავწერ ეხლა სტატიას და გამოაქვეყნეთ მადლობა! [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:20, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::::აი ეგ კი არ გამოვა :) [[ვპ:ბიო]] არ შეცვლილა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::::წარმატებები :) [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:36, 28 იანვარი 2026 (UTC) == Order == Hello. You has to provide reason before you cancel someones edit. [[მომხმარებელი:Eurohunter|Eurohunter]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Eurohunter|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Eurohunter|წვლილი]]) 18:20, 30 იანვარი 2026 (UTC) :Hi. I shouldn't for obvious things. Please check the Georgian Wikipedia rules before editing here. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 19:16, 30 იანვარი 2026 (UTC) ==სკოლის სტატიაზე== დღეს ამ ადამიანმა წაშალა სტატია სსიპ ქ. თბილისის 89-ე საჯარო სკოლის შესახებ. სკოლა ოფიციალურად არსებობს და სტატია ოფიციალურად შეესაბამებოდა ვიკიპედიის მოტხოვნებს.{{ხელმოუწერელი|გიორგი კაცია}} :დაიცავით [[ვიკიპედია:თავაზიანობა|თავაზიანობა]], წინააღმდეგ შემთხვევაში დაიბლოკებით. სტატია კი წესების დაცვით წაიშალა. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:57, 11 თებერვალი 2026 (UTC) == Thank you for being a medical translator! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Translators Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?camp=all&user_group=all&year=2025&month=All joined us as a medical translator]. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider formally joining the organization for 2026]]''', there are no associated costs. |} Look forwards to collaborating further in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:53, 14 თებერვალი 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:მომხმარებელი:Mehman]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Translators_2025&oldid=30070105 --> == ინფორმაცია გიორგი ქლაინის სტატიის შესახებ == გამარჯობა, გუშინ რომ წაიშალა სტატია '''გიორგი ქლაინი'''. გთხოვთ მომწეროთ წაშლის კონკრეტული მიზეზი და მირჩიოთ, როგორ შეიძლება მისი გაუმჯობესება, რომ აკმაყოფილებდეს ვიკიპედიის წესებს. მადლობა წინასწარ. {{ხელმოუწერელი|Tbilisi International Student Theater Festival}} :მოგესალმებით. სტატია არ აკმაყოფილებდა [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა]] და როგორც ასე ეს ორ-სამ დღეში მოგვარებადი საკითხი არ არის. მარტივად: პირმა უნდა მოიპოვოს ისეთი ჯილდო, რომ გახდეს ცნობაფი და ამავე დროს პიროვნების ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად უნდა არსებობს არაერთი ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყარო. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 13:49, 2 მარტი 2026 (UTC) == ლევან ქოქიაშვილის სტატის გადატანა სამუშა სივრცეში == მეჰმან მოგესალმეით, დამწყეი ვარ ამ საკითხეში და გთხოვთ მომწეროტ რატომ გადაიტანეთ სავარჯიშო სივრცეში რა მაქვს არასწორად? პატივისცემით, ლევან ქოქიაშვილი--[[მომხმარებელი:ლევან ქოქიაშვილი|ლევან ქოქიაშვილი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ლევან ქოქიაშვილი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ლევან ქოქიაშვილი|წვლილი]]) 09:24, 29 მარტი 2026 (UTC) :სალამი ლევან. სტატია არასწორ სახელთა სივრცეში იყო შექმნილი, კერძოდ სტატიის სახელწოდების წინ წარწერა ''ინკუბატორი'' იყო მითითებული. ამის გარდა, ამჟამად სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმს]] პირის შესახებ და საჭიროა შესაბამისი ენციკლოპედიურობის დადასტურება. ამიტომ ჯობია დარჩეს თქვენს სავარჯიშო გვერდზე. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 20:53, 29 მარტი 2026 (UTC) == ზაქარია ლაშქარაშვილი == ორჯერ წაიშალა სტატია ზაქარია ლაშქარაშვილზე. წყაროდ მითითებული იყო, ევროპაში ყველაზე დიდი დისიდენტთა ონლაინ ენციკლოპედია. ფრანგულად, რუსულად, გერმანულად შევქმენი ამ კაცზე სტატიები, კაციშვილს არ წაუშლია. ფრანგულზე და გერმანულზე პირიქით, თვითონ ატვირთეს ფოტო. რით ვერ დაიმსახურა ქართული ვიკიპედიის სტანდარტის დაკმაყოფილება? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:07, 2 აპრილი 2026 (UTC) :არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობის კრიტერიუმი]] და გაეცანით მას. სტატია წაშლილია წესების დაცვით, ხოლო სხვა ვიკიპედიების მაგალითად მოყვანა აქ საქმეს არ შველის. სხვადასხვა ვიკიპედიას თავისი წესები აქვს. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:37, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::ადამიანზე, გერმანულ ონლაინ ენციკლოპედიაში მთელი გვერდია დაწერილი. ენციკლოპედიური მნიშვნელობის დადასტურება მეტი რაღა უნდა იყოს? ცნობადობაში, იმედია საყოველთაო ცნობადობას არ გულისხმობთ. სხვა ვიკიპედიებს რაც შეეხება, სებუანური ვიკიპედია არ მომიყვანია მაგალითად. თითოეული ჩამოთვლილი, ტოპ-5 ვიკიპედიაში შედის. მათი მხრიდან, მათთვის სრულიად უცნობი, ქართველი ადამიანის ბიოგრაფია დასაშვებად ჩაითვალა (ენციკლოპედიური მნიშვნელობით და წყაროთა რესპექტაბელურობით) და თქვენთვის ეს მოცემულობა ნული არგუმენტია? თარგი მაინც გაუკეთეთ, რომ სტატია დასახვეწია, რომ არ წაიშალოს. პირდაპირ წაშლა რა სპორტია? [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:56, 2 აპრილი 2026 (UTC) == ღირსების სასამართლო == გამარჯობა, ღირსების სასამართლოზე 2022 წელს შექმნილი 5 ხაზიანი სტატია იყო. ამ ხნის მანძილზე არანაირი რედაქტირება არ ჰქონდა გაკეთებული. ჩემი აზრით, არააკადემიური ენითაც იყო დაწერილი. მის ნაცვლად, შევქმენი გაცილებით ვრცელი სტატია და წყაროც დავამატე (რაც ამ თემაზე რთული მოსაძებნია). მიუხედავად ამისა, ჩემი ვერსია წაიშალა ადმინისტრატორის მიერ. რა სტანდარტი დაირღვა ჩემგან? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:53, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია ვიკიპედიის გამოცდილი რედაქტორის მიერ დაწერილია და შესაბამისად არგუმენტი „არააკადემიური ენით“ დაწერილზე აბსურდია. თქვენი დაწერილი ნაწილი კი ნამდვილად არაენციკლოპედიური ენით იყო დაწერილი და მხოლოდ ორი წყაროთი. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:42, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::კარგით, მაშინ გამოცდილ რედაქტორს შეატყობინეთ, რომ "ღირსების სასამართლოს" მთავარი კითხვა ის კი არ იყო, - ვინაა სუკის აგენტი? არამედ, დააბრალა თუ არა გამსახურდიამ ლაშქარაშვილს სუკის აგენტობა? ::2) ფრაზა - <u>ეროვნული მოძრაობის ლიდერებმა ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებას ე. წ. „ღირსების სასამართლო“ მოუწყვეს</u> - არაკორექტულია. ჭავჭავაძის საზოგადოებაც ეროვნულ მოძრაობას წარმოადგენდა. ::3) <u>შეკრება ვიდეოკამერით გადაიღეს</u> -არასწორია! გადაიღეს ვიდეოკამერ-<u>ებ</u>-ით და ჩხუბი იმაზე მოხდა ვისი ფირი ჩაუვარდა ტელევიზიას. ::4) <u>თუმცა უმრავლესობა არ ელოდა, რომ ჩანაწერი საბჭოთა უშიშროების ხელში აღმოჩნდებოდა</u> ??? საიდან ამტკიცებთ, რომ უშიშროების ხელში მოხვდა? იქნება ტელევიზიაში მოხვდა პირდაპირ და ჯუმბერ პატიაშვილმა, უშიშროების ჩარევის გარეშე დაავალა დამონტაჟება და გაშვება? :)) ან საიდან იცით უმრავლესობა ელოდა, თუ უმცირესობა? და ა.შ. :) სუბიექტური შეფასებებისა და დაშვებების კასკადია უბრალოდ. ::5) ღირსების სასამართლო, არაფორმალურად ორგანიზებული შეხვედრის პირობითი დასახელებაა, ამიტომ საჭიროა სტატიაშივე განიმარტოს რაზეა საუბარი, მაგიტომ დავწერე - <u>'''ღირსების სასამართლო''' — 1989 წელს, [[საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა|ეროვნული მოძრაობის]] ფრაქციებს შორის მომხდარი დაპირისპირების ეპიზოდის, პირობითი დასახელება.</u> ::თქვენ ვერსიაში, პირდაპირ წერია - ღირსების სასამართლო. არაფორმალური დასახელებას "წარმოებაში უშვებთ" ::6) ჩემი თუ ორი წყაროთი იყო, ახლანდელი ვერსია ერთი წყაროთია და ისაც ვიდეო. ::გამიხარდება თუ ჩემს არგუმენტებს, რაიმე უფრო წონად პოზიციონირებას დაუპირისპირებთ და "გამოცდილებას" არგუმენტად არ მოიყვანთ. --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:15, 2 აპრილი 2026 (UTC) :::მოდით ავტორს ესაუბრეთ ამაზე და ბარემ @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]], რომ ჩაერთო ამ მსჯელობაში. თუმცა, ერთს კი ვიტყვი, რომ ვიკიპედია რაღაცა კვლევის ან მოვლენებში სიმართლის ძიების ადგილი არ არის და ამხელა ტექსტს სულ ტყვილად მიწერთ. სტატია უნდა ეყრდნობოდეს სანდო, ავტორიტეტულ და გადამოწმებად წყაროებზე და არა იმაზე, ვინ იყო მართალი და ვინ არა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:39, 3 აპრილი 2026 (UTC) ::::უკაცრავად, თქვენ დააფიქსირეთ პოზიცია, რომ ჩემ ვერსიას, ძველი ვერსია სჯობდა. ზოგადი საუბარი, რომ არ გამოსულიყო, კონკრეტული მაგალითები მოვიყვანე, რა პრობლემებს ვხედავ ძველ ვერსიაში. ::::არავითარი კვლევა და ტყუილ-მართლის გარჩევა არ დამიწყია სტატიაში. უბრალოდ, ფაქტები აღვწერე, მაქსიმალურად ობიექტური პოზიციიდან. ::::მინდოდა, თანდათან კიდევ უფრო დამეხვეწა სტატია, მაგრამ აღარ მომეცა შესაძლებლობა. ::::წყაროებზე გეთანხმებით, ამ მაგნიტუდის საკითხზე უფრო მეტია საჭირო, თუმცა ეგ მკვლევართა და ჟურნალისტთა პრობლემაა, რომ ავტორიტეტული წყაროები არ არსებობს. რაც ვნახე დავამატე. რაღაც სხვასაც ვნახავდი ალბათ კიდე. [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:31, 3 აპრილი 2026 (UTC) == მარდალეიშვილის სამედიცინო ცენტრი == გამარჯობა გუშინ წაშალეტ სტატია, დეტალურად რო ამიხსნათ რატო წაიშალა. ბიზნეი 30 წელია უკვე არსებობს, აქვთ ფილიალებიც, სამწუხაროდ არ არის ის წყაროები რაც მოითხოვეთ მაგრამ ფაქტი ხომ რეალურია --[[მომხმარებელი:Chelikauri|Chelikauri]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Chelikauri|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Chelikauri|წვლილი]]) 08:33, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. ფაქტის რეალურობა არ ცვლის ვიკიპედიის მოთხოვნას სანდო და გადამოწმებად წყაროებზე, რაც სტატიის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას დაადასტურებდა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:39, 2 აპრილი 2026 (UTC) == იმედი L გვერდის აღდგენა == გამარჯობა, კომპანიის შესახებ სტატია სრულად გადავამუშავე ჩემს სავარჯიშოში: [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025/სავარჯიშო]]. სტატია აღარ არის სარეკლამო ხასიათის და ეყრდნობა დამოუკიდებელ წყაროებს. გთხოვთ დამეხმაროთ მის გადატანაში მთავარ სივრცეში, რადგან სათაური „Protected“ რეჟიმშია. მადლობა წინასწარ [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025|Digitaleditor2025]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Digitaleditor2025|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Digitaleditor2025|წვლილი]]) 07:28, 17 აპრილი 2026 (UTC) == ლევან ტიელიძე == Mehman იქნებ დააბრუნოთ გვერდი რომელიც ორი დღის წინ წაშალეთ? იმ პრინციპით რითიც თქვენ ხემძღვანელობთ ქართული ვიკიპედიის მნიშვენლოვანი ნაწილი შეიძლება წაშლას დაუქვემდებაროთ.{{ხელმოუწერელი|Levani.tielidze}} :პირველ რიგში, გამარჯობა. მე და არც რომელიმე სხვა ვიკიპედიელი აქ პრინციპებით არა, ვიკიპედიის წესებით ვხელმძღვანელობთ და თუ წესი მოითხოვს სტატიის წაშლას, იგი წაიშლება. თქვენს კონკრეტულ შემთხვევაში იყო მითითებული წაშლის მიზეზი და შესაბამისი წესი. გაეცანით მას. ვერ ვხედავ მიზეზს, თუ რატომ უნდა აღვადგინო სტატია. წარმატებები, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 07:41, 27 აპრილი 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 აპრილი 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == სტატიის აღდგენა: მირიან ხუხუნაიშვილი == გამარჯობა მემან, მოგმართავთ მირიან ხუხუნაიშვილის შესახებ სტატიის ავტორი. სტატია წაიშალა კრიტერიუმების შეუსაბამობის გამო, თუმცა მსურს მოგაწოდოთ არგუმენტები პიროვნების მნიშვნელოვნების შესახებ: # მირიან ხუხუნაიშვილი არის '''ვროცლავის ოპერის მუსიკალური ხელმძღვანელი''' (2025/2026 წლების სეზონიდან); # ფლობს '''ხელოვნების დოქტორის ხარისხს''' სიმფონიურ დირიჟორობაში (კრაკოვის მუსიკალური აკადემია); # არის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის თანადამფუძნებელი და სამხატვრო ხელმძღვანელი; # მის შესახებ სტატია უკვე არსებობს '''პოლონურ ვიკიპედიაში''': [https://pl.wikipedia.org/wiki/Mirian_Khukhunaishvili<nowiki> pl:Mirian Khukhunaishvili].</nowiki> ასევე, მასზე ინფორმაცია დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ არქივში. გთხოვთ, აღმიდგინოთ სტატია ჩემს „სავარჯიშოში“ (Draft), რათა ვიკი-სტანდარტების შესაბამისად დავხვეწო წყაროების მითითება და სტატია გამართული სახით დავაბრუნო მთავარ სივრცეში. პატივისცემით [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 12:44, 3 მაისი 2026 (UTC) :არგუმენტაციის გასამყარებლად, აქვე ვურთავ სანდო მეორეულ წყაროებს და საერთაშორისო რეცენზიებს: :'''ქართულენოვანი წყაროები:''' :* რადიო თავისუფლება: https://www.radiotavisupleba.ge/a/32267635.html :* ბილბორდის სტატია ვროცლავის ოპერაში დანიშვნის შესახებ: https://billboard.com.ge/2025/01/29/mirian-xuxunaisvili-vroclavis-operis-musikalur-xelmzrvanelad-dainisna/ :* საზოგადოებრივი მაუწყებლის (1TV) გადაცემა: https://1tv.ge/video/amshabatkviras-mirian-khukhunaishvili-profesia-diridjori/ :* ეროვნული ბიბლიოთეკის ბაზა: http://www.nplg.gov.ge/emigrants/ka/00001312/ :* Georgia Today: https://georgiatoday.ge/mirian-khukhunaishvili-and-wroclaw-opera-a-georgian-conductor-at-the-helm-of-a-european-opera-house/ :'''საერთაშორისო პრესა და რეცენზიები:''' :* Ruch Muzyczny (პოლონეთი): https://ruchmuzyczny.pl/article/5346 :* Heimildin (ისლანდია): https://heimildin.is/grein/17773/fumlaus-stjorn-mirian-khukhunaishvili/ :* Classical Music (საბერძნეთი): https://classicalmusic.gr/apolamvano-to-vienneziko-repertorio-synentefxi-me-ton-archimousiko-mirian-khukhunaishvili/ :* Papageno (უნგრეთი)https://papageno.hu/english/eyes-and-ears-on-budapest/2026/02/south-caucasus-enthralling-sound-spectrum-with-smartphones/ :ვფიქრობ, ეს წყაროები სრულად ფარავს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. გთხოვთ დამეხმაროთ სტატიის აღდგენაში. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 13:14, 3 მაისი 2026 (UTC) ::მოგესალმებით. არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის პოლიტიკა ცნობადობის შესახებ]], რასაც პიროვნება არ პასუხობს. შესაბამისად, მასზე სტატია ვერ დარჩება ვიკიპედიაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 3 მაისი 2026 (UTC) :::მემან, ვერ ვხვდები თქვენი სიჯიუტის მიზეზს, როდესაც სახეზეა საერთაშორისო აღიარების ასეთი მასშტაბი. გთხოვთ, მიპასუხოთ, რომელ წყაროს მიიჩნევთ არასაკმარისად ავტორიტეტულად, როდესაც: :::* მხოლოდ აპრილის თვეში მის შემოქმედებას '''10 კრიტიკული რეცენზია''' მიეძღვნა წამყვან პრესაში: 7 პოლონეთში, თითო გერმანიაში, იტალიასა და აშშ-ის წამყვან საოპერო გამოცემაში. :::* მასზე ვრცელი გადაცემები აქვს მომზადებული '''საზოგადოებრივ მაუწყებელს''', '''რადიო თავისუფლებას''', არსებობს ნიუსები '''Billboard'''-სა და არაერთი კრიტიკა '''Georgian Today'''-ში. :::* საქართველოში ყველა წამყვან კლასიკურ ფესტივალში აქვს მონაწილეობა მიღებული და ყველა სიმფონიურ კოლექტივთან თანამშრომლობს სისტემატურად. :::* გუგლში ძიებისას ქართულ ენაზე 20-გვერდიანი სიაა, ინგლისურად კი 7. :::* მისი აუდიტორია სოციალურ ქსელებში 6 000-ს აჭარბებს. ხოლო youtube-ზე 10 000-მდე გამომწერი ჰყავს. :::* საჯაროდ არ მოიპოვება ამაზე ინფორმაცია, თუმცა ბატონი ხუხუნაიშვილი გახლავთ, ერთადერთი ქართველი დირიჟორი, რომელსაც აქვს დოქტორის ხარისხი. :::* სტატია უკვე არსებობს პოლონურ ვიკიპედიაში, სადაც ცნობადობის ფილტრი ბევრად მკაცრია. :::ეს ყველაფერი პირდაპირ პასუხობს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. თუ თქვენ მაინც უარს ამბობთ სტატიის აღდგენაზე, იძულებული ვიქნები საკითხი '''ადმინისტრატორების ფორუმზე''' გადავიტანო სხვა რედაქტორების ჩასართავად, რადგან ადგილი აქვს წესების სუბიექტურ ინტერპრეტაციას. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 16:59, 3 მაისი 2026 (UTC) ::::მოდით პირველ რიგში კორექტული იყავით და [[ვიკიპედია:პერსონალური შეტევების დაუშვებლობა|დაიცავით ვიკიპედიის წესი]]. ის რომ მასზე „მრავალი“ წყაროა და სადღაც მონაწილეობა აქვს მიღებული, არ ხდის მას [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადს]]. პოლონურ ვიკიპედიაში თქვენ მიერ შექმნილი სტატია, რომ ჯერ არ დამოწმებულა კარგად ვიცი და ასევე პოლონური ვიკიპედია არ არის ჩვენი კრიტერიუმი აქ. შეგიძლიათ ინგლისურშიც შექმნათ და არც ეგ იქნება ჩვენთვის რაიმის ინდიკატორი. საკითხი შეგიძლიათ გაიტანოთ სადაც გნებავთ. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:05, 3 მაისი 2026 (UTC) :::::ბოდიშს გიხდით, თუ სადმე ზედმეტი მომივიდა. :::::მოდით ვკონცენტრირდეთ კონკრეტულად საქმეზე. თქვენ მითითებულ, ვიკიპედიის წესებში ვკითხულობთ: :::::# მწერალი, მთარგმნელი, '''მუსიკოსი''', მსახიობი, რეჟისორი, მხატვარი, ფოტოგრაფი, სკულტპრი და მისთ., რომელთა '''ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად''' არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]] და: :::::## გააჩნია დარგის საერთაშორისო ან ეროვნული უმაღლესი ჯილდო, '''პრემია, სტიპენდია''' ან მისთ. (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბა]]); :::::## გააჩნის დარგის წამყვანი აქტორების აღიარება (პუბლიკაცია ყველაზე პრესტიჟულ გამომცმელობაში, ნახატები საერთაშორისო დონის მუზეუმში, '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში''' ან მისთ.) და მისი ან მისი '''საქმიანობის შესახებ არსებობს პუბლიკაციები (რეცენზიები/მიმოხილვები)''' დარგის ავტორიტეტულ გამოცემებში; :::::## მრავალჯერადი მონაწილეობა საერთაშორისო ან ეროვნული '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' ან მისთ. ჟიურიში (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბას]] ჟიური); ახლა კი ყველა ამ ჩამოთვლითაგანის შესაბამისი პასუხი: :::::# '''"მუსიკოსი"''' - აკადემიური განათლების მქონე მუსიკოსი, რომელსაც გააჩნია, ევროპული უმაღლესი სასწავლებლის დოქტორის ხარისხი - ამის წყარო მქონდა მითითებული, პოლონეთის სახელმწიფო სისტემის ბმული, სადაც დასტურდება მირიან ხუხუნაიშვილის ხელოვნების დოქტორის ხარისხი . :::::# '''"..ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]]..."''' - ამის დასტურად ზემოთ მიგითითეთ ბმულები: საზოგადოებრივი მაუწყებლის 12 წუთიანი ფილმი, "რადიო თავისუფლების 37 წუთიანი პოდკასტი", და სხვა უამრავი წამყვანი ევროპული გამომცემლის რეცენზიები. :::::# '''ეროვნული დონის მუზეუმების დირექტორები -''' არ ვიცი, რამდენად გათვითცნობიერებული ბრძანდებით კლასიკურ მუსიკაში, მაგრამ პოლონეთში, მნიშვნელობით მე-2 საოპერო თეატრის დირექტორად დანიშვნა ამ კრიტერიუმშიც შიძლება გათანაბრდეს'''.''' ბ-ნი ხუხუნაიშვილი, მეორე ქართველი დირიჟორია, ისტორიაში (ჯანსუღ კახიძის შემდეგ), რომელიც ევროპული საოპერო თეატრის დირექტორის პრესტიჟულ პოზიციაზე დაინიშნა, თეატრის, რომლის პირველი დირექტორიც უდიდესი კომპოზიტორი Carl Maria von Weber იყო და სადაც მოგვიანებით მუშაობნენ Richard Strauss და Bruno Walter. ბ-ნი ხუხუნაიშვილი თანადამაარსებელი და მუსიკალური ხელმძღვანელია "გია ყანჩელის სახელობის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის". რომელიც, ერთ-ერთი გამორჩეული კოლექტივია ქართულ აკადემიურ სცენაზე. :::::# '''რეცენზიები/მიმოხილვები''' - უარავი მეორეული წყარო მოგიყვანეთ მისი ოპერაში საქმიანობის რეცენზიებისა და მიმოხილვებისა, რომლებშიც აღწერილია მისი მაღალი პროფესიონალიზმი. :::::# '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში -''' ეს წყაროებიც მოგიყვანეთ, '''Wratislavia Cantans''' (ერთ-ერთი ყველაზე ძველი და დიდი ფესტივალი პოლონეთში), '''Vilnius Festival''' - ლიეტუვის ყველაზე დიდი და მნიშვნელოვანი კალსიკური ფესტივალი, '''მუსიკის საერთაშორისო ფესტივალი თელავში''' (სამხ. ხელმძღვანელი -ელისო ვირსალაძე), "'''შემოდგომის თბილისი'''", "'''თორაძის საერთაშორისო ფესტივალი'''", '''Young Euro Classic''' - ყველაზე დიდი ფესტივალი ახალგაზრდული ორკესტრების. :::::# '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' - ამის წყაროც მოგიყვანეთ - 2022 წელს, პირველმა მიიღო, ლეგენდარული პიანისტისა და დირიჟორის დაარსებული '''პრემია "რინგმან-იაროში"''' რომელიც ახალგაზრდა მუსიკოსების მხარდასაჭერად დაარსდა, რომლის ჟიურის წევრებიც იყვნენ - Lang lang, Daniel Hope, Elzbieta Penderecka და სხვანი. ასევე გაიმარჯვა და მიიღო '''პაავო იარვის სტიპენდია''', რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე პრესტიჟულია ახალგაზრდა დირიჟორებისთვის. :::::გთხოვთ, მიმითოთ, რომელი პუნქტი არ აკმაყოფილებს თქვენი აზრით ვიკიპედიის სტანდარტებს. :::::პატიცისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 07:58, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::Google-ს ზოგიერთ ქვეყანაში უკვე '''Knowledge Panel'''-ი (ცოდნის პანელი) აქვს მასზე. ამ სქრინ ვიდეოში ნახავთ ამის დასტურს https://streamable.com/vh45a5 ::::::პატივისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:17, 4 მაისი 2026 (UTC) :::::::თქვენთვის შეიძლება ზემოთ მოყვანილი საკმარისი იყოს მის შესახებ ვიკიპედიაში სტატიის არსებობაზე, თუმცა, ვიკიპედიისთვის არ არის საკმარისი. წარმატებები, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 11:26, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::::კეთილი. გმადლობთ [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:28, 4 მაისი 2026 (UTC) == Unblock request for User:Arena == Hello Mehman. I apologize for writing in English. I am an agent at [[ვიკიპედია:VRT]]. A user you blocked at [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]], has written to VRT to retract his threat of legal action (ticket 2026051210014379). He says it was written in frustration and agrees it was not appropriate. Would you consider restoring talk page access so he can appeal the block? Thank you. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) Google Translate-ის გამოყენებით ქართულად: გამარჯობა მეჰმან. ბოდიშს ვიხდი ინგლისურად რომ დავწერე. მე ვარ აგენტი [[ვიკიპედია:VRT]]-ში. მომხმარებელმა, რომელიც თქვენ დაბლოკეთ [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]]-ზე, მისწერა VRT-ს, რათა გააუქმოს სამართლებრივი ქმედების მუქარა (ბილეთი 2026051210014379). ამბობს, რომ იმედგაცრუებით დაიწერა და თანხმდება, რომ ეს არ იყო მიზანშეწონილი. განიხილავთ თუ არა განხილვის გვერდზე წვდომის აღდგენას, რათა მან შეძლოს დაბლოკვის გასაჩივრება? გმადლობთ. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) :Hello. Thanks for reporting this. I'll check the ticket and reconsider the block. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:12, 14 მაისი 2026 (UTC) == მართვის მოწმობის გვერდი == გამარჯობა, რატომ გაუქმდა და დაუბრუნდა მართვის მოწმობის გვერდი უძველეს ვერსიას? რელევანტური საერთოდ არ არის ის რაც ამჟამინდელ გვერდზე წერია. მადლობა. {{ხელმოუწერელი|Nebskyy}} :გამარჯობა. თქვენი რედაქტირება გაუქმდა იმიტომ, რომ შეტანილი ინფორმაცია (1) არ იყო გამყარებული შესაბამისი სანდო და გადამოწმებადი წყაროთი, (2) შეიცავდა მრავალ არარელევანტულ ინფორმციას და (3) შეიცავდა სარეკლამო სახის ბმულს. მადლობა, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:57, 1 ივნისი 2026 (UTC) 9hwk3vb8tbc9xqosc17fdso9rvmdlxu 5405358 5405352 2026-06-01T19:06:32Z Nebskyy 183668 /* მართვის მოწმობის გვერდი */ პასუხი 5405358 wikitext text/x-wiki {{მომწერეთ}} {{აქ გიპასუხებთ}} {{არქივის დაფა|სურათი=[[სურათი:Archive information icon.png]]|დაფის-სიგანე=22em| *[[მომხმარებელი განხილვა:Mehman/არქივი 1|07.01.2016 - 27.01.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 2|27.01.2016 - 31.12.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 3|01.01.2017 - 31.12.2017]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 4|01.01.2018 - 31.12.2018]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 5|01.01.2019 - 31.12.2019]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 6|01.01.2020 - 31.12.2020]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 7|01.01.2021 - 31.12.2021]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 8|01.01.2022 - 31.12.2022]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 9|01.01.2023 - 31.12.2023]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 10|01.01.2024 - 31.12.2024]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 11|01.01.2025 - 31.12.2025]] }} == ახალი ბიოგრაფიული სტატიის შექმნა სანდო წყაროების საფუძველზე == გამარჯობა. დღეს წაიშალა სტატია „ანზორ თოთაძე“ სწრაფი წაშლის წესით. ვფიქრობ, რომ სტატია აკმაყოფილებს ენციკლოპედიურობის კრიტერიუმებს. პირი არის ცნობილი ქართველი მეცნიერი და ავტორი. სტატიაში გამოყენებული იყო სანდო წყაროები: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG) • WorldCat • აკადემიური გამოცემები ISBN-ებით გთხოვთ, მოხდეს სტატიის აღდგენა ან მომეცეს შესაძლებლობა გადავამუშავო შინაარსი. მადლობა. [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 17:01, 3 იანვარი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია არ აკმაყოფილებს [[ვპ:ბიო]]-ს და შესაბამისად ვერ აღვადგენთ. გაეცანით ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმებს. მადლობა, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 17:03, 3 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, ::მადლობა კომენტარისთვის. ::სტატიაზე ვმუშაობ და დავამატებ დამატებით აკადემიურ წყაროებს. ::გთხოვთ მითხრათ, კონკრეტულად რომელ ნაწილებს სჭირდება გადამუშავება. ::პატივისცემით, ::თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 18:33, 4 იანვარი 2026 (UTC) :::[[ვპ:ბიო]]-ს მიხედვით კონკრეტულად უნდა დაამტკიცოთ, თუ რატომაა პირი ენციკლოპედიური. მარტო პროფესორობა და აკადემიკოსობა არ კმარა. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:37, 4 იანვარი 2026 (UTC) ::::მადლობა განმარტებისთვის. ამ ეტაპზე ვაგროვებ დამატებით დამოუკიდებელ სანდო წყაროებს (პრესა/აკადემიური გამოცემები), რომლებიც ადასტურებს სუბიექტის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას. მათი დამატების შემდეგ განვაახლებ სტატიას. ::::პატივისცემით, თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 19:11, 4 იანვარი 2026 (UTC) სტატია ეხება ცნობილ ქართველ დემოგრაფს — ანზორ თოთაძეს, ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორს. მისი მნიშვნელოვნობა დასტურდება მრავალ დამოუკიდებელ და სანდო წყაროში: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG): http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00009879/ • Georgian Encyclopedia: https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/17455 • Google Books (მრავალი მონოგრაფია): https://www.google.ge/search?tbm=bks&q=inauthor:"ანზორ თოთაძე" • საერთაშორისო და ქართული მედია: Interpressnews, Sputnik Georgia, Ekho Kavkaza, NewsHub, Kvira.ge და სხვა. ავტორია ფუნდამენტური მონოგრაფიებისა: „საქართველოს მოსახლეობა“, „აფხაზეთის მოსახლეობა: ისტორია და თანამედროვეობა“, „ოსები საქართველოში: მითი და რეალობა“. მისი ნაშრომები დაცულია საქართველოსა და უცხოეთის ბიბლიოთეკებში და იგი რეგულარულად ციტირდება როგორც დემოგრაფიის ექსპერტი. ვფიქრობ, სტატია სრულად აკმაყოფილებს ვიკიპედიის მნიშვნელოვნობის კრიტერიუმებს. {{ხელმოუწერელი|თეოანზორი}} :თქვენ რომ ფიქრობთ, ეგ არაფერს არ ცვლის. წაიკითხეთ ზემოთ რაც მოგწერეთ. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:44, 4 იანვარი 2026 (UTC) == ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატიის წაშლაზე == [[მომხმარებელი:Giorgi.1772|Giorgi.1772]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Giorgi.1772|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Giorgi.1772|წვლილი]]) 03:38, 25 იანვარი 2026 (UTC) :და რა? — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 10:48, 25 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, რამდენიმე დღის წინ მოგწერეთ ამ სტატიის წაშლის თაობაზე, რატომღაც წერილის სახელი გამოქვეყნდა მხოლოდ და არა ტექსტი. ვფიქრობ, ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატია აუცილებლად უნდა არსებობდეს ქართულ ვიკიპედიაში, რადგან ოპტიკის და ოპტომეტრიის ძალიან საჭირო და ფუნდამენტური საკითხია. როგორც "ვიკიპედიამ" შემომთავაზა, სტატიის ნაწილ-ნაწილ დაწერას და ვაპირებდი, მაგრამ, შესავალი ნაწილის დაწერა რომ დავასრულე და უნდა გამეგრძელებინა, უკვე წაშლილი დამხვდა. მიზეზი, თუ სწორედ მახსოვს, მანქანური ან არასწორი თარგმანი იყო მითითებული. რადგან ქართულ ენაზე ძალიან მწირი ინფორმაციაა ბევრ და მათ შორის ამ სფეროშიც, რუსულიდან და ინგლისურიდან თარგმნა ყველაზე რეალური ვარიანტია. გადავთარგმნე, მაგრამ მანქანური თარგმანი ნამდვილად არ გამომიყენებია, წინააღმდეგ შემთხვევაში ამ ერთ აბზაცშიც კი მინიმუმ სამი დამახასიათებელი შეცდომა იქნებოდა: "ზერნიკეს პოლინომი" "ცერნიკეს მრავალწევრის" ნაცვლად, "ერთეულის დისკი" "ერთეულოვანი წრის" ნაცვლად, "ორთოგონალური" "მართობულის" ნაცვლად. ძალიან ბევრი რამ არის შესაჯერებელი ქართული ფიზიკა-მათემატიკური ტერმინების ზუსტად გამოყენების მხრივ, ასე, რომ ალბათ შემდეგი ნაწილ(ებ)ის საბოლოოდ შესაჯერებლად და წყაროთა მისათითებლად ალბათ გარკვეული დრო დამჭირდება, და თუ აღადგენთ ამ სტატიას, ალბათ უფრო გამიადვილდებოდა საიტზევე რედაქტირება და ნაწილ-ნაწილ შევსება, ვიდრე თავიდან დაწყება, ან უკვე ბოლოს დასრულებულის გამოქვეყნება. თან ამ თემით დაინტერესებული პირებისთვისაც უკეთესი იქნება ბოლომდე დასრულებისთვის დალოდება რომ არ მოუწევთ. [[სპეციალური:წვლილი/&#126;2026-85346-3|&#126;2026-85346-3]] ([[მომხმარებლის განხილვა:&#126;2026-85346-3|talk]]) 02:43, 8 თებერვალი 2026 (UTC) :::გამარჯობა. ამ შემთხვევაში გირჩევთ ჯერ სავარჯიშო გვერდი შექმნათ და იქ დაიწყოთ სტატიის თარგმნა და მერე გადაიტანოთ სახელთა ძირითად სივრცეში. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:16, 8 თებერვალი 2026 (UTC) == სტატიის შემოწმება == სალამი, ახლიდან დავწერე სტატია სადაც უფრო მეტად არის ენციკლოპედიური სტილი დაცული, გთხოვთ გადახედოთ და თუ რაიმე შენიშვნა გექნებათ, კვლავ შევასწორებ. მადლობა {{ხელმოუწერელი|Dzedzvia}} :მოგესალმებით. თქვენს სტატიას მარტო სტილი პრობლემა არ აქვს, არამედ, თქვენი სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობას]]. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 28 იანვარი 2026 (UTC) :მადლობა პასუხისთვის, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტებისა და წიგნში დაწერილი სტატიების გარდა, კიდევ მოვიძიებ ინფორმაციას და ახლიდან დავწერ, აქამდე მქონდა ინფორმაცია რომ ზემოთ ხსენებული საკმარისი იყო [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 14:30, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::კიდევ ერთხელ, გაეცანით ზემოთ მითითებულ პოლიტიკას. პრობლემა არა წყაროებშია, არამედ პირის ცნობადობაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:09, 28 იანვარი 2026 (UTC) :@[[მომხმარებელი:David1010|David1010]] @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]] @[[მომხმარებელი:Otogi|Otogi]] @[[მომხმარებელი:MIKHEIL|MIKHEIL]] @[[მომხმარებელი:გიო ოქრო|გიო ოქრო]] @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] პიროვნება რომელზეც იყო ჩემი სტატია მასზე მოვიძიე სტატიები, თეატრის აფიშები, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტები, და პატივცემული მესაუბრება მის არაცნობადობაზე, იქნებ თქვენ მაინც გამცეთ პასუხი ცნობადობის განმარტებაზე, ვინაიდან თუ ადამიანზე მოიპოვება ამდენი ცნობა რატომ არ აღიქვამს პატივცემული @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] ცნობად ადამიანად? რატომ მიშლი სტატიას მოვიძიებ კიდევ ინფორმაციას და დავამატებ, ამჯერად რა ინფორმაციაც მაქვს მოძიებული პირს ხდის ცნობადს, ცნობადი რომ არ იყოს შესაბამისად არც იქნებოდა მასზე რაიმე სახის ინფორმაცია [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::1) http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00025084/ ::2) https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/7800 ::3) https://catalog.nplg.gov.ge/record=b2874640~S10*geo ::4) https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/497077/1/Yvareli_2023_N10-11.pdf ::5) https://archive.org/details/20250223_20250223_1916 ::ასევე ფოტო აფიშები ყვარლის კოტე მარჯანიშვილის სახელობის თეატრიდან ::[[:ფაილი:1971 წლის 19 ნოემბერი.jpg|ფოტო აფიშა 1]] ::[[:ფაილი:1972-1973 წლები.jpg|ფოტო აფიშა 2]] ::[[:ფაილი:ნიკო.jpg|ფოტო აფიშა 3]] ::[[:ფაილი:1968 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 4]] ::[[:ფაილი:1970 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 5]] ::[[:ფაილი:Shvili an sayvareli.jpg|ფოტო აფიშა 6]] ::[[:ფაილი:1970 წ.jpg|ფოტო აფიშა 7]] ::[[:ფაილი:1968 წ.jpg|ფოტო აფიშა 8]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:40, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::ინფორმაცია, თან უამრავი, ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილზეც იძიება, თუმცა, ეს მათ ცნობადს არ ხდის, ისევე, როგორც თქვენ მიერ მოძიებულ პირზე. პოლემიკის გაგრძელების ნაცვლად [[ვპ:ბიო]]ს გაეცანით. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:41, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::ასევე, ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი დიდი ხანია ვიკიპედიაში ცნობადობის კრიტერიუმად ან სანდო წყაროდ (ნაწილობრივ) არ აღიქმება. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:43, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::მეჰმან თუ მეჰმენ არვიცი რამდენად სწორედ ვწერ, ჩემს მიერ დაწერილი სტატიის წაკითხვის შემდეგ თუ თქვენ მას როგორც ცნობად პირს ადარებთ ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილს მაშინ თქვენთან საუბარს აზრი არ აქვს არც აქ ამ საიტზე არ არც ზოგადად, პიროვნება რომელიც დამსახურებული არტისტის წოდება მიიღო აქვს ჯილდო და იყო თეატრის მსახიობი რეჟისორი და ნამდვილი საამაყო ქართველი, მეტი პატივისცემა თქვენგან მეჰმან [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:48, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::და პოლემიკას რაც შეეხება ჯერ ადამიანების გარჩევა შეძელით და შემდეგ სხვა დანარჩენზე [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:49, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::პირველ რიგში, განხილვის გვერდიდან არაფერი იშლება. მეორე, ამ პირებს კი არ ვადარებ, არამდედ თქვენს ნათქვამს ვპასუხობ. თუ თქვენ ფიქრობთ, რომ ყველაზე, ვისზეც ინფორმაციის მოძიება შეიძლება უნდა დაიწეროს ვიკიპედიაში — ცდებით. კარგად გაეცანით ვიკიპედიის პოლიტიკას. ასევე, „დამსახურებული არტისტის წოდება“ და „საამაყო ქართველობა“ არ ხდის და ვერ გახდის პირს ცნობადს. გადახედეთ [[ვპ:ბიო]]ს და გაეცანით ცნობადობის კრიტერიუმებს. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:54, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::სახელი შემახსენე პატივცემულო როგორ მოგმართო მეჰმან თუ მეჰმენ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:01, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::[[განხილვა:ნიკოლოზ ჟამუტაშვილი]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:05, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::გადახედავენ ასევე სხვა ადმინისტრატორებიც [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:06, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::მოდით სიჯიუტეს და რედაქტირების ომს თავი დაანებეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში იძულებული ვიქნები დაგბლოკოთ. ადმინისტრატორები იმის გარეშეც, თავიანთი ხელსაწყოთითაც ხედავენ წაშლილი სტატიის შინაარს. ჩემი სახელი კი ჩემ პირად გვერდზე წერია და იქ ნახეთ. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:08, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::მოდით ქართველი თეატრალური მოღვაწის, სამხატვრო ხელმძღვანელის, ღვაწლმოსილი მსახიობის, საქართველოს კულტურის დამსახურებული მუშაკის, შრომითი მამაცობისთვის დაჯილდოვებულის, ქ.ყვარლის თეატრის დირექტორისა და თბილისის კოტე მარჯანიშვილის თეატრის საპატიო მოწვეული არტისტისა და ცნობადი სახის ჯიუტად უარყოფასა და ადმინისტრატორული უფლებების არასწორედ გამოყენებას თავი თქვენ დაანებეთ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:16, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::კარგი, აწი არ ვიზამ :) — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:18, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::ასე არ ჯობია? დავწერ ეხლა სტატიას და გამოაქვეყნეთ მადლობა! [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:20, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::::აი ეგ კი არ გამოვა :) [[ვპ:ბიო]] არ შეცვლილა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::::წარმატებები :) [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:36, 28 იანვარი 2026 (UTC) == Order == Hello. You has to provide reason before you cancel someones edit. [[მომხმარებელი:Eurohunter|Eurohunter]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Eurohunter|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Eurohunter|წვლილი]]) 18:20, 30 იანვარი 2026 (UTC) :Hi. I shouldn't for obvious things. Please check the Georgian Wikipedia rules before editing here. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 19:16, 30 იანვარი 2026 (UTC) ==სკოლის სტატიაზე== დღეს ამ ადამიანმა წაშალა სტატია სსიპ ქ. თბილისის 89-ე საჯარო სკოლის შესახებ. სკოლა ოფიციალურად არსებობს და სტატია ოფიციალურად შეესაბამებოდა ვიკიპედიის მოტხოვნებს.{{ხელმოუწერელი|გიორგი კაცია}} :დაიცავით [[ვიკიპედია:თავაზიანობა|თავაზიანობა]], წინააღმდეგ შემთხვევაში დაიბლოკებით. სტატია კი წესების დაცვით წაიშალა. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:57, 11 თებერვალი 2026 (UTC) == Thank you for being a medical translator! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Translators Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?camp=all&user_group=all&year=2025&month=All joined us as a medical translator]. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider formally joining the organization for 2026]]''', there are no associated costs. |} Look forwards to collaborating further in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:53, 14 თებერვალი 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:მომხმარებელი:Mehman]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Translators_2025&oldid=30070105 --> == ინფორმაცია გიორგი ქლაინის სტატიის შესახებ == გამარჯობა, გუშინ რომ წაიშალა სტატია '''გიორგი ქლაინი'''. გთხოვთ მომწეროთ წაშლის კონკრეტული მიზეზი და მირჩიოთ, როგორ შეიძლება მისი გაუმჯობესება, რომ აკმაყოფილებდეს ვიკიპედიის წესებს. მადლობა წინასწარ. {{ხელმოუწერელი|Tbilisi International Student Theater Festival}} :მოგესალმებით. სტატია არ აკმაყოფილებდა [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა]] და როგორც ასე ეს ორ-სამ დღეში მოგვარებადი საკითხი არ არის. მარტივად: პირმა უნდა მოიპოვოს ისეთი ჯილდო, რომ გახდეს ცნობაფი და ამავე დროს პიროვნების ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად უნდა არსებობს არაერთი ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყარო. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 13:49, 2 მარტი 2026 (UTC) == ლევან ქოქიაშვილის სტატის გადატანა სამუშა სივრცეში == მეჰმან მოგესალმეით, დამწყეი ვარ ამ საკითხეში და გთხოვთ მომწეროტ რატომ გადაიტანეთ სავარჯიშო სივრცეში რა მაქვს არასწორად? პატივისცემით, ლევან ქოქიაშვილი--[[მომხმარებელი:ლევან ქოქიაშვილი|ლევან ქოქიაშვილი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ლევან ქოქიაშვილი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ლევან ქოქიაშვილი|წვლილი]]) 09:24, 29 მარტი 2026 (UTC) :სალამი ლევან. სტატია არასწორ სახელთა სივრცეში იყო შექმნილი, კერძოდ სტატიის სახელწოდების წინ წარწერა ''ინკუბატორი'' იყო მითითებული. ამის გარდა, ამჟამად სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმს]] პირის შესახებ და საჭიროა შესაბამისი ენციკლოპედიურობის დადასტურება. ამიტომ ჯობია დარჩეს თქვენს სავარჯიშო გვერდზე. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 20:53, 29 მარტი 2026 (UTC) == ზაქარია ლაშქარაშვილი == ორჯერ წაიშალა სტატია ზაქარია ლაშქარაშვილზე. წყაროდ მითითებული იყო, ევროპაში ყველაზე დიდი დისიდენტთა ონლაინ ენციკლოპედია. ფრანგულად, რუსულად, გერმანულად შევქმენი ამ კაცზე სტატიები, კაციშვილს არ წაუშლია. ფრანგულზე და გერმანულზე პირიქით, თვითონ ატვირთეს ფოტო. რით ვერ დაიმსახურა ქართული ვიკიპედიის სტანდარტის დაკმაყოფილება? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:07, 2 აპრილი 2026 (UTC) :არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობის კრიტერიუმი]] და გაეცანით მას. სტატია წაშლილია წესების დაცვით, ხოლო სხვა ვიკიპედიების მაგალითად მოყვანა აქ საქმეს არ შველის. სხვადასხვა ვიკიპედიას თავისი წესები აქვს. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:37, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::ადამიანზე, გერმანულ ონლაინ ენციკლოპედიაში მთელი გვერდია დაწერილი. ენციკლოპედიური მნიშვნელობის დადასტურება მეტი რაღა უნდა იყოს? ცნობადობაში, იმედია საყოველთაო ცნობადობას არ გულისხმობთ. სხვა ვიკიპედიებს რაც შეეხება, სებუანური ვიკიპედია არ მომიყვანია მაგალითად. თითოეული ჩამოთვლილი, ტოპ-5 ვიკიპედიაში შედის. მათი მხრიდან, მათთვის სრულიად უცნობი, ქართველი ადამიანის ბიოგრაფია დასაშვებად ჩაითვალა (ენციკლოპედიური მნიშვნელობით და წყაროთა რესპექტაბელურობით) და თქვენთვის ეს მოცემულობა ნული არგუმენტია? თარგი მაინც გაუკეთეთ, რომ სტატია დასახვეწია, რომ არ წაიშალოს. პირდაპირ წაშლა რა სპორტია? [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:56, 2 აპრილი 2026 (UTC) == ღირსების სასამართლო == გამარჯობა, ღირსების სასამართლოზე 2022 წელს შექმნილი 5 ხაზიანი სტატია იყო. ამ ხნის მანძილზე არანაირი რედაქტირება არ ჰქონდა გაკეთებული. ჩემი აზრით, არააკადემიური ენითაც იყო დაწერილი. მის ნაცვლად, შევქმენი გაცილებით ვრცელი სტატია და წყაროც დავამატე (რაც ამ თემაზე რთული მოსაძებნია). მიუხედავად ამისა, ჩემი ვერსია წაიშალა ადმინისტრატორის მიერ. რა სტანდარტი დაირღვა ჩემგან? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:53, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია ვიკიპედიის გამოცდილი რედაქტორის მიერ დაწერილია და შესაბამისად არგუმენტი „არააკადემიური ენით“ დაწერილზე აბსურდია. თქვენი დაწერილი ნაწილი კი ნამდვილად არაენციკლოპედიური ენით იყო დაწერილი და მხოლოდ ორი წყაროთი. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:42, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::კარგით, მაშინ გამოცდილ რედაქტორს შეატყობინეთ, რომ "ღირსების სასამართლოს" მთავარი კითხვა ის კი არ იყო, - ვინაა სუკის აგენტი? არამედ, დააბრალა თუ არა გამსახურდიამ ლაშქარაშვილს სუკის აგენტობა? ::2) ფრაზა - <u>ეროვნული მოძრაობის ლიდერებმა ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებას ე. წ. „ღირსების სასამართლო“ მოუწყვეს</u> - არაკორექტულია. ჭავჭავაძის საზოგადოებაც ეროვნულ მოძრაობას წარმოადგენდა. ::3) <u>შეკრება ვიდეოკამერით გადაიღეს</u> -არასწორია! გადაიღეს ვიდეოკამერ-<u>ებ</u>-ით და ჩხუბი იმაზე მოხდა ვისი ფირი ჩაუვარდა ტელევიზიას. ::4) <u>თუმცა უმრავლესობა არ ელოდა, რომ ჩანაწერი საბჭოთა უშიშროების ხელში აღმოჩნდებოდა</u> ??? საიდან ამტკიცებთ, რომ უშიშროების ხელში მოხვდა? იქნება ტელევიზიაში მოხვდა პირდაპირ და ჯუმბერ პატიაშვილმა, უშიშროების ჩარევის გარეშე დაავალა დამონტაჟება და გაშვება? :)) ან საიდან იცით უმრავლესობა ელოდა, თუ უმცირესობა? და ა.შ. :) სუბიექტური შეფასებებისა და დაშვებების კასკადია უბრალოდ. ::5) ღირსების სასამართლო, არაფორმალურად ორგანიზებული შეხვედრის პირობითი დასახელებაა, ამიტომ საჭიროა სტატიაშივე განიმარტოს რაზეა საუბარი, მაგიტომ დავწერე - <u>'''ღირსების სასამართლო''' — 1989 წელს, [[საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა|ეროვნული მოძრაობის]] ფრაქციებს შორის მომხდარი დაპირისპირების ეპიზოდის, პირობითი დასახელება.</u> ::თქვენ ვერსიაში, პირდაპირ წერია - ღირსების სასამართლო. არაფორმალური დასახელებას "წარმოებაში უშვებთ" ::6) ჩემი თუ ორი წყაროთი იყო, ახლანდელი ვერსია ერთი წყაროთია და ისაც ვიდეო. ::გამიხარდება თუ ჩემს არგუმენტებს, რაიმე უფრო წონად პოზიციონირებას დაუპირისპირებთ და "გამოცდილებას" არგუმენტად არ მოიყვანთ. --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:15, 2 აპრილი 2026 (UTC) :::მოდით ავტორს ესაუბრეთ ამაზე და ბარემ @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]], რომ ჩაერთო ამ მსჯელობაში. თუმცა, ერთს კი ვიტყვი, რომ ვიკიპედია რაღაცა კვლევის ან მოვლენებში სიმართლის ძიების ადგილი არ არის და ამხელა ტექსტს სულ ტყვილად მიწერთ. სტატია უნდა ეყრდნობოდეს სანდო, ავტორიტეტულ და გადამოწმებად წყაროებზე და არა იმაზე, ვინ იყო მართალი და ვინ არა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:39, 3 აპრილი 2026 (UTC) ::::უკაცრავად, თქვენ დააფიქსირეთ პოზიცია, რომ ჩემ ვერსიას, ძველი ვერსია სჯობდა. ზოგადი საუბარი, რომ არ გამოსულიყო, კონკრეტული მაგალითები მოვიყვანე, რა პრობლემებს ვხედავ ძველ ვერსიაში. ::::არავითარი კვლევა და ტყუილ-მართლის გარჩევა არ დამიწყია სტატიაში. უბრალოდ, ფაქტები აღვწერე, მაქსიმალურად ობიექტური პოზიციიდან. ::::მინდოდა, თანდათან კიდევ უფრო დამეხვეწა სტატია, მაგრამ აღარ მომეცა შესაძლებლობა. ::::წყაროებზე გეთანხმებით, ამ მაგნიტუდის საკითხზე უფრო მეტია საჭირო, თუმცა ეგ მკვლევართა და ჟურნალისტთა პრობლემაა, რომ ავტორიტეტული წყაროები არ არსებობს. რაც ვნახე დავამატე. რაღაც სხვასაც ვნახავდი ალბათ კიდე. [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:31, 3 აპრილი 2026 (UTC) == მარდალეიშვილის სამედიცინო ცენტრი == გამარჯობა გუშინ წაშალეტ სტატია, დეტალურად რო ამიხსნათ რატო წაიშალა. ბიზნეი 30 წელია უკვე არსებობს, აქვთ ფილიალებიც, სამწუხაროდ არ არის ის წყაროები რაც მოითხოვეთ მაგრამ ფაქტი ხომ რეალურია --[[მომხმარებელი:Chelikauri|Chelikauri]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Chelikauri|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Chelikauri|წვლილი]]) 08:33, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. ფაქტის რეალურობა არ ცვლის ვიკიპედიის მოთხოვნას სანდო და გადამოწმებად წყაროებზე, რაც სტატიის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას დაადასტურებდა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:39, 2 აპრილი 2026 (UTC) == იმედი L გვერდის აღდგენა == გამარჯობა, კომპანიის შესახებ სტატია სრულად გადავამუშავე ჩემს სავარჯიშოში: [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025/სავარჯიშო]]. სტატია აღარ არის სარეკლამო ხასიათის და ეყრდნობა დამოუკიდებელ წყაროებს. გთხოვთ დამეხმაროთ მის გადატანაში მთავარ სივრცეში, რადგან სათაური „Protected“ რეჟიმშია. მადლობა წინასწარ [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025|Digitaleditor2025]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Digitaleditor2025|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Digitaleditor2025|წვლილი]]) 07:28, 17 აპრილი 2026 (UTC) == ლევან ტიელიძე == Mehman იქნებ დააბრუნოთ გვერდი რომელიც ორი დღის წინ წაშალეთ? იმ პრინციპით რითიც თქვენ ხემძღვანელობთ ქართული ვიკიპედიის მნიშვენლოვანი ნაწილი შეიძლება წაშლას დაუქვემდებაროთ.{{ხელმოუწერელი|Levani.tielidze}} :პირველ რიგში, გამარჯობა. მე და არც რომელიმე სხვა ვიკიპედიელი აქ პრინციპებით არა, ვიკიპედიის წესებით ვხელმძღვანელობთ და თუ წესი მოითხოვს სტატიის წაშლას, იგი წაიშლება. თქვენს კონკრეტულ შემთხვევაში იყო მითითებული წაშლის მიზეზი და შესაბამისი წესი. გაეცანით მას. ვერ ვხედავ მიზეზს, თუ რატომ უნდა აღვადგინო სტატია. წარმატებები, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 07:41, 27 აპრილი 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 აპრილი 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == სტატიის აღდგენა: მირიან ხუხუნაიშვილი == გამარჯობა მემან, მოგმართავთ მირიან ხუხუნაიშვილის შესახებ სტატიის ავტორი. სტატია წაიშალა კრიტერიუმების შეუსაბამობის გამო, თუმცა მსურს მოგაწოდოთ არგუმენტები პიროვნების მნიშვნელოვნების შესახებ: # მირიან ხუხუნაიშვილი არის '''ვროცლავის ოპერის მუსიკალური ხელმძღვანელი''' (2025/2026 წლების სეზონიდან); # ფლობს '''ხელოვნების დოქტორის ხარისხს''' სიმფონიურ დირიჟორობაში (კრაკოვის მუსიკალური აკადემია); # არის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის თანადამფუძნებელი და სამხატვრო ხელმძღვანელი; # მის შესახებ სტატია უკვე არსებობს '''პოლონურ ვიკიპედიაში''': [https://pl.wikipedia.org/wiki/Mirian_Khukhunaishvili<nowiki> pl:Mirian Khukhunaishvili].</nowiki> ასევე, მასზე ინფორმაცია დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ არქივში. გთხოვთ, აღმიდგინოთ სტატია ჩემს „სავარჯიშოში“ (Draft), რათა ვიკი-სტანდარტების შესაბამისად დავხვეწო წყაროების მითითება და სტატია გამართული სახით დავაბრუნო მთავარ სივრცეში. პატივისცემით [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 12:44, 3 მაისი 2026 (UTC) :არგუმენტაციის გასამყარებლად, აქვე ვურთავ სანდო მეორეულ წყაროებს და საერთაშორისო რეცენზიებს: :'''ქართულენოვანი წყაროები:''' :* რადიო თავისუფლება: https://www.radiotavisupleba.ge/a/32267635.html :* ბილბორდის სტატია ვროცლავის ოპერაში დანიშვნის შესახებ: https://billboard.com.ge/2025/01/29/mirian-xuxunaisvili-vroclavis-operis-musikalur-xelmzrvanelad-dainisna/ :* საზოგადოებრივი მაუწყებლის (1TV) გადაცემა: https://1tv.ge/video/amshabatkviras-mirian-khukhunaishvili-profesia-diridjori/ :* ეროვნული ბიბლიოთეკის ბაზა: http://www.nplg.gov.ge/emigrants/ka/00001312/ :* Georgia Today: https://georgiatoday.ge/mirian-khukhunaishvili-and-wroclaw-opera-a-georgian-conductor-at-the-helm-of-a-european-opera-house/ :'''საერთაშორისო პრესა და რეცენზიები:''' :* Ruch Muzyczny (პოლონეთი): https://ruchmuzyczny.pl/article/5346 :* Heimildin (ისლანდია): https://heimildin.is/grein/17773/fumlaus-stjorn-mirian-khukhunaishvili/ :* Classical Music (საბერძნეთი): https://classicalmusic.gr/apolamvano-to-vienneziko-repertorio-synentefxi-me-ton-archimousiko-mirian-khukhunaishvili/ :* Papageno (უნგრეთი)https://papageno.hu/english/eyes-and-ears-on-budapest/2026/02/south-caucasus-enthralling-sound-spectrum-with-smartphones/ :ვფიქრობ, ეს წყაროები სრულად ფარავს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. გთხოვთ დამეხმაროთ სტატიის აღდგენაში. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 13:14, 3 მაისი 2026 (UTC) ::მოგესალმებით. არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის პოლიტიკა ცნობადობის შესახებ]], რასაც პიროვნება არ პასუხობს. შესაბამისად, მასზე სტატია ვერ დარჩება ვიკიპედიაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 3 მაისი 2026 (UTC) :::მემან, ვერ ვხვდები თქვენი სიჯიუტის მიზეზს, როდესაც სახეზეა საერთაშორისო აღიარების ასეთი მასშტაბი. გთხოვთ, მიპასუხოთ, რომელ წყაროს მიიჩნევთ არასაკმარისად ავტორიტეტულად, როდესაც: :::* მხოლოდ აპრილის თვეში მის შემოქმედებას '''10 კრიტიკული რეცენზია''' მიეძღვნა წამყვან პრესაში: 7 პოლონეთში, თითო გერმანიაში, იტალიასა და აშშ-ის წამყვან საოპერო გამოცემაში. :::* მასზე ვრცელი გადაცემები აქვს მომზადებული '''საზოგადოებრივ მაუწყებელს''', '''რადიო თავისუფლებას''', არსებობს ნიუსები '''Billboard'''-სა და არაერთი კრიტიკა '''Georgian Today'''-ში. :::* საქართველოში ყველა წამყვან კლასიკურ ფესტივალში აქვს მონაწილეობა მიღებული და ყველა სიმფონიურ კოლექტივთან თანამშრომლობს სისტემატურად. :::* გუგლში ძიებისას ქართულ ენაზე 20-გვერდიანი სიაა, ინგლისურად კი 7. :::* მისი აუდიტორია სოციალურ ქსელებში 6 000-ს აჭარბებს. ხოლო youtube-ზე 10 000-მდე გამომწერი ჰყავს. :::* საჯაროდ არ მოიპოვება ამაზე ინფორმაცია, თუმცა ბატონი ხუხუნაიშვილი გახლავთ, ერთადერთი ქართველი დირიჟორი, რომელსაც აქვს დოქტორის ხარისხი. :::* სტატია უკვე არსებობს პოლონურ ვიკიპედიაში, სადაც ცნობადობის ფილტრი ბევრად მკაცრია. :::ეს ყველაფერი პირდაპირ პასუხობს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. თუ თქვენ მაინც უარს ამბობთ სტატიის აღდგენაზე, იძულებული ვიქნები საკითხი '''ადმინისტრატორების ფორუმზე''' გადავიტანო სხვა რედაქტორების ჩასართავად, რადგან ადგილი აქვს წესების სუბიექტურ ინტერპრეტაციას. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 16:59, 3 მაისი 2026 (UTC) ::::მოდით პირველ რიგში კორექტული იყავით და [[ვიკიპედია:პერსონალური შეტევების დაუშვებლობა|დაიცავით ვიკიპედიის წესი]]. ის რომ მასზე „მრავალი“ წყაროა და სადღაც მონაწილეობა აქვს მიღებული, არ ხდის მას [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადს]]. პოლონურ ვიკიპედიაში თქვენ მიერ შექმნილი სტატია, რომ ჯერ არ დამოწმებულა კარგად ვიცი და ასევე პოლონური ვიკიპედია არ არის ჩვენი კრიტერიუმი აქ. შეგიძლიათ ინგლისურშიც შექმნათ და არც ეგ იქნება ჩვენთვის რაიმის ინდიკატორი. საკითხი შეგიძლიათ გაიტანოთ სადაც გნებავთ. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:05, 3 მაისი 2026 (UTC) :::::ბოდიშს გიხდით, თუ სადმე ზედმეტი მომივიდა. :::::მოდით ვკონცენტრირდეთ კონკრეტულად საქმეზე. თქვენ მითითებულ, ვიკიპედიის წესებში ვკითხულობთ: :::::# მწერალი, მთარგმნელი, '''მუსიკოსი''', მსახიობი, რეჟისორი, მხატვარი, ფოტოგრაფი, სკულტპრი და მისთ., რომელთა '''ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად''' არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]] და: :::::## გააჩნია დარგის საერთაშორისო ან ეროვნული უმაღლესი ჯილდო, '''პრემია, სტიპენდია''' ან მისთ. (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბა]]); :::::## გააჩნის დარგის წამყვანი აქტორების აღიარება (პუბლიკაცია ყველაზე პრესტიჟულ გამომცმელობაში, ნახატები საერთაშორისო დონის მუზეუმში, '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში''' ან მისთ.) და მისი ან მისი '''საქმიანობის შესახებ არსებობს პუბლიკაციები (რეცენზიები/მიმოხილვები)''' დარგის ავტორიტეტულ გამოცემებში; :::::## მრავალჯერადი მონაწილეობა საერთაშორისო ან ეროვნული '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' ან მისთ. ჟიურიში (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბას]] ჟიური); ახლა კი ყველა ამ ჩამოთვლითაგანის შესაბამისი პასუხი: :::::# '''"მუსიკოსი"''' - აკადემიური განათლების მქონე მუსიკოსი, რომელსაც გააჩნია, ევროპული უმაღლესი სასწავლებლის დოქტორის ხარისხი - ამის წყარო მქონდა მითითებული, პოლონეთის სახელმწიფო სისტემის ბმული, სადაც დასტურდება მირიან ხუხუნაიშვილის ხელოვნების დოქტორის ხარისხი . :::::# '''"..ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]]..."''' - ამის დასტურად ზემოთ მიგითითეთ ბმულები: საზოგადოებრივი მაუწყებლის 12 წუთიანი ფილმი, "რადიო თავისუფლების 37 წუთიანი პოდკასტი", და სხვა უამრავი წამყვანი ევროპული გამომცემლის რეცენზიები. :::::# '''ეროვნული დონის მუზეუმების დირექტორები -''' არ ვიცი, რამდენად გათვითცნობიერებული ბრძანდებით კლასიკურ მუსიკაში, მაგრამ პოლონეთში, მნიშვნელობით მე-2 საოპერო თეატრის დირექტორად დანიშვნა ამ კრიტერიუმშიც შიძლება გათანაბრდეს'''.''' ბ-ნი ხუხუნაიშვილი, მეორე ქართველი დირიჟორია, ისტორიაში (ჯანსუღ კახიძის შემდეგ), რომელიც ევროპული საოპერო თეატრის დირექტორის პრესტიჟულ პოზიციაზე დაინიშნა, თეატრის, რომლის პირველი დირექტორიც უდიდესი კომპოზიტორი Carl Maria von Weber იყო და სადაც მოგვიანებით მუშაობნენ Richard Strauss და Bruno Walter. ბ-ნი ხუხუნაიშვილი თანადამაარსებელი და მუსიკალური ხელმძღვანელია "გია ყანჩელის სახელობის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის". რომელიც, ერთ-ერთი გამორჩეული კოლექტივია ქართულ აკადემიურ სცენაზე. :::::# '''რეცენზიები/მიმოხილვები''' - უარავი მეორეული წყარო მოგიყვანეთ მისი ოპერაში საქმიანობის რეცენზიებისა და მიმოხილვებისა, რომლებშიც აღწერილია მისი მაღალი პროფესიონალიზმი. :::::# '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში -''' ეს წყაროებიც მოგიყვანეთ, '''Wratislavia Cantans''' (ერთ-ერთი ყველაზე ძველი და დიდი ფესტივალი პოლონეთში), '''Vilnius Festival''' - ლიეტუვის ყველაზე დიდი და მნიშვნელოვანი კალსიკური ფესტივალი, '''მუსიკის საერთაშორისო ფესტივალი თელავში''' (სამხ. ხელმძღვანელი -ელისო ვირსალაძე), "'''შემოდგომის თბილისი'''", "'''თორაძის საერთაშორისო ფესტივალი'''", '''Young Euro Classic''' - ყველაზე დიდი ფესტივალი ახალგაზრდული ორკესტრების. :::::# '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' - ამის წყაროც მოგიყვანეთ - 2022 წელს, პირველმა მიიღო, ლეგენდარული პიანისტისა და დირიჟორის დაარსებული '''პრემია "რინგმან-იაროში"''' რომელიც ახალგაზრდა მუსიკოსების მხარდასაჭერად დაარსდა, რომლის ჟიურის წევრებიც იყვნენ - Lang lang, Daniel Hope, Elzbieta Penderecka და სხვანი. ასევე გაიმარჯვა და მიიღო '''პაავო იარვის სტიპენდია''', რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე პრესტიჟულია ახალგაზრდა დირიჟორებისთვის. :::::გთხოვთ, მიმითოთ, რომელი პუნქტი არ აკმაყოფილებს თქვენი აზრით ვიკიპედიის სტანდარტებს. :::::პატიცისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 07:58, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::Google-ს ზოგიერთ ქვეყანაში უკვე '''Knowledge Panel'''-ი (ცოდნის პანელი) აქვს მასზე. ამ სქრინ ვიდეოში ნახავთ ამის დასტურს https://streamable.com/vh45a5 ::::::პატივისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:17, 4 მაისი 2026 (UTC) :::::::თქვენთვის შეიძლება ზემოთ მოყვანილი საკმარისი იყოს მის შესახებ ვიკიპედიაში სტატიის არსებობაზე, თუმცა, ვიკიპედიისთვის არ არის საკმარისი. წარმატებები, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 11:26, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::::კეთილი. გმადლობთ [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:28, 4 მაისი 2026 (UTC) == Unblock request for User:Arena == Hello Mehman. I apologize for writing in English. I am an agent at [[ვიკიპედია:VRT]]. A user you blocked at [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]], has written to VRT to retract his threat of legal action (ticket 2026051210014379). He says it was written in frustration and agrees it was not appropriate. Would you consider restoring talk page access so he can appeal the block? Thank you. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) Google Translate-ის გამოყენებით ქართულად: გამარჯობა მეჰმან. ბოდიშს ვიხდი ინგლისურად რომ დავწერე. მე ვარ აგენტი [[ვიკიპედია:VRT]]-ში. მომხმარებელმა, რომელიც თქვენ დაბლოკეთ [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]]-ზე, მისწერა VRT-ს, რათა გააუქმოს სამართლებრივი ქმედების მუქარა (ბილეთი 2026051210014379). ამბობს, რომ იმედგაცრუებით დაიწერა და თანხმდება, რომ ეს არ იყო მიზანშეწონილი. განიხილავთ თუ არა განხილვის გვერდზე წვდომის აღდგენას, რათა მან შეძლოს დაბლოკვის გასაჩივრება? გმადლობთ. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) :Hello. Thanks for reporting this. I'll check the ticket and reconsider the block. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:12, 14 მაისი 2026 (UTC) == მართვის მოწმობის გვერდი == გამარჯობა, რატომ გაუქმდა და დაუბრუნდა მართვის მოწმობის გვერდი უძველეს ვერსიას? რელევანტური საერთოდ არ არის ის რაც ამჟამინდელ გვერდზე წერია. მადლობა. {{ხელმოუწერელი|Nebskyy}} :გამარჯობა. თქვენი რედაქტირება გაუქმდა იმიტომ, რომ შეტანილი ინფორმაცია (1) არ იყო გამყარებული შესაბამისი სანდო და გადამოწმებადი წყაროთი, (2) შეიცავდა მრავალ არარელევანტულ ინფორმციას და (3) შეიცავდა სარეკლამო სახის ბმულს. მადლობა, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:57, 1 ივნისი 2026 (UTC) :გასაგებია მადლობა. ალბათ ამიტომ წაიშალა ახალი გვერდიც? თოერია ონ ჯი, სტარტი და ა.შ. ყველა კომპანიაა და შეიძლება რეკლამადაც ჩაითვალოს. :შემიძლია სრულიად წავშალო external links და ინფორმაციულად დავტოვო ახალი გვერდი: საქართველოს მართვის მოწმობა < თუ ლინკების მოშორება უშველის. [[მომხმარებელი:Nebskyy|Nebskyy]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Nebskyy|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Nebskyy|წვლილი]]) 19:06, 1 ივნისი 2026 (UTC) b0syc4z6gypwjtki5pw9b7dedcxugtt 5405379 5405358 2026-06-01T20:12:40Z Mehman 75871 /* მართვის მოწმობის გვერდი */ პასუხი 5405379 wikitext text/x-wiki {{მომწერეთ}} {{აქ გიპასუხებთ}} {{არქივის დაფა|სურათი=[[სურათი:Archive information icon.png]]|დაფის-სიგანე=22em| *[[მომხმარებელი განხილვა:Mehman/არქივი 1|07.01.2016 - 27.01.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 2|27.01.2016 - 31.12.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 3|01.01.2017 - 31.12.2017]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 4|01.01.2018 - 31.12.2018]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 5|01.01.2019 - 31.12.2019]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 6|01.01.2020 - 31.12.2020]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 7|01.01.2021 - 31.12.2021]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 8|01.01.2022 - 31.12.2022]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 9|01.01.2023 - 31.12.2023]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 10|01.01.2024 - 31.12.2024]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 11|01.01.2025 - 31.12.2025]] }} == ახალი ბიოგრაფიული სტატიის შექმნა სანდო წყაროების საფუძველზე == გამარჯობა. დღეს წაიშალა სტატია „ანზორ თოთაძე“ სწრაფი წაშლის წესით. ვფიქრობ, რომ სტატია აკმაყოფილებს ენციკლოპედიურობის კრიტერიუმებს. პირი არის ცნობილი ქართველი მეცნიერი და ავტორი. სტატიაში გამოყენებული იყო სანდო წყაროები: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG) • WorldCat • აკადემიური გამოცემები ISBN-ებით გთხოვთ, მოხდეს სტატიის აღდგენა ან მომეცეს შესაძლებლობა გადავამუშავო შინაარსი. მადლობა. [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 17:01, 3 იანვარი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია არ აკმაყოფილებს [[ვპ:ბიო]]-ს და შესაბამისად ვერ აღვადგენთ. გაეცანით ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმებს. მადლობა, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 17:03, 3 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, ::მადლობა კომენტარისთვის. ::სტატიაზე ვმუშაობ და დავამატებ დამატებით აკადემიურ წყაროებს. ::გთხოვთ მითხრათ, კონკრეტულად რომელ ნაწილებს სჭირდება გადამუშავება. ::პატივისცემით, ::თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 18:33, 4 იანვარი 2026 (UTC) :::[[ვპ:ბიო]]-ს მიხედვით კონკრეტულად უნდა დაამტკიცოთ, თუ რატომაა პირი ენციკლოპედიური. მარტო პროფესორობა და აკადემიკოსობა არ კმარა. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:37, 4 იანვარი 2026 (UTC) ::::მადლობა განმარტებისთვის. ამ ეტაპზე ვაგროვებ დამატებით დამოუკიდებელ სანდო წყაროებს (პრესა/აკადემიური გამოცემები), რომლებიც ადასტურებს სუბიექტის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას. მათი დამატების შემდეგ განვაახლებ სტატიას. ::::პატივისცემით, თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 19:11, 4 იანვარი 2026 (UTC) სტატია ეხება ცნობილ ქართველ დემოგრაფს — ანზორ თოთაძეს, ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორს. მისი მნიშვნელოვნობა დასტურდება მრავალ დამოუკიდებელ და სანდო წყაროში: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG): http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00009879/ • Georgian Encyclopedia: https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/17455 • Google Books (მრავალი მონოგრაფია): https://www.google.ge/search?tbm=bks&q=inauthor:"ანზორ თოთაძე" • საერთაშორისო და ქართული მედია: Interpressnews, Sputnik Georgia, Ekho Kavkaza, NewsHub, Kvira.ge და სხვა. ავტორია ფუნდამენტური მონოგრაფიებისა: „საქართველოს მოსახლეობა“, „აფხაზეთის მოსახლეობა: ისტორია და თანამედროვეობა“, „ოსები საქართველოში: მითი და რეალობა“. მისი ნაშრომები დაცულია საქართველოსა და უცხოეთის ბიბლიოთეკებში და იგი რეგულარულად ციტირდება როგორც დემოგრაფიის ექსპერტი. ვფიქრობ, სტატია სრულად აკმაყოფილებს ვიკიპედიის მნიშვნელოვნობის კრიტერიუმებს. {{ხელმოუწერელი|თეოანზორი}} :თქვენ რომ ფიქრობთ, ეგ არაფერს არ ცვლის. წაიკითხეთ ზემოთ რაც მოგწერეთ. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:44, 4 იანვარი 2026 (UTC) == ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატიის წაშლაზე == [[მომხმარებელი:Giorgi.1772|Giorgi.1772]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Giorgi.1772|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Giorgi.1772|წვლილი]]) 03:38, 25 იანვარი 2026 (UTC) :და რა? — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 10:48, 25 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, რამდენიმე დღის წინ მოგწერეთ ამ სტატიის წაშლის თაობაზე, რატომღაც წერილის სახელი გამოქვეყნდა მხოლოდ და არა ტექსტი. ვფიქრობ, ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატია აუცილებლად უნდა არსებობდეს ქართულ ვიკიპედიაში, რადგან ოპტიკის და ოპტომეტრიის ძალიან საჭირო და ფუნდამენტური საკითხია. როგორც "ვიკიპედიამ" შემომთავაზა, სტატიის ნაწილ-ნაწილ დაწერას და ვაპირებდი, მაგრამ, შესავალი ნაწილის დაწერა რომ დავასრულე და უნდა გამეგრძელებინა, უკვე წაშლილი დამხვდა. მიზეზი, თუ სწორედ მახსოვს, მანქანური ან არასწორი თარგმანი იყო მითითებული. რადგან ქართულ ენაზე ძალიან მწირი ინფორმაციაა ბევრ და მათ შორის ამ სფეროშიც, რუსულიდან და ინგლისურიდან თარგმნა ყველაზე რეალური ვარიანტია. გადავთარგმნე, მაგრამ მანქანური თარგმანი ნამდვილად არ გამომიყენებია, წინააღმდეგ შემთხვევაში ამ ერთ აბზაცშიც კი მინიმუმ სამი დამახასიათებელი შეცდომა იქნებოდა: "ზერნიკეს პოლინომი" "ცერნიკეს მრავალწევრის" ნაცვლად, "ერთეულის დისკი" "ერთეულოვანი წრის" ნაცვლად, "ორთოგონალური" "მართობულის" ნაცვლად. ძალიან ბევრი რამ არის შესაჯერებელი ქართული ფიზიკა-მათემატიკური ტერმინების ზუსტად გამოყენების მხრივ, ასე, რომ ალბათ შემდეგი ნაწილ(ებ)ის საბოლოოდ შესაჯერებლად და წყაროთა მისათითებლად ალბათ გარკვეული დრო დამჭირდება, და თუ აღადგენთ ამ სტატიას, ალბათ უფრო გამიადვილდებოდა საიტზევე რედაქტირება და ნაწილ-ნაწილ შევსება, ვიდრე თავიდან დაწყება, ან უკვე ბოლოს დასრულებულის გამოქვეყნება. თან ამ თემით დაინტერესებული პირებისთვისაც უკეთესი იქნება ბოლომდე დასრულებისთვის დალოდება რომ არ მოუწევთ. [[სპეციალური:წვლილი/&#126;2026-85346-3|&#126;2026-85346-3]] ([[მომხმარებლის განხილვა:&#126;2026-85346-3|talk]]) 02:43, 8 თებერვალი 2026 (UTC) :::გამარჯობა. ამ შემთხვევაში გირჩევთ ჯერ სავარჯიშო გვერდი შექმნათ და იქ დაიწყოთ სტატიის თარგმნა და მერე გადაიტანოთ სახელთა ძირითად სივრცეში. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:16, 8 თებერვალი 2026 (UTC) == სტატიის შემოწმება == სალამი, ახლიდან დავწერე სტატია სადაც უფრო მეტად არის ენციკლოპედიური სტილი დაცული, გთხოვთ გადახედოთ და თუ რაიმე შენიშვნა გექნებათ, კვლავ შევასწორებ. მადლობა {{ხელმოუწერელი|Dzedzvia}} :მოგესალმებით. თქვენს სტატიას მარტო სტილი პრობლემა არ აქვს, არამედ, თქვენი სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობას]]. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 28 იანვარი 2026 (UTC) :მადლობა პასუხისთვის, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტებისა და წიგნში დაწერილი სტატიების გარდა, კიდევ მოვიძიებ ინფორმაციას და ახლიდან დავწერ, აქამდე მქონდა ინფორმაცია რომ ზემოთ ხსენებული საკმარისი იყო [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 14:30, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::კიდევ ერთხელ, გაეცანით ზემოთ მითითებულ პოლიტიკას. პრობლემა არა წყაროებშია, არამედ პირის ცნობადობაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:09, 28 იანვარი 2026 (UTC) :@[[მომხმარებელი:David1010|David1010]] @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]] @[[მომხმარებელი:Otogi|Otogi]] @[[მომხმარებელი:MIKHEIL|MIKHEIL]] @[[მომხმარებელი:გიო ოქრო|გიო ოქრო]] @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] პიროვნება რომელზეც იყო ჩემი სტატია მასზე მოვიძიე სტატიები, თეატრის აფიშები, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტები, და პატივცემული მესაუბრება მის არაცნობადობაზე, იქნებ თქვენ მაინც გამცეთ პასუხი ცნობადობის განმარტებაზე, ვინაიდან თუ ადამიანზე მოიპოვება ამდენი ცნობა რატომ არ აღიქვამს პატივცემული @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] ცნობად ადამიანად? რატომ მიშლი სტატიას მოვიძიებ კიდევ ინფორმაციას და დავამატებ, ამჯერად რა ინფორმაციაც მაქვს მოძიებული პირს ხდის ცნობადს, ცნობადი რომ არ იყოს შესაბამისად არც იქნებოდა მასზე რაიმე სახის ინფორმაცია [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::1) http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00025084/ ::2) https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/7800 ::3) https://catalog.nplg.gov.ge/record=b2874640~S10*geo ::4) https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/497077/1/Yvareli_2023_N10-11.pdf ::5) https://archive.org/details/20250223_20250223_1916 ::ასევე ფოტო აფიშები ყვარლის კოტე მარჯანიშვილის სახელობის თეატრიდან ::[[:ფაილი:1971 წლის 19 ნოემბერი.jpg|ფოტო აფიშა 1]] ::[[:ფაილი:1972-1973 წლები.jpg|ფოტო აფიშა 2]] ::[[:ფაილი:ნიკო.jpg|ფოტო აფიშა 3]] ::[[:ფაილი:1968 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 4]] ::[[:ფაილი:1970 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 5]] ::[[:ფაილი:Shvili an sayvareli.jpg|ფოტო აფიშა 6]] ::[[:ფაილი:1970 წ.jpg|ფოტო აფიშა 7]] ::[[:ფაილი:1968 წ.jpg|ფოტო აფიშა 8]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:40, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::ინფორმაცია, თან უამრავი, ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილზეც იძიება, თუმცა, ეს მათ ცნობადს არ ხდის, ისევე, როგორც თქვენ მიერ მოძიებულ პირზე. პოლემიკის გაგრძელების ნაცვლად [[ვპ:ბიო]]ს გაეცანით. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:41, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::ასევე, ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი დიდი ხანია ვიკიპედიაში ცნობადობის კრიტერიუმად ან სანდო წყაროდ (ნაწილობრივ) არ აღიქმება. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:43, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::მეჰმან თუ მეჰმენ არვიცი რამდენად სწორედ ვწერ, ჩემს მიერ დაწერილი სტატიის წაკითხვის შემდეგ თუ თქვენ მას როგორც ცნობად პირს ადარებთ ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილს მაშინ თქვენთან საუბარს აზრი არ აქვს არც აქ ამ საიტზე არ არც ზოგადად, პიროვნება რომელიც დამსახურებული არტისტის წოდება მიიღო აქვს ჯილდო და იყო თეატრის მსახიობი რეჟისორი და ნამდვილი საამაყო ქართველი, მეტი პატივისცემა თქვენგან მეჰმან [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:48, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::და პოლემიკას რაც შეეხება ჯერ ადამიანების გარჩევა შეძელით და შემდეგ სხვა დანარჩენზე [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:49, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::პირველ რიგში, განხილვის გვერდიდან არაფერი იშლება. მეორე, ამ პირებს კი არ ვადარებ, არამდედ თქვენს ნათქვამს ვპასუხობ. თუ თქვენ ფიქრობთ, რომ ყველაზე, ვისზეც ინფორმაციის მოძიება შეიძლება უნდა დაიწეროს ვიკიპედიაში — ცდებით. კარგად გაეცანით ვიკიპედიის პოლიტიკას. ასევე, „დამსახურებული არტისტის წოდება“ და „საამაყო ქართველობა“ არ ხდის და ვერ გახდის პირს ცნობადს. გადახედეთ [[ვპ:ბიო]]ს და გაეცანით ცნობადობის კრიტერიუმებს. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:54, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::სახელი შემახსენე პატივცემულო როგორ მოგმართო მეჰმან თუ მეჰმენ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:01, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::[[განხილვა:ნიკოლოზ ჟამუტაშვილი]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:05, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::გადახედავენ ასევე სხვა ადმინისტრატორებიც [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:06, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::მოდით სიჯიუტეს და რედაქტირების ომს თავი დაანებეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში იძულებული ვიქნები დაგბლოკოთ. ადმინისტრატორები იმის გარეშეც, თავიანთი ხელსაწყოთითაც ხედავენ წაშლილი სტატიის შინაარს. ჩემი სახელი კი ჩემ პირად გვერდზე წერია და იქ ნახეთ. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:08, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::მოდით ქართველი თეატრალური მოღვაწის, სამხატვრო ხელმძღვანელის, ღვაწლმოსილი მსახიობის, საქართველოს კულტურის დამსახურებული მუშაკის, შრომითი მამაცობისთვის დაჯილდოვებულის, ქ.ყვარლის თეატრის დირექტორისა და თბილისის კოტე მარჯანიშვილის თეატრის საპატიო მოწვეული არტისტისა და ცნობადი სახის ჯიუტად უარყოფასა და ადმინისტრატორული უფლებების არასწორედ გამოყენებას თავი თქვენ დაანებეთ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:16, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::კარგი, აწი არ ვიზამ :) — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:18, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::ასე არ ჯობია? დავწერ ეხლა სტატიას და გამოაქვეყნეთ მადლობა! [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:20, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::::აი ეგ კი არ გამოვა :) [[ვპ:ბიო]] არ შეცვლილა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::::წარმატებები :) [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:36, 28 იანვარი 2026 (UTC) == Order == Hello. You has to provide reason before you cancel someones edit. [[მომხმარებელი:Eurohunter|Eurohunter]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Eurohunter|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Eurohunter|წვლილი]]) 18:20, 30 იანვარი 2026 (UTC) :Hi. I shouldn't for obvious things. Please check the Georgian Wikipedia rules before editing here. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 19:16, 30 იანვარი 2026 (UTC) ==სკოლის სტატიაზე== დღეს ამ ადამიანმა წაშალა სტატია სსიპ ქ. თბილისის 89-ე საჯარო სკოლის შესახებ. სკოლა ოფიციალურად არსებობს და სტატია ოფიციალურად შეესაბამებოდა ვიკიპედიის მოტხოვნებს.{{ხელმოუწერელი|გიორგი კაცია}} :დაიცავით [[ვიკიპედია:თავაზიანობა|თავაზიანობა]], წინააღმდეგ შემთხვევაში დაიბლოკებით. სტატია კი წესების დაცვით წაიშალა. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:57, 11 თებერვალი 2026 (UTC) == Thank you for being a medical translator! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Translators Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?camp=all&user_group=all&year=2025&month=All joined us as a medical translator]. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider formally joining the organization for 2026]]''', there are no associated costs. |} Look forwards to collaborating further in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:53, 14 თებერვალი 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:მომხმარებელი:Mehman]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Translators_2025&oldid=30070105 --> == ინფორმაცია გიორგი ქლაინის სტატიის შესახებ == გამარჯობა, გუშინ რომ წაიშალა სტატია '''გიორგი ქლაინი'''. გთხოვთ მომწეროთ წაშლის კონკრეტული მიზეზი და მირჩიოთ, როგორ შეიძლება მისი გაუმჯობესება, რომ აკმაყოფილებდეს ვიკიპედიის წესებს. მადლობა წინასწარ. {{ხელმოუწერელი|Tbilisi International Student Theater Festival}} :მოგესალმებით. სტატია არ აკმაყოფილებდა [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა]] და როგორც ასე ეს ორ-სამ დღეში მოგვარებადი საკითხი არ არის. მარტივად: პირმა უნდა მოიპოვოს ისეთი ჯილდო, რომ გახდეს ცნობაფი და ამავე დროს პიროვნების ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად უნდა არსებობს არაერთი ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყარო. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 13:49, 2 მარტი 2026 (UTC) == ლევან ქოქიაშვილის სტატის გადატანა სამუშა სივრცეში == მეჰმან მოგესალმეით, დამწყეი ვარ ამ საკითხეში და გთხოვთ მომწეროტ რატომ გადაიტანეთ სავარჯიშო სივრცეში რა მაქვს არასწორად? პატივისცემით, ლევან ქოქიაშვილი--[[მომხმარებელი:ლევან ქოქიაშვილი|ლევან ქოქიაშვილი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ლევან ქოქიაშვილი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ლევან ქოქიაშვილი|წვლილი]]) 09:24, 29 მარტი 2026 (UTC) :სალამი ლევან. სტატია არასწორ სახელთა სივრცეში იყო შექმნილი, კერძოდ სტატიის სახელწოდების წინ წარწერა ''ინკუბატორი'' იყო მითითებული. ამის გარდა, ამჟამად სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმს]] პირის შესახებ და საჭიროა შესაბამისი ენციკლოპედიურობის დადასტურება. ამიტომ ჯობია დარჩეს თქვენს სავარჯიშო გვერდზე. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 20:53, 29 მარტი 2026 (UTC) == ზაქარია ლაშქარაშვილი == ორჯერ წაიშალა სტატია ზაქარია ლაშქარაშვილზე. წყაროდ მითითებული იყო, ევროპაში ყველაზე დიდი დისიდენტთა ონლაინ ენციკლოპედია. ფრანგულად, რუსულად, გერმანულად შევქმენი ამ კაცზე სტატიები, კაციშვილს არ წაუშლია. ფრანგულზე და გერმანულზე პირიქით, თვითონ ატვირთეს ფოტო. რით ვერ დაიმსახურა ქართული ვიკიპედიის სტანდარტის დაკმაყოფილება? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:07, 2 აპრილი 2026 (UTC) :არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობის კრიტერიუმი]] და გაეცანით მას. სტატია წაშლილია წესების დაცვით, ხოლო სხვა ვიკიპედიების მაგალითად მოყვანა აქ საქმეს არ შველის. სხვადასხვა ვიკიპედიას თავისი წესები აქვს. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:37, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::ადამიანზე, გერმანულ ონლაინ ენციკლოპედიაში მთელი გვერდია დაწერილი. ენციკლოპედიური მნიშვნელობის დადასტურება მეტი რაღა უნდა იყოს? ცნობადობაში, იმედია საყოველთაო ცნობადობას არ გულისხმობთ. სხვა ვიკიპედიებს რაც შეეხება, სებუანური ვიკიპედია არ მომიყვანია მაგალითად. თითოეული ჩამოთვლილი, ტოპ-5 ვიკიპედიაში შედის. მათი მხრიდან, მათთვის სრულიად უცნობი, ქართველი ადამიანის ბიოგრაფია დასაშვებად ჩაითვალა (ენციკლოპედიური მნიშვნელობით და წყაროთა რესპექტაბელურობით) და თქვენთვის ეს მოცემულობა ნული არგუმენტია? თარგი მაინც გაუკეთეთ, რომ სტატია დასახვეწია, რომ არ წაიშალოს. პირდაპირ წაშლა რა სპორტია? [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:56, 2 აპრილი 2026 (UTC) == ღირსების სასამართლო == გამარჯობა, ღირსების სასამართლოზე 2022 წელს შექმნილი 5 ხაზიანი სტატია იყო. ამ ხნის მანძილზე არანაირი რედაქტირება არ ჰქონდა გაკეთებული. ჩემი აზრით, არააკადემიური ენითაც იყო დაწერილი. მის ნაცვლად, შევქმენი გაცილებით ვრცელი სტატია და წყაროც დავამატე (რაც ამ თემაზე რთული მოსაძებნია). მიუხედავად ამისა, ჩემი ვერსია წაიშალა ადმინისტრატორის მიერ. რა სტანდარტი დაირღვა ჩემგან? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:53, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია ვიკიპედიის გამოცდილი რედაქტორის მიერ დაწერილია და შესაბამისად არგუმენტი „არააკადემიური ენით“ დაწერილზე აბსურდია. თქვენი დაწერილი ნაწილი კი ნამდვილად არაენციკლოპედიური ენით იყო დაწერილი და მხოლოდ ორი წყაროთი. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:42, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::კარგით, მაშინ გამოცდილ რედაქტორს შეატყობინეთ, რომ "ღირსების სასამართლოს" მთავარი კითხვა ის კი არ იყო, - ვინაა სუკის აგენტი? არამედ, დააბრალა თუ არა გამსახურდიამ ლაშქარაშვილს სუკის აგენტობა? ::2) ფრაზა - <u>ეროვნული მოძრაობის ლიდერებმა ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებას ე. წ. „ღირსების სასამართლო“ მოუწყვეს</u> - არაკორექტულია. ჭავჭავაძის საზოგადოებაც ეროვნულ მოძრაობას წარმოადგენდა. ::3) <u>შეკრება ვიდეოკამერით გადაიღეს</u> -არასწორია! გადაიღეს ვიდეოკამერ-<u>ებ</u>-ით და ჩხუბი იმაზე მოხდა ვისი ფირი ჩაუვარდა ტელევიზიას. ::4) <u>თუმცა უმრავლესობა არ ელოდა, რომ ჩანაწერი საბჭოთა უშიშროების ხელში აღმოჩნდებოდა</u> ??? საიდან ამტკიცებთ, რომ უშიშროების ხელში მოხვდა? იქნება ტელევიზიაში მოხვდა პირდაპირ და ჯუმბერ პატიაშვილმა, უშიშროების ჩარევის გარეშე დაავალა დამონტაჟება და გაშვება? :)) ან საიდან იცით უმრავლესობა ელოდა, თუ უმცირესობა? და ა.შ. :) სუბიექტური შეფასებებისა და დაშვებების კასკადია უბრალოდ. ::5) ღირსების სასამართლო, არაფორმალურად ორგანიზებული შეხვედრის პირობითი დასახელებაა, ამიტომ საჭიროა სტატიაშივე განიმარტოს რაზეა საუბარი, მაგიტომ დავწერე - <u>'''ღირსების სასამართლო''' — 1989 წელს, [[საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა|ეროვნული მოძრაობის]] ფრაქციებს შორის მომხდარი დაპირისპირების ეპიზოდის, პირობითი დასახელება.</u> ::თქვენ ვერსიაში, პირდაპირ წერია - ღირსების სასამართლო. არაფორმალური დასახელებას "წარმოებაში უშვებთ" ::6) ჩემი თუ ორი წყაროთი იყო, ახლანდელი ვერსია ერთი წყაროთია და ისაც ვიდეო. ::გამიხარდება თუ ჩემს არგუმენტებს, რაიმე უფრო წონად პოზიციონირებას დაუპირისპირებთ და "გამოცდილებას" არგუმენტად არ მოიყვანთ. --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:15, 2 აპრილი 2026 (UTC) :::მოდით ავტორს ესაუბრეთ ამაზე და ბარემ @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]], რომ ჩაერთო ამ მსჯელობაში. თუმცა, ერთს კი ვიტყვი, რომ ვიკიპედია რაღაცა კვლევის ან მოვლენებში სიმართლის ძიების ადგილი არ არის და ამხელა ტექსტს სულ ტყვილად მიწერთ. სტატია უნდა ეყრდნობოდეს სანდო, ავტორიტეტულ და გადამოწმებად წყაროებზე და არა იმაზე, ვინ იყო მართალი და ვინ არა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:39, 3 აპრილი 2026 (UTC) ::::უკაცრავად, თქვენ დააფიქსირეთ პოზიცია, რომ ჩემ ვერსიას, ძველი ვერსია სჯობდა. ზოგადი საუბარი, რომ არ გამოსულიყო, კონკრეტული მაგალითები მოვიყვანე, რა პრობლემებს ვხედავ ძველ ვერსიაში. ::::არავითარი კვლევა და ტყუილ-მართლის გარჩევა არ დამიწყია სტატიაში. უბრალოდ, ფაქტები აღვწერე, მაქსიმალურად ობიექტური პოზიციიდან. ::::მინდოდა, თანდათან კიდევ უფრო დამეხვეწა სტატია, მაგრამ აღარ მომეცა შესაძლებლობა. ::::წყაროებზე გეთანხმებით, ამ მაგნიტუდის საკითხზე უფრო მეტია საჭირო, თუმცა ეგ მკვლევართა და ჟურნალისტთა პრობლემაა, რომ ავტორიტეტული წყაროები არ არსებობს. რაც ვნახე დავამატე. რაღაც სხვასაც ვნახავდი ალბათ კიდე. [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:31, 3 აპრილი 2026 (UTC) == მარდალეიშვილის სამედიცინო ცენტრი == გამარჯობა გუშინ წაშალეტ სტატია, დეტალურად რო ამიხსნათ რატო წაიშალა. ბიზნეი 30 წელია უკვე არსებობს, აქვთ ფილიალებიც, სამწუხაროდ არ არის ის წყაროები რაც მოითხოვეთ მაგრამ ფაქტი ხომ რეალურია --[[მომხმარებელი:Chelikauri|Chelikauri]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Chelikauri|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Chelikauri|წვლილი]]) 08:33, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. ფაქტის რეალურობა არ ცვლის ვიკიპედიის მოთხოვნას სანდო და გადამოწმებად წყაროებზე, რაც სტატიის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას დაადასტურებდა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:39, 2 აპრილი 2026 (UTC) == იმედი L გვერდის აღდგენა == გამარჯობა, კომპანიის შესახებ სტატია სრულად გადავამუშავე ჩემს სავარჯიშოში: [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025/სავარჯიშო]]. სტატია აღარ არის სარეკლამო ხასიათის და ეყრდნობა დამოუკიდებელ წყაროებს. გთხოვთ დამეხმაროთ მის გადატანაში მთავარ სივრცეში, რადგან სათაური „Protected“ რეჟიმშია. მადლობა წინასწარ [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025|Digitaleditor2025]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Digitaleditor2025|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Digitaleditor2025|წვლილი]]) 07:28, 17 აპრილი 2026 (UTC) == ლევან ტიელიძე == Mehman იქნებ დააბრუნოთ გვერდი რომელიც ორი დღის წინ წაშალეთ? იმ პრინციპით რითიც თქვენ ხემძღვანელობთ ქართული ვიკიპედიის მნიშვენლოვანი ნაწილი შეიძლება წაშლას დაუქვემდებაროთ.{{ხელმოუწერელი|Levani.tielidze}} :პირველ რიგში, გამარჯობა. მე და არც რომელიმე სხვა ვიკიპედიელი აქ პრინციპებით არა, ვიკიპედიის წესებით ვხელმძღვანელობთ და თუ წესი მოითხოვს სტატიის წაშლას, იგი წაიშლება. თქვენს კონკრეტულ შემთხვევაში იყო მითითებული წაშლის მიზეზი და შესაბამისი წესი. გაეცანით მას. ვერ ვხედავ მიზეზს, თუ რატომ უნდა აღვადგინო სტატია. წარმატებები, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 07:41, 27 აპრილი 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 აპრილი 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == სტატიის აღდგენა: მირიან ხუხუნაიშვილი == გამარჯობა მემან, მოგმართავთ მირიან ხუხუნაიშვილის შესახებ სტატიის ავტორი. სტატია წაიშალა კრიტერიუმების შეუსაბამობის გამო, თუმცა მსურს მოგაწოდოთ არგუმენტები პიროვნების მნიშვნელოვნების შესახებ: # მირიან ხუხუნაიშვილი არის '''ვროცლავის ოპერის მუსიკალური ხელმძღვანელი''' (2025/2026 წლების სეზონიდან); # ფლობს '''ხელოვნების დოქტორის ხარისხს''' სიმფონიურ დირიჟორობაში (კრაკოვის მუსიკალური აკადემია); # არის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის თანადამფუძნებელი და სამხატვრო ხელმძღვანელი; # მის შესახებ სტატია უკვე არსებობს '''პოლონურ ვიკიპედიაში''': [https://pl.wikipedia.org/wiki/Mirian_Khukhunaishvili<nowiki> pl:Mirian Khukhunaishvili].</nowiki> ასევე, მასზე ინფორმაცია დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ არქივში. გთხოვთ, აღმიდგინოთ სტატია ჩემს „სავარჯიშოში“ (Draft), რათა ვიკი-სტანდარტების შესაბამისად დავხვეწო წყაროების მითითება და სტატია გამართული სახით დავაბრუნო მთავარ სივრცეში. პატივისცემით [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 12:44, 3 მაისი 2026 (UTC) :არგუმენტაციის გასამყარებლად, აქვე ვურთავ სანდო მეორეულ წყაროებს და საერთაშორისო რეცენზიებს: :'''ქართულენოვანი წყაროები:''' :* რადიო თავისუფლება: https://www.radiotavisupleba.ge/a/32267635.html :* ბილბორდის სტატია ვროცლავის ოპერაში დანიშვნის შესახებ: https://billboard.com.ge/2025/01/29/mirian-xuxunaisvili-vroclavis-operis-musikalur-xelmzrvanelad-dainisna/ :* საზოგადოებრივი მაუწყებლის (1TV) გადაცემა: https://1tv.ge/video/amshabatkviras-mirian-khukhunaishvili-profesia-diridjori/ :* ეროვნული ბიბლიოთეკის ბაზა: http://www.nplg.gov.ge/emigrants/ka/00001312/ :* Georgia Today: https://georgiatoday.ge/mirian-khukhunaishvili-and-wroclaw-opera-a-georgian-conductor-at-the-helm-of-a-european-opera-house/ :'''საერთაშორისო პრესა და რეცენზიები:''' :* Ruch Muzyczny (პოლონეთი): https://ruchmuzyczny.pl/article/5346 :* Heimildin (ისლანდია): https://heimildin.is/grein/17773/fumlaus-stjorn-mirian-khukhunaishvili/ :* Classical Music (საბერძნეთი): https://classicalmusic.gr/apolamvano-to-vienneziko-repertorio-synentefxi-me-ton-archimousiko-mirian-khukhunaishvili/ :* Papageno (უნგრეთი)https://papageno.hu/english/eyes-and-ears-on-budapest/2026/02/south-caucasus-enthralling-sound-spectrum-with-smartphones/ :ვფიქრობ, ეს წყაროები სრულად ფარავს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. გთხოვთ დამეხმაროთ სტატიის აღდგენაში. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 13:14, 3 მაისი 2026 (UTC) ::მოგესალმებით. არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის პოლიტიკა ცნობადობის შესახებ]], რასაც პიროვნება არ პასუხობს. შესაბამისად, მასზე სტატია ვერ დარჩება ვიკიპედიაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 3 მაისი 2026 (UTC) :::მემან, ვერ ვხვდები თქვენი სიჯიუტის მიზეზს, როდესაც სახეზეა საერთაშორისო აღიარების ასეთი მასშტაბი. გთხოვთ, მიპასუხოთ, რომელ წყაროს მიიჩნევთ არასაკმარისად ავტორიტეტულად, როდესაც: :::* მხოლოდ აპრილის თვეში მის შემოქმედებას '''10 კრიტიკული რეცენზია''' მიეძღვნა წამყვან პრესაში: 7 პოლონეთში, თითო გერმანიაში, იტალიასა და აშშ-ის წამყვან საოპერო გამოცემაში. :::* მასზე ვრცელი გადაცემები აქვს მომზადებული '''საზოგადოებრივ მაუწყებელს''', '''რადიო თავისუფლებას''', არსებობს ნიუსები '''Billboard'''-სა და არაერთი კრიტიკა '''Georgian Today'''-ში. :::* საქართველოში ყველა წამყვან კლასიკურ ფესტივალში აქვს მონაწილეობა მიღებული და ყველა სიმფონიურ კოლექტივთან თანამშრომლობს სისტემატურად. :::* გუგლში ძიებისას ქართულ ენაზე 20-გვერდიანი სიაა, ინგლისურად კი 7. :::* მისი აუდიტორია სოციალურ ქსელებში 6 000-ს აჭარბებს. ხოლო youtube-ზე 10 000-მდე გამომწერი ჰყავს. :::* საჯაროდ არ მოიპოვება ამაზე ინფორმაცია, თუმცა ბატონი ხუხუნაიშვილი გახლავთ, ერთადერთი ქართველი დირიჟორი, რომელსაც აქვს დოქტორის ხარისხი. :::* სტატია უკვე არსებობს პოლონურ ვიკიპედიაში, სადაც ცნობადობის ფილტრი ბევრად მკაცრია. :::ეს ყველაფერი პირდაპირ პასუხობს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. თუ თქვენ მაინც უარს ამბობთ სტატიის აღდგენაზე, იძულებული ვიქნები საკითხი '''ადმინისტრატორების ფორუმზე''' გადავიტანო სხვა რედაქტორების ჩასართავად, რადგან ადგილი აქვს წესების სუბიექტურ ინტერპრეტაციას. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 16:59, 3 მაისი 2026 (UTC) ::::მოდით პირველ რიგში კორექტული იყავით და [[ვიკიპედია:პერსონალური შეტევების დაუშვებლობა|დაიცავით ვიკიპედიის წესი]]. ის რომ მასზე „მრავალი“ წყაროა და სადღაც მონაწილეობა აქვს მიღებული, არ ხდის მას [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადს]]. პოლონურ ვიკიპედიაში თქვენ მიერ შექმნილი სტატია, რომ ჯერ არ დამოწმებულა კარგად ვიცი და ასევე პოლონური ვიკიპედია არ არის ჩვენი კრიტერიუმი აქ. შეგიძლიათ ინგლისურშიც შექმნათ და არც ეგ იქნება ჩვენთვის რაიმის ინდიკატორი. საკითხი შეგიძლიათ გაიტანოთ სადაც გნებავთ. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:05, 3 მაისი 2026 (UTC) :::::ბოდიშს გიხდით, თუ სადმე ზედმეტი მომივიდა. :::::მოდით ვკონცენტრირდეთ კონკრეტულად საქმეზე. თქვენ მითითებულ, ვიკიპედიის წესებში ვკითხულობთ: :::::# მწერალი, მთარგმნელი, '''მუსიკოსი''', მსახიობი, რეჟისორი, მხატვარი, ფოტოგრაფი, სკულტპრი და მისთ., რომელთა '''ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად''' არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]] და: :::::## გააჩნია დარგის საერთაშორისო ან ეროვნული უმაღლესი ჯილდო, '''პრემია, სტიპენდია''' ან მისთ. (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბა]]); :::::## გააჩნის დარგის წამყვანი აქტორების აღიარება (პუბლიკაცია ყველაზე პრესტიჟულ გამომცმელობაში, ნახატები საერთაშორისო დონის მუზეუმში, '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში''' ან მისთ.) და მისი ან მისი '''საქმიანობის შესახებ არსებობს პუბლიკაციები (რეცენზიები/მიმოხილვები)''' დარგის ავტორიტეტულ გამოცემებში; :::::## მრავალჯერადი მონაწილეობა საერთაშორისო ან ეროვნული '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' ან მისთ. ჟიურიში (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბას]] ჟიური); ახლა კი ყველა ამ ჩამოთვლითაგანის შესაბამისი პასუხი: :::::# '''"მუსიკოსი"''' - აკადემიური განათლების მქონე მუსიკოსი, რომელსაც გააჩნია, ევროპული უმაღლესი სასწავლებლის დოქტორის ხარისხი - ამის წყარო მქონდა მითითებული, პოლონეთის სახელმწიფო სისტემის ბმული, სადაც დასტურდება მირიან ხუხუნაიშვილის ხელოვნების დოქტორის ხარისხი . :::::# '''"..ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]]..."''' - ამის დასტურად ზემოთ მიგითითეთ ბმულები: საზოგადოებრივი მაუწყებლის 12 წუთიანი ფილმი, "რადიო თავისუფლების 37 წუთიანი პოდკასტი", და სხვა უამრავი წამყვანი ევროპული გამომცემლის რეცენზიები. :::::# '''ეროვნული დონის მუზეუმების დირექტორები -''' არ ვიცი, რამდენად გათვითცნობიერებული ბრძანდებით კლასიკურ მუსიკაში, მაგრამ პოლონეთში, მნიშვნელობით მე-2 საოპერო თეატრის დირექტორად დანიშვნა ამ კრიტერიუმშიც შიძლება გათანაბრდეს'''.''' ბ-ნი ხუხუნაიშვილი, მეორე ქართველი დირიჟორია, ისტორიაში (ჯანსუღ კახიძის შემდეგ), რომელიც ევროპული საოპერო თეატრის დირექტორის პრესტიჟულ პოზიციაზე დაინიშნა, თეატრის, რომლის პირველი დირექტორიც უდიდესი კომპოზიტორი Carl Maria von Weber იყო და სადაც მოგვიანებით მუშაობნენ Richard Strauss და Bruno Walter. ბ-ნი ხუხუნაიშვილი თანადამაარსებელი და მუსიკალური ხელმძღვანელია "გია ყანჩელის სახელობის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის". რომელიც, ერთ-ერთი გამორჩეული კოლექტივია ქართულ აკადემიურ სცენაზე. :::::# '''რეცენზიები/მიმოხილვები''' - უარავი მეორეული წყარო მოგიყვანეთ მისი ოპერაში საქმიანობის რეცენზიებისა და მიმოხილვებისა, რომლებშიც აღწერილია მისი მაღალი პროფესიონალიზმი. :::::# '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში -''' ეს წყაროებიც მოგიყვანეთ, '''Wratislavia Cantans''' (ერთ-ერთი ყველაზე ძველი და დიდი ფესტივალი პოლონეთში), '''Vilnius Festival''' - ლიეტუვის ყველაზე დიდი და მნიშვნელოვანი კალსიკური ფესტივალი, '''მუსიკის საერთაშორისო ფესტივალი თელავში''' (სამხ. ხელმძღვანელი -ელისო ვირსალაძე), "'''შემოდგომის თბილისი'''", "'''თორაძის საერთაშორისო ფესტივალი'''", '''Young Euro Classic''' - ყველაზე დიდი ფესტივალი ახალგაზრდული ორკესტრების. :::::# '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' - ამის წყაროც მოგიყვანეთ - 2022 წელს, პირველმა მიიღო, ლეგენდარული პიანისტისა და დირიჟორის დაარსებული '''პრემია "რინგმან-იაროში"''' რომელიც ახალგაზრდა მუსიკოსების მხარდასაჭერად დაარსდა, რომლის ჟიურის წევრებიც იყვნენ - Lang lang, Daniel Hope, Elzbieta Penderecka და სხვანი. ასევე გაიმარჯვა და მიიღო '''პაავო იარვის სტიპენდია''', რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე პრესტიჟულია ახალგაზრდა დირიჟორებისთვის. :::::გთხოვთ, მიმითოთ, რომელი პუნქტი არ აკმაყოფილებს თქვენი აზრით ვიკიპედიის სტანდარტებს. :::::პატიცისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 07:58, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::Google-ს ზოგიერთ ქვეყანაში უკვე '''Knowledge Panel'''-ი (ცოდნის პანელი) აქვს მასზე. ამ სქრინ ვიდეოში ნახავთ ამის დასტურს https://streamable.com/vh45a5 ::::::პატივისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:17, 4 მაისი 2026 (UTC) :::::::თქვენთვის შეიძლება ზემოთ მოყვანილი საკმარისი იყოს მის შესახებ ვიკიპედიაში სტატიის არსებობაზე, თუმცა, ვიკიპედიისთვის არ არის საკმარისი. წარმატებები, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 11:26, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::::კეთილი. გმადლობთ [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:28, 4 მაისი 2026 (UTC) == Unblock request for User:Arena == Hello Mehman. I apologize for writing in English. I am an agent at [[ვიკიპედია:VRT]]. A user you blocked at [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]], has written to VRT to retract his threat of legal action (ticket 2026051210014379). He says it was written in frustration and agrees it was not appropriate. Would you consider restoring talk page access so he can appeal the block? Thank you. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) Google Translate-ის გამოყენებით ქართულად: გამარჯობა მეჰმან. ბოდიშს ვიხდი ინგლისურად რომ დავწერე. მე ვარ აგენტი [[ვიკიპედია:VRT]]-ში. მომხმარებელმა, რომელიც თქვენ დაბლოკეთ [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]]-ზე, მისწერა VRT-ს, რათა გააუქმოს სამართლებრივი ქმედების მუქარა (ბილეთი 2026051210014379). ამბობს, რომ იმედგაცრუებით დაიწერა და თანხმდება, რომ ეს არ იყო მიზანშეწონილი. განიხილავთ თუ არა განხილვის გვერდზე წვდომის აღდგენას, რათა მან შეძლოს დაბლოკვის გასაჩივრება? გმადლობთ. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) :Hello. Thanks for reporting this. I'll check the ticket and reconsider the block. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:12, 14 მაისი 2026 (UTC) == მართვის მოწმობის გვერდი == გამარჯობა, რატომ გაუქმდა და დაუბრუნდა მართვის მოწმობის გვერდი უძველეს ვერსიას? რელევანტური საერთოდ არ არის ის რაც ამჟამინდელ გვერდზე წერია. მადლობა. {{ხელმოუწერელი|Nebskyy}} :გამარჯობა. თქვენი რედაქტირება გაუქმდა იმიტომ, რომ შეტანილი ინფორმაცია (1) არ იყო გამყარებული შესაბამისი სანდო და გადამოწმებადი წყაროთი, (2) შეიცავდა მრავალ არარელევანტულ ინფორმციას და (3) შეიცავდა სარეკლამო სახის ბმულს. მადლობა, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:57, 1 ივნისი 2026 (UTC) :გასაგებია მადლობა. ალბათ ამიტომ წაიშალა ახალი გვერდიც? თოერია ონ ჯი, სტარტი და ა.შ. ყველა კომპანიაა და შეიძლება რეკლამადაც ჩაითვალოს. :შემიძლია სრულიად წავშალო external links და ინფორმაციულად დავტოვო ახალი გვერდი: საქართველოს მართვის მოწმობა < თუ ლინკების მოშორება უშველის. [[მომხმარებელი:Nebskyy|Nebskyy]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Nebskyy|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Nebskyy|წვლილი]]) 19:06, 1 ივნისი 2026 (UTC) ::მოდით ახალი სტატიის შექმნის დროს სანიმუშოდ გამოიყენეთ ინგლისური ვიკიპედიის [[En:Driving licence in Turkey|ეს სტატია]] და დაიცავით ქართული ვიკიპედიის სტანდარტები წერის დროს. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 20:12, 1 ივნისი 2026 (UTC) 95a5rycm4a57o6mkrf4b7mb9v8a0tz6 5405568 5405379 2026-06-02T10:08:40Z Vladimer Kaperski 183436 /* HIT Hub-ის სტატიის წაშლის შესახებ! */ ახალი სექცია 5405568 wikitext text/x-wiki {{მომწერეთ}} {{აქ გიპასუხებთ}} {{არქივის დაფა|სურათი=[[სურათი:Archive information icon.png]]|დაფის-სიგანე=22em| *[[მომხმარებელი განხილვა:Mehman/არქივი 1|07.01.2016 - 27.01.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 2|27.01.2016 - 31.12.2016]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 3|01.01.2017 - 31.12.2017]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 4|01.01.2018 - 31.12.2018]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 5|01.01.2019 - 31.12.2019]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 6|01.01.2020 - 31.12.2020]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 7|01.01.2021 - 31.12.2021]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 8|01.01.2022 - 31.12.2022]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 9|01.01.2023 - 31.12.2023]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 10|01.01.2024 - 31.12.2024]] *[[მომხმარებლის განხილვა:Mehman/არქივი 11|01.01.2025 - 31.12.2025]] }} == ახალი ბიოგრაფიული სტატიის შექმნა სანდო წყაროების საფუძველზე == გამარჯობა. დღეს წაიშალა სტატია „ანზორ თოთაძე“ სწრაფი წაშლის წესით. ვფიქრობ, რომ სტატია აკმაყოფილებს ენციკლოპედიურობის კრიტერიუმებს. პირი არის ცნობილი ქართველი მეცნიერი და ავტორი. სტატიაში გამოყენებული იყო სანდო წყაროები: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG) • WorldCat • აკადემიური გამოცემები ISBN-ებით გთხოვთ, მოხდეს სტატიის აღდგენა ან მომეცეს შესაძლებლობა გადავამუშავო შინაარსი. მადლობა. [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 17:01, 3 იანვარი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია არ აკმაყოფილებს [[ვპ:ბიო]]-ს და შესაბამისად ვერ აღვადგენთ. გაეცანით ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმებს. მადლობა, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 17:03, 3 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, ::მადლობა კომენტარისთვის. ::სტატიაზე ვმუშაობ და დავამატებ დამატებით აკადემიურ წყაროებს. ::გთხოვთ მითხრათ, კონკრეტულად რომელ ნაწილებს სჭირდება გადამუშავება. ::პატივისცემით, ::თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 18:33, 4 იანვარი 2026 (UTC) :::[[ვპ:ბიო]]-ს მიხედვით კონკრეტულად უნდა დაამტკიცოთ, თუ რატომაა პირი ენციკლოპედიური. მარტო პროფესორობა და აკადემიკოსობა არ კმარა. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:37, 4 იანვარი 2026 (UTC) ::::მადლობა განმარტებისთვის. ამ ეტაპზე ვაგროვებ დამატებით დამოუკიდებელ სანდო წყაროებს (პრესა/აკადემიური გამოცემები), რომლებიც ადასტურებს სუბიექტის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას. მათი დამატების შემდეგ განვაახლებ სტატიას. ::::პატივისცემით, თეონა [[მომხმარებელი:თეოანზორი|თეოანზორი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:თეოანზორი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/თეოანზორი|წვლილი]]) 19:11, 4 იანვარი 2026 (UTC) სტატია ეხება ცნობილ ქართველ დემოგრაფს — ანზორ თოთაძეს, ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორს. მისი მნიშვნელოვნობა დასტურდება მრავალ დამოუკიდებელ და სანდო წყაროში: • საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა (NPLG): http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00009879/ • Georgian Encyclopedia: https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/17455 • Google Books (მრავალი მონოგრაფია): https://www.google.ge/search?tbm=bks&q=inauthor:"ანზორ თოთაძე" • საერთაშორისო და ქართული მედია: Interpressnews, Sputnik Georgia, Ekho Kavkaza, NewsHub, Kvira.ge და სხვა. ავტორია ფუნდამენტური მონოგრაფიებისა: „საქართველოს მოსახლეობა“, „აფხაზეთის მოსახლეობა: ისტორია და თანამედროვეობა“, „ოსები საქართველოში: მითი და რეალობა“. მისი ნაშრომები დაცულია საქართველოსა და უცხოეთის ბიბლიოთეკებში და იგი რეგულარულად ციტირდება როგორც დემოგრაფიის ექსპერტი. ვფიქრობ, სტატია სრულად აკმაყოფილებს ვიკიპედიის მნიშვნელოვნობის კრიტერიუმებს. {{ხელმოუწერელი|თეოანზორი}} :თქვენ რომ ფიქრობთ, ეგ არაფერს არ ცვლის. წაიკითხეთ ზემოთ რაც მოგწერეთ. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:44, 4 იანვარი 2026 (UTC) == ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატიის წაშლაზე == [[მომხმარებელი:Giorgi.1772|Giorgi.1772]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Giorgi.1772|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Giorgi.1772|წვლილი]]) 03:38, 25 იანვარი 2026 (UTC) :და რა? — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 10:48, 25 იანვარი 2026 (UTC) ::გამარჯობა, რამდენიმე დღის წინ მოგწერეთ ამ სტატიის წაშლის თაობაზე, რატომღაც წერილის სახელი გამოქვეყნდა მხოლოდ და არა ტექსტი. ვფიქრობ, ცერნიკეს მრავალწევრების შესახებ სტატია აუცილებლად უნდა არსებობდეს ქართულ ვიკიპედიაში, რადგან ოპტიკის და ოპტომეტრიის ძალიან საჭირო და ფუნდამენტური საკითხია. როგორც "ვიკიპედიამ" შემომთავაზა, სტატიის ნაწილ-ნაწილ დაწერას და ვაპირებდი, მაგრამ, შესავალი ნაწილის დაწერა რომ დავასრულე და უნდა გამეგრძელებინა, უკვე წაშლილი დამხვდა. მიზეზი, თუ სწორედ მახსოვს, მანქანური ან არასწორი თარგმანი იყო მითითებული. რადგან ქართულ ენაზე ძალიან მწირი ინფორმაციაა ბევრ და მათ შორის ამ სფეროშიც, რუსულიდან და ინგლისურიდან თარგმნა ყველაზე რეალური ვარიანტია. გადავთარგმნე, მაგრამ მანქანური თარგმანი ნამდვილად არ გამომიყენებია, წინააღმდეგ შემთხვევაში ამ ერთ აბზაცშიც კი მინიმუმ სამი დამახასიათებელი შეცდომა იქნებოდა: "ზერნიკეს პოლინომი" "ცერნიკეს მრავალწევრის" ნაცვლად, "ერთეულის დისკი" "ერთეულოვანი წრის" ნაცვლად, "ორთოგონალური" "მართობულის" ნაცვლად. ძალიან ბევრი რამ არის შესაჯერებელი ქართული ფიზიკა-მათემატიკური ტერმინების ზუსტად გამოყენების მხრივ, ასე, რომ ალბათ შემდეგი ნაწილ(ებ)ის საბოლოოდ შესაჯერებლად და წყაროთა მისათითებლად ალბათ გარკვეული დრო დამჭირდება, და თუ აღადგენთ ამ სტატიას, ალბათ უფრო გამიადვილდებოდა საიტზევე რედაქტირება და ნაწილ-ნაწილ შევსება, ვიდრე თავიდან დაწყება, ან უკვე ბოლოს დასრულებულის გამოქვეყნება. თან ამ თემით დაინტერესებული პირებისთვისაც უკეთესი იქნება ბოლომდე დასრულებისთვის დალოდება რომ არ მოუწევთ. [[სპეციალური:წვლილი/&#126;2026-85346-3|&#126;2026-85346-3]] ([[მომხმარებლის განხილვა:&#126;2026-85346-3|talk]]) 02:43, 8 თებერვალი 2026 (UTC) :::გამარჯობა. ამ შემთხვევაში გირჩევთ ჯერ სავარჯიშო გვერდი შექმნათ და იქ დაიწყოთ სტატიის თარგმნა და მერე გადაიტანოთ სახელთა ძირითად სივრცეში. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:16, 8 თებერვალი 2026 (UTC) == სტატიის შემოწმება == სალამი, ახლიდან დავწერე სტატია სადაც უფრო მეტად არის ენციკლოპედიური სტილი დაცული, გთხოვთ გადახედოთ და თუ რაიმე შენიშვნა გექნებათ, კვლავ შევასწორებ. მადლობა {{ხელმოუწერელი|Dzedzvia}} :მოგესალმებით. თქვენს სტატიას მარტო სტილი პრობლემა არ აქვს, არამედ, თქვენი სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობას]]. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 28 იანვარი 2026 (UTC) :მადლობა პასუხისთვის, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტებისა და წიგნში დაწერილი სტატიების გარდა, კიდევ მოვიძიებ ინფორმაციას და ახლიდან დავწერ, აქამდე მქონდა ინფორმაცია რომ ზემოთ ხსენებული საკმარისი იყო [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 14:30, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::კიდევ ერთხელ, გაეცანით ზემოთ მითითებულ პოლიტიკას. პრობლემა არა წყაროებშია, არამედ პირის ცნობადობაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:09, 28 იანვარი 2026 (UTC) :@[[მომხმარებელი:David1010|David1010]] @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]] @[[მომხმარებელი:Otogi|Otogi]] @[[მომხმარებელი:MIKHEIL|MIKHEIL]] @[[მომხმარებელი:გიო ოქრო|გიო ოქრო]] @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] პიროვნება რომელზეც იყო ჩემი სტატია მასზე მოვიძიე სტატიები, თეატრის აფიშები, ეროვნულ არქივში დაცული დოკუმენტები, და პატივცემული მესაუბრება მის არაცნობადობაზე, იქნებ თქვენ მაინც გამცეთ პასუხი ცნობადობის განმარტებაზე, ვინაიდან თუ ადამიანზე მოიპოვება ამდენი ცნობა რატომ არ აღიქვამს პატივცემული @[[მომხმარებელი:Mehman|Mehman]] ცნობად ადამიანად? რატომ მიშლი სტატიას მოვიძიებ კიდევ ინფორმაციას და დავამატებ, ამჯერად რა ინფორმაციაც მაქვს მოძიებული პირს ხდის ცნობადს, ცნობადი რომ არ იყოს შესაბამისად არც იქნებოდა მასზე რაიმე სახის ინფორმაცია [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::1) http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00025084/ ::2) https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/7800 ::3) https://catalog.nplg.gov.ge/record=b2874640~S10*geo ::4) https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/497077/1/Yvareli_2023_N10-11.pdf ::5) https://archive.org/details/20250223_20250223_1916 ::ასევე ფოტო აფიშები ყვარლის კოტე მარჯანიშვილის სახელობის თეატრიდან ::[[:ფაილი:1971 წლის 19 ნოემბერი.jpg|ფოტო აფიშა 1]] ::[[:ფაილი:1972-1973 წლები.jpg|ფოტო აფიშა 2]] ::[[:ფაილი:ნიკო.jpg|ფოტო აფიშა 3]] ::[[:ფაილი:1968 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 4]] ::[[:ფაილი:1970 წელი.jpg|ფოტო აფიშა 5]] ::[[:ფაილი:Shvili an sayvareli.jpg|ფოტო აფიშა 6]] ::[[:ფაილი:1970 წ.jpg|ფოტო აფიშა 7]] ::[[:ფაილი:1968 წ.jpg|ფოტო აფიშა 8]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:40, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::ინფორმაცია, თან უამრავი, ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილზეც იძიება, თუმცა, ეს მათ ცნობადს არ ხდის, ისევე, როგორც თქვენ მიერ მოძიებულ პირზე. პოლემიკის გაგრძელების ნაცვლად [[ვპ:ბიო]]ს გაეცანით. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:41, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::ასევე, ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი დიდი ხანია ვიკიპედიაში ცნობადობის კრიტერიუმად ან სანდო წყაროდ (ნაწილობრივ) არ აღიქმება. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:43, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::მეჰმან თუ მეჰმენ არვიცი რამდენად სწორედ ვწერ, ჩემს მიერ დაწერილი სტატიის წაკითხვის შემდეგ თუ თქვენ მას როგორც ცნობად პირს ადარებთ ლალი მოროშკინასა და მერსი სულხანიშვილს მაშინ თქვენთან საუბარს აზრი არ აქვს არც აქ ამ საიტზე არ არც ზოგადად, პიროვნება რომელიც დამსახურებული არტისტის წოდება მიიღო აქვს ჯილდო და იყო თეატრის მსახიობი რეჟისორი და ნამდვილი საამაყო ქართველი, მეტი პატივისცემა თქვენგან მეჰმან [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:48, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::და პოლემიკას რაც შეეხება ჯერ ადამიანების გარჩევა შეძელით და შემდეგ სხვა დანარჩენზე [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 15:49, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::პირველ რიგში, განხილვის გვერდიდან არაფერი იშლება. მეორე, ამ პირებს კი არ ვადარებ, არამდედ თქვენს ნათქვამს ვპასუხობ. თუ თქვენ ფიქრობთ, რომ ყველაზე, ვისზეც ინფორმაციის მოძიება შეიძლება უნდა დაიწეროს ვიკიპედიაში — ცდებით. კარგად გაეცანით ვიკიპედიის პოლიტიკას. ასევე, „დამსახურებული არტისტის წოდება“ და „საამაყო ქართველობა“ არ ხდის და ვერ გახდის პირს ცნობადს. გადახედეთ [[ვპ:ბიო]]ს და გაეცანით ცნობადობის კრიტერიუმებს. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 15:54, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::სახელი შემახსენე პატივცემულო როგორ მოგმართო მეჰმან თუ მეჰმენ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:01, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::[[განხილვა:ნიკოლოზ ჟამუტაშვილი]] [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:05, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::გადახედავენ ასევე სხვა ადმინისტრატორებიც [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:06, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::მოდით სიჯიუტეს და რედაქტირების ომს თავი დაანებეთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში იძულებული ვიქნები დაგბლოკოთ. ადმინისტრატორები იმის გარეშეც, თავიანთი ხელსაწყოთითაც ხედავენ წაშლილი სტატიის შინაარს. ჩემი სახელი კი ჩემ პირად გვერდზე წერია და იქ ნახეთ. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:08, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::მოდით ქართველი თეატრალური მოღვაწის, სამხატვრო ხელმძღვანელის, ღვაწლმოსილი მსახიობის, საქართველოს კულტურის დამსახურებული მუშაკის, შრომითი მამაცობისთვის დაჯილდოვებულის, ქ.ყვარლის თეატრის დირექტორისა და თბილისის კოტე მარჯანიშვილის თეატრის საპატიო მოწვეული არტისტისა და ცნობადი სახის ჯიუტად უარყოფასა და ადმინისტრატორული უფლებების არასწორედ გამოყენებას თავი თქვენ დაანებეთ [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:16, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::კარგი, აწი არ ვიზამ :) — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:18, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::ასე არ ჯობია? დავწერ ეხლა სტატიას და გამოაქვეყნეთ მადლობა! [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:20, 28 იანვარი 2026 (UTC) :::::::::::::::აი ეგ კი არ გამოვა :) [[ვპ:ბიო]] არ შეცვლილა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 16:21, 28 იანვარი 2026 (UTC) ::::::::::::::::წარმატებები :) [[მომხმარებელი:Dzedzvia|Dzedzvia]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Dzedzvia|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Dzedzvia|წვლილი]]) 16:36, 28 იანვარი 2026 (UTC) == Order == Hello. You has to provide reason before you cancel someones edit. [[მომხმარებელი:Eurohunter|Eurohunter]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Eurohunter|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Eurohunter|წვლილი]]) 18:20, 30 იანვარი 2026 (UTC) :Hi. I shouldn't for obvious things. Please check the Georgian Wikipedia rules before editing here. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 19:16, 30 იანვარი 2026 (UTC) ==სკოლის სტატიაზე== დღეს ამ ადამიანმა წაშალა სტატია სსიპ ქ. თბილისის 89-ე საჯარო სკოლის შესახებ. სკოლა ოფიციალურად არსებობს და სტატია ოფიციალურად შეესაბამებოდა ვიკიპედიის მოტხოვნებს.{{ხელმოუწერელი|გიორგი კაცია}} :დაიცავით [[ვიკიპედია:თავაზიანობა|თავაზიანობა]], წინააღმდეგ შემთხვევაში დაიბლოკებით. სტატია კი წესების დაცვით წაიშალა. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:57, 11 თებერვალი 2026 (UTC) == Thank you for being a medical translator! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Translators Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?camp=all&user_group=all&year=2025&month=All joined us as a medical translator]. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider formally joining the organization for 2026]]''', there are no associated costs. |} Look forwards to collaborating further in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:53, 14 თებერვალი 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:მომხმარებელი:Mehman]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Translators_2025&oldid=30070105 --> == ინფორმაცია გიორგი ქლაინის სტატიის შესახებ == გამარჯობა, გუშინ რომ წაიშალა სტატია '''გიორგი ქლაინი'''. გთხოვთ მომწეროთ წაშლის კონკრეტული მიზეზი და მირჩიოთ, როგორ შეიძლება მისი გაუმჯობესება, რომ აკმაყოფილებდეს ვიკიპედიის წესებს. მადლობა წინასწარ. {{ხელმოუწერელი|Tbilisi International Student Theater Festival}} :მოგესალმებით. სტატია არ აკმაყოფილებდა [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა]] და როგორც ასე ეს ორ-სამ დღეში მოგვარებადი საკითხი არ არის. მარტივად: პირმა უნდა მოიპოვოს ისეთი ჯილდო, რომ გახდეს ცნობაფი და ამავე დროს პიროვნების ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად უნდა არსებობს არაერთი ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყარო. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 13:49, 2 მარტი 2026 (UTC) == ლევან ქოქიაშვილის სტატის გადატანა სამუშა სივრცეში == მეჰმან მოგესალმეით, დამწყეი ვარ ამ საკითხეში და გთხოვთ მომწეროტ რატომ გადაიტანეთ სავარჯიშო სივრცეში რა მაქვს არასწორად? პატივისცემით, ლევან ქოქიაშვილი--[[მომხმარებელი:ლევან ქოქიაშვილი|ლევან ქოქიაშვილი]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ლევან ქოქიაშვილი|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ლევან ქოქიაშვილი|წვლილი]]) 09:24, 29 მარტი 2026 (UTC) :სალამი ლევან. სტატია არასწორ სახელთა სივრცეში იყო შექმნილი, კერძოდ სტატიის სახელწოდების წინ წარწერა ''ინკუბატორი'' იყო მითითებული. ამის გარდა, ამჟამად სტატია არ პასუხობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის ცნობადობის კრიტერიუმს]] პირის შესახებ და საჭიროა შესაბამისი ენციკლოპედიურობის დადასტურება. ამიტომ ჯობია დარჩეს თქვენს სავარჯიშო გვერდზე. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 20:53, 29 მარტი 2026 (UTC) == ზაქარია ლაშქარაშვილი == ორჯერ წაიშალა სტატია ზაქარია ლაშქარაშვილზე. წყაროდ მითითებული იყო, ევროპაში ყველაზე დიდი დისიდენტთა ონლაინ ენციკლოპედია. ფრანგულად, რუსულად, გერმანულად შევქმენი ამ კაცზე სტატიები, კაციშვილს არ წაუშლია. ფრანგულზე და გერმანულზე პირიქით, თვითონ ატვირთეს ფოტო. რით ვერ დაიმსახურა ქართული ვიკიპედიის სტანდარტის დაკმაყოფილება? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:07, 2 აპრილი 2026 (UTC) :არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადობის კრიტერიუმი]] და გაეცანით მას. სტატია წაშლილია წესების დაცვით, ხოლო სხვა ვიკიპედიების მაგალითად მოყვანა აქ საქმეს არ შველის. სხვადასხვა ვიკიპედიას თავისი წესები აქვს. --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:37, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::ადამიანზე, გერმანულ ონლაინ ენციკლოპედიაში მთელი გვერდია დაწერილი. ენციკლოპედიური მნიშვნელობის დადასტურება მეტი რაღა უნდა იყოს? ცნობადობაში, იმედია საყოველთაო ცნობადობას არ გულისხმობთ. სხვა ვიკიპედიებს რაც შეეხება, სებუანური ვიკიპედია არ მომიყვანია მაგალითად. თითოეული ჩამოთვლილი, ტოპ-5 ვიკიპედიაში შედის. მათი მხრიდან, მათთვის სრულიად უცნობი, ქართველი ადამიანის ბიოგრაფია დასაშვებად ჩაითვალა (ენციკლოპედიური მნიშვნელობით და წყაროთა რესპექტაბელურობით) და თქვენთვის ეს მოცემულობა ნული არგუმენტია? თარგი მაინც გაუკეთეთ, რომ სტატია დასახვეწია, რომ არ წაიშალოს. პირდაპირ წაშლა რა სპორტია? [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:56, 2 აპრილი 2026 (UTC) == ღირსების სასამართლო == გამარჯობა, ღირსების სასამართლოზე 2022 წელს შექმნილი 5 ხაზიანი სტატია იყო. ამ ხნის მანძილზე არანაირი რედაქტირება არ ჰქონდა გაკეთებული. ჩემი აზრით, არააკადემიური ენითაც იყო დაწერილი. მის ნაცვლად, შევქმენი გაცილებით ვრცელი სტატია და წყაროც დავამატე (რაც ამ თემაზე რთული მოსაძებნია). მიუხედავად ამისა, ჩემი ვერსია წაიშალა ადმინისტრატორის მიერ. რა სტანდარტი დაირღვა ჩემგან? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:53, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. სტატია ვიკიპედიის გამოცდილი რედაქტორის მიერ დაწერილია და შესაბამისად არგუმენტი „არააკადემიური ენით“ დაწერილზე აბსურდია. თქვენი დაწერილი ნაწილი კი ნამდვილად არაენციკლოპედიური ენით იყო დაწერილი და მხოლოდ ორი წყაროთი. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:42, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::კარგით, მაშინ გამოცდილ რედაქტორს შეატყობინეთ, რომ "ღირსების სასამართლოს" მთავარი კითხვა ის კი არ იყო, - ვინაა სუკის აგენტი? არამედ, დააბრალა თუ არა გამსახურდიამ ლაშქარაშვილს სუკის აგენტობა? ::2) ფრაზა - <u>ეროვნული მოძრაობის ლიდერებმა ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებას ე. წ. „ღირსების სასამართლო“ მოუწყვეს</u> - არაკორექტულია. ჭავჭავაძის საზოგადოებაც ეროვნულ მოძრაობას წარმოადგენდა. ::3) <u>შეკრება ვიდეოკამერით გადაიღეს</u> -არასწორია! გადაიღეს ვიდეოკამერ-<u>ებ</u>-ით და ჩხუბი იმაზე მოხდა ვისი ფირი ჩაუვარდა ტელევიზიას. ::4) <u>თუმცა უმრავლესობა არ ელოდა, რომ ჩანაწერი საბჭოთა უშიშროების ხელში აღმოჩნდებოდა</u> ??? საიდან ამტკიცებთ, რომ უშიშროების ხელში მოხვდა? იქნება ტელევიზიაში მოხვდა პირდაპირ და ჯუმბერ პატიაშვილმა, უშიშროების ჩარევის გარეშე დაავალა დამონტაჟება და გაშვება? :)) ან საიდან იცით უმრავლესობა ელოდა, თუ უმცირესობა? და ა.შ. :) სუბიექტური შეფასებებისა და დაშვებების კასკადია უბრალოდ. ::5) ღირსების სასამართლო, არაფორმალურად ორგანიზებული შეხვედრის პირობითი დასახელებაა, ამიტომ საჭიროა სტატიაშივე განიმარტოს რაზეა საუბარი, მაგიტომ დავწერე - <u>'''ღირსების სასამართლო''' — 1989 წელს, [[საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა|ეროვნული მოძრაობის]] ფრაქციებს შორის მომხდარი დაპირისპირების ეპიზოდის, პირობითი დასახელება.</u> ::თქვენ ვერსიაში, პირდაპირ წერია - ღირსების სასამართლო. არაფორმალური დასახელებას "წარმოებაში უშვებთ" ::6) ჩემი თუ ორი წყაროთი იყო, ახლანდელი ვერსია ერთი წყაროთია და ისაც ვიდეო. ::გამიხარდება თუ ჩემს არგუმენტებს, რაიმე უფრო წონად პოზიციონირებას დაუპირისპირებთ და "გამოცდილებას" არგუმენტად არ მოიყვანთ. --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 22:15, 2 აპრილი 2026 (UTC) :::მოდით ავტორს ესაუბრეთ ამაზე და ბარემ @[[მომხმარებელი:DerFuchs|DerFuchs]], რომ ჩაერთო ამ მსჯელობაში. თუმცა, ერთს კი ვიტყვი, რომ ვიკიპედია რაღაცა კვლევის ან მოვლენებში სიმართლის ძიების ადგილი არ არის და ამხელა ტექსტს სულ ტყვილად მიწერთ. სტატია უნდა ეყრდნობოდეს სანდო, ავტორიტეტულ და გადამოწმებად წყაროებზე და არა იმაზე, ვინ იყო მართალი და ვინ არა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:39, 3 აპრილი 2026 (UTC) ::::უკაცრავად, თქვენ დააფიქსირეთ პოზიცია, რომ ჩემ ვერსიას, ძველი ვერსია სჯობდა. ზოგადი საუბარი, რომ არ გამოსულიყო, კონკრეტული მაგალითები მოვიყვანე, რა პრობლემებს ვხედავ ძველ ვერსიაში. ::::არავითარი კვლევა და ტყუილ-მართლის გარჩევა არ დამიწყია სტატიაში. უბრალოდ, ფაქტები აღვწერე, მაქსიმალურად ობიექტური პოზიციიდან. ::::მინდოდა, თანდათან კიდევ უფრო დამეხვეწა სტატია, მაგრამ აღარ მომეცა შესაძლებლობა. ::::წყაროებზე გეთანხმებით, ამ მაგნიტუდის საკითხზე უფრო მეტია საჭირო, თუმცა ეგ მკვლევართა და ჟურნალისტთა პრობლემაა, რომ ავტორიტეტული წყაროები არ არსებობს. რაც ვნახე დავამატე. რაღაც სხვასაც ვნახავდი ალბათ კიდე. [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:31, 3 აპრილი 2026 (UTC) == მარდალეიშვილის სამედიცინო ცენტრი == გამარჯობა გუშინ წაშალეტ სტატია, დეტალურად რო ამიხსნათ რატო წაიშალა. ბიზნეი 30 წელია უკვე არსებობს, აქვთ ფილიალებიც, სამწუხაროდ არ არის ის წყაროები რაც მოითხოვეთ მაგრამ ფაქტი ხომ რეალურია --[[მომხმარებელი:Chelikauri|Chelikauri]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Chelikauri|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Chelikauri|წვლილი]]) 08:33, 2 აპრილი 2026 (UTC) :გამარჯობა. ფაქტის რეალურობა არ ცვლის ვიკიპედიის მოთხოვნას სანდო და გადამოწმებად წყაროებზე, რაც სტატიის ენციკლოპედიურ მნიშვნელობას დაადასტურებდა. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:39, 2 აპრილი 2026 (UTC) == იმედი L გვერდის აღდგენა == გამარჯობა, კომპანიის შესახებ სტატია სრულად გადავამუშავე ჩემს სავარჯიშოში: [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025/სავარჯიშო]]. სტატია აღარ არის სარეკლამო ხასიათის და ეყრდნობა დამოუკიდებელ წყაროებს. გთხოვთ დამეხმაროთ მის გადატანაში მთავარ სივრცეში, რადგან სათაური „Protected“ რეჟიმშია. მადლობა წინასწარ [[მომხმარებელი:Digitaleditor2025|Digitaleditor2025]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Digitaleditor2025|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Digitaleditor2025|წვლილი]]) 07:28, 17 აპრილი 2026 (UTC) == ლევან ტიელიძე == Mehman იქნებ დააბრუნოთ გვერდი რომელიც ორი დღის წინ წაშალეთ? იმ პრინციპით რითიც თქვენ ხემძღვანელობთ ქართული ვიკიპედიის მნიშვენლოვანი ნაწილი შეიძლება წაშლას დაუქვემდებაროთ.{{ხელმოუწერელი|Levani.tielidze}} :პირველ რიგში, გამარჯობა. მე და არც რომელიმე სხვა ვიკიპედიელი აქ პრინციპებით არა, ვიკიპედიის წესებით ვხელმძღვანელობთ და თუ წესი მოითხოვს სტატიის წაშლას, იგი წაიშლება. თქვენს კონკრეტულ შემთხვევაში იყო მითითებული წაშლის მიზეზი და შესაბამისი წესი. გაეცანით მას. ვერ ვხედავ მიზეზს, თუ რატომ უნდა აღვადგინო სტატია. წარმატებები, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 07:41, 27 აპრილი 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 აპრილი 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == სტატიის აღდგენა: მირიან ხუხუნაიშვილი == გამარჯობა მემან, მოგმართავთ მირიან ხუხუნაიშვილის შესახებ სტატიის ავტორი. სტატია წაიშალა კრიტერიუმების შეუსაბამობის გამო, თუმცა მსურს მოგაწოდოთ არგუმენტები პიროვნების მნიშვნელოვნების შესახებ: # მირიან ხუხუნაიშვილი არის '''ვროცლავის ოპერის მუსიკალური ხელმძღვანელი''' (2025/2026 წლების სეზონიდან); # ფლობს '''ხელოვნების დოქტორის ხარისხს''' სიმფონიურ დირიჟორობაში (კრაკოვის მუსიკალური აკადემია); # არის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის თანადამფუძნებელი და სამხატვრო ხელმძღვანელი; # მის შესახებ სტატია უკვე არსებობს '''პოლონურ ვიკიპედიაში''': [https://pl.wikipedia.org/wiki/Mirian_Khukhunaishvili<nowiki> pl:Mirian Khukhunaishvili].</nowiki> ასევე, მასზე ინფორმაცია დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ არქივში. გთხოვთ, აღმიდგინოთ სტატია ჩემს „სავარჯიშოში“ (Draft), რათა ვიკი-სტანდარტების შესაბამისად დავხვეწო წყაროების მითითება და სტატია გამართული სახით დავაბრუნო მთავარ სივრცეში. პატივისცემით [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 12:44, 3 მაისი 2026 (UTC) :არგუმენტაციის გასამყარებლად, აქვე ვურთავ სანდო მეორეულ წყაროებს და საერთაშორისო რეცენზიებს: :'''ქართულენოვანი წყაროები:''' :* რადიო თავისუფლება: https://www.radiotavisupleba.ge/a/32267635.html :* ბილბორდის სტატია ვროცლავის ოპერაში დანიშვნის შესახებ: https://billboard.com.ge/2025/01/29/mirian-xuxunaisvili-vroclavis-operis-musikalur-xelmzrvanelad-dainisna/ :* საზოგადოებრივი მაუწყებლის (1TV) გადაცემა: https://1tv.ge/video/amshabatkviras-mirian-khukhunaishvili-profesia-diridjori/ :* ეროვნული ბიბლიოთეკის ბაზა: http://www.nplg.gov.ge/emigrants/ka/00001312/ :* Georgia Today: https://georgiatoday.ge/mirian-khukhunaishvili-and-wroclaw-opera-a-georgian-conductor-at-the-helm-of-a-european-opera-house/ :'''საერთაშორისო პრესა და რეცენზიები:''' :* Ruch Muzyczny (პოლონეთი): https://ruchmuzyczny.pl/article/5346 :* Heimildin (ისლანდია): https://heimildin.is/grein/17773/fumlaus-stjorn-mirian-khukhunaishvili/ :* Classical Music (საბერძნეთი): https://classicalmusic.gr/apolamvano-to-vienneziko-repertorio-synentefxi-me-ton-archimousiko-mirian-khukhunaishvili/ :* Papageno (უნგრეთი)https://papageno.hu/english/eyes-and-ears-on-budapest/2026/02/south-caucasus-enthralling-sound-spectrum-with-smartphones/ :ვფიქრობ, ეს წყაროები სრულად ფარავს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. გთხოვთ დამეხმაროთ სტატიის აღდგენაში. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 13:14, 3 მაისი 2026 (UTC) ::მოგესალმებით. არსებობს [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ვიკიპედიის პოლიტიკა ცნობადობის შესახებ]], რასაც პიროვნება არ პასუხობს. შესაბამისად, მასზე სტატია ვერ დარჩება ვიკიპედიაში. პატივისცემით, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 14:19, 3 მაისი 2026 (UTC) :::მემან, ვერ ვხვდები თქვენი სიჯიუტის მიზეზს, როდესაც სახეზეა საერთაშორისო აღიარების ასეთი მასშტაბი. გთხოვთ, მიპასუხოთ, რომელ წყაროს მიიჩნევთ არასაკმარისად ავტორიტეტულად, როდესაც: :::* მხოლოდ აპრილის თვეში მის შემოქმედებას '''10 კრიტიკული რეცენზია''' მიეძღვნა წამყვან პრესაში: 7 პოლონეთში, თითო გერმანიაში, იტალიასა და აშშ-ის წამყვან საოპერო გამოცემაში. :::* მასზე ვრცელი გადაცემები აქვს მომზადებული '''საზოგადოებრივ მაუწყებელს''', '''რადიო თავისუფლებას''', არსებობს ნიუსები '''Billboard'''-სა და არაერთი კრიტიკა '''Georgian Today'''-ში. :::* საქართველოში ყველა წამყვან კლასიკურ ფესტივალში აქვს მონაწილეობა მიღებული და ყველა სიმფონიურ კოლექტივთან თანამშრომლობს სისტემატურად. :::* გუგლში ძიებისას ქართულ ენაზე 20-გვერდიანი სიაა, ინგლისურად კი 7. :::* მისი აუდიტორია სოციალურ ქსელებში 6 000-ს აჭარბებს. ხოლო youtube-ზე 10 000-მდე გამომწერი ჰყავს. :::* საჯაროდ არ მოიპოვება ამაზე ინფორმაცია, თუმცა ბატონი ხუხუნაიშვილი გახლავთ, ერთადერთი ქართველი დირიჟორი, რომელსაც აქვს დოქტორის ხარისხი. :::* სტატია უკვე არსებობს პოლონურ ვიკიპედიაში, სადაც ცნობადობის ფილტრი ბევრად მკაცრია. :::ეს ყველაფერი პირდაპირ პასუხობს '''ვპ:ბიო/კლასიკა'''-ს მოთხოვნებს. თუ თქვენ მაინც უარს ამბობთ სტატიის აღდგენაზე, იძულებული ვიქნები საკითხი '''ადმინისტრატორების ფორუმზე''' გადავიტანო სხვა რედაქტორების ჩასართავად, რადგან ადგილი აქვს წესების სუბიექტურ ინტერპრეტაციას. [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 16:59, 3 მაისი 2026 (UTC) ::::მოდით პირველ რიგში კორექტული იყავით და [[ვიკიპედია:პერსონალური შეტევების დაუშვებლობა|დაიცავით ვიკიპედიის წესი]]. ის რომ მასზე „მრავალი“ წყაროა და სადღაც მონაწილეობა აქვს მიღებული, არ ხდის მას [[ვიკიპედია:ბიოგრაფიის ენციკლოპედიური მნიშვნელობა|ცნობადს]]. პოლონურ ვიკიპედიაში თქვენ მიერ შექმნილი სტატია, რომ ჯერ არ დამოწმებულა კარგად ვიცი და ასევე პოლონური ვიკიპედია არ არის ჩვენი კრიტერიუმი აქ. შეგიძლიათ ინგლისურშიც შექმნათ და არც ეგ იქნება ჩვენთვის რაიმის ინდიკატორი. საკითხი შეგიძლიათ გაიტანოთ სადაც გნებავთ. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 23:05, 3 მაისი 2026 (UTC) :::::ბოდიშს გიხდით, თუ სადმე ზედმეტი მომივიდა. :::::მოდით ვკონცენტრირდეთ კონკრეტულად საქმეზე. თქვენ მითითებულ, ვიკიპედიის წესებში ვკითხულობთ: :::::# მწერალი, მთარგმნელი, '''მუსიკოსი''', მსახიობი, რეჟისორი, მხატვარი, ფოტოგრაფი, სკულტპრი და მისთ., რომელთა '''ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად''' არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]] და: :::::## გააჩნია დარგის საერთაშორისო ან ეროვნული უმაღლესი ჯილდო, '''პრემია, სტიპენდია''' ან მისთ. (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბა]]); :::::## გააჩნის დარგის წამყვანი აქტორების აღიარება (პუბლიკაცია ყველაზე პრესტიჟულ გამომცმელობაში, ნახატები საერთაშორისო დონის მუზეუმში, '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში''' ან მისთ.) და მისი ან მისი '''საქმიანობის შესახებ არსებობს პუბლიკაციები (რეცენზიები/მიმოხილვები)''' დარგის ავტორიტეტულ გამოცემებში; :::::## მრავალჯერადი მონაწილეობა საერთაშორისო ან ეროვნული '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' ან მისთ. ჟიურიში (მაგ. პრემია [[საბა (ლიტერატურული პრემია)|საბას]] ჟიური); ახლა კი ყველა ამ ჩამოთვლითაგანის შესაბამისი პასუხი: :::::# '''"მუსიკოსი"''' - აკადემიური განათლების მქონე მუსიკოსი, რომელსაც გააჩნია, ევროპული უმაღლესი სასწავლებლის დოქტორის ხარისხი - ამის წყარო მქონდა მითითებული, პოლონეთის სახელმწიფო სისტემის ბმული, სადაც დასტურდება მირიან ხუხუნაიშვილის ხელოვნების დოქტორის ხარისხი . :::::# '''"..ბიოგრაფიისა და საქმიანობის აღსაწერად არსებობს საკმარისი [[ვიკიპედია:წყაროს მითითება#წყაროების კლასიფიკაცია|ავტორიტეტული და სანდო მეორეული წყაროებით]]..."''' - ამის დასტურად ზემოთ მიგითითეთ ბმულები: საზოგადოებრივი მაუწყებლის 12 წუთიანი ფილმი, "რადიო თავისუფლების 37 წუთიანი პოდკასტი", და სხვა უამრავი წამყვანი ევროპული გამომცემლის რეცენზიები. :::::# '''ეროვნული დონის მუზეუმების დირექტორები -''' არ ვიცი, რამდენად გათვითცნობიერებული ბრძანდებით კლასიკურ მუსიკაში, მაგრამ პოლონეთში, მნიშვნელობით მე-2 საოპერო თეატრის დირექტორად დანიშვნა ამ კრიტერიუმშიც შიძლება გათანაბრდეს'''.''' ბ-ნი ხუხუნაიშვილი, მეორე ქართველი დირიჟორია, ისტორიაში (ჯანსუღ კახიძის შემდეგ), რომელიც ევროპული საოპერო თეატრის დირექტორის პრესტიჟულ პოზიციაზე დაინიშნა, თეატრის, რომლის პირველი დირექტორიც უდიდესი კომპოზიტორი Carl Maria von Weber იყო და სადაც მოგვიანებით მუშაობნენ Richard Strauss და Bruno Walter. ბ-ნი ხუხუნაიშვილი თანადამაარსებელი და მუსიკალური ხელმძღვანელია "გია ყანჩელის სახელობის თბილისის ახალგაზრდული ორკესტრის". რომელიც, ერთ-ერთი გამორჩეული კოლექტივია ქართულ აკადემიურ სცენაზე. :::::# '''რეცენზიები/მიმოხილვები''' - უარავი მეორეული წყარო მოგიყვანეთ მისი ოპერაში საქმიანობის რეცენზიებისა და მიმოხილვებისა, რომლებშიც აღწერილია მისი მაღალი პროფესიონალიზმი. :::::# '''მონაწილეობა საერთაშორისო დონის ფესტივალში -''' ეს წყაროებიც მოგიყვანეთ, '''Wratislavia Cantans''' (ერთ-ერთი ყველაზე ძველი და დიდი ფესტივალი პოლონეთში), '''Vilnius Festival''' - ლიეტუვის ყველაზე დიდი და მნიშვნელოვანი კალსიკური ფესტივალი, '''მუსიკის საერთაშორისო ფესტივალი თელავში''' (სამხ. ხელმძღვანელი -ელისო ვირსალაძე), "'''შემოდგომის თბილისი'''", "'''თორაძის საერთაშორისო ფესტივალი'''", '''Young Euro Classic''' - ყველაზე დიდი ფესტივალი ახალგაზრდული ორკესტრების. :::::# '''უმაღლესი ჯილდოს''', '''პრემიის''', '''სტიპენდიისა''' - ამის წყაროც მოგიყვანეთ - 2022 წელს, პირველმა მიიღო, ლეგენდარული პიანისტისა და დირიჟორის დაარსებული '''პრემია "რინგმან-იაროში"''' რომელიც ახალგაზრდა მუსიკოსების მხარდასაჭერად დაარსდა, რომლის ჟიურის წევრებიც იყვნენ - Lang lang, Daniel Hope, Elzbieta Penderecka და სხვანი. ასევე გაიმარჯვა და მიიღო '''პაავო იარვის სტიპენდია''', რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე პრესტიჟულია ახალგაზრდა დირიჟორებისთვის. :::::გთხოვთ, მიმითოთ, რომელი პუნქტი არ აკმაყოფილებს თქვენი აზრით ვიკიპედიის სტანდარტებს. :::::პატიცისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 07:58, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::Google-ს ზოგიერთ ქვეყანაში უკვე '''Knowledge Panel'''-ი (ცოდნის პანელი) აქვს მასზე. ამ სქრინ ვიდეოში ნახავთ ამის დასტურს https://streamable.com/vh45a5 ::::::პატივისცემით, [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:17, 4 მაისი 2026 (UTC) :::::::თქვენთვის შეიძლება ზემოთ მოყვანილი საკმარისი იყოს მის შესახებ ვიკიპედიაში სტატიის არსებობაზე, თუმცა, ვიკიპედიისთვის არ არის საკმარისი. წარმატებები, — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 11:26, 4 მაისი 2026 (UTC) ::::::::კეთილი. გმადლობთ [[მომხმარებელი:MuzyKopera|MuzyKopera]] ([[მომხმარებლის განხილვა:MuzyKopera|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/MuzyKopera|წვლილი]]) 11:28, 4 მაისი 2026 (UTC) == Unblock request for User:Arena == Hello Mehman. I apologize for writing in English. I am an agent at [[ვიკიპედია:VRT]]. A user you blocked at [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]], has written to VRT to retract his threat of legal action (ticket 2026051210014379). He says it was written in frustration and agrees it was not appropriate. Would you consider restoring talk page access so he can appeal the block? Thank you. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) Google Translate-ის გამოყენებით ქართულად: გამარჯობა მეჰმან. ბოდიშს ვიხდი ინგლისურად რომ დავწერე. მე ვარ აგენტი [[ვიკიპედია:VRT]]-ში. მომხმარებელმა, რომელიც თქვენ დაბლოკეთ [[მომხმარებლის განხილვა:Arena]]-ზე, მისწერა VRT-ს, რათა გააუქმოს სამართლებრივი ქმედების მუქარა (ბილეთი 2026051210014379). ამბობს, რომ იმედგაცრუებით დაიწერა და თანხმდება, რომ ეს არ იყო მიზანშეწონილი. განიხილავთ თუ არა განხილვის გვერდზე წვდომის აღდგენას, რათა მან შეძლოს დაბლოკვის გასაჩივრება? გმადლობთ. [[მომხმარებელი:Anachronist|Anachronist]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Anachronist|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Anachronist|წვლილი]]) 00:28, 14 მაისი 2026 (UTC) :Hello. Thanks for reporting this. I'll check the ticket and reconsider the block. Best, – [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 01:12, 14 მაისი 2026 (UTC) == მართვის მოწმობის გვერდი == გამარჯობა, რატომ გაუქმდა და დაუბრუნდა მართვის მოწმობის გვერდი უძველეს ვერსიას? რელევანტური საერთოდ არ არის ის რაც ამჟამინდელ გვერდზე წერია. მადლობა. {{ხელმოუწერელი|Nebskyy}} :გამარჯობა. თქვენი რედაქტირება გაუქმდა იმიტომ, რომ შეტანილი ინფორმაცია (1) არ იყო გამყარებული შესაბამისი სანდო და გადამოწმებადი წყაროთი, (2) შეიცავდა მრავალ არარელევანტულ ინფორმციას და (3) შეიცავდა სარეკლამო სახის ბმულს. მადლობა, --[[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 18:57, 1 ივნისი 2026 (UTC) :გასაგებია მადლობა. ალბათ ამიტომ წაიშალა ახალი გვერდიც? თოერია ონ ჯი, სტარტი და ა.შ. ყველა კომპანიაა და შეიძლება რეკლამადაც ჩაითვალოს. :შემიძლია სრულიად წავშალო external links და ინფორმაციულად დავტოვო ახალი გვერდი: საქართველოს მართვის მოწმობა < თუ ლინკების მოშორება უშველის. [[მომხმარებელი:Nebskyy|Nebskyy]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Nebskyy|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Nebskyy|წვლილი]]) 19:06, 1 ივნისი 2026 (UTC) ::მოდით ახალი სტატიის შექმნის დროს სანიმუშოდ გამოიყენეთ ინგლისური ვიკიპედიის [[En:Driving licence in Turkey|ეს სტატია]] და დაიცავით ქართული ვიკიპედიის სტანდარტები წერის დროს. — [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 20:12, 1 ივნისი 2026 (UTC) == HIT Hub-ის სტატიის წაშლის შესახებ! == გამარჯობა, Mehman! შევნიშნე, რომ სტატია „HIT Hub" წაშალეთ ენციკლოპედიური მნიშვნელობის დადასტურების ნაკლებობის გამო. მინდა გავარკვიო და გავაუმჯობესო. კომპანიაზე არსებობს დამოუკიდებელი წყაროები: Georgia Today (ბეჭდური გამოცემა, 2025 წლის ნოემბერი) — სრული გვერდი კომპანიაზე OK Magazine Georgia — ინტერვიუ და სტატია NewHotel Software (საერთაშორისო გამოცემა) — სტატია პარტნიორობაზე შემიძლია სტატია ხელახლა მოვამზადო ამ წყაროების სათანადო მითითებით. გთხოვთ დამიზუსტოთ — კონკრეტულად რა აკლდა სტატიას, რომ მნიშვნელოვნება დადასტურებულიყო? დამოუკიდებელი წყაროების რაოდენობა იყო პრობლემა, თუ მათი ხასიათი/ხარისხი? წინასწარ მადლობა დახმარებისთვის. 5hr1asiqdgr04wg56ys778ikv9dhbc5 0 330634 5405198 4966973 2026-06-01T14:29:13Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405198 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = მუჰამედ ჯავად ზარიფი<br/>محمدجواد ظریف | სურათი= Mohammad javad zarif in 2021 (cropped).jpg | სურათის ზომა = 200px | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = Official signature of Mohammad Javad Zarif.png | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1960|1|8}} | დაბადების ადგილი= [[თეირანი]] {{დროშა|ირანი}} | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი= | მოქალაქეობა = {{დროშა|ირანი}} | ეროვნება = | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = | შვილები= | განათლება = [[სან-ფრანცისკოს სახელმწიფო უნივერსიტეტი]]<br/>[[დენვერის უნივერსიტეტი]] [[აშშ]] | პროფესია = [[პოლიტიკოსი]]<br/>[[დიპლომატი]] | საქმიანობა = | რელიგია = [[ისლამი]] [[შიიზმი]] | ჯილდოები = | პარტია = უპარტიო | საიტი= [http://www.en.mfa.ir Ministry of foreign affairs Islamic Republic of IRAN] | რიგი = [[ირანი]]ს საგარეო საქმეთა მინისტრი | თანამდებობა დაიკავა = [[15 აგვისტო]] [[2013]] | თანამდებობა დატოვა = [[25 აგვისტო]] [[2021]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი = [[ჰასან რუჰანი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ალი აქბარ სალეჰი]] | მემკვიდრე = [[ჰოსეინ ამირ-აბდოლაჰიანი]] | რიგი2 = [[ირანი]]ს ელჩი [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია]]ში | თანამდებობა დაიკავა2 = [[5 აგვისტო]] [[2002]] | თანამდებობა დატოვა2= [[25 ივლისი]] [[2007]] | წინამორბედი2 = [[ჰადი ნეჯად-ჰუსეინიანი]] | მემკვიდრე2 = [[მუჰამედ ხაზაი]] | პრეზიდენტი2= [[მოჰამედ ხათამი]]<br/>[[მაჰმუდ აჰმადინეჟადი]] | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = | თანამდებობა დაიკავა3 = | თანამდებობა დატოვა3 = | წინამორბედი3 = | მემკვიდრე3 = | პრეზიდენტი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | რიგი4 = | თანამდებობა დაიკავა4 = | თანამდებობა დატოვა4 = | წინამორბედი4 = | მემკვიდრე4 = | პრეზიდენტი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = | თანამდებობა დაიკავა5 = | თანამდებობა დატოვა5 = | წინამორბედი5 = | მემკვიდრე5 = | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= }} '''მუჰამედ ჯავად ზარიფი ხონსარი''' ({{lang-fa|محمدجواد ظریف خوانساری}}, დ. [[8 იანვარი]] [[1960]], [[თეირანი]], [[ირანი]]) — ირანელი [[დიპლომატი]] და აკადემიკოსი. [[ირანი|ირანის]] საგარეო საქმეთა მინისტრი [[2013]] წლის 15 აგვისტოდან [[2021]] წლის 25 აგვისტომდე. [[2002]]-[[2006]] წლებში ირანის ელჩი [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია]]ში<ref>[http://portal.unesco.org/en/files/40284/11926255963CV_Dr_M._Javad_Zarif.pdf/CV%2BDr%2BM.%2BJavad%2BZarif.pdf CV Dr. M. Javad Zarif] Unesco</ref>. [[1992]] წლიდან [[2002]] წლამდე იგი იყო ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრის მოადგილე სამართლებრივ და საერთაშორისო საკითხებში. [[თეირანის უნივერსიტეტი]]ს საერთაშორისო ურთიერთობების სკოლის მოწვეული პროფესორი, სადაც ასწავლის დიპლომატიას და საერთაშორისო ორგანიზაციებს. ჯავად ზარიფი თამაშობდა მნიშვნელოვან როლს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციაში, ასევე [[მიუმხრობლობის მოძრაობა]]სა და ისალმური კონფერენციის ორგანიზაციაში. ზარიფი აგრეთვე იკავებდა თავმჯდომარის პოტს არაერთ საერთაშორისო კონფერენციაზე. 2000 წელს იგი იკავებდა რასიზმზე მსოფლიო კონფერენციის მოსამზადებელი აზიური შეხვედრისა და ასევე გაეროს განიარაღების კომისიის თავმჯდომარის თანამდებობას. 1992–1993 წლებში იყო გაეროს 47-ე გენერალური ასამბლეის მეექვსე (სამართლებრივი) კომიტეტის თავმჯდომარე. 1998 წელს ზარიფს ეკავა [[დურბანი|დურბანში]] მიუმხრობლობის მოძრაობის მე-12 სამიტის პოლიტიკური კომიტეტის თავმჯდომარის თანამდებობა. 1997-1998 წლებში კი იყო აზიურ-აფრიკული სამართლებრივი სათათბირო კომიტეტის პრეზიდენტი. მისი მინისტრობით მიმდინარეობს [[P5+1|P5+1-ის]] ფორმატში მოლაპარაკება, რაც ითვალისწინებს ეკონომიკური სანქციების მოხსნას და ირანის ბირთვული პროგრამის დარეგულირებას<ref>[https://www.washingtonpost.com/world/national-security/kerry-in-geneva-raising-hopes-for-historic-nuclear-deal-with-iran/2013/11/23/53e7bfe6-5430-11e3-9fe0-fd2ca728e67c_story.html]</ref>. == ბიოგრაფია == ჯავად ზარიფი დაიბადა [[1960]] წლის 7 იანვარს [[თეირანი|თეირანში]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&siteid=1&pageid=2162 |title=Minister's Biography: Mohammad Javad Zarif |accessdate=2016-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170930195402/http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&siteid=1&pageid=2162 |archivedate=2017-09-30 }}</ref>, რელიგიურად მორწმუნე და კონსერვატიული მოვაჭრის ოჯახში. მისი მამა [[ისპაანი|ისპაჰანის]] ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ბიზნესმენი იყო, დედა კი თეირანის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ბინზესმენის ქალიშვილი. მან განათლება მიიღო სკოლა „ალავი“-ში ("Alavi"), რომელიც არის კერძო რელიგიური დაწესებულება<ref name="Alfoneh">{{cite news|url=http://www.newrepublic.com/article/116167/mohammad-javad-zarif-irans-foreign-minister-religious-zealot|title=Mohammad-Javad Zarif: Iran's Foreign Minister Is a Religious Zealot|authors=Ali Alfoneh and Reuel Marc Gerecht|date=23 January 2014|work=New Republic|accessdate=28 January 2014}}</ref>. ახალგაზრდობაში ზარიფი მშობლების მიერ დაცული იყო ტელევიზორისაგან, რადიოსა და გაზეთებისგან, თუმცა ნაცლად ამისა იგი რევოლუციურ იდეებს [[ალი შარიათი]]სა და [[სამად ბეჰრანგი]]ს წიგნების კითხვით ეზიარა.<ref name="Alfoneh" /> 17 წლის ასაკში ჯავად ზარიფმა დატოვა [[ირანი]] და [[აშშ|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]] გაემგზავრა. იგი სწავლობდა [[სან-ფრანცისკო]]ს სახელმწიფო უნივერსიტეტში, სადაც [[1981]] წელს მოიპოვა ბაკალავრის ხარისხი, ხოლო [[1982]] წელს — მაგისტრის ხარისხი, ორივე საერთაშორისო ურთიერთობების მიმართულებით. შემდეგ, ზარიფმა სწავლა გააგრძელა [[დენვერის უნივერსიტეტი|დენვერის უნივერსიტეტში]], სადაც [[1984]] წელს მოიპოვა მაგისტრის მეორე დიპლომი საერთაშორისო ურთიერთობების განხრით, [[1988]] წელს კი — დოქტორის ხარისხი საერთაშორისო სამართალსა და პოლიტიკაში.<ref name=tds4aug>{{cite news|title=Iran's Rouhani unveils cabinet of technocrats|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Aug-04/226206-irans-rowhani-takes-oath-after-vowing-to-ease-sanctions.ashx#axzz2bGPV4SK3|access-date=7 August 2013|newspaper=The Daily Star|date=4 August 2013|archive-date=26 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126005416/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Aug-04/226206-irans-rowhani-takes-oath-after-vowing-to-ease-sanctions.ashx#axzz2bGPV4SK3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Key figures in the Cabinet of Iran's new president|url=https://articles.washingtonpost.com/2013-08-15/world/41412393_1_defense-minister-agriculture-minister-education-minister|archive-url=https://archive.today/20130822061442/http://articles.washingtonpost.com/2013-08-15/world/41412393_1_defense-minister-agriculture-minister-education-minister|url-status=dead|archive-date=22 August 2013|access-date=22 August 2013|newspaper=The Washington Post|date=15 August 2013|agency=AP|first=Nick|last=Kirkpatrick}}</ref> ჯავად ზარიფმა დისერტაცია დაიცვა თემაზე სახელწოდებით „თავდაცვა საერთაშორისო სამართლასა და პოლიტიკაში“. იგი აგრეთვე იყო საერთაშორისო სამართლის პროფესორი თეირანის უნივერსიტეტში.<ref>[http://www.worldcat.org/title/self-defense-in-international-law-and-policy/oclc/223874634 Self-defense in international law and policy] WorldCat</ref> ასევე 2010-2012 წლებში იკავებდა აზადის ისლამური უნივერსიტეტის ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობას საერთაშორისო საკითხების მიმართულებით. ჯავად ზარიფს დაწერილი აქვს მრავალი ნაშრომი განიარაღებაზე, ადამიანის უფლებებზე, საერთაშორისო სამართალსა და რეგიონულ კონფლიქტებზე. ჯავად ზარიფს გამოქვეყნებული აქვს რამდენიმე წიგნი, მათ შორისაა „საერთაშორისო ორგანიზაციები“, „ახალი საერთაშორისო ტენდენციები“, „მრავალმხრივი დიპლომატია: რეგიონული და საერთაშორისო ორგანიზაციების თეორია და ქმედება“, „ირანისა და ამერიკის კრიზისთან ურთიერთობა, პარადიგმის ცვლილების საჭიროება“, „ისლამი და ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია“ და „ბირთვული იარაღის მუქარასა და გამოყენებაზე აკრძალვა“. ჯავად ზარიფს ჰყავს მეუღლე და ორი შვილი (ვაჟი და ქალიშვილი)<ref>{{Cite web |url=http://world.time.com/2013/09/05/iran-doesnt-deny-the-holocaust-new-foreign-minister-says-on-twitter/ |title=დაარქივებული ასლი |access-date=2016-01-17 |archive-date=2020-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112021657/http://world.time.com/2013/09/05/iran-doesnt-deny-the-holocaust-new-foreign-minister-says-on-twitter/ }}</ref>. მისი ორივე შვილი [[აშშ]]-ში დაიბადა. ==პირველი მისიები აშშ-ში== [[1982]] წლის მაისში ჯავად ზარიფი [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია]]ში ირანის დელეგაციის წევრად დაინიშნა. აღნიშნულ თანამდებობაზე მის დანიშვნას ფორმალური დიპლომატიური გამოცდილება კი არ განაპირობებდა, არამედ ის ფაქტი, რომ ზარიფი კარგად ფლობდა [[ინგლისური ენა|ინგლისურ ენას]] და ამასთანავე, გააჩნდა კავშირები ამერიკაში.<ref>[http://www.voanews.com/content/reu-iran-foreign-minister-nominee-seen-as-olive-branch-to-us/1712616.html Iran's Foreign Minister Nominee Seen as Olive Branch to US] Reuters via VOA (Dubai), 29 July 2013</ref> ზარიფი, როგორც ახალგაზრდა დიპლომატი, ჩართული იყო პროირანული შეიარაღებული პირების მიერ [[ლიბანი|ლიბანში]] დატყვევებული ამერიკელი მძევლების გათავისუფლების მოლაპარაკებების პროცესში. მიუხედვად იმისა, რომ იმ ეტაპისათვის ამერიკის შეერთებული შტატები არ გამოხატავდა მზაობასა და კეთილგანწყობას ირანის მიმართ, ზარიფი დარჩა ამერიკაში, რათა გაეუმჯობესებინა ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობები.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/Dialogue/Zarif.html|title=Dr. Javad Zarif|publisher=UN|access-date=2 September 2011}}</ref> ==ირანის წარმომადგენელი გაეროში== [[2002]]-[[2007]] წლებში მუჰამედ ჯავად ზარიფი იკავებდა [[გაერო]]ში [[ირანი]]ს წარმომადგენელის თანამდებობას.<ref name=rfe>{{cite news|last=Esfendiari|first=Golnaz|title=Iran's 'Olive Branch' Foreign Minister Nominee Makes His Case In Parliament|url=http://www.rferl.org/content/iran-zarif-foreign-minister-designate/25074893.html|access-date=15 August 2013|work=Radio Free Europe|date=14 August 2013}}</ref> იგი მჭირდოდ იყო დაკავშირებული ე. წ. „დიდი შეთანხმების“ გეგმის განვითარებასთან, რომელიც მიზნად ისახავდა 2003 წელს ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და ირანს შორის არსებული საკამათო საკითხების გადაჭრას.<ref>{{cite web|url=http://www.foreignpolicyjournal.com/2009/06/23/has-the-u-s-played-a-role-in-fomenting-unrest-during-irans-election/|title=Has the U.S. Played a Role in Fomenting Unrest During Iran's Election?|work=Foreign Policy Journal|date=23 June 2009|access-date=2 September 2011}}</ref> აღნიშნული პერიოდის განმავლობაში ზარიფი დახურულ შეხვედრებს მართავდა ვაშინგტონის არაერთ პოლიტიკოსთან, მათ შორის იმ პერიოდის სენატორებთან [[ჯო ბაიდენი|ჯო ბაიდენთან]] და [[ჩაკ ჰეიგელი|ჩაკ ჰეიგელთან]].<ref name=bloom>[https://www.bloomberg.com/news/2013-08-04/rohani-taps-u-s-educated-foreign-minister-to-end-iran-sanctions.html Rohani Taps U.S.-Educated Minister to End Iran Sanctions] Kambiz Foroohar, ''Bloomberg'', 4 August 2013</ref> ჯავად ზარიფი თანამდებობიდან 2007 წლის 6 ივლისს გადადგა.<ref>{{cite web|url=http://www.zarif.net/cv.html|title=Welcome to the personal web site of Dr. M. Javad Zarif|publisher=Zarif|access-date=2 September 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927040347/http://www.zarif.net/cv.html|archive-date=27 September 2011|df=dmy-all}}</ref> ==საგარეო საქმეთა მინისტრი== [[2013]] წლის 23 ივლისს გავრცელდა ინფორმაცია, რომ [[ჰასან რუჰანი]] ჯავად ზარიფს ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრის პოზიციაზე ნიშნავდა, რაც ოფიციალურად დადასტურდა 4 აგვისტოს, როდესაც რუჰანმა ზარიფის კანდიდატურა წარუდგინა პარლამენტს. ჯავად ზარიფის კანდიდატურა პარლამენტმა 232 ხმით დაამტკიცა. [[2013]] წლის 27 სექტემბერს ზარიფი 5+1 სახელმწიფოების ([[ჩინეთი]], [[საფრანგეთი]], [[გერმანია]], [[რუსეთი]], [[დიდი ბრიტანეთი]] და [[ამერიკის შეერთებული შტატები]]) და ირანის შეხვედრის ფარგლებში შეხვდა ამერიკის შეერთებული შტატების სახელმწიფო მდივანს - [[ჯონ კერი]]ს. აღნიშნული წარმოადგენდა ამერიკის შეერთებულ შტატებისა და ირანის უმაღლესი დონის პირად შეხვედრას ბოლო 6 წლის მანძილზე. შეხვედრის შემდეგ ჯონ კერიმ განაცხადა {{ციტატა|ჩვენ გვქონდა კონსტრუქციული შეხვედრა და ვფიქრობ, რომ ყველა ჩვენგანისთვის იყო სასიამოვნო, რომ საგარეო საქმეთა მინისტრი ზარიფი მოვიდა და ჩაგვიტარა პრეზენტაცია, რომელიც ძალიან განსხვავებული იყო ტონით და ძალიან განსხვავებული ხედვით, რაც პატივს სცემს მომავლის შესაძლებლობებს.}} 12 ნოემბერს მოლაპარაკებები შეჩერდა. 20 ნოემბერს კი ირანისა და 5+1 სახელმწიფოების წარმომადგენლები კვლავ შეხვდნენ ერთმანეთს. [[2014]] წლის ოქტომბერში ამერიკელმა, ირანელმა და ევროპელმა დიპლომატებმა კვლავ ვერ მიაღწიეს შეთანხმებას ირანის ბირთვული პროგრამის შეზღუდვასთან დაკავშირებით, თუმცა ოფიციალური პირები კვალავ ამბობდნენ, რომ 24 ნოემბრისათვის მიზნად ისახავდნენ შეთანხმების მიღწევას. 2014 წლის ნოემბერში საბოლოო შეთანხმების მიღების ბოლო ვადად დასახელდა 30 ივნისი, მაგრამ აღნიშნულ დღეს დიპლომატებმა ვადა კიდევ შვიდი დღით გადაწიეს, რადგან ოფიციალური პირების განცხადებით საჭირო იყო უფრო მეტი დრო სანქციებისა და გარკვეული საკითხების გადასაწყვეტად და შესამოწმებლად. 26 ივნისს ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრის ზარიფის განცხადებით, მიღწეული იყო მნიშვნელოვანი პროგრესი ძირითადი ტექსტისა და ტექნიკური დანართების თვალსაზრისით. ===ბირთვული შეთანხმება=== [[2015]] წლის 14 ივლისს ირანსა და 5+1 სახელმწიფოებს შორის ხელი მოეწერა „ერთობლივ ყოვლისმომცველ სამოქმედო გეგმას“ (JCPOA). მიუხედავად იმისა, რომ არსებობდა ძლიერი ოპოზიცია როგორც ირანის, ისე ამერიკის შეერთებული შტატების მთავრობებში, აშშ-ის კონგრესმა მიიღო საკანონმდებლო აქტი, ირანის პარლამენტმა კი დაამტკიცა აღნიშნული შეთანხმება. აღსანიშნავია, რომ მაშინ როდესაც [[გაერო]]ს [[გაეროს უშიშროების საბჭო|უშიშროების საბჭომ]] ირანს სანქციები დაუწესა ზარიფი იყო ირანის წარმომადგენელი გაეროში, [[ნიუ-იორკი|ნიუ-იორკში]]. მისთვის აღნიშნული სტიგმის მოცილება, რომელიც გაეროს 7 დამსჯელ რეზოლუციაში იყო გაწერილი, წარმოადგენდა გადამწყვეტ ნაბიჯს მსოფლიოს წამყვანი სახელმწიფოების გვერდით ირანისთვის კანონიერი ადგილის დასაკავებლად. ჩარჩო ხელშეკრულების ხელმოწერის შემდეგ [[თეირანი|თეირანში]] დაბრუნებულ ჯავად ზარიფს ირანის მოსახლეობა ისე მიეგება, როგორც ეროვნულ გმირს. უამრავმა ადამიანმა მოიყარა თავი მის მანქანასთან, როდესაც იგი ტოვებდა აეროპორტს. მხარდამჭერები ატარებდნდნ ზარიფისა და პრეზიდენტ [[ჰასან რუჰანი]]ს მხარდამჭერ სლოგანებს, რომელიც [[2013]] წელს არჩევნებამდე შეჰპირდა მათ, რომ დაასრულებდა იმ სანქციებს, რომლებიც ირანს ჰქონდა დაწესებული ბირთვულ პროგრამაზე არსებული ეჭვების გამო. ჯავად ზარიფს, რომელიც ხმამაღლა უჭერდა მხარს ბირთვულ შეთანხებას, არაერთი მოწინააღმდეგე ჰყავდა და დიდ ზეწოლას განიცდიდა ისალმური რესპუბლიკის შიგნით სხვადასხვა ძალაუფლებრივი ბლოკებისაგან, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდნენ „ერთობლივ ყოლისმომცველ სამოქმედო გეგმას“. აღნიშნული კრიტიკა უფრო მეტად ინტენისური გახდა მას შემდეგ, რაც ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტმა [[დონალდ ტრამპი|დონალდ ტრამპმა]] [[2018]] წლის მაისში გადაწყვეტილება მიიღო დაეტოვებინა აღნიშნული შეთანხმება და კვლავ დაეწესებინა სანქციები თეირანისთვის. ბირთვული შეთანხმების კოლაფსმა და ამერიკის შეერთებულ შტატებთან განახლებულმა დაძაბულობამ კი პრეზიდენტისა და საგარეო საქმეთა მინისტრის მიმართ რელიგური ლიდერების, მოწინააღმდეგე ჯგუფებისა და უკმაყოფილო მოსახლეობის მზარდი წინააღმდეგობა გამოიწვია. ===გადადგომა=== [[2019]] წლის 25 თებერვალს ჯავად ზარიფმა სოციალური ქსელის [[Instagram]] გვერდზე გამოაქვეყნა განცხადება საგარეო საქმეთა მინისტრის პოსტიდან გადადგომის თაობაზე: {{ციტატა|ბოდიშს გიხდით ყველა გადაცდომისთვის... გასულ წლებში ჩემი საგარეო საქმეთა მინისტრობის განმავლობაში... მადლობას ვუხდი ირანელ ხალხსა და ოფიციალურ პირებს“. გადადგომის მიზეზად დასახელდა ზარიფის არყოფნა სირიის პრეზიდენტ ბაშარ ალ-ასადთან შეხვედრაზე, რომელიც თეირანში ვიზიტით იმყოფებოდა. ზარფის განცხადების გამოქვეყნებიდან ორი დღის შემდეგ [[ირანის პრეზიდენტი|ირანის პრეზიდენტმა]] [[ჰასან რუჰანი|ჰასან რუჰანმა]] უარი განაცხადა მინისტრის პოსტიდან გადადგომის განაცხადის დაკმაყოფილებაზე. მან საგარეო საქმეთა მინისტრის გადადგომა შეაფასა, როგორც „ეროვნული ინტერესების საწინააღმდეგო.}} ირანის უმაღლესმა ლიდერმა [[ალი ხამენეი]]მ ასევე მხარი დაუჭირა ჯავად ზარიფს. ირანის ეროვნული სააგენტოს მიერ გამოქვეყნებულ წერილში პრეზიდენტმა რუჰანმა შემდეგი სიტყვებით მიმართა საგარეო საქმეთა მინისტრს: {{ციტატა|უმაღლესი ლიდერი აღწერს როგორც „სანდო, მამაც და რელიგიურ“ პიროვნებას ამერიკის შეერთებული შტატების ფართოდ გავრცელებული ზეწოლის საწინააღმდეგო ფრონტის წინა ხაზზე, მე შენი პოსტიდან გადადგომის მიღებას მივიჩნევ ეროვნული ინტერესების საწინააღმდეგოდ და უარს ვამბობ მასზე.}} ირანის შეიარაღებული ძალების გენერალმა [[ყასემ სოლეიმანი|ყასემ სოლეიმანმაც]] მხარი დაუჭირა ჯავად ზარიფს და განაცხადა, რომ ზარიფი იყო მთავარი პერსონა ქვეყნის საგარეო პოლიტიკაში. == შემდგომი კარიერა == მოჰამედ ჯავად ზარიფი 2024 წლის 1 აგვისტოდან ამავე წლის 11 აგვისტომდე ირანის ისლამური რესპუბლიკის ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობას იკავებდა.<ref>{{cite news |title=Iran: Vice President Zarif quits after 11 days in office |url=https://www.dw.com/en/irans-vice-president-resigns-after-11-days-in-office/a-69918380 |access-date=18 აგვისტო, 2024 |work=dw.com |language=en}}</ref> ==სანქციები== [[ამერიკის შეერთებული შტატები]]ს სახაზინო დეპარტამენტმა ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრს მუჰამედ ჯავად ზარიფს სანქციები დააკისრა, რომელთა საფუძველზეც მას გაეყინა ნებისმიერი აქტივი, რაც კი ამერიკაში გააჩნდა. თავად ზარიფი ამერიკის სანქციებს [[Twitter]]-ზე გამოეხმაურა და განაცხადა, რომ შეერთებულმა შტატებმა მას სანქციები დაუწესა რადგან, მისი დღის წესრიგის საფრთხედ მიიჩნევდა. მან ასევე ხაზგასმით აღნიშნა, რომ აღნიშნულ ქმედებას არ ჰქონდა გავლენა არც მასზე და არც მის ოჯახზე, რადგან არ გააჩნდა არანაირი საკუთრება და ინტერესი ირანის საზღვრებს გარეთ: {{ციტატა|გმადლობთ, რომ მიგაჩნივართ თქვენი დღის წესრიგის უზარმაზარ საფრთხედ.}} ირანის საგარეოს საქმეთა მინისტრის წინააღმდეგ ამერიკის მიერ სანქციების დაწესებას [[ევროკავშირი|ევროკავშირმა]] უპასუხა. ევროკავშირის უმაღლესმა წარმომადგენელმა საგარეო პოლიტიკისა და უსაფრთხოების საკითხებში [[ფედერიკა მოგერინი]]მ განაცხადა, რომ ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოები წუხდნენ აშშ-ის აღნიშნული გადაწყვეტილების გამო და პირობას დებდნენ, რომ მათი მხრიდან კვლავ გაგრძელდებოდა თანამშრომლობა და მუშაობა ჯავად ზარიფთან, ირანის უპირველეს დიმპლომატთან. ==მუჰამედ ჯავად ზარიფი და საქართველო== [[2021]] წლის 28 იანვარს ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრი ჯავად ზარიფი ოფიციალური ვიზიტით [[საქართველო]]ს დადაქალაქ [[თბილისი|თბილისს]] ეწვია, სადაც პრეზიდენტ [[სალომე ზურაბიშვილი|სალომე ზურაბიშვილთან]] და პრემიერ-მინისტრ [[გიორგი გახარია]]სთან შეხვედრები გამართა. ქართველ კოლეგას, [[დავით ზალკალიანი|დავით ზალკალიანს]] კი ტელეფონის საშუალებით ესაუბრა, რადგანაც ეს უკანასკნელი კოვიდ-19-ის დადასტურების გამო თვითიზოლაციაში იმყოფებოდა.<ref name="civil" /> პრეზიდენტ ზურაბიშვილთან შეხვედრისას ჯავად ზარიფმა ირანის მხრიდან საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის მიმართ მტკიცე მხარდაჭერა გამოხატა. საქართველოს პრეზიდენტმა კი ისაუბრა ოკუპაციაზე და მინისტრს ქვეყნის ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არსებული მძიმე ვითარება გააცნო. მან ასევე ხაზგასმით აღნიშნა სტაბილურობის მნიშვნელობა საქართველოსა და რეგიონში. შეხვედრაზე აგრეთვე განიხილეს კორონა ვირუსით გამოწვეულ პანდემიაზე და მის შედეგად შეფერხებულ საქართველო-ირანის ორმხრივ ურთიერთობებზე. სალომე ზურაბიშვილმა ჯავად ზარიფთან ასევე ისაუბრა რეგიონის ეკონომიკურ პოტენციალსა და ახალ მნიშვნელოვან შესაძლებლობებზე, რომელთა გამოყენებაც საქართველოს ეკონომიკის განვითარებას შეუწყობს ხელს.<ref>{{Cite web |url=https://www.president.gov.ge/ka/News/Article/iranis_islamuri_respublikis_sagareo_sakmeya_ministri_muhamed_javad_zarifi_regionuli_samushao_vizitis_farglebshi_sakaryvelos_etsvia |title=ირანის ისლამური რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრი მუჰამედ ჯავად ზარიფი რეგიონული სამუშაო ვიზიტის ფარგლებში საქართველოს ეწვია |accessdate=2022-12-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221201131846/https://www.president.gov.ge/ka/News/Article/iranis_islamuri_respublikis_sagareo_sakmeya_ministri_muhamed_javad_zarifi_regionuli_samushao_vizitis_farglebshi_sakaryvelos_etsvia |archivedate=2022-12-01 }}</ref> ირანული მხარის ინფორმაციით, პრეზიდენტ ზურაბიშვილთან შეხვერაზე საგარეო საქმეთა მინისტრმა აგრეთვე ისაუბრა საქართველოში მცხოვრები ირანელი მოქლაქეებისა და სატვირთო ავტომობილების მძღოლების წინაშე არსებულ პრობლემებზე და მთავრობას მათი მოგვარებისაკენ მოუწოდა. ასევე, ჯავად ზარიფმა ხაზგასმით აღნიშნა [[მთიანი ყარაბაღი]]ს შეტაკებების შემდეგ წარმოშობილი რეგიონული თანამშრომლობის შესაძლებლობა, რომელიც სასარგებლო იქნებოდა ყველა მხარისათვის.<ref>[https://en.mfa.ir/portal/newsview/626067 Foreign Minister Zarif Holds Talks with Georgian President in Tbilisi]</ref> ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრი აგრეთვე შეხვდა საქართველოს პრემიერ-მინისტრ [[გიორგი გახარია]]სა და საგარეო საქმეთა მინისტრის მოადგილეს — ალექსანდრე ხვთისიაშვილს. საქართველოს მთავრობის პრეს-სამსახურის ინფორმაციით, მხარეებმა ისაუბრეს ორმხრივ ვაჭრობასა და ეკონომიკურ ურთიერთობებზე და ასევე განიხილეს სატრანზიტო და სატრანსპორტო კომუნიკაციის განმტკიცების საკითხები. შეხვედრაზე ასევე განიხილეს საქართველოს როლი რეგიონულ ჭრილში, კერძოდ კი რეგიონის ეკონომიკური განვითარებისა და რეგიონში სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად. ირანული მხარის თანახმად, ჯავად ზარიფმა პრემიერ-მინისტრ გიორგი გახარიასთან საუბრისას ყურადღება გაამახილა იმ რიგ პრობლემებზე, რომლებიც ორმხრივ სავაჭრო ურთიერთობებში არსებობს. მან ასევე ისაუბრა იმ შეზღუდვებზე, რაც სატრანზიტო და სატრანსპროტო აქვიტობისთვისაა დამახასიათებელი. ამასთანავე, ჯავად ზარიფმა [[საქართველოს მთავრობა]]ს მადლობა გადაუხადა უკანასკნელი თვეების მანძილზე რამდენიმე ირანელი პატიმრის გათავისუფლებისათვის, რომლებიც სასჯელს ირანში მოიხდიან და ასევე მოუწოდა ოფიციალურ თბილისს სხვა პატიმრების საქმეებზე მუშაობის გაგრძელებისაკენ.<ref name="civil">[https://civil.ge/ka/archives/394229 ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრი თბილისს სტუმრობს]</ref> მუჰამედ ჯავად ზარიფის რეგიონული ტური [[2021]] წლის 25 იანვარს დაიწყო, რომლის ფარგლებშიც იგი შეხვდა მაღალი რანგის პირებს [[ბაქო]]ში, [[მოსკოვი|მოსკოვში]], [[ერევანი|ერევანსა]] და [[თბილისი|თბილისში]]. 29 იანვარს კი ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრი ოფიციალური ვიზიტით საქართველოდან [[თურქეთი|თურქეთში]] გაემგზავრა.<ref name="civil" /> == რესურსები ინტერნეტში == *{{Twitter|jzarif}} *{{Instagram|zarif_ir}} *{{Facebook|jzarif}} * {{C-SPAN|24212}} * {{IMDb name|3353130}} * {{Worldcat id|np-zarif,%20muhammad%20javad}} * [http://www.payvand.com/news/06/aug/1001.html Statement by H.E. Dr. Zarif before the UN Security Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221121150102/http://www.payvand.com/news/06/aug/1001.html |date=2022-11-21 }} (31 July 2006) * [https://web.archive.org/web/20070929111612/http://www.informationclearinghouse.info/article15825.htm H.E. Dr. Zarif speaks at Princeton University] (August 2006) * [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/14/AR2007041401595.html Article about Zarif's exit from the United Nations in the ''Washington Post''] (15 April 2007) * [http://www.lejournalinternational.fr/Iran-Javad-Zarif-le-conciliateur_a1441.html French article about Zarif and his diplomat life] (October 2013) == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ზარიფი, მუჰამედ ჯავად}} [[კატეგორია:დაბადებული 7 იანვარი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1960]] [[კატეგორია:ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 5dh627mdd5zrjm3zllfgztvm740qjba 0 337538 5405422 4944894 2026-06-02T00:54:07Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405422 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Nato-georgia.png|300პქ|მარჯვნივ]] [[ფაილი:Nato-georgia map.png|300პქ|მარჯვნივ]] [[ფაილი:ISAF.JPG|300პქ|მარჯვნივ|საერთაშორისო უსაფრთხოების მხარდამჭერი ძალები ISAF]] [[საქართველო]]ს [[ნატო|ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ალიანსთან]] (ნატო) 24-წლიანი თანამშრომლობის ისტორია აკავშირებს. ქვეყანამ 1992 წლიდან დღემდე გრძელი და მნიშვნელოვანი გზა განვლო. ==ნატო-საქართველოს თანამშრომლობის ისტორია== საქართველოს საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკის ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტს ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციაში (ნატო) გაწევრიანება წარმოადგენს.<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო">{{Cite web |url=https://mfa.gov.ge/%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9E%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%93%E1%83%90-%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D-%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98-%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%90/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D-NATO-%E1%83%A1-%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98.aspx |title=საქართველო ნატო-ს ურთიერთობები |accessdate=2020-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001075640/https://mfa.gov.ge/%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9E%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%93%E1%83%90-%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D-%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98-%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%90/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D-NATO-%E1%83%A1-%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98.aspx |archivedate=2020-10-01 }}</ref> საქართველო სრულად იზიარებს დემოკრატიის, პიროვნების თავისუფლებისა და კანონის უზენაესობის პრინციპებს და ფასეულობებს, რომლებსაც ემყარება ჩრდილოატლანტიკური ალიანსი.<ref name="mfa.gov.ge">{{Cite web |url=https://mfa.gov.ge/MainNav/ForeignPolicy/ForeignPolicyStrategy/%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%98%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%AA%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98-%E1%83%93%E1%83%90-%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%96%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98.aspx#str_m_05 |title=საგარეო პოლიტიკის სტრატეგია : NATO-ში გაწევრიანება |accessdate=2020-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926074738/https://mfa.gov.ge/MainNav/ForeignPolicy/ForeignPolicyStrategy/%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%98%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%AA%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98-%E1%83%93%E1%83%90-%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%96%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98.aspx#str_m_05 |archivedate=2020-09-26 }}</ref> ნატოს დამფუძნებელი ხელშეკრულების მეხუთე მუხლის შესაბამისად, ალიანსის უმთავრესი ამოცანაა წევრი ქვეყნების დაცვა აგრესიისგან და ალიანსის ერთ წევრზე თავდასხმა განიხილება ყველა წევრზე თავდასხმად.<ref>{{Cite web |url=http://www.eu-nato.gov.ge/ge/nato/intensified-dialogue |title=სახელმწიფო მინისტრის აპარატი ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში |accessdate=2016-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160315142056/http://eu-nato.gov.ge/ge/nato/intensified-dialogue |archivedate=2016-03-15 }}</ref> საქართველო ნატოს კოლექტიური თავდაცვის ერთადერთ ორგანიზაციად განიხილავს, რომელსაც გააჩნია შესაბამისი პოლიტიკური, სამხედრო და სხვა რესურსი, რათა უზრუნველყოს მისი წევრების უსაფრთხოება და შეინარჩუნოს მშვიდობა ევროატლანტიკურ სივრცეში.<ref name="mfa.gov.ge"/> 1991 წელს, როდესაც [[საქართველო]]მ დამოუკიდებლობა მოიპოვა, ქვეყანამ თავისი ისტორიული არჩევანი გააკეთა და პროდასავლური კურსი აიღო. [[გეოპოლიტიკა|გეოპოლიტიკური]] მდებარეობიდან გამომდინარე, საქართველოს [[სუვერენიტეტი]], ტერიტორიული მთლიანობა, უსაფრთხოება და დემოკრატიული განვითარება ყოველთვის საფრთხის წინაშე იდგა. სწორედ ამიტომ, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, საქართველომ ქვეყნის უსაფრთხოების გარანტიების ძიება ევროატლანტიკურ სივრცეში დაიწყო.<ref>[http://www.georgianpolitics.com/საქართველოს-საგარეო-პოლი/ სამეცნიერო ჟურნალი „ქართული პოლიტიკა]</ref> ნატო-საქართველოს ურთიერთობები 1992 წლიდან იწყება, როდესაც საქართველო შეუერთდა ჩრდილო-ატლანტიკური თანამშრომლობის საბჭოს (NACC), რომელსაც 1997 წლიდან ევრო-ატლანტიკური თანამშრომლობის საბჭო (EAPC-Euro-Atlantic Partnership Council) ეწოდა. აღნიშნულ ფორმატში, რომელშიც პარტნიორი და წევრი ქვეყნები სხვადასხვა მნიშვნელოვან და აქტუალურ საკითხებს განიხილავენ, საქართველო დღემდე აქტიურად არის ჩართული.<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო"/> 1994 წელს საქართველო ნატოს „პარტნიორობა მშვიდობისათვის“ (PfP - Parntnership for Peace) პროგრამას შეუერთდა. 1996 წლიდან საქართველო აქტიურად მონაწილეობს და მასპინძლობს PfP პროგრამის ფარგლებში დაგეგმილ სწავლებებსა და წვრთნებს.<ref name="საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო">[http://mod.gov.ge/p/NATO-Georgia-partnership საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო]</ref> 1999 წლიდან საქართველო ნატოს „დაგეგმვისა და მიმოხილვის პროცესში“ (PARP-Planning and Review Process) მონაწილეობს. ნატოსთან თანამშრომლობის აღნიშნული პრაქტიკული ინსტრუმენტი პარტნიორი ქვეყნების სამხედრო ქვედანაყოფების და მართვის სისტემების ნატოს ძალებთან თავსებადობას უწყობს ხელს.<ref name="საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო"/> 2002 წელს ქ. [[პრაღა]]ში გამართულ ნატოს სამიტზე საქართველომ პირველად გააჟღერა ნატოში გაწევრიანების სურვილი, შესაბამისად, სწორედ ამ დროიდან იწყება საქართველოს ნატოში ინტეგრაციის პროცესი.<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო"/> {{quote box|quote=[...] საქართველოში ყველა სერიოზული საკითხი ცხარე კამათის საგნად იქცევა ხოლმე. ერთადერთი, რის საწინააღმდეგოდაც არავის არასდროს წამოუყენებია რაიმე გონივრული არგუმენტი, არის ქართული საზოგადოების ხედვა საკუთარი ქვეყნის ეროვნული უსაფრთხოებისა, რომელსაც ჩვენი ხალხი ჩრდილო-ატლანტიკური ალიანსის წევრობის კონტექსტში განიხილავს. მე ბედნიერი ვარ, რომ ევრო-ატლანტიკური პარტნიორობის საბჭოს სამიტზე შემიძლია განვაცხადო: საქართველოს გადაწყვეტილი აქვს, გახდეს ნატოს სრულუფლებიანი წევრი და თავგამოდებით იშრომებს, რათა მოემზადოს ამ ისტორიული მისიისათვის.<ref>{{cite press release |url=https://www.nato.int/docu/speech/2002/s021122h.htm |title=Statement by President of Georgia Eduard Shevardnadze at the EAPC Summit |location=ჩეხეთი, პრაღა |publisher=[[ნატო]] |date=2002-11-22 |accessdate=2023-09-11 }}</ref><ref>{{cite book |last=ჩარკვიანი |first1=გელა |authorlink=გელა ჩარკვიანი |title=ნაცნობ ქიმერათა ფერხული |location=თბილისი |publisher=ინტელექტი |year=2016 |isbn=978-9941-466-38-0 |accessdate=2024-08-05 }}</ref>|source=[[ედუარდ შევარდნაძე]] ნატოს პრაღის სამიტზე. |width=100%|align=center}} 2004 წელს საქართველო გახდა პირველი პარტნიორი სახელმწიფო, რომელთანაც ნატომ ინდივიდუალური პარტნიორობის სამოქმედო გეგმის (IPAP - Individual Partnership Action Plan) ფორმატში დაიწყო თანამშრომლობა. აღნიშნული თანამშრომლობის ინსტრუმენტი წარმოადგენდა დროში გაწერილ სამოქმედო გეგმას, რომლის ფარგლებში საქართველომ ალიანსის წინაშე კონკრეტული ვალდებულებები აიღო. დოკუმენტი ითვალისწინებდა ქვეყანაში დემოკრატიული რეფორმების განხორციელებას და მოითხოვდა საქართველოს მთავრობის ერთიან და კოორდინირებულ ძალისხმევას მათი ეფექტიანი განხორციელებისათვის. ნატოს საერთაშორისო სამსახური IPAP-ის განხორციელებას ყოველწლიურად აფასებდა. 2004-2008 წლებში სულ 5 შეფასება განხორციელდა (4 ოფიციალური და 1 არაოფიციალური შეფასება).<ref name="eu-nato.gov.ge">{{Cite web |url=http://www.eu-nato.gov.ge/ge/nato |title=სახელმწიფო მინისტრის აპარატი ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში |accessdate=2016-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160315132442/http://eu-nato.gov.ge/ge/nato |archivedate=2016-03-15 }}</ref> 2006 წელს ქ. [[ნიუ-იორკი|ნიუ-იორკში]] გამართულ ნატოს საგარეო საქმეთა მინისტრების არაფორმალურ შეხვედრაზე ალიანსმა მიიღო გადაწყვეტილება, საქართველოსთან დაეწყო „ინტენსიური დიალოგი გაწევრიანების საკითხებზე“ (ID-Intensified Dialogue on Membership Issues). აღნიშნული გადაწყვეტილების შედეგად საქართველო ფორმალურად გადავიდა პარტნიორობის ფორმატიდან ალიანსის წევრობის კანდიდატის - ასპირანტის ფორმატზე, რაც გულისხმობს ქვეყნის ნატოში გაწევრიანების მისწრაფებას.<ref>[http://www.nato.int/cps/da/natohq/topics_49212.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> ინტენსიური დიალოგი წარმოადგენდა ნატო-საქართველოს თანამშრომლობის მექანიზმს, რომელიც საქართველოს დაეხმარებოდა, ნატოში გაწევრიანებისათვის საჭირო კრიტერიუმებს უკეთესად გაცნობოდა. ინტენსიური დიალოგის ფორმატში ნატო-საქართველოს შორის მრავალი კონსულტაცია გაიმართა პოლიტიკურ, უსაფრთხოების, კონფლიქტის მშვიდობიანად მოგვარების, თავდაცვის, სამოქალაქო საგანგებო დაგეგმვის, ეკონომიკურ, მეცნიერების, განათლების საკითხებსა და სხვა საკითხებზე.<ref name="eu-nato.gov.ge"/> საქართველოს მიერ IPAP-ით აღებული ვალდებულებების წარმატებით განხორციელების და ინტენსიური დიალოგის ფარგლებში თანამშრომლობის პროცესში მიღწეული პროგრესის საფუძველზე, 2008 წელს ნატოს ბუქარესტის სამიტზე ალიანსმა მიიღო გადაწყვეტილება (Bucharest Summit Declaration), რომ „საქართველო გახდება ნატოს წევრი ქვეყანა“. აღნიშნული გადაწყვეტილება წარმოადგენს უმნიშვნელოვანეს პოლიტიკურ გზავნილს, რომელმაც ნატო-საქართველოს თანამშრომლობის პროცესში მნიშვნელოვანი სიცხადე შეიტანა.<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო"/> ნატო-საქართველოს ურთიერთობებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ალიანსის მხრიდან გაცხადებული ერთმნიშვნელოვანი პოლიტიკური მხარდაჭერა, რომელიც მოჰყვა [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთის ფედერაციის]] მიერ 2008 წლის აგვისტოში საქართველოს წინააღმდეგ განხორციელებულ [[რუსეთ-საქართველოს ომი (2008)|სამხედრო აგრესიას]]. 2008 წლის 19 აგვისტოს, ბრიუსელში, ალიანსის წევრი ქვეყნების საგარეო საქმეთა მინისტრების საგანგებო შეხვედრა გაიმართა, სადაც ერთმნიშვნელოვნად დაგმეს რუსეთის ფედერაციის მიერ საქართველოს წინააღმდეგ განხორციელებული ქმედებები. სხდომაზე მიიღეს გადაწყვეტილება ნატო-საქართველოს კომისიის (NGC)<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_52131.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> შექმნისა და 2008 წლის 15-16 სექტემბერს საქართველოში ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტის შესახებ.<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო"/> 2008 წლის 2-3 დეკემბერს გამართული ნატოს საგარეო საქმეთა მინისტერიალის უმნიშვნელოვანესი შედეგი იყო საქართველოსთან წლიური ეროვნული პროგრამის ფარგლებში თანამშრომლობის დაწყება (ANP - Annual National Programme), რომელმაც ინდივიდუალური პარტნიორობის სამოქმედო გეგმა (IPAP) ჩაანაცვლა. წლიური ეროვნული პროგრამა წარმოადგენს გაწევრიანების სამოქმედო გეგმის (MAP-Membership Action Plan) ფაზაზე მყოფი ქვეყნების და ალიანსის პრაქტიკული თანამშრომლობის მექანიზმს, შესაბამისად, საქართველოსთვის უმნიშვნელოვანესი იყო პრაქტიკული თანამშრომლობის ამ ინსტრუმენტის მიღება. შეიძლება ითქვას, რომ MAP-ზე პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიღების გარეშე, საქართველომ მიიღო ამ ფორმატით გათვალისწინებული გაწევრიანებისთვის აუცილებელი პრაქტიკული ინსტრუმენტი. წლიური ეროვნული პროგრამა წარმოადგენს ერთი წლის განმავლობაში ქართული მხარის მიერ დაგეგმილი რეფორმებისა და სხვადასხვა ღონისძიებების დეტალურ ჩამონათვალს, რომელთა ძირითადი მიზანი ქვეყნის ალიანსთან მიახლოებაა. ალიანსი ყოველწლიურად ახორციელებს პროგრამის იმპლემენტაციის შეფასებას და შედეგებს განიხილავს ქართულ მხარესთან ერთად. საქართველო ამჟამად რიგით მერვე წლიურ ეროვნულ პროგრამას ახორციელებს.<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო"/> ნატო-საქართველოს კომისიის ეფექტურად ფუნქციონირების მეშვეობით, 2008 წლის შემდეგ, საქართველო ყველა დონეზე კიდევ უფრო აღრმავებს ალიანსთან პოლიტიკურ დიალოგს და პრაქტიკულ თანამშრომლობას. საქართველო ალიანსის წინაშე ნაკისრ ვალდებულებებს წარმატებით და პირნათლად ახორციელებს, რაც ნატოს საერთაშორისო სამსახურისა და წევრი ქვეყნების წარმომადგენლებს მრავალჯერ აღუნიშნავთ.<ref>{{Cite web |url=https://issuu.com/eunato/docs/journal_a4_web_pages |title=Georgia's European Way- sixth edition |accessdate=2016-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230225182506/https://issuu.com/eunato/docs/journal_a4_web_pages |archivedate=2023-02-25 }}</ref> 2010 წლის აგვისტოში ნატოს ჩრდილო-ატლანტიკური საბჭოს გადაწყვეტილებით, თანამშრომლობის ახალი ინსტრუმენტი, ნატო-საქართველოს სამხედრო თანამშრომლობის სამუშაო გეგმა (MC+GEO Work Plan) შემუშავდა, რომელიც სამხედრო სფეროში ნატო-საქართველოს თანამშრომლობის მთავარ ამოცანებს და პრიორიტეტულ მიმართულებებს განსაზღვრავს.<ref name="საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო"/> 2010 წელს ჩრდილო-ატლანტიკურმა საბჭომ დეკლარაცია მიიღო, რომლის თანახმად საჩხერის სამთო მომზადების სკოლას ნატო/პარტნიორობა მშვიდობისათვის პროგრამის (NATO/PfP) სამთო მომზადებისა და განათლების ცენტრის სტატუსი მიენიჭა.<ref name="საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო"/> 2010 წელს ქ. [[თბილისი|თბილისში]] ნატოს სამეკავშირეო ოფისი (NLO-NATO Liason Office) გაიხსნა, რომლის მთავარი ამოცანა საქართველოში მიმდინარე რეფორმების და ნატოში საქართველოს გაწევრიანების ხელშეწყობაა.<ref name="საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო"/> 2011 წლის 7 დეკემბერს ნატოს შტაბ-ბინაში გაიმართა ალიანსის წევრი ქვეყნების საგარეო საქმეთა მინისტრების შეხვედრა, რომელიც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა საქართველოსთვის. მინისტერიალის გადაწყვეტილებით, საქართველო ფორმალურად მოიხსენიეს ასპირანტ ქვეყნად, მონტენეგროსთან, ბოსნია-ჰერცეგოვინასთან და ყოფილი იუგოსლავიის რესპუბლიკა მაკედონიასთან ერთად (Final Statement). აღნიშნულ კონტექსტში ასევე მნიშვნელოვანია 2012 წლის 20-21 მაისს ნატოს ჩიკაგოს სამიტის ფარგლებში, საგარეო საქმეთა მინისტრების დონეზე 28+4 ფორმატში, ალიანსთან ასპირანტი ქვეყნების შეხვედრა. აღნიშნული შეხვედრა კიდევ ერთი დადასტურება იყო ალიანსის მხარდაჭერის ასპირანტი ქვეყნების მისწრაფების მიმართ.<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო"/> 2014 წლის 4-5 სექტემბერს ნატოს უელსის სამიტზე მიიღეს საქართველოსთვის უაღრესად მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის (SNGP-Substantial NATO-Georgia Package) შემუშავების შესახებ, რომლის მთავარი მიზანია საქართველოს მომზადება გაწევრიანებისთვის და ქვეყნის თავდაცვითი შესაძლებლობების გაძლიერება. ალიანსმა აღნიშნა, რომ საქართველო ნატოს წევრი გახდება და კიდევ ერთელ გაუსხვა ხაზი საქართველოს მიერ შეტანილ წვლილს საერთო ევროატლანტიკური უსაფრთხოების განმტკიცებაში. საქართველო, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე თავსებადი პარტნიორი, სხვა ოთხ ქვეყანასთან (შვედეთი, ფინეთი, ავსტრალია, იორდანია) ერთად „გაფართოებული შესაძლებლობების პარტნიორების“ (EOP-Enhanced Opportunity Partners’ Group) ჯგუფში მიიწვიეს, რომლის ფარგლებში ქვეყანამ ნატოსთან თანამშრომლობის უფრო გაფართოებულ შესაძლებლობები მიიღო.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_112964.htm Wales Summit Declaration] ნატოს ოფიციალური საიტი</ref> 2015 წლის 1-2 დეკემბერს ნატოს საგარეო საქმეთა მინისტრების შეხვედრაზე მიიღეს განცხადება „ღია კარის“ პოლიტიკასთან დაკავშირებით. მონტენეგროს ალიანსში მიწვევით, ალიანსის წევრებმა კიდევ ერთხელ დაადასტურეს ნატოს „ღია კარის“ პოლიტიკისადმი ერთგულება. მოკავშირეებმა კვლავ გამოხატეს ერთგულება ბუქარესტის სამიტის გადაწყვეტილების მიმართ, რომლის თანახმად, საქართველო გახდება ნატოს წევრი ქვეყანა. „გაწევრიანების სამოქმედო გეგმა“ (MAP-Membership Action Plan) წარმოადგენს საქართველოს ნატოში მიწვევის თაობაზე მისაღები პოლიტიკური გადაწყვეტილების ნაწილს. მნიშვნელოვანია, რომ ნატოს წევრმა ქვეყნებმა პირველად, საჯაროდ დაადასტურეს, რომ საქართველოს გააჩნია ყველა პრაქტიკული მექანიზმი ნატოს წევრობისთვის მოსამზადებლად. მინისტერიალის შედეგად მიღებულ დოკუმენტში, ნატოს წევრებმა დადებითად შეაფასეს საქართველოში მიმდინარე რეფორმები და ხაზი გაუსვეს ნატო–საქართველოს არსებითი პაკეტის წარმატებით განხორციელების პროცესს.<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო"/> ==ნატო-საქართველოს თანამშრომლობის მექანიზმები და პროგრამები== === ნატო-საქართველოს კომისია (NATO-Georgia Commission, NGC)=== [[ფაილი:ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა 2009.jpeg|250px|მინი|ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა, 2009 წ.]] [[ფაილი:ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა 2016.jpg|250px|მინი|ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა, 2016 წ.]] ნატო-საქართველოს ურთიერთობებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ალიანსის მხრიდან გაცხადებული ერთმნიშვნელოვანი პოლიტიკური მხარდაჭერა, რომელიც რუსეთის ფედერაციის მხრიდან 2008 წლის აგვისტოში საქართველოს წინააღმდეგ განხორციელებულ სამხედრო აგრესიას მოჰყვა. 2008 წლის 19 აგვისტოს ბრიუსელში, ალიანსის წევრი ქვეყნების საგარეო საქმეთა მინისტრების დონეზე საგანგებო შეხვედრა გაიმართა, სადაც ერთმნიშვნელოვნად დაგმეს საქართველოს წინააღმდეგ განხორციელებული რუსეთის ფედერაციის ქმედებები. სხდომაზე მიიღეს გადაწყვეტილება ნატო-საქართველოს კომისიის (NGC) შექმნისა და 2008 წლის 15-16 სექტემბერს საქართველოში ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტის შესახებ (Statement Meeting of the North Atlantic Council at the level of Foreign Ministers held at NATO Headquarters, Brussels).<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_29950.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> 15-16 სექტემბერს ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს საქართველოში გასვლითი ვიზიტის ფარგლებში გაიმართა ნატო-საქართველოს კომისიის დამფუძნებელი სხდომა. 2008 წლის 2-3 დეკემბერს ბრიუსელში, საგარეო საქმეთა მინისტრების დონეზე გამართულ NGC-ის სხდომაზე მოკავშირეებმა მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ ნატო-საქართველოს კომისია განახორციელებდა ბუქარესტის სამიტის გადაწყვეტილების შესრულების მონიტორინგს, წარმართავდა საქართველოსა და ნატოს შორის პოლიტიკურ დიალოგს სხვადასხვა დონეზე და გამოყენებული იქნებოდა, როგორც პრაქტიკული თანამშრომლობის კოორდინაციის მექანიზმი (Chairman’s Statement).<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო"/> ნატო-საქართველოს კომისია პოლიტიკური დიალოგის უმნიშვნელოვანესი ფორმატს წარმოადგენს და საქართველოს ალიანსში გაწევრიანების გზაზე მხარდაჭერას ისახავს მიზნად. ალიანსის ყველა წევრი სახელმწიფო და საქართველო ერთობლივად არიან წარმოდგენილნი აღნიშნულ კომისიაში, 28+1 ფორმატში. ნატო-საქართველოს კომისიის ფარგლებში რეგულარულად იმართება მაღალი და სამუშაო დონის სხდომები და შეხვედრები ნატოსთან თანამშრომლობის სხვადასხვა საკითხზე.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_52131.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> ===წლიური ეროვნული პროგრამა (Annual National Programm, ANP)=== 2008 წლის 2-3 დეკემბერს ნატოს საგარეო საქმეთა მინისტრების გადაწყვეტილებით, ინდივიდუალური პარტნიორობის სამოქმედო გეგმა (IPAP) საქართველოს წლიურმა ეროვნულმა პროგრამამ (ANP) ჩაანაცვლა. წლიური ეროვნული პროგრამა გაწევრიანების სამოქმედო გეგმის (MAP) ფაზაზე მყოფი ქვეყნების და ალიანსის პრაქტიკული თანამშრომლობის მექანიზმს წარმოადგენს, შესაბამისად, საქართველოსთვის უმნიშვნელოვანესი იყო პრაქტიკული თანამშრომლობის ამ ინსტრუმენტის მიღება. შეიძლება ითქვას, რომ MAP-ზე პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიღების გარეშე, საქართველომ მიიღო ამ ფორმატით გათვალისწინებული გაწევრიანებისთვის აუცილებელი პრაქტიკული ინსტრუმენტი.<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო"/> წლიური ეროვნული პროგრამა საქართველოს ხელისუფლების პრიორიტეტებსა და ნატოს რეკომენდაციებს ეყრდნობა და ქვეყნის დემოკრატიული განვითარებისა და მოდერნიზაციისათვის ეროვნული მასშტაბით გასატარებელ მრავალმხრივ რეფორმებს განსაზღვრავს. წლიური ეროვნული პროგრამა (ANP) მოიცავს საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკას, ეკონომიკურ განვითარებას, თავდაცვასა და უსაფრთხოებას და სხვა სფეროებს. მოკავშირეები შეთანხმდნენ, რომ ANP-ის შემუშავება ხელს შეუწყობს საქართველოს, წარმატებით გაატაროს რეფორმები, რომელიც ყოველწლიურად შეფასდება. ნატო, თავის მხრივ, მხარს უჭერს საქართველოს ამ რეფორმების გატარებაში და ამისთვის მრავალმხრივ კონსულტაციებს უწევს, როგორც სამოქალაქო, ასევე, სამხედრო საკითხებში. საქართველოს პრიორიტეტებია საჯარო და კერძო სექტორის გარდაქმნა დემოკრატიის, ეფექტური მმართველობის, კანონის უზენაესობისა და მდგრადი სოციალური და ეკონომიკური განვითარების მიზნით, ასევე თავდაცვისა და უსაფრთხოების სექტორის რეფორმირება. წლიური ეროვნული პროგრამის დოკუმენტი, ყოველი წლის დასაწყისში, ეროვნულ დონეზე, ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატის მიერ მტკიცდება და ყოველწლიურად ნატოს მიერ ფასდება.<ref name="საგარეო საქმეთა სამინისტრო"/> 24 ნოემბერს, ბრიუსელში, ნატოს შტაბ-ბინაში ნატოს წევრი ქვეყნების ელჩების დონეზე ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა (NGC) გაიმართა, სადაც 2015 წლის წლიური ეროვნული პროგრამის (ANP) შესრულებაზე იმსჯელეს. შეხვედრაზე ალიანსის წევრი ქვეყნების მუდმივმა წარმომადგენლებმა საქართველოს მიერ 2015 წლის წლიური ეროვნული პროგრამის ფარგლებში გატარებული რეფორმები დადებითად შეაფასეს. "განვიხილეთ ის პროგრესი, რომელსაც საქართველომ მიაღწია, ერთი მხრივ, არსებითი პაკეტის აღსრულების თვალსაზრისით, ასევე, წლის განმავლობაში განხორციელებული რეფორმების კუთხით. არ დარჩენილა დელეგაცია, რომელიც ხაზგასმით არ აღნიშნავდა იმ მნიშვნელოვან პროგრესს, რომელსაც რეფორმების თვალსაზრისით საქართველომ მიაღწია" - განაცხადა დავით ბაქრაძემ ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომის დასრულების შემდეგ.<ref>{{Cite web |url=http://eu-nato.gov.ge/ge/news/6502 |title=სახელმწიფო მინისტრის აპარატი ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში |accessdate=2016-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160315143411/http://eu-nato.gov.ge/ge/news/6502 |archivedate=2016-03-15 }}</ref> ამჟამად, საქართველო წლიური ეროვნული პროგრამის VIII ციკლს ახორციელებს. ===დაგეგმვისა და მიმოხილვის პროცესი (Planning and Review Process, PARP)=== საქართველო ნატოს დაგეგმვისა და მიმოხილვის პროცესში, რომელიც თანამშრომლობის პრაქტიკულ ინსტრუმენტს წარმოადგენს, 1999 წლიდან მონაწილეობს. აღნიშნული დოკუმენტი საქართველოს შეიარაღებული ძალების შესაძლებლობების განვითარებას და ნატოსთან თავსებადობის ამაღლებას უწყობს ხელს. საქართველოს თავდაცვის პრიორიტეტებისა და ალიანსის რეკომენდაციების საფუძველზე პარტნიორობის მიზნები (PGs- Partnership Goals) განისაზღვრება, რომლებიც ორ წელიწადში ერთხელ გადაიხედება. ნატოს საერთაშორისო სამსახურის წარმომადგენლები ყოველწლიურად აფასებენ პარტნიორობის მიზნების განხორციელებას.<ref name="საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო"/> საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო დიდი ძალისხმევით ახორციელებს საქართველოს შეიარაღებული ძალების მოდერნიზაციას, თავდაცვის შესაძლებლობების გაძლიერებას და უზრუნველყოფს ნატოსთან თავსებადობის გაზრდას. საქართველომ მნიშვნელოვან პროგრესს მიაღწია თავდაცვის ტრანსფორმაციის კუთხით, სამხედრო მოსამსახურეების პროფესიული განვითარების თვალსაზრისით, გენდერთან დაკავშირებულ საკითხებში, თავდაცვისა და უსაფრთხოების სექტორში გამჭვირვალობისა და ინსტიტუციონალურ მშენებლობაში.<ref>{{Cite web |url=https://issuu.com/eunato/docs/journal_a4_web_pages |title=ჟურნალი „საქართველოს ევროპული გზა“ |accessdate=2016-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230225182506/https://issuu.com/eunato/docs/journal_a4_web_pages |archivedate=2023-02-25 }}</ref> === ნატოს სამხედრო კომიტეტის და საქართველოს სამხედრო სამუშაო გეგმა (Military Committe with Georgia Work Plan)=== 2010 წლის აგვისტოში ნატოს ჩრდილო-ატლანტიკური საბჭოს გადაწყვეტილებით, თანამშრომლობის ახალი ინსტრუმენტი - ნატო-საქართველოს სამხედრო თანამშრომლობის სამუშაო გეგმა შემუშავდა. სამუშაო გეგმა ნატო-საქართველოს სამხედრო სფეროში თანამშრომლობის მთავარ ამოცანებსა და პრიორიტეტულ მიმართულებებს განსაზღვრავს. დოკუმენტი იმ ღონისძიებებს მოიცავს, რომლის განხორციელებაც წლიური ეროვნული პროგრამით, დაგეგმვისა და მიმოხილვის პროცესით და ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტით გათვალისწინებული ღონისძიებების შესრულებას უწყობს ხელს.<ref name="საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო"/> ===ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტი (Substantial NATO-Georgia Package, SNGP)=== [[ფაილი:Agile Spirit 2015.jpg|250px|მინი|მრავალეროვნული სამხედრო სწავლება Agile Spirit 2015]] 2014 წელს ნატოს უელსის სამიტზე საქართველომ, ნატოს თავდაცვის შესაძლებლობების აღმშენებლობის (Defence Capacity Building, DCB)<ref>{{Cite web |url=https://www.act.nato.int/article-2014-2-w3 |title=ნატოს ოფიციალური საიტი |accessdate=2016-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161108070644/http://www.act.nato.int/article-2014-2-w3 |archivedate=2016-11-08 }}</ref> ინიციატივის ფარგლებში, ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტი მიიღო, რომელსაც საქართველო ნატოს აქტიური მხარდაჭერით ახორციელებს. არსებითი პაკეტის მიზანია, ხელი შეუწყოს საქართველოს თავდაცვისუნარიანობის ამაღლებას და ალიანსთან თავსებადობის გაზრდას, რაც საქართველოს ალიანსში გაწევრიანებისთვის მზადების პროცესში დაეხმარება.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_112964.htm Wales Summit Declaration]</ref> ქვეყნის პრიორიტეტების გათვალისწინებით, ნატოს მხარესთან მჭიდრო თანამშრომლობით, ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის 13 სხვადასხვა პროექტი განისაზღვრა, რომლებიც ახალი ინსტიტუციების ჩამოყალიბებასთან ერთად, თავდაცვის შესაძლებლობების ამაღლების კუთხით, ცალკეული მიმართულებების განვითარებას მოიცავს.<ref name="nato.int">[http://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/pdf_2015_12/20151209_151209-factsheet-nato-georgia-package.pdf Substantial NATO-Georgia Package (SNGP)]</ref> ეს პროექტებია: წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი (Joint Training and Evaluation Centre, JTEC); თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლის (Defence Institution Building School, DIB) დაარსება; ლოგისტიკური შესაძლებლობების განვითარება; ავიაციის განვითარება; საჰაერო თავდაცვის განვითარება; სპეციალური ოპერაციების ძალების განვითარება; სამხედრო პოლიციის შესაძლებლობების განვითარება; სტრატეგიული და ოპერატიული დაგეგმვა; შესყიდვების სისტემის განვითარება; სტრატეგიული კომუნიკაციები; საზღვაო უსაფრთხოების განვითარება; კიბერუსაფრთხოება; სადაზვერვო ინფორმაციის გაცვლა და უსაფრთხო კომუნიკაციების სისტემის განვითარება.<ref name="nato.int"/> არსებითი პაკეტის მნიშვნელობაზე ისაუბრა ნატოს გენერალური მდივნის მოადგილემ ალექსანდრ ვერშბოუმ, რომელიც საქართველოს 2015 წლის იანვრის ბოლოს ეწვია. მის განცხადებაში ნათქვამია, რომ „არსებითი პაკეტი ნატოს მხრიდან საქართველოსთან პარტნიორობის დემონსტრირებაა, რომელიც საქართველოს გაწევრიანებისთვის საჭირო მოთხოვნების მომზადებასა და მიღწევაში დაეხმარება. როგორც ბევრჯერ აღვნიშნეთ, არსებითი პაკეტი, ნატო-საქართველოს კომისია და წლიური ეროვნული პროგრამა ის ელემენტებია, რომლებიც საქართველოს ევროატლანტიკურ ალიანსში ინტეგრაციაში დაეხმარება“.<ref>[ http://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/pdf_2015_12/20151209_151209-factsheet-nato-georgia-package.pdf [http://mod.gov.ge/c/news/meeting-with-deputy-secretary-general-of-nato შეხვედრა ნატოს გენერალური მდივნის მოადგილესთან] თავდაცვის სამინისტრო</ref> 2015 წლიდან საქართველოს თავდაცვის სამინისტროში ნატოს 3 ექსპერტით დაკომპლექტებული ნატოს ძირითადი ჯგუფია (NATO Core Team) მოვლენილი, რომელიც ქართულ მხარესთან ერთად არსებითი პაკეტის ფარგლებში არსებული ინიციატივების წარმატებით განხორციელების კოორდინაციასა და ზედამხედველობას უზრნუნველყოფს. არსებითი პაკეტის პროექტების განხორციელებასა და მიმართულებების განვითარებაში ოცზე მეტი ნატოს წევრი და პარტნიორი ქვეყანაა ჩართული. ქართულ მხარეს თითოეული ინიციატივის განხორციელებაში ნატოს წევრი ქვეყნების მიერ მოვლენილი წარმომადგენელები ეხმარებიან.<ref name="nato.int"/> არსებითი პაკეტის განხორციელების კუთხით, ქართული მხარის ძალისხმევა და მიღწეული პროგრესი ალიანსის და წევრი სახელმწიფოების მხრიდან არაერთხელ დაფიქსირდა.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_125591.htm?selectedLocale=en Statement by NATO Foreign Ministers on Open Door Policy]</ref> 2016 წლის 10-11 თებერვალს, ნატოს თავდაცვის მინისტერიალზე წევრმა ქვეყნება ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის განხორციელება დადებითად შეაფასეს. „უელსის სამიტის დროს შევთანხმდით, რომ საქართველოს მხარდასაჭერად არსებითი პაკეტი გადაეცემოდა. ამ ეტაპზე პაკეტის ყველა მიმართულებაზე მიმდინარეობს მუშაობა. თბილისში ნატოელი და ქართველი ოფიცრები ერთად მუშაობენ საქართველოს თავდაცვითი შესაძლებლობების გაძლიერების მიზნით. წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი ქართველი ოფიცრების ტაქტიკურ მომზადებას მაისში დაიწყებს. დღეს კი მიღწეულ პროგრესს შევაფასებთ და შევთანხმდებით, თუ რა შეუძლია გააკეთოს ნატომ ამ მხარდაჭერის გასაძლიერებლად“ - განაცხადა ნატოს გენერალურმა მდივანმა იენს სტონტელბერგმა.<ref>[http://mod.gov.ge/c/news/shexvedra_stoltenbergtan იენს სტოლტენბერგი: „საქართველო ჩვენი ერთ-ერთი უახლოესი პარტნიორია“]</ref> ===ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი (JTEC)=== [[ფაილი:წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი (JTEC).JPG|250px|მინი|ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი (JTEC)]] [[ფაილი:წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრის (JTEC) გახსნის ცერემონია.JPG|250px|მინი|ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრის (JTEC) გახსნის ცერემონია]] 2015 წლის 27 აგვისტოს, ნატოს გენერალური მდივნის, იენს სტოლტენბერგის ვიზიტისას, ეროვნული სასწავლო ცენტრ „კრწანისის“ ტერიტორიაზე ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი (JTEC) დაფუძნდა. „წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრის გახსნის შედეგად ჩვენი თანამშრომლობა კიდევ უფრო გაღრმავდება. საქართველოს შეირაღებული ძალები გახდება უფრო მეტად თავსებადი ნატოსთან. ნატო იქნება უფრო ფართოდ წარმოდგენილი საქართველოში და ალიანსის ცნობადობა კიდევ უფრო ამაღლდება ქვეყანაში, საქართველოს წვლილი კი საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში კიდევ უფრო გაიზრდება“,- განაცხადა ნატოს გენერალურმა მდივანმა იენს სტოლტენბერგმა.<ref>[http://mod.gov.ge/c/news/nato-saqartvelos-cvrtnisa-da-shefasebis-ertoblivi-centri-dafundzda ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი დაფუძნდა]</ref> ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი (JTEC) უნიკალურ შესაძლებლობებს ქმნის საქართველოს შეიარაღებული ძალების მოდერნიზაციისა და თავდაცვისუნარიანობის გაძლიერებისთვის. წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი ნატო-საქართველოს თანამშრომლობის გაღრმავების სიმბოლოა. ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივ ცენტრს მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს რეგიონში უსაფრთხოებისა და სტაბილურობის განმტკიცების პროცესში. ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი ერთადერთი ერთობლივი ცენტრია შავი ზღვისა და კავკასიის რეგიონში. ცენტრი განსაკუთრებულ როლს თამაშობს ნატოს წევრი და პარტნიორი ქვეყნების თანამშრომლობის გაღრმავებაში. ცენტრში გამართული ორმხრივი და საერთაშორისო წვრთნები და შეფასებები ხელს უწყობს საქართველოს შეიარაღებული ძალების ნატოსთან თავსებადობის ამაღლებას და შესაძლებლობას აძლევს საქართველოს, ნატოს წევრი და პარტნიორი ქვეყნების შეიარაღებულ ძალებს, რომ ერთობლივად და შეთანხმებულად იმოქმედონ საერთაშორისო წვრთნებისა და საერთაშორისო ოპერაციების დროს. წვრთნისა და შეფასების ცენტრის დაარსება და რეგულარულად გამართული ნატო-საქართველოს ერთობლივი წვრთნებისა და შეფასებების შემდეგ: *2015 წლის ივლისში საქართველოში პირველად ნატოს მრავალეროვნული სწავლება Agile Spirit 2015 ჩატარდა; *2016 წლის 4-11 აპრილს წვრთნისა და შეფასების ცენტრში პირველი სწავლება, ლოგისტიკის კურსი, ჩატარდა; *2016 წლის 16 მაისს ქართული ქვეითი ასეულის პირველი როტაციის ერთობლივი შეფასება დაიწყო. 2016 წლის ბოლომდე იგეგმება ქართული ქვეითი ასეულის 11 როტაცია; ===ნატო-საქართველოს სწავლება 2016=== [[ფაილი:ნატო-საქართველოს სწავლება 2016.jpg|მინი|250პქ|ნატო-საქართველოს სწავლება 2016]] 2016 წლის 10-20 ნოემბერს „ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის“ (SNGP) ფარგლებში დაარსებულმა წვრთნისა და შეფასების ერთობლივმა ცენტრმა (JTEC) პირველად ნატო-საქართველოს ერთობლივ მრავალეროვნული ბრიგადის დონის სიმულაციურ სწავლებას უმასპინძლა. „ნატო-საქართველოს სწავლება 2016“ რიგით მეორე საერთაშორისო სწავლებაა, რომელიც ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის ფარგლებში (SNGP) ჩატარდა. „ნატო-საქართველოს სწავლება 2016“ ნატოს ტრანსფორმაციის სარდლობასთან (ACT) და გაერთიანებული ძალების წვრთნის ცენტრთან (JFTC) მჭიდრო თანამშრომლობით დაიგეგმა და განხორციელდა, რომელიც დაგეგმვის საწყისი ეტაპიდან ნატოს პროცედურებისა და მოთხოვნების შესაბამისად მიმდინარეობდა. სწავლება პირველად აისახა ნატოს წვრთნების რეგულარულ ციკლში, რომელიც მომავალშიც ჩატარდება.<ref name="mod.gov.ge">[https://mod.gov.ge/c/news/nato-saqartvelo-scavleba-2016 „ნატო-საქართველოს სწავლება 2016“ დაიწყო]</ref> სწავლება მიზნად ისახავდა საქართველოს, ალიანსისა და პარტნიორი ქვეყნების შეიარაღებული ძალების ურთიერთთავსებადობის ამაღლებას, დაგეგმარებას, კოორდინაციასა და მრავალეროვნული ბრიგადის შტაბის წარმომადგენლების უნარ-ჩვევების განვითარებას. საქართველოს შეიარაღებულ ძალებთან ერთად სწავლებაში ნატოს 11 წევრი (თურქეთი, ლატვია, ლიეტუვა, ნიდერლანდების სამეფო, რუმინეთი, უნგრეთი, ბულგარეთი, ბელგია, სლოვენია, გაერთიანებული სამეფო, აშშ) და 2 პარტნიორი ქვეყანა (უკრაინა, იუგოსლავიის ყოფილი რესპუბლიკა, მაკედონია) მონაწილეობდა.<ref>[http://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/pdf_2016_11/20161109_1611-Factsheet-NATO-Georgia-exercises-2016-ENG.pdf NATO-GEORGIA EXERCISE 2016 Fact Sheet ]</ref> ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის (SNGP) ძირითადი ჯგუფის ლიდერმა, პოლკოვნიკმა ტორსტენ კიოლერმა აღნიშნა, რომ სწავლება საქართველოსა და ნატოს შორის სამხედრო თანამშრომლობაში წინგადადგმული ნაბიჯია და ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის მნიშვნელოვან კომპონენტს წარმოადგენს. „ნატო-საქართველოს სწავლება 2016‘‘ საუკეთესო შესაძლებლობაა ურთიერთთავსებადობის გაზრდისათვის და შემდგომში საქართველოს კონტრიბუციისთვის, საერთაშორისო მისიებში ავღანეთსა თუ სხვაგან. ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის ფარგლებში პირველად ხდება, როდესაც წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი მრავალეროვნულ სწავლებას მასპინძლობს, რათა მხარი დაუჭიროს საქართველოს თავდაცვის ტრანსფორმაციას და ქართულ მხარეს უნიკალური წვრთნისა და განვითარების შესაძლებლობები მისცეს“.<ref name="mod.gov.ge"/> ===თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლა (Defence Institution Building School, DIB)=== [[ფაილი:თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლა.jpg|250px|მინი|თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლა]] თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლა (DIB) საქართველოში, თბილისში, 2016 წლის 28 ივნისს ოფიციალურად გაიხსნა.<ref>[http://www.mod.gov.ge/c/news/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A8%E1%83%98%20%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%93%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%A1%20%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%20%E1%83%90%E1%83%A6%E1%83%9B%E1%83%A8%E1%83%94%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1%20%E1%83%A1%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%90%20%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%98%E1%83%AE%E1%83%A1%E1%83%9C%E1%83%90?lang=geo საქართველოში თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლა გაიხსნა]</ref> თავდაცვის ინტიტუციური აღმშენებლობის სკოლის მიზანია გამოცდილებისა და საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარება როგორც თავდაცვის, ასევე ფართო უსაფრთხოების სექტორისა და სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენელებისთვის ეროვნულ, რეგიონულ და საერთაშორისო დონეზე. თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლა 2012 წელს ნატოს პროფესიული განვითარების პროგრამის (PDP) მხარდაჭერით ჩამოყალიბებული საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემიის პროფესიული განვითარების ცენტრის (PDC) ბაზაზე დაარსდა. თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლის მისიაა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ინსტიტუციური გაძლიერება და თანამშრომლების პროფესიული განვითარება; ეროვნულ დონეზე თავდაცვისა და უსაფრთხოების საკითხებზე ერთიანი მიდგომების ჩამოყალიბება და თანამშრომლობის გაღრმავება ფართო უსაფრთხოების სექტორის წარმომადგენლებთან, ნატოსა და პარტნიორ ქვეყნებთან. თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლის პროფესიული განვითარების პროგრამები განკუთვნილია როგორც თავდაცვისა და უსაფრთხოების სექტორის სამოქალაქო თუ სამხედრო პირებისთვის, ასევე აღნიშნული სფეროს სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებისთვის. სკოლის კურსებში მონაწილეობის მიღების შესაძლებლობა ექნებათ უცხოელ მონაწილეებს. თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლის ამოცანაა თავდაცვისა და უსაფრთხოების სფეროში კავკასიისა და შავი ზღვის ქვეყნების თანამშრომლობის ხელშეწყობა და დიალოგის გაღრმავება სასწავლო ღონისძიებების განხორციელებით. თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლა ნატოსთან თავსებად თანამედროვე სასწავლო მეთოდოლოგიებსა და მართვის მოდელს გამოიყენებს, რაც სკოლას შესაძლებლობას მისცემს ნატოს სკოლის სტატუსი მიიღოს. თავდაცვის ინსტიტუციური აღმშენებლობის სკოლის უპირატესი მიმართულებებია: ეფექტური მმართველობა და უსაფრთხოების სექტორის მართვა; უსაფრთხოებისა და თავდაცვის პოლიტიკა; კომუნიკაცია და თანამშრომლობა უსაფრთხოების სექტორში; რეგიონული და საერთაშორისო თანამშრომლობა.<ref>[https://www.facebook.com/DIBSchoolGE/ Defence Institution Building School - DIB]</ref> სკოლის პროფესიული განვითარების პროგრამები ხელს შეუწყობს თავდაცვის ტრანსფორმაციასა და უსაფრთხოების სექტორის რეფორმებს, რაც გააძლიერებს ქვეყნის დემოკრატიულ ინსტიტუტებს და დააჩქარებს საქართველოს ნატოში გაწევრიანების პროცესს. ==ნატოს პროგრამები== === ნატოს ინდივიდუალური პარტნიორობისა და თანამშრომლობის პროგრამა (Individual Partnership and Cooperation Programme, IPCP)=== ნატოს ინდივიდუალური პარტნიორობისა და თანამშრომლობის პროგრამაში (IPCP) საქართველო 1996 წლიდან მონაწილეობს, რომელიც წარმოადგენს თითოეული ქვეყნის ინტერესებისა და საჭიროებების მიხედვით განსაზღვრული ღონისძიებების ნუსხას. პროგრამის ფარგლებში საქართველოს თავდაცვისა და უსაფრთხოების სექტორის წარმომადგენლებს შესაძლებლობა ეძლევათ მონაწილეობა მიიღონ ნატოს და პარტნიორი ქვეყნების მიერ დაგეგმილ სხვადასხვა სახის კურსებში, ტრენინგებში, სემინარებში, კონფერენციებსა და სამუშაო შეხვედრებში.<ref>[http://mod.gov.ge/c/news/shexvedra_stoltenbergtan საქართველოს თავდასვის სამინისტრო]</ref> ===ნატო-საქართველოს პროფესიული განვითარების პროგრამა (Professional Development Programme, PDP)=== ნატოს პროფესიული განვითარების პროგრამა 2009 წელს, აგვისტოს ომის შემდეგ, საქართველოს მთავრობის მოთხოვნის საფუძველზე დაარსდა. საქართველოს მთავრობასა და ნატოს შორის პროგრამის შესახებ ოფიციალური ხელშეკრულება საქართველოს პარლამენტის მიერ რატიფიცირებულია და ვენის 1961 წლის კონვენციას ექვემდებარება. ნატო-საქართველოს პროფესიული განვითარების პროგრამა მიზნად ეფექტური, დემოკრატიული მმართველობის დანერგვისა და მიმდინარე რეფორმების მხარდაჭერისთვის საჯარო მოხელეების, განსაკუთრებით თავდაცვისა და უსაფრთხოების სექტორში მომუშავე პირების, პროფესიული უნარებისა და კომპეტენციების განვითარებას ისახავს მიზნად. პროგრამის ფარგლებში დაგეგმილი კურსები სხვადასხვა უწყების წარმომადგენელთათვის არის განკუთვნილი და როგორც ეროვნულ, ასევე, საერთაშორისო დონეზე ხორციელდება. აღნიშნული პროცესი უსაფრთხოების სექტორში უწყებათშორისი კომუნიკაციისა და თანამშრომლობის გაუმჯობესებას უწყობს ხელს. პროგრამით გათვალისწინებული ტრენინგები შემდეგ საკითხებს მოიცავს: ინგლისური ენა, კიბერ და ინფორმაციული უსაფრთხოება, საზოგადოებასთან ურთიერთობა, უსაფრთხოების სექტორის მენეჯმენტი, საჯარო სამსახურის რეფორმა, ადამიანური რესურსების მართვა, მართვის უნარები, იურიდიული საკითხები, ანალიტიკური უნარები, შესყიდვები, თავდაცვის ეროვნული აკადემიის ფაკულტეტების განვითარება და თავდაცვის სამინისტროს პროფესიული განვითარების ცენტრის (PDC) მხარდაჭერა.<ref>[http://mod.gov.ge/p/NATO-Georgia-partnership საქართველოს თავდასვის სამინისტრო]</ref> ნატო-საქართველოს პროფესიული განვითარების პროგრამა განხორციელების სამ ფაზას მოიცავს: *I ფაზა 2009-2011წ.წ.: სამიზნე ჯგუფი საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სამოქალაქო პერსონალი; *II ფაზა 2011- 2014 წ.წ.: სამიზნე ჯგუფი უსაფრთხოების ფართო სექტორი; *III ფაზა 2014-2016 წ.წ: სამიზნე ჯგუფი საჯარო სექტორი. PDP-ის მესამე ფაზა 2014 წლის ზაფხულიდან დაიწყო და მისი კონკრეტული მიზნებია ორგანიზაციული განვითარება შიდა უწებრივი და უწყებათაშორისი თანამშრომლობის გაძლიერების გზით; ადგილობრივი პროფესიული განვითარების ცენტრების მხარდაჭერა კურსების დაგეგმვითა და ჩატარებით; საჯარო მოხელეების (განსაკუთრებით მათი, ვინც მუშაობს ევროატლანტიკურ ინტეგრაციასთან დაკავშირებულ საკითხებზე) ჩართვა პროფესიული განვითარების სპეციალიზებულ ღონისძიებებში. ნატოს მხრიდან PDP-ის განხორციელებას ზედამხვედელობას ნატოს წევრი და კონტრიბუტორი ქვეყნებისგან შემდგარი სამეთვალყურეო საბჭო (Steering Committee) და ნატოს საერთაშორისო სამსახურის წარმომადგენლები უწევენ. თბილისში დაფუძნებული პროგრამის მმართველი საბჭო, რომელსაც საქართველოს თავდაცვის მინისტრის მოადგილე ხელმძღვანელობს, ხოლო თანათავმჯდომარეობას საჯარო სამსახურის ბიუროს დირექტორი უწევს, პროგრამის საქმიანობის კოორდინირებას ადგილობრივ დონეზე უზრუნველყოფს. პროგრამის ყოველდღიურ საქმიანობას ადგილობრივი თანამშრომელთა გუნდი უძღვება. პროგრამას ნატოს PDP ნდობის ფონდი(Trust Fund) აფინანსებს, რომელიც წევრი ქვეყნების ფინანსური და არაფინანსური კონტრიბუციისგან შედგება.<ref>[http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/topics_graphics/20111122_nato-georgia-pdp.pdf ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> === სამხედრო განათლების განვითარების პროგრამა (Defence Education Enhancement Program, DEEP)=== ნატოს სამხედრო განათლების განვითარების პროგრამა (DEEP) მხარს უჭერს პარტნიორი ქვეყნების თავდაცვისა და სამხედრო სფეროში არსებული საგანმანათლებლო ინსტიტუტების განვითარებას, ტრანსფორმაციასა და ბოლონიის პროცესთან შესაბამისობას. ამ მიმართულებით 2009 წელს ნატომ საქართველოსთვის სპეციალური სამხედრო განათლების განვითარების პროგრამა (DEEP) შეიმუშავა. იგი თავდაცვის აკადემიებისა და უსაფრთხოების კვლევების ინსტიტუტების კონსორციუმის მხარდაჭერით ხორციელდება, ასევე პარტნიორობის ტრენიგებისა და სასწავლო ცენტრების და მოკავშირეთა თავდაცვითი ინსტიტუტების აქტიური მონაწილეობით. პროგრამის მიზანია მხარი დაუჭიროს საქართველოს სამხედრო განათლების სისტემურ განვითარებას სამი ძირითადი მიმართულებით: *ვის ვასწავლოთ (Whom to teach) : აკადემიური პერსონალისა და სამხედრო ინსტრუქტორების გადამზადება; *რა ვასწავლოთ (What to Teach): სასწავლო პროგრამების/კურიკულუმების გადახედვა და დახვეწა; *როგორ ვასწავლოთ (How to Teach): მეთოდოლოგია, სწავლების მეთოდები/პრინციპები; 2014 წლის აპრილში DEEP-სა და საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სსიპ დავით აღმაშენებლის სახელობის საქართველოს ეროვნულ თავდაცვის აკადემიას შორის წლიური სამოქმედო გეგმა (Annual Action Plan) შემუშავდა. სამოქმედო გეგმაში ეროვნული თავდაცვის აკადემიის საჭიროებებისა და უპირატესი მიმართულებების გათვალისწინებით კონკრეტული ღონისძიებები გაიწერა, რაც კონკრეტულ სფეროში DEEP-ის ექსპერტების მიერ ეთა-ს აკადემიურ პერსონალთან და სამხედრო ინსქტურტორებთან ტრენინგის ჩატარებას და გამოცდილების გაზიარებას გულისხმობს. სამოქმედო გეგმის გადახედვა და განახლება ყოველწლიურად, DEEP-საქართველოს ხელმძღვანელი პირების საქართველოში ვიზიტის დროს ხდება. 2015 წლის მარტში გიორგი ანწუხელიძის სახელობის სერჟანტთა მომზადების ცენტრმა მოითხოვა DEEP-ის მხარდაჭერა ცენტრის შემდგომი განვითარების მიზნით. DEEP-თან არსებული სამოქმედო გეგმა მოიცავს სწავლებას, გაცნობით შეხვედრებს, მობილური საწვრთნელი ჯგუფების ვიზიტებს და სემინარებს, როგორც ეროვნულ თავდაცვის აკადემიის, ასევე სერჟანტთა მომზადების ცენტრისთვისაც. ეთა-ს ოთხწლიანი საბაკალავრო კურსი სრული დატვირთით მუშაობს. 2015 წელს აკადემიამ იუნკერთა პირველი გამოშვება აღნიშნა. 2016 წელს DEEP ძირითადად ფოკუსირებული იქნება ეთა-ს საბაკალავრო პროგრამის შეფასებასა და განვითარებაზე და სამაგისტრო პროგრამა „თავდაცვის ანალიზის“ შემუშავებაზე. === ნატოს გონივრული თავდაცვის ინიციატივა (Smart Defence Initiative, SD)=== 2012 წლის მაისში ნატოს ჩიკაგოს სამიტზე საფუძველი ჩაეყარა გონივრული თავდაცვის ინიციატივას (Smart Defence Initiative), რომლის მიზანია უსაფრთხოების სფეროში არსებულ და მოსალოდნელ გამოწვევებთან გამკლავება ერთიანი ძალისხმევით (pooling and sharing) და მინიმალური დანახარჯებით. გონივრული თავდაცვის ინიციატივის ფარგლებში, ალიანსის წევრი და პარტნიორი სახელმწიფოების ეროვნული პრიორიტეტების გათვალისწინებით, სხვადასხვა მრავალეროვნული პროექტი ხორცილდება, რომლებიც მონაწილე ქვეყნების სამხედრო შესაძლებლობების განვითარებას ემსახურება.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_84268.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> საქართველო აღნიშნულ ინიციატივაში 2012 წელს ჩაერთო და 8 მრავალეროვნულ პროექტში მონაწილეობს, რომლის მიზანია გენდერის, კიბერუსაფრთხოების, სამხედრო განათლების, ლოგისტიკის, რეზერვის, საზღვაო უსაფრთხოების და საჰაერო შესაძლებლობების განვითარება. აღნიშნული პროექტები ნატოს შესაბამისი სტრუქტურების და წევრი ქვეყნების ხელმძღვანელობით ხორციელდება. === ნატოს გამჭვირვალობისა და კეთილსინდისიერების ამაღლების ინიციატივა (Building Integrity Initiative, BI)=== ნატოს გამჭირვალობის და კეთილსინდისიერების ამაღლების (BI) ინიციატივა 2007 წლის ნოემბერში „თავდაცვის შესაძლებლობების აღმშენებლობის შესახებ პარტნიორობის სამოქმედო გეგმის“ (PAP-DIB) ფარგლებში შეიქმნა. ნატოს გამჭვირვალობის და კეთილსინდისიერების ამაღლების ინიციატივის მიზანს ნატოს წევრი და პარტნიორი ქვეყნების თავდაცვის და უსაფრთხოების სექტორში გამჭვირვალობის, კეთილსინდისიერების ამაღლება და კორუფციის რისკის შემცირება წარმოადგენს.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_68368.htm?selectedLocale=en ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> საქართველო მონაწილეობს ნატოს გამჭვირვალობისა და კეთილსინდისიერების ამაღლების ინიციატივაში და ჩართულია სხვადასხვა საგანმანათლებლო ღონისძიებასა და სასწავლო პროგრამებში. 2013 წელს ქართულმა მხარემ BI ინიციატივის თვითშეფასების კითხვარი შეავსო. ქართული მხარის მიერ შევსებულ თვითშეფასების კითხვარსა და ნატოს ექსპერტთა ჯგუფის მიერ თბილისში ჩატარებული ინტერვიუების ანალიზზე დაყრდნობით, ნატოს ჯგუფმა შეფასების დოკუმენტი (Peer Review Report) შეიმუშავა. დოკუმენტში ხაზგასმულია ის მნიშვნელოვანი ნაბიჯები, რომლებიც სამინისტრომ გამჭვირვალობის გაზრდისა და კორუფციის რისკების შემცირების მიზნით უკვე გადადგა. 2014 წლის იანვარს ნატოს გენერალური მდივნის სპეციალური წარმომადგენელი კავკასიასა და ცენტრალურ აზიაში, ჯეიმზ აპატურაი, ოფიციალურ ანგარიშში დადებითად აფასებს საქართველოს თავდაცვისა და უსაფრთხოების სისტემაში გამჭვირვალობის, ანგარიშვალდებულებისა და კეთილსინდისიერების გაძლიერების კუთხით განხორციელებულ რეფორმებს. „გაიზარდა ელექტრონული შესყიდვების სისტემის გამოყენება; გააქტიურდა ურთიერთობა სამოქალაქო საზოგადოებასთან; გაიხსნა სამოქალაქო მისაღები; დაიწყო ფუნქციონირება შერჩევის საბჭოებმა და დაინერგა სამოქალაქო პერსონალის დამოუკიდებელი ტესტირების სისტემა. დადებითად შეფასდა კორუფციის პრევენციის მიზნით ქონებრივი დეკლარაციების ონლაინ სისტემის შემოღება,“ - აღნიშნულია დოკუმენტში.<ref>[http://mod.gov.ge/c/news/the-nato-peer-review-team-report- თავდაცვის სამინისტრო]</ref> ნატოს ექსპერტთა რეკომენდაციების შესაბამისად, საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო მზად არის, თავდაცვისა და უსაფრთხოების სექტორში არსებული საუკეთესო პრაქტიკა, ნატოს და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპის თავდაცვის მინისტერიალის (SEDM) ფორმატების მეშვეობით, პარტნიორ ქვეყნებს გაუზიაროს.<ref>[http://mod.gov.ge/p/NATO-Georgia-partnership თავდაცვის სამინისტრო]</ref> ===ნატოს უზრუნველყოფისა და შესყიდვების სააგენტო (NATO Support and Procurement Agency, NSPA)=== [[ფაილი:პროექტი საქართველო IV.JPG|250px|მინი|პროექტი საქართველო IV]] ნატოს „პარტნიორობა მშვიდობისთვის“ (PfP) პროგრამის ნდობის ფონდის ფარგლებში საქართველომ ნატოს უზრუნველყოფის სააგენტოსთან (ყოფილი ნატოს მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის სააგენტო, NAMSA) თანამშრომლობა 2002 წლის ივნისში დაიწყო. 2002 წლის 1 ოქტომბერს საქართველოსა და ნატო-ს უზრუნველყოფის სააგენტოს (NSPA) შორის ურთიერთგაგების მემორანდუმი გაფორმდა, რომლის ფარგლებშიც შემდეგი პროექტები განხორციელდა:<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_19224.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> *„საქართველო I“ - „მიწა-ჰაერი ტიპის მართვადი რაკეტების დემილიტარიზება“ - პროექტი შედგებოდა ორი ფაზისაგან: 1) ს-75 ტიპის რაკეტების დემილიტარიზაცია; 2) ”კრუგის” ტიპის რაკეტების დემილიტარიზაცია. *„საქართველო II“ – „უმართავი რაკეტების დემილიტარიზაციის შესახებ“ - „ალაზანისა“ და „კრისტალის“ ტიპის სეტყვასაწინააღმდეგო და ს-8 ”ჰაერი-მიწა” ტიპის უმართავი საავიაციო რაკეტების დემილიტარიზაცია. *„საქართველო III“ - „ომის ფეთქებადი ნარჩენების შესახებ“ - შეიარაღებული ძალების EOD ასეულის (66 სამხედრო მოსამსახურე) ჰუმანიტარულ განაღმვაში წვრთნა და აღჭურვა. ფიზიკური სარეაბილიტაციო სამედიცინო შესაძლებლობების განვითარება გორის სამხედრო ჰოსპიტლის რეაბილიაციის ცენტრში.<ref>[http://www.mzv.cz/file/786123/georgia_erw_fact_sheet_3___230112.pdf NATO/PfP TRUST FUND PROJECT IN GEORGIA]</ref> 2014 წლის ოქტომბერში გაიმართა პროექტის „საქართველო IV“ ოფიციალურად გახსნის ცერემონია. პროექტი გულისხმობს 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს აგვისტოს ომის დროს აფეთქებული საბრძოლო მასალების სკრის საცავისა და მიმდებარე ტერიტორიის გაუვნებელყოფას და საინჟინრო ასეულის საერთაშორისო განაღმვის სტანდარტების მე-3 და მე-4 დონეებზე გაწვრთნას.<ref>{{Cite web |url=http://www.nspa.nato.int/en/organization/logistics/LogServ/ntfp.htm |title=ნატოს ოფიციალური საიტი |accessdate=2016-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160208104406/http://www.nspa.nato.int/en/organization/logistics/LogServ/ntfp.htm |archivedate=2016-02-08 }}</ref> ===„მეცნიერება მშვიდობისა და უსაფრთხოებისათვის“ პროგრამა (Science for Peace and Security Programme, SPS)=== მეცნიერება მშვიდობისა და უსაფრთხოებისთვის პროგრამა (SPS) 1958 წელს შეიქმნა, რომლის მიზანია სამეცნიერო პროექტების განხორციელება რეგიონული თანამშრომლობის გაღრმავების კუთხით. აღნიშნული პროგრამა სამ ძირითად სფეროზეა დაფუძნებული: მეცნიერება, თანამშრომლობა და უსაფრთხოება. იგი ხელს უწყობს მხარეებს შორის კავშირების გაძლიერებას და მეცნიერებს შორის ნდობის გაღრმავებას. ამ პროგრამით გათვალისწინებული ღონისძიებები მიზნად ისახავს სემინარებისა და სამუშაო შეხვედრების ჩატარებას, ისეთ საკითხებზე როგორიცაა საჰაერო თავდაცვის სისტემების და მონაცემთა ბაზების სტანდარტიზაციის კვლევები და ტექნოლოგიები, ასევე უსაფრთხოების სფეროსთან დაკავშირებული სამეცნიერო საკითხებისა და გარემოსდაცვითი პრობლემების ერთობლივი შესწავლა. ასევე მთელ რიგ უსაფრთხოების გამოწვევებთან ბრძოლა, ისეთ საკითხებზე როგორებიცაა ტერორიზმი, ქიმიური, ბიოლოგიური, რადიოლოგიური და ბირთვული იარაღის გავრცელება.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_85373.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> საქართველო ნატოს სამეცნიერო ღონისძიებებში 1994 წლიდან მონაწილეობს. ქართველ მეცნიერებსა და მკვლევარებს შესაძლებლობა აქვთ ისარგებლონ ნატოს პროგრამაში „მეცნიერება მშვიდობისა და უსაფრთხოებისათვის“ (SPS) არსებული სხვადასხვა შესაძლებლობებით. „მეცნიერება მშვიდობისა და უსაფრთხოებისათვის“(SPS) პროგრამის ფარგლებში, თანამშრომლობა წყლის ხარისხის გაუმჯობესების, სასაზღვრო ზოლში რისკების შემცირების მიმართულებით ხორციელდება. ასევე მოიცავს ისეთ სფეროებს, რომლებიც დაკავშირებულია მიწისძვრებთან სამხრეთ კავკასიაში.<ref>[http://nato.int/cps/ic/natohq/topics_38988.htm?selectedLocale=ka ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> სამეცნიერო პროგრამა ესწრაფვის, გააძლიეროს სამეცნიერო და აკადემიური პერსონალი სამხრეთ კავკასიის ქვეყნებში. საქართველომ მონაწილეობა მიიღო „აბრეშუმის გზის“ ვირტუალურ პროექტში, რომელმაც სამცენიერო-კვლევითი ცენტრებისთვის თანამგზავრული ქსელის შექმნის მეშვეობით, კავკასიაში, ცენტრალურ აზიასა და ავღანეთში ინტერნეტისადმი ხელმისაწვდომობასშეუწყო ხელი.<ref>{{Cite web |url=http://nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/pdf_publications/20120302_Deepening_Relations_with_Georgia_GEO.pdf |title=ნატოს ოფიციალური საიტი |access-date=2016-04-14 |archive-date=2022-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220118064738/https://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/pdf_publications/20120302_Deepening_Relations_with_Georgia_GEO.pdf }}</ref> [[ფაილი:NRF.jpg|250px|მინი|ნატოს სწრაფი რეაგირების ძალები (NRF) 1]] 2011 წლის ივლისში საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროსა და ნატოს პროგრამა „მეცნიერება მშვიდობისა და უსაფრთხოებისათვის“ ორგანიზებით ერთობლივი კონფერენცია ჩატარდა. ეს იყო პირველი შეხვედრა, სადაც სხვადასხვა სახის გამოწვევები და საფრთხეები განიხილეს. მორიგი შეხვედრა 2014 წლის ივლისში ჩატარდა, სადაც განიხილეს თანამშრომლობის პერსპექტივები, ისეთ სფეროებში როგორიცაა: ენერგეტიკული უსაფრთხოება, კიბერ, ქიმიური, ბიოლოგიური რადიოაქტიური და ბირთვული თავდაცვა, ტერორიზმის წინააღმდეგ ბრძოლასთან დაკავშირებული საკითხები. აღნიშნულ სფეროში თანამშრომლობა იმის დასტურია, რომ ნატო-საქართველოს ურთიერთობა არ შემოიფარგლება მხოლოდ თავდაცვისა და უსაფრთხოების კუთხით. ===ნატოს სწრაფი რეაგირების ძალები (NATO Response Force, NRF)=== [[ფაილი:(NRF) 1.JPG|250px|მინი|ნატოს სწრაფი რეაგირების ძალები (NRF) 1]] ნატოს პრაღის სამიტზე 2002 წლის ნოემბერში, გლობალური გამოწვევების საპასუხოდ, ნატოს გადაწყვეტილებით სწრაფი რეაგირების ძალები (NRF) ჩამოყალიბდა. ნატოს სწრაფი რეაგირების ძალები აერთიანებს სახმელეთო, სამხედრო-საჰაერო, სამხედრო-საზღვაო და სპეციალური ოპერაციების ძალების კომპონენტებს. NRF სწრაფი მობილურობით, მაღალტექნოლოგიური აღჭურვილობითა და დამოუკიდებელი მოქმედების შესაძლებლობით გამოირჩევა.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_49755.htm?selectedLocale=en ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> შესაბამისი ნატოს წვრთნისა და შეფასების პროცედურების წარმატებით გავლის შემდეგ, 2015 წლიდან საქართველოს ერთი ქვეითი ასეული ჩართულია ნატოს სწრაფი რეაგირების ძალებში 2015-2017 და ერთი ქვეითი ასეული NRF 2018 წელსაც მიიღებს მონაწილეობას. საქართველო ნატოს არაწევრ ოთხ ქვეყანას შორის (ფინეთი, უკრაინა, შვედეთი)<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_104086.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> ერთ-ერთია, რომელიც ნატოს სწრაფი რეაგირების ძალებში მონაწილეობს, რაც საქართველოს შეიარაღებული ძალების მოკავშირეების შეიარაღებულ ძალებთან მაღალ თავსებადობაზე მიუთითებს.<ref>{{Cite web |url=https://issuu.com/eunato/docs/journal_a4_web_pages |title=ჟურნალი „საქართველოს ევროპული გზა |accessdate=2016-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230225182506/https://issuu.com/eunato/docs/journal_a4_web_pages |archivedate=2023-02-25 }}</ref> ===ნატოს სამიტები, ნატოს მინისტერიალები და მაღალი დონის ვიზიტები=== [[ფაილი:ნატო შეხვედრები.jpg|250px|მინი|ნატოს საგარეო საქმეთა მინისტრების შეხვედრა საქართველოს, ბოსნია-ჰერცეგოვინის, მონტენეგროს და ყოფილი იუგოსლავიის რესპუბლიკის მაკედონიის საგარეო საქმეთა მინისტრებთან]] საქართველოს ალიანსში ინტეგრაციასთან დაკავშირებული საკითხები მუდმივად განიხილება ნატოს სამიტებისა და მინისტერიალების ფარგლებში და აისახება შესაბამის დოკუმენტებში. ნატო-საქართველოს 24-წლიანი ურთიერთობის მანძილზე არაერთი სამიტი თუ მინისტერიალი გაიმართა, სადაც საქართველოს სწრაფვა ალიანსისაკენ და ნატოს მხარდაჭერა საქართველოს მიმართ არაერთხელ დადასტურდა. 2002 წელს ნატოს პრაღის სამიტზე საქართველომ ქვეყნის ალიანსში გაწევრიანებასთან დაკავშირებით, ოფიციალური განაცხადი გააკეთა და სწორედ ამ დროიდან იწყება საქართველოს ნატოში ინტეგრაციის პროცესი.<ref>[http://www.nato.int/docu/speech/2002/s021122h.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> 2008 წლის ნატოს ბუქარესტის სამიტზე, რუსეთ-საქართველოს აგვისტოს ომამდე 4 თვით ადრე ალიანსის წევრი ქვეყნების ლიდერებმა მხარი დაუჭირეს საქართველოს ნატოში გაწევრიანებისკენ სწრაფვას და გადაწყვეტილება მიიღეს, რომ საქართველო გახდება ნატოს წევრი. ამ განცხადებით მოკავშირეებმა საქართველოს ნატოში გაწევრიანებასთან დაკავშირებით პოლიტიკური ნება გამოხატეს, რაც ნატოს მომდევნო სამიტებზე მრავალჯერ დადასტურდა.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_8443.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> [[ფაილი:ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტი 2016 წ..jpg|250px|მინი|ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტი საქართველოში - ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა 2016]] საქართველოს ნატოში ინტეგრაციის პროცესის შეუქცევადობის კიდევ ერთი დადასტურებაა 2009 წლის 3-4 აპრილს სტრასბურგსა და კელში ნატო-ს საიუბილეო სამიტზე მიღებული გადაწყვეტილებები (Strasburg/Kehl Summit Declaration), რის საფუძველზეც ალიანსის წევრმა ქვეყნებმა კიდევ ერთხელ ხაზი გაუსვეს ბუქარესტის სამიტზე აღებული ვალდებულებების ერთგულებას.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_52837.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> [[ფაილი:ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტი საქართველოში 2016 წ..jpg|250px|მინი|ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტი საქართველოში, 2016 წ.]] მნიშვნელოვანი იყო 2011 წლის 15 აპრილს საგარეო საქმეთა მინისტრების დონეზე ბერლინში გამართული ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა. ალიანსისა და საქართველოს ურთიერთობის ისტორიაში საგარეო საქმეთა მინისტრების დონეზე პირველად იქნა მიღებული ერთობლივი განცხადება (Joint Statement). განცხადებაში მოკავშირეებმა საქართველოს ევროატლანტიკური ინტეგრაციის და საქართველოს სუვერენიტეტისა და ტერიტორიული მთლიანობის მიმართ ალიანსის მხარდაჭერა გამოხატეს.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_72697.htm?mode=pressrelease ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> [[ფაილი:ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტი საქართველოში 2013.jpg|250px|მინი|მარცხნივ|ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტი საქართველოში, 2013 წ]] 2011 წლის 7 დეკემბერს ნატო-ს შტაბ-ბინაში გაიმართა ალიანსის წევრი-ქვეყნების საგარეო საქმეთა მინისტრების შეხვედრა, რომელიც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა საქართველოსთვის. მინისტერიალის გადაწყვეტილების თანახმად, საქართველო ფორმალურად მოხსენიებულ იქნა ასპირანტ ქვეყნად, მონტენეგროსთან, ბოსნია-ჰერცეგოვინასთან და იუგოსლავიის ყოფილ რესპუბლიკა მაკედონიასთან ერთად (Final Statement)<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_81943.htm?mode=pressrelease ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> . აღნიშნულ კონტექსტში ასევე მნიშვნელოვანია 2012 წლის 20-21 მაისს ნატოს ჩიკაგოს სამიტის ფარგლებში გამართული ასპირანტი ქვეყნების შეხვედრა ალიანსთან საგარეო საქმეთა მინისტრების დონეზე 28+4 ფორმატში. აღნიშნული შეხვედრა კიდევ ერთი დადასტურება იყო ალიანსის მხარდაჭერის ასპირანტი ქვეყნების მისწრაფების მიმართ. ჩიკაგოს სამიტისას ალიანსის წევრმა ქვეყნებმა ცალსახად დაადასტურეს ბუქარესტის გადაწყვეტილების ურყევობა და საქართველოს ევრო-ატლანტიკური ინტეგრაციის პროცესის მხარდაჭერა.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_87593.htm?selectedLocale=en ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> 2014 წლის 4-5 სექტემბერს ნატოს უელსის სამიტზე მიღებულ იქნა საქართველოსთვის უაღრესად მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება "ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის" შემუშავების შესახებ, რომლის მთავარი მიზანია საქართველოს მომზადება გაწევრიანებისთვის და ქვეყნის თავდაცვითი შესაძლებლობების განვითარება. უელსის სამიტის დეკლარაციაში აღნიშნულია, რომ ნატო-საქართველოს თანამშრომლობა უკვე მოიცავს ყველა საჭირო მექანიზმებს, რომლებიც ქვეყანას მიიყვანს საბოლოო მიზანთან - ალიანსის წევრობასთან. მოკავშირეებმა კიდევ ერთხელ დაადასტურეს ნატოს მტკიცე და ურყევი მხარდაჭერა საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისა და ოკუპირებული რეგიონების არაღიარების პოლიტიკის მიმართ და გამოხატეს შეშფოთება რუსეთის მიერ საერთაშორისო სამართლის ფუძემდებლური ნორმების უგულებელყოფით, ევროპული უსაფრთხოების მექანიზმების დარღვევით, ევროპაში ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების ხელშეკრულების შეუსრულებლობით, საქართველოსა და მოლდოვის მიმართ მისი ქმედებებით, რაც საფრთხეს უქმნის ევრო-ატლანტიკურ უსაფრთხოებას და გავლენას ახდენს შავი ზღვის რეგიონის სტაბილურობაზე. მოკავშირეებმა ასევე მოუწოდეს რუსეთს, გაიყვანოს "შეიარაღებული ძალები საქართველოდან" და აიღოს ძალის არგამოყენების ვალდებულება(Wales Summit Declaration).<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_112964.htm ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> ნატოს უელსის სამიტზე, წევრმა ქვეყნებმა საქართველო ერთ-ერთ ყველაზე თავსებად პარტნიორად აღიარეს და სხვა ოთხ ქვეყანასთან (შვედეთი, ფინეთი, ავსტრალი, იორდანია) ერთად „გაძლიერებული შესაძლებლობების პარტნიორების“ ჯგუფში მიიწვიეს, რომლის ფარგლებში საქართველო ნატოსთან თანამშრომლობის უფრო მეტ შესაძლებლობებს მიიღებს. მნიშვნელოვანი იყო 2015 წლის 5 თებერვალს ნატოს შტაბ-ბინაში გამართული ნატო-საქართველოს კომისიის (NGC) სხდომა თავდაცვის მინისტრების დონეზე, რომელზეც მიღებულ იქნა ერთობლივი განცხადება (Joint Statement). განცხადებაში დაფიქსირებულია ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის განხორციელების პროცესში მიღწეული წარმატება და ხაზგასმულია საქართველოს, როგორც ასპირანტი ქვეყნის მიერ რეფორმების განხორციელების თვალსაზრისით მიღწეული პროგრესი, ნატოს ოპერაციებსა და ევროატლანტიკურ უსაფრთხოებაში ქვეყნის მიერ შეტანილი მნიშვნელოვანი წვლილი. განცხადებაში ასევე აღნიშნულია, რომ საქართველო კიდევ უფრო დაუახლოვდა ნატოს. ერთობლივ განცხადებაში დაგმობილია რუსეთის მიერ სოხუმის საოკუპაციო რეჟიმთან ხელმოწერილი ე.წ. ხელშეკრულება და გამოთქმულია შეშფოთება სამხრეთ ოსეთთან მსგავსი ე.წ. ხელშეკრულების გაფორმებისთვის მზადებასთან დაკავშირებით.<ref name="ReferenceA">{{Cite web |url=http://mfa.gov.ge/%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9E%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%93%E1%83%90-%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D-%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98-%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%90/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D-NATO-%E1%83%A1-%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98.aspx |title=საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო |accessdate=2016-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808063829/http://mfa.gov.ge/%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9E%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%93%E1%83%90-%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D-%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98-%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%90/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D-NATO-%E1%83%A1-%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98.aspx |archivedate=2016-08-08 }}</ref> 2015 წლის 1-2 დეკემბერს ნატოს საგარეო საქმეთა მინისტრების შეხვედრაზე მიღებულ იქნა განცხადება „ღია კარის“ პოლიტიკასთან დაკავშირებით (Statement).<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_125591.htm?selectedLocale=en ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> ალიანსის წევრებმა კვლავ დაადასტურეს ერთგულება ბუქარესტის სამიტის გადაწყვეტილების მიმართ, რომლის თანახმად, საქართველო გახდება ნატოს წევრი ქვეყანა. მნიშვნელოვანია, რომ მოკავშირეების მიერ პირველად მოხდა საჯაროდ იმის დადასტურება, რომ საქართველოს გააჩნია ყველა პრაქტიკული მექანიზმი ნატოს წევრობისთვის მოსამზადებლად.<ref name="ReferenceA"/> 2016 წლის 10-11 თებერვალს ნატოს შტაბ-ბინაში, ქ. ბრიუსელში, ნატოს თავდაცვის მინისტერიალზე ნატოს გენერალურმა მდივანმა, იენს სტონტელბერგმა საქართველოში დემოკრატიული ინსტიტუტების განვითარების მიმდინარე რეფორმები და ძალისხმევა დადებითად შეაფასა. ნატო-საქართველოს კომისიის (NGC) სხდომაზე დადებითად შეფასდა ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის განხორციელების პროცესი. „ალიანსის მხარდაჭერა საქართველოს მიმართ ძლიერია. ნატო ეხმარება საქართველოს თავდაცვის შესაძლებლობების განვითარების პროცესში, ხელს უწყობს საქართველოში მიმდინარე რეფორმებს და მხარს უჭერს საქართველოს ევრო-ატლანტიკურ მისწრაფებებს,“- განაცხადა ნატოს გენერალურმა მდივანმა იენს სტოლტენბერგმა.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/news_127982.htm?selectedLocale=en ნატოს ოფიციალური საიტი]</ref> ====ნატოს ვარშავის სამიტი 2016 (NATO Warsaw Summit 2016)==== [[ფაილი:თავდაცვის მინისტრების შეხვედრა.jpg|250px|მინი|თავდაცვის მინისტრების შეხვედრა ურთიერთთავსებადობის ფორმატში]] [[ფაილი:ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა 2016 წ.jpg|250px|მინი|ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა 2016 წ]] [[ფაილი:აპატურაის განცხადება.png|250px|მინი|მარცხნივ|[[ჯეიმზ აპატურაი]]ს განცხადება შავი ზღვის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებით]] 2016 წლის 8-9 ივლისს ქ. [[ვარშავა]]ში ნატოს სამიტი გაიმართა. ვარშავის სამიტზე საგარეო საქმეთა მინისტრების დონეზე ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა ჩატარდა. ეს იყო ნატოს სამიტის ფარგლებში გამართული ნატო-საქართველოს კომისიის პირველი სხდომა. ნატოს ვარშავის სამიტზე მიღებულ კომუნიკეში (Warsaw Summit Communiqué)<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_133169.htm?selectedLocale=en Warsaw Summit Communiqué]</ref> ხაზგასმულია, რომ ნატოს „ღია კარის პოლიტიკა“ გრძელდება და ალიანსი განაგრძობს ასპირანტი ქვეყნების საქართველოს, ყოფილი იუგოსლავიის რესპუბლიკა მაკედონიის და ბოსნია და ჰერცეგოვინას მხარდაჭერას ამ გზაზე. ვარშავის კომუნიკეში მოკავშირეებმა კვლავ დაადასტურეს 2008 წლის ნატოს ბუქარესტის სამიტზე და მის შემდეგ მიღებული გადაწყვეტილებების ყველა ელემენტი და კიდევ ერთხელ გაუსვეს ხაზი, რომ საქართველო ნატოს წევრი გახდება და გაწევრიანების სამოქმედო გეგმა (MAP) ამ პროცესის შემადგენელი ნაწილი იქნება. მოკავშირეებმა კვლავ აღნიშნეს, რომ ალიანსთან საქართველოს ურთიერთობა მოიცავს ყველა პრაქტიკულ მექანიზმს საბოლოო წევრობისათვის მოსამზადებლად. კომუნიკეში დაფიქსირებულია, რომ 2008 წლიდან დღემდე საქართველომ რეფორმების გატარების კუთხით მნიშვნელოვან პროგრესს მიაღწია. [[ფაილი:სტონტელბერგის განცხადება.png|250px|მინი|[[იენს სტოლტენბერგი]]ს განცხადება საქართველოსთან მიმართებაში]] ნატომ დადებითად შეაფასა საქართველოს მნიშვნელოვანი კონტრიბუცია ნატოს სწრაფი რეაგირების ძალებში (NRF) და ავღანეთში მტკიცე მხარადაჭერის მისიაში (RSM). ალიანსმა მზაობა გამოხატა დამატებითი პრაქტიკული მზარდაჭერა გაუწიოს საქართველოს კრიზისების მართვის შესაძლებლობების, წვრთნისა და სწავლებების და სტრატეგიული კომუნიკაციების განვითარების მიზნით. მოკავშირეებმა კიდევ ერთხელ დაადასტურეს საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისა და სუვერენიტეტის სრული მხარდაჭერა, საერთაშორისოდ აღიარებულ საზღვრებში. „ვარშავის სამიტი ნათელი მაგალითია, რომ ნატოს კარი ღიაა. საქართველო აპლიკანტი ქვეყანაა. მივესალმებით პროგრესს, რომელსაც საქართველო აღწევს. ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი ამ პროგრესის ნათელი დასტურია. ჩვენ საქართველოსთან თავსებადობის ამაღლებისა და ნატოს სტანდარტებთან დაახლოებისთვის ვთანამშრომლობთ. საქართველოში ვაგრძელებთ თავდაცვის ტრანსფორმაციის მხარდაჭერას. საქართველოს წევრობა დღის წესრიგში რჩება,” - განაცხადა ნატოს გენერალურმა მდივანმა იენს სტოლტენბერგმა.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_133257.htm?selectedLocale=en Why the Warsaw Summit matters]</ref> ==საქართველოში განხორციელებული ნატოს მაღალი დონის ვიზიტები== ნატოსა და საქართველოს შორის ურთიერთობების ინტენსივობისა და წარმატებული თანამშრომლობის კიდევ ერთი დასტურია საქართველოში ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს და ნატოს სამხედრო კომიტეტის ვიტიზები. ევრო-ატლანტიკური ინტეგრაციის პროცესში მიღწეული პროგრესის შესაფასებლად და საქართველოს მხარდაჭერის დემონსტრირების მიზნით, პერიოდულად იმართება ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტები საქართველოში. ჩრდილოატლანტიკური საბჭო საქართველოს პირველი ვიზიტით 2008 წლის 15-16 სექტემბერს ეწვია. ვიზიტის ფარგლებში ხელი მოეწერა ნატო-საქართველოს კომისიის დამფუძნებელ ჩარჩო დოკუმენტს და კომისიის პირველი სხდომა გაიმართა. ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს მეორე ვიზიტი საქართველოში 2011 წლის 9-10 ნოემბერს გაიმართა. ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომაზე მიღებულ იქნა ერთობლივი განცხადება, რომლის თანახმად ნატოს 28 წევრი სახელმწიფო მიესალმა საქართველოს მიღწევებს რეფორმების პროცესში, გამოხატა ერთგულება ბუქარესტის სამიტის გადაწყვეტილების, საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისა და სუვერენიტეტის მიმართ. 2013 წლის 26-27 ივნისს საქართველოს მთავრობის მოწვევით საქართველოს ჩრდილოატლანტიკური საბჭო მესამედ ესტუმრა. ვიზიტის ფარგლებში გაიმართა ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა, რომელზეც მხარეებმა საქართველოში მიმდინარე პროცესებზე, ნატო-საქართველოს თანამშრომლობის გაღრმავებაზე და საქართველოს ევროატლანტიკური ინტეგრაციის პერსპექტივებზე იმსჯელეს.<ref>[http://eu-nato.gov.ge/ge/news/4812 ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტი საქართველოში] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315141147/http://eu-nato.gov.ge/ge/news/4812 |date=2016-03-15 }} საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატი ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში</ref> 2016 წლის [[ნატოს ვარშავის სამიტი|ნატოს ვარშავის სამიტზე]] მიღებული გადაწყვეტილების შესაბამისად, 2016 წლის 7-8 სექტემბერს საქართველოს ჩრდილოატლანტიკური საბჭო ეწვია. ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტი საქართველოში რიგით მეოთხეა, რაც ნატოს პარტნიორ ქვეყნებთან თანამშრომლობის ისტორიაში უპრეცედენტო შემთხვევა იყო. ვიზიტის ფარგლებში ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა გაიმართა. სხდომაზე განიხილეს თავდაცვის სფეროში ნატო-საქართველოს თანამშრომლობა და ვარშავის სამიტზე საქართველოსთან დაკავშირებით მიღებული ახალი ინიციატივების განხორციელების გეგმები. ნატოს წევრი ქვეყნების წარმომადგენლებმა დააფიქსირეს მკაფიო მხარდაჭერა საქართველოს სუვერენიტეტისა და ტერიტორიული მთლიანობის და ევროატლანტიკური მისწრაფებების მიმართ. განსაკუთრებულად აღინიშნა საერთო ევროატლანტიკურ უსაფრთხოებაში საქართველოს მიერ შეტანილი წვლილი და რეფორმების განხორციელების თვალსაზრისით მიღწეული პროგრესი, რაც თავის მხრივ აახლოებს ქვეყანას ნატოში გაწევრიანებასთან. 7 სექტემბერს, საქართველოში ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ვიზიტის ფარგლებში ნატოსა და ევროკავშირის შესახებ საინფორმაციო ცენტრის ახალი შენობის ინაუგურაცია გაიმართა. ჩრდილოატლანტიკური საბჭოს ორდღიანი ოფიციალური ვიზიტი ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივ ცენტრში სტუმრობით დასრულდა.<ref>[http://mod.gov.ge/c/news/sachvenebeli-scavleba-nac ჩრდილო-ატლანტიკური საბჭოს (NAC) ვიზიტი საქართველოში/ნატო-საქართველოს კომისიის სხდომა 2016] თავდაცვის სამინისტრო</ref> 2014 წლის 11-12 თებერვალს საქართველოს პირველად ეწვია ნატოს სამხედრო კომიტეტი, რომელსაც ალიანსის სამხედრო კომიტეტის თავმჯდომარე, გენერალი კნუდ ბარტელსი ხელმძღვანელობდა. ქ. თბილისში 28+1 ფორმატში სამხედრო კომიტეტის სხდომა გაიმართა, რომელზეც საქართველოს უსაფრთხოებისა და თავდაცვის ტრანსფორმაციის, ევროატლანტიკურ უსაფრთხოებაში საქართველოს წვლილისა და ნატო-საქართველოს სამომავლო თანამშრომლობის საკითხები განიხილეს.<ref>[http://mod.gov.ge/c/news/nato-military-committee-visits-georgia ნატოს სამხედრო კომიტეტის ვიზიტი საქართველოში] საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო</ref> [[ფაილი:ნატოს სამხედრო კომიტეტის სხდომა საქართველოში 2017.jpg|მინი|250პქ|ნატოს სამხედრო კომიტეტის სხდომა საქართველოში]] 2017 წლის 2-3 მარტს საქართველოს მეორედ ეწვია ნატოს სამხედრო კომიტეტი, რომელსაც სამხედრო კომიტეტის თავმჯდომარე, გენერალი პეტრ პაველი ხელმძღვანელობდა. ნატოს უმაღლესი სამხედრო ორგანოს რიგით მეორე ვიზიტი საქართველოში ნათლად ადასტურებს ალიანსის ურყევ მხარდაჭერას საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის, სუვერენიტეტისა და ევროატლანტიკური მისწრაფებების მიმართ. ორდღიანი ვიზიტის ფარგლებში ქართულ მხარესთან სამხედრო კომიტეტის მუდმივი სესია გაიმართა. გარდა ამისა, ალიანსის წევრი სახელმწიფოების სამხედრო წარმომადგენლებმა მოინახულეს ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი (JTEC) და ადგილზე გაეცნენ ცენტრის შესაძლებლობებს.<ref>[https://mod.gov.ge/c/news/komitetis-viziti_JTEC ნატოს სამხედრო კომიტეტის ვიზიტი JTEC-ში]</ref> სამხედრო კომიტეტის სხდომაზე განიხილეს რეგიონში არსებული უსაფრთხოების გარემო, თავდაცვის ტრანსფორმაცია, ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის განხორციელება, და ნატო-საქართველოს სამხედრო თანამშრომლობის საკითხები. ნატოს უმაღლეს სამხედრო მაღალჩინოსნებს სიტყვით მიმართა საქართველოს თავდაცვის მინისტრმა ლევან იზორიამ და ალიანსს საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისა და სუვერენიტეტის მხარდაჭერისთვის მადლობა გადაუხადა. „დღეს, ისე როგორც არასდროს, ნატოს მხარდაჭერა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია რეგიონში არსებული უსაფრთხოების, გამოწვევებისა და რუსეთის მხრიდან მეზობელი ქვეყნების მიმართ მზარდი აგრესიის ფონზე. ალიანსის გადაწყვეტილება, რომ საქართველოში მეორედ ჩატარებულიყო სამხედრო კომიტეტის სხდომა, კიდევ ერთხელ ადასტურებს საქართველოს მიმართ მტკიცე მხარდაჭერას და მისი, როგორც სანდო პარტნიორის და ევრო-ატლანტიკური ოჯახის მომავალი წევრის აღიარებას“, - განაცხადა ლევან იზორიამ სამხედრო კომიტეტის სხდომაზე სიტყვით გამოსვლისას.<ref>[https://mod.gov.ge/c/news/natossamxedrokomitetissxdoma-gaixsna გენერალი პეტრ პაველი: „ჩვენი მიზანია დავეხმაროთ საქართველოს ეფექტური და მდგრადი შეიარაღებული ძალების შექმნაში“]</ref> გენერალმა პეტრ პაველმა საქართველოს თავდაცვის ტრანსფორმაციის რეფორმები დადებითად შეაფასა და აღნიშნა ქართული მხარის მზაობა, გააუმჯობესოს საკუთარი შეიარაღებული ძალების თავსებადობა ნატოს ძალებთან. გენერალმა მადლობა გადაუხადა საქართველოს, ნატოს ეგიდით მიმდინარე ოპერაციებში შეტანილი წვლილისა და ნატოს სწრაფი რეაგირების ძალებში ჩართულობისთვის და აღნიშნა, რომ საქართველო ნატოს საიმედო პარტნიორია, რომელსაც საერთაშორისო უსაფრთხოებისთვის საერთო ბრძოლაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს. „მსურს ხაზგასმით აღვნიშნო, რომ ნატო საქართველოს საიმედო პარტნიორად მიიჩნევს, რომელთან თანამშრომლობაც ღია და გულახდილი დიალოგის ფორმატში მიმდინარეობს. ჩვენ განსაკუთრებულად მადლიერები ვართ საქართველოსი ავღანეთის მისიაში მონაწილეობის გამო. საქართველოს მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს საერთაშორისო უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში“, - განაცხადა გენერალმა პეტრ პაველმა.<ref>[http://nato.int/cps/en/natohq/news_141946.htm NATO Military Committee in Georgia to take stock of the implementation of Substantial NATO-Georgia Package]</ref> ==საჩხერის სამთო მომზადების სკოლა== [[ფაილი:საჩხერის საბაზისო სამთო მომზადების ზამთრის კურსი (2).JPG|250px|მინი|საჩხერის საბაზისო სამთო მომზადების ზამთრის კურსი]] [[ფაილი:საჩხერის საბაზისო სამთო მომზადების ზაფხულის კურსი 3.JPG|250px|მინი|მარცხნივ|საჩხერის საბაზისო სამთო მომზადების ზაფხულის კურსი]] [[ფაილი:საჩხერის საბაზისო სამთო მომზადების ზამთრის კურსი.jpg|250px|მინი|საჩხერის საბაზისო სამთო მომზადების ზამთრის კურსი]] 2006 წლის 14 აგვისტოს საჩხერის სამთო მომზადების სკოლა დაარსდა, რომელიც საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს წვრთნებისა და სამხედრო განათლების სარდლობის დაქვემდებარებულ სტრუქტურულ სასწავლო დაწესებულებას წარმოადგენს. საქართველოსა და საფრანგეთის შორის დადებული ორმხრივი ხელშეკრულების მიხედვით, საფრანგეთის სამთო მომზადების ცენტრის მოთხოვნების შესაბამისად, სასწავლო კურსების პროგრამები შემუშავდა. სკოლის საერთაშორისო კურსები ტარდება გამოცდილი ქართველი ინსტრუქტორების მიერ, რომლებიც სამთო მომზადებას ფრანგ ინსტრუქტორებთან სამი წლის განმავლობაში რეგულარულად გადიოდნენ.<ref>{{Cite web |url=http://eu-nato.gov.ge/ge/news/4812 |title=საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატი ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში |accessdate=2016-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160315141147/http://eu-nato.gov.ge/ge/news/4812 |archivedate=2016-03-15 }}</ref> 2010 წელს ნატოს ჩრდილოატლანტიკურმა საბჭომ მიიღო დეკლარაცია, რომლის თანახმად საჩხერის სამთო მომზადების სკოლას მიენიჭა ნატო/პარტნიორობა მშვიდობისთვის მომზადების და განათლების ცენტრის სტატუსი (2012 წელს ნატო/პარტნიორობა მშვიდობისთვის მომზადების და განათლების ცენტრის სტატუსს ნატოს პარტნიორობის წვრთნისა და განათლების ცენტრის სტატუსი ეწოდა (PTEC).<ref>[http://mod.gov.ge/c/news/nato-military-committee-visits-georgia საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო]</ref> საჩხერის სამთო მომზადების სკოლა მსმენელებს სთავაზობს საერთაშორისო კურსების ფართო სპექტრს, რომელიც შექმნილია ნატოს წევრი და პარტნიორი ქვეყნების სამხედრო მოსამსახურეებისთვის "პარტნიორობა მშვიდობისათვის" (PfP) პროგრამის ფარგლებში. 2011-2014 წლებში სკოლაში ჩატარდა სამთო მომზადების ზამთრის/ზაფხულის საბაზისო და შუალედური კურსები. 2015 წელს ზემოთ აღნიშნულ კურსებს დაემატა ზაფხულის სამთო მომზადების ჯგუფის უფროსის კურსი. გარდა ამისა სკოლაში მიმდინარეობს კურსები საქართველოს შეიარაღებული ძალების ქვედანაყოფებისთვის: სამთო ტექნიკური კურსი, სამთო სამაშველო კურსი, მაღალ მთაში სროლის კურსი და სამთო ტაქტიკური კურსი. ==თანამშრომლობა საგანგებო სიტუაციების სფეროში== [[ფაილი:EADRCC-ის საერთაშორისო სწავლება საქართველო 2012 ).JPG|250px|მინი|EADRCC-ის საერთაშორისო სწავლება, საქართველო 2012]] კატასტროფებზე რეაგირების ევროატლანტიკური საკოორდინაციო ცენტრი (EADRCC) ნატოს ძირითადი სამოქალაქო საგანგებო რეაგირების მექანიზმია. EADRCC 1998 წელს შეიქმნა და მის საქმიანობაში ნატოს ყველა წევრი და პარტნიორი ქვეყანა მონაწილეობს. EADRCC-ის მთავარი ამოცანაა სტიქიური და ტექნოგენური კატასტროფების დროს ნატოს წევრი და პარტნიორი ქვეყნების მოთხოვნის საფუძველზე დახმარების აღმოჩენა.<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_52057.htm? Euro-Atlantic Disaster Response Coordination Centre] ნატოს ოფიციალური საიტი</ref> [[ფაილი:EADRCC-ის საერთაშორისო სწავლება საქართველო 2012.JPG|250px|მინი|მარცხნივ|EADRCC-ის საერთაშორისო სწავლება, საქართველო 2012]] საქართველო წარმატებით თანამშრომლობს ნატოსთან საგანგებო სიტუაციების სფეროში, რაც ნატოს „პარტნიორობა მშვიდობისათვის“ (PfP) პროგრამის ფარგლებში ყველაზე მსხვილ არასამხედრო ხასიათის საქმიანობას წარმოადგენს. საქართველოს მონაწილეობა EADRCC-ის ეგიდით გამართულ საველე და სამეთაურო საშტაბო სწავლებებში ხელს უწყობს ქვეყნის ეროვნული საგანგებო სიტუაციების და კატასტროფების მართვის შესაძლებლობების განვითარებას. EADRCC-იმ საქართველოს დაეხმარა 2005 წელს დიდი წყალდიდობის, 2006 წელს სამხრეთ საქართველოს ტყეებში გაჩენილი ხანძრებისა და 2009 წლის მიწისძვრის დროს. 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდეგ EADRCC-იმ კოორდინაცია გაუწია საქართველოსთვის ასობით ტონა პირველადი დახმარების ნივთების მიწოდებას. 2012 წლის 22-28 სექტემბერს კატასტროფებზე რეაგირების ევროატლანტიკურმა საკოორდინაციო ცენტრმა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მხარდაჭერით საქართველოში კატასტროფების შედეგებზე რეაგირების საველე სწავლება „საქართველო 2012” ჩაატარა. სწავლება EADRCC-ის ერთ-ერთი ყველაზე ფართომასშტაბიანი ღონისძიება იყო, რომელშიც 1000-ზე მეტმა ნატოს წევრი და პარტნიორი ქვეყნების საგანგებო სიატუაციებზე რეაგირების გამოცდილების მქონე სამოქალაქო და სამხედრო წარმომადგენელმა მიიღო მონაწილეობა.<ref>[http://www.nato.int/eadrcc/2012/09-georgia/index.html Georgia to host NATO/EAPC disaster response exercise] ნატოს ოფიციალური საიტი</ref> ==საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება== [[ფაილი:ნატოს კვირეული 2015.jpg|მინი|250პქ|ნატოს კვირეული, 2015 წ.]] საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება ნატო-საქართველოს ურთიერთობებში თანამშრომლობის საკვანძო სფეროს წარმოადგენს. 2005 წელს შეიქმნა საჯარო სამართლის იურიდიული პირი საქართველოს [[საინფორმაციო ცენტრი ნატოსა და ევროკავშირის შესახებ]], რომელიც ნატოს სახალხო დიპლომატიის განყოფილებისა და საქართველოში ნატოს სამეკავშირეო ოფისთან მჭიდრო თანამშრომლობით ნატოსა და ევროკავშირზე საქართველოს მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლების ფუნქცია დაეკისრა. 2016 წლის 4 აპრილს საქართველოში, ქ.თბილისში ნატოს კვირეულის ფარგლებში ნატო-საქართველოს სახალხო დიპლომატიის ფორუმი პირველად გაიმართა. ნატო-საქართველოს სახალხო დიპლომატიის ფორუმს საქართველოს მაღალი რანგის თანამდებობის პირები, ნატოს საერთაშორისო სამსახურის, საქართველოში აკრედიტებული დიპლომატიური კორპუსის და არასამთავრობო სექტორის წარმომადგენლები დაესწრნენ. ეფექტიანი საჯარო დიპლომატია, სტრატეგიული კომუნიკაციები, პროპაგანდასთან ბრძოლის პრობლემები და პერსპექტივები - ასეთი იყო თემები, რომელიც ოთხი პანელისგან შემდგარ ორ დღიან ფორუმს მოიცავდა. [[ფაილი:სახალხო დიპლომატიის ფორუმი.JPG|მინი|250პქ|ნატო-საქართველოს სახალხო დიპლომატიის ფორუმი 2016 წ]] პანელის მონაწილეებმა მსოფლიოსა და რეგიონში არსებულ საფრთხეებზეც გაამახვილეს ყურადღება. განსაკუთრებით გამოიყო სახელმწიფოთაშორისი კონფლიქტები, ტერორიზმისა და აღმოსავლეთიდან მომდინარე საფრთხე, ლტოლვილთა მიგრაცია, ასევე რუსეთის პოლიტიკა.<ref>[http://mod.gov.ge/c/news/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A1%20%E1%83%92%E1%83%96%E1%83%90%20%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A1%20%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A8%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%A1%20%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A2%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%93%E1%83%94:%20%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%98%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98%20%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%A3%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1%20%E1%83%94%E1%83%A4%E1%83%94%E1%83%A5%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%20%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%98 საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო]</ref> საზოგადოების ინფორმირების კუთხით, ასევე დიდი წვლილი შეაქვს საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სტრატეგიული კომუნიკაციების დეპარტამენტს, რომელიც ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის ფარგლებში 2015 წლის 2 ივნისს შეიქმნა. დეპარტამენტის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა ნატო-საქართველოს თანამშრომლობის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება და ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის შესახებ ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის გაზრდა და გაძლიერება.<ref>[ttps://matsne.gov.ge/ka/document/view/2933326 matsne.gov.ge]</ref> სტრატეგიული კომუნიკაციების დეპარტამენტი ხუთი რეგიონული გაზეთისთვის გამოსცემს „საგაზეთო ჩანართს“, რომლის მიზანია ნატო-საქართველოს ურთიერთობების შესახებ საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლება.<ref>[http://batumelebi.netgazeti.ge/?s=%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D+%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A8%E1%83%98+%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%AC%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1+%E1%83%92%E1%83%96%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%94&x=0&y=0 ნეტგაზეთი]</ref> საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სტრატეგიული კომუნიკაციების დეპარტამენტი არასამთავრობო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობის ფარგლებში ასევე სხვადასხვა სახის პროექტს ახორციელებს, რომლის მიზანია რეგიონებში მცხოვრები მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება ნატო-საქართველოს თანამშრომლობაზე და ნატოს როლზე ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობის გაძლიერებაში. ==საქართველოს მონაწილეობა ნატოს საერთაშორისო მისიებში== [[ფაილი:საქართველოს შეიარაღებული ძალების მონაწილეობა.JPG|250px|მინი|საქართველოს შეიარაღებული ძალების მონაწილეობა ნატოს ეგიდით წარმოებულ საერთაშორისო ოპერაციებში]] საქართველო, როგორც ევროატლანტიკური უსაფრთხოების მნიშვნელოვანი კონტრიბუტორი სახელმწიფო, აქტიურად არის ჩართული ნატოს ეგიდით წარმოებულ სამშვიდობო ოპერაციებში. ქართული სამხედრო ქვედანაყოფები 1999-2008 წლებში მონაწილეობდნენ კოსოვოში მიმდინარე სამშვიდობო ოპერაციაში (KFOR - Kosovo Forces). საქართველო ასევე მონაწილეობს ხმელთაშუა ზღვის აუზში მიმდინარე ანტიტერორისტულ ოპერაცია „აქტიურ ძალისხმევაში“, რომელიც ინიციირებულ იქნა ნატოს ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების მეხუთე მუხლის საფუძველზე 2001 წლის 11 სექტემბერს განხორციელებული ტერორისტული აქტების შემდეგ.<ref>[http://www.mfa.gov.ge/%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9E%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%93%E1%83%90-%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D-%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98-%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%90/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D-NATO-%E1%83%A1-%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98.aspx საქართველო ნატო-ს ურთიერთობები] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430145722/http://mfa.gov.ge/%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9E%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%93%E1%83%90-%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D-%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98-%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%90/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D-NATO-%E1%83%A1-%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98.aspx |date=2016-04-30 }} საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო</ref> [[ფაილი:საქართველოს შეიარაღებული ძალების მონაწილეობა 2.JPG|250px|მინი|მარცხნივ|საქართველოს შეიარაღებული ძალების მონაწილეობა ნატოს ეგიდით წარმოებულ საერთაშორისო ოპერაციებში]] განსაკუთრებით აღსანიშნავია საქართველოს მონაწილეობა ავღანეთში აწ უკვე დასრულებულ ოპერაციაში საერთაშორისო უსაფრთხოების მხარდამჭერი ძალების (ISAF - International Security Assistance Force). საქართველოს შეიარაღებული ძალების ორი ცალკეული ქვეითი ბატალიონის მონაწილეობის შედეგად, საქართველოს პირველი ადგილი ეკავა ISAF-ის მონაწილე, არაწევრ ქვეყნებს შორის კონტინგენტის რიცხოვნობის თვალსაზრისით. 12 000-ზე მეტმა ქართველმა სამხედრო მოსამსახურემ ISAF-ის მისიაში „გადასროლის წინა მომზადება“ ამერიკელი საზღვაო ქვეითების ინსტრუქტაჟით გაიარა.<ref>{{Cite web |url=https://issuu.com/eunato/docs/journal_a4_web_pages |title=„საქართველოს ევროპული გზა“, მეექვსე პერიოდული გამოცემა |accessdate=2016-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230225182506/https://issuu.com/eunato/docs/journal_a4_web_pages |archivedate=2023-02-25 }}</ref> 2015 წლიდან საქართველო ჩაერთო ავღანეთში ნატოს „მტკიცე მხარდაჭერის“ მისიაში, სადაც ის ამერიკის შეერთებული შტატების შემდეგ სამხედრო მოსამსახურეთა რაოდენობით რიგით მეორე კონტრიბუტორია. ალიანსის და წევრი ქვეყნების წარმომადგენლებისგან ქართველი სამხედროების მომზადების დონე და მათი მზადყოფნა კონკრეტული ამოცანების შესასრულებლად, ყოველთვის მაღალ შეფასებას იმსახურებდა.<ref>[http://mod.gov.ge/p/ISAF საქართველოს მონაწილეობა ISAF-ის მისიაში] საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო</ref> ==იხილეთ აგრეთვე== *[[საქართველოს ნატოში გაწევრიანების პლებისციტი (2008)]] ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://mod.gov.ge/ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ოფიციალური საიტი] *[http://mfa.gov.ge/ საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს ოფიციალური საიტი] *[http://www.eu-nato.gov.ge/ საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატი ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405012053/http://www.eu-nato.gov.ge/ |date=2016-04-05 }} *[http://www.natoinfo.ge/ge/ საინფორმაციო ცენტრი ნატოსა და ევროკავშირის შესახებ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324064003/http://natoinfo.ge/ge/ |date=2016-03-24 }} *[http://sachkhere.mod.gov.ge/ პოლკოვნიკ ბესიკ ქუთათელაძის სახელობის საჩხერის სამთო მომზადების სკოლა პარტნიორობის მომზადებისა და განათლების ცენტრი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411104702/http://sachkhere.mod.gov.ge/ |date=2016-04-11 }} *[http://nato.int/ ნატოს ოფიციალური საიტი] *[http://www.nspa.nato.int/PDF/Log/ntfp/Factsheet-Georgia-IV-feb16.pdf NATO PfP Trust Fund] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316195101/http://www.nspa.nato.int/PDF/Log/ntfp/Factsheet-Georgia-IV-feb16.pdf |date=2017-03-16 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო|3}} {{საქართველოს საგარეო ურთიერთობები}} [[კატეგორია:ნატო]] [[კატეგორია:საქართველოს დიპლომატიური ურთიერთობები]] [[კატეგორია:საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო]] [[კატეგორია:დიპლომატიური ურთიერთობები ანბანის მიხედვით]] 9e7kdl4vhce1tk27v4b0y1r79wypnah 0 357050 5405423 4907803 2026-06-02T00:58:29Z ~2026-32695-32 183711 5405423 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ივანკა ტრამპი<br />Ivanka Trump | ფოტო = Ivanka_Trump_official_portrait_(cropped).jpg | ფოტოს სიგანე = 220პქ |წარწერა = ივანკა ტრამპი [[2020]] წელს | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი =Ivanka Marie Trump <br />(ივანკა მარი ტრამპი) | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1981|10|30}} | დაბადგილი = [[მანჰეტენი]], [[ნიუ-იორკი]]<br />{{დროშა|აშშ}} | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = [[მანჰეტენი]], [[ნიუ-იორკი]], [[აშშ]] | სხვა სახელები = ივანკა კუშნერი | ეროვნება =[[ამერიკელები|ამერიკელი]] | მოქალაქეობა = | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება =მეცნიერების ბაკალავრი | ალმა-მატერი =[[პენსილვანიის უნივერსიტეტი]] | მოღვაწეობა = | საქმიანობა =ბიზნესმენი, ავტორი, მოდელი<ref name="thesun.co.uk">{{cite web|url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/944234/IVANKA-Trump-poses-as-a-sexy-dominatrix.html|title=Dominatrix babe is a top Trump|website=thesun.co.uk|publisher=News Group Newspapers Limited|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090530021242/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/944234/IVANKA-Trump-poses-as-a-sexy-dominatrix.html|archivedate=მაისი 30, 2009|accessdate=ნოემბერი 25, 2016}}</ref> | აქტიურობის წლები =[[1997]]-დან დღემდე | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც =აღმასრულებელი ვიცე-პრეზიდენტი<br />[[The Trump Organization]] | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = 1.80 მ | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = დამოუკიდებელი | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = თანამედროვე მართლმადიდებელი იუდაიზმი<br><small>(ადრე [[პრესვიტერიანობა|პრესვიტერიანი]])</small> | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = [[ჯარედ კუშნერი]] <small>(2009-დან)</small> | პარტნიორები = | შვილები = 3 | მამა = [[დონალდ ტრამპი]] | დედა = [[ივანა ტრამპი|ივანა ზელნიჩკოვა]] | ნათესავები = {{plainlist| * [[დონალდ ტრამპი უმცროსი]] (ძმა) * [[ერიკ ტრამპი]] (ძმა) * [[ტიფანი ტრამპი]] (ნახევარდა) }} | ჯილდოები = | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | საიტი = {{url|http://www.ivankatrump.com/}} | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ივანკა მარი ტრამპი''' ({{lang-en|Ivanka Marie Trump}}; დ. [[30 ოქტომბერი]] [[1981]], [[მანჰეტენი]], [[ნიუ-იორკი]], [[აშშ]]) — [[ამერიკელები|ამერიკელი]] [[ბიზნესმენი]] და ყოფილი [[მოდელი (პროფესია)|მოდელი]]. ამერიკელი დეველოპერის და [[აშშ]]-ის [[აშშ-ის პრეზიდენტების სია|პრეზიდენტის]], [[დონალდ ტრამპი]]ს და ყოფილი ჩეხი მოდელის [[ივანა ტრამპი]]ს ქალიშვილია.<ref name= thesun.co.uk /> ასევე ივანკა „[[The Trump Organization]]“-ის აღმასრულებელი ვიცე-პრეზიდენტია, რომელიც მამამისის კომპანიაა, სადაც მისი სამუშაო ორიენტირებულია კომპანიის უძრავი ქონების და სასტუმროების მართვაში.<ref name= "Trump.com bio">{{cite web| url= http://www.trump.com/the-next-generation/ivanka-trump/| title= Ivanka M. Trump| website= Trump.com| publisher= The Trump Organization| date= 2016| access-date= September 29, 2016}}</ref> ==ბიოგრაფია== ივანკა მარი ტრამპი დაიბადა მანჰეტენზე, ნიუ-იორკის რაიონში, ათლეტისა და მოდელის ივანა მარი (ზელნიჩკოვა) და ამერიკული ბიზნესმენის [[დონალდ ტრამპი|დონალდ ჯონ ტრამპის]] ოჯახში. ტრამპების ოჯახი გერმანული წარმოშობისაა, წარმოშობით კალშტადიდან. სახელი ''ივანკა'', ''ივანას'' შემოკლებული ფორმაა. ივანკას მშობლები განქორწინდნენ 1991 წელს, როდესაც ის ცხრა წლის იყო. მას ჰყავს ორი ძმა, დონალდი და ერიკი, ასევე ნახევარდა ტიფანი და ნახევარძმა, ბარონი. ტრამპი, 15 წლამდე სწავლობდა „ჩაპინის სკოლაში“, მანჰეტენზე, ხოლო შემდეგ, სასწავლებლად გადავიდა ''Choate Rosemary Hall''-ში, [[კონექტიკუტი]]ს შტატის ქალაქ ვალინგფორდში, სადაც იქაურობას ახასიათებს, როგორც „სკოლა-პანსიონს“ და ადარებს „ციხეს“, როდესაც მისი „მეგობრები ნიუ-იორკში ერთობოდნენ“.<ref name=MarieClaire2007>{{cite web| url= http://www.marieclaire.com/career-advice/tips/a105/ivanka-trump/|title=Trump Power|first=George|last=Gurley|work=[[Marie Claire]] |date=January 29, 2007|accessdate=February 19, 2010}}</ref> ''Choate'' დამთავრების შემდეგ,<ref name=NYMag2004>{{cite news|url=http://nymag.com/nymetro/news/people/features/10610/index4.html|title=Did Their Father Really Know Best?|first=Jonathan|last=Van Meter|work=[[New York Magazine]] |date= December 13, 2004|accessdate=November 7, 2014}}</ref> ორი წლის განმავლობაში სწავლობდა ჯორჯთაუნის უნივერსიტეტში, ამის შემდეგ კი [[პენსილვანიის უნივერსიტეტი]] ''ვარტუნის ბიზნესის სკოლაში'', რომელიც მან 2004 წელს, ეკონომიკაში ბაკალავრის ხარისხით დაამთავრა.<ref name=MarieClaire2007 /><ref name=nyt>{{cite news| last= La Ferla| first= Ruth| url= http://www.nytimes.com/2007/12/27/fashion/27IVANKA.html?pagewanted=2&ei=5088&en=154e9cc30ee056df&ex=1356411600| title= Introducing the Ivanka| work= [[The New York Times]]| date= December 27, 2007| access-date= February 19, 2010}}</ref><ref name=GQ2007>{{cite news|url=http://www.gq.com/women/photos/200704/ivanka-trump|title=Ivanka Trump's Plan For Total World Domination|first=Lisa|last=DePaulo|work=[[GQ]]|date=April 2007|accessdate=February 19, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091222135216/http://www.gq.com/women/photos/200704/ivanka-trump|archivedate=დეკემბერი 22, 2009}}</ref> ტრამპი ფლობს ინგლისურ და ფრანგულ ენებს. მისი ძმისგან, დონალდ უმცროსისგან, განსხვავებით, ის მხოლოდ ელემენტარულ დონეზე ფოლბს დედამისის მშობლიურ ენას, ჩეხურს.<ref name=NYMag2004/><ref>{{Cite news| title= Ivana Trump Now Fashions Herself As Plaza's Innkeeper| url= http://articles.mcall.com/1989-05-14/features/2690591_1_trump-tower-skis-trump-castle/2| date= May 14, 1989| accessdate= August 11, 2016| archiveurl= https://web.archive.org/web/20160804065645/http://articles.mcall.com/1989-05-14/features/2690591_1_trump-tower-skis-trump-castle/2| archivedate= აგვისტო 4, 2016}}</ref><ref>{{Cite tweet| author= Ivanka Trump |user= ivankatrump| title= I speak Czech poorly...I seem to only know the curse words! @DonaldJTrumpJr is fluent though!RT@mr_bermudez @IvankaTrump do you speak czech?| date= July 22, 2010 |number= 19272470974|accessdate= September 29, 2016}}</ref> ==კარიერა== ===ბიზნესი=== საოჯახო ბიზნესში მოსვლამდე, ივანკა მოკლე დროის მანძილზე მუშაობდა [[Forest City Enterprises]]-ში.<ref name=forbes>{{Cite news|url=http://biz.yahoo.com/special/usrich06_article2.html|last=Fitch|first=Stephane|title=The Real Apprentices| work= Forbes.com}}</ref> 2007 წელს, ის წარმატებით შეუერთა ალმასის გამყიდველების ძალები, ''Dynamic Diamond Corp.'', და შექმნა თავისი საიუველირო კომპანია ''Ivanka Trump Fine Jewelry'', რომელიც ფოკუსირებულია ალმასის და ოქროს სამკაულების გაყიდვაში, ხოლო მისი პირველი საცალო მაღაზია მანჰეტენზე გაიხსნა.<ref>{{cite web|url=http://instoremag.com/indesign/if-i-owned/4002-if-i-owned-ivanka-trump.html|title=If I Owned: Ivanka Trump|work=InStoreMag.com|date=January 29, 2010|accessdate=October 27, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ivankatrump.com/about/|title=About|date=September 23, 2014|publisher=}}</ref> 2011 წლის ნოემბერში, ტრამპის საცალო ფლაგმანი გადაინაცვლა მედისონ ავენიუდან მერცერის ქუჩის 109-ში, უფრო დიდი სივრცე, სოჰოს მოდურ რაიონში.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/anthonydemarco/2011/07/12/luxury-jewelry-brands-ivanka-trump-and-aaron-basha-relocate-n-y-boutiques/#7aa1e7b03409|last=DeMarco|first=Anthony|title=Luxury Jewelry Brands Ivanka Trump and Aaron Basha Relocate N.Y. Boutiques|work=Forbes.com| date=July 12, 2011 | accessdate=October 21, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://nymag.com/thecut/2011/11/inside-ivanka-trumps-new-boutique.html|last=Murrow|first=Lauren|title=Now Open: Inside Ivanka Trump’s New Diamond-Packed Boutique|work=nymag.com| date=November 29, 2011 | accessdate=October 21, 2016}}</ref> 2016 წლის ოქტომბრის მონაცემებით, რომელიც [[ტრამპ-ტაუერი]]ს ოფიციალურ ვებ-გვერდზეა მოცემული, ივანკას ფლაგმანი ბუტიკები, ასევე მისი ერთადერთი საცალო მაღაზია და ბრენდის საიუველირო მაღაზიები ხელმისაწვდომია მთელს [[აშშ]]-ში და [[კანადა]]ში, ისევე როგორც [[ბაჰრეინი|ბაჰრეინში]], [[ქუვეითი|ქუვეითში]], [[ყატარი|ყატარში]], [[საუდის არაბეთი|საუდის არაბეთში]] და [[არაბთა გაერთიანებული საამიროები|არაბეთა გაერთიანებულ საემიროებში]].<ref>{{cite web|url=http://www.ivankatrumpfinejewelry.com/international/|title=Store Locator: International Locations|work=ivankatrumpfinejewelry.com|accessdate=October 21, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022031501/http://www.ivankatrumpfinejewelry.com/international/|archivedate=ოქტომბერი 22, 2016}}</ref> ივანკა ტრამპი ამ დროისთვის Trump Organization-ის აღმასრულებელი ვიცე-პრეზიდენტია, განვითარების ნაწილში. ერთ-ერთ გამოსვლის დროს, ივანკამ განაცხადა, რომ „მე ვუყურებ ჩემ ძმებს და ჩემ თავს და მე ნამდვილად ვამაყობ, რომ არავინ არის ... ნარკომანი და არავინ დასდევს ქალებს“.<ref name=GQ2007/> ტრამპი ''100 Women in Hedge Funds'' საბჭოს წევრია, ინდუსტრიული ორგანიზაცია, რომელიც უზრუნველყოფს პროფესიონალ ქალთა მხარდაჭერას ფინანსებში.<ref>{{cite web|title=Ivanka Trump|url=http://www.100womeninhedgefunds.org/pages/bio.php?bio=IvankaTrump|website=100womeninhedgefunds.org|accessdate=September 27, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006201509/http://www.100womeninhedgefunds.org/pages/bio.php?bio=IvankaTrump|archivedate=ოქტომბერი 6, 2014}}</ref> ტრამპს აქვს საკუთარი მოდის ნივთების ხაზი, მათ შორის ტანსაცმლის, ჩანთების, ფეხსაცმლის და აქსესუარების, რომელიც ხელმისაწვდომია აშშ-ის დიდ მაღაზიებში.<ref name="USA TODAY">{{cite news | title=Who is Ivanka Trump? Fashion designer, trusted adviser | work= [[USA Today]] | date=July 21, 2016 | url=http://www.usatoday.com/story/news/politics/onpolitics/2016/07/21/who-is-ivanka-trump-fashion-designer-trusted-adviser/87406736/ | accessdate=July 22, 2016}}</ref> მისი ბრენდი გააკრიტიკეს იმის გამო, რომ ის თითქოს მოიპარა სხვა დიზაინერებს დიზაინი,<ref>{{cite news|url=http://gawker.com/5870437/ivanka-trump-accused-of-stealing-designs-from-actual-fashion-designer|title=Ivanka Trump Accused of Stealing Designs from Actual Fashion Designer| first= Brian| last=Moylan|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2016/03/21/ivanka-trump-aquazzura-shoe-copy/|title=Ivanka Trump accused of copying popular shoe design|first=David|last=Yi|publisher=}}</ref> ასევე [[PETA]]-მ გააკრიტიკა ცხოველთა უფლებების დარღვევის გამო, სადაც ის იყენებს კურდღლების ბეწვს.<ref>{{cite web|url=http://www.pubpolitica.com/2016/02/17/peta-tries-to-pull-the-rabbit-out-of-ivanka-trumps-hat/|title=PETA tries to pull the rabbit out of Ivanka Trump's hat -|date=February 17, 2016|publisher=|accessdate=ნოემბერი 30, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160630095805/http://www.pubpolitica.com/2016/02/17/peta-tries-to-pull-the-rabbit-out-of-ivanka-trumps-hat/|archivedate=ივნისი 30, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2016/02/17/politics/ivanka-trump-peta-rabbit-fur/index.html| title=PETA tries to pull the rabbit out of Ivanka Trump's hat|first=Gregory|last= Krieg| publisher= CNN }}</ref> 2016 წელს, აშშ-ის სამომხმარებლო პროდუქტის უსაფრთხოების კომისიამ აკრძალა „Ivanka Trump“-ბრენდირებული შარფები, რადგან ისინი არ აკმაყოფილებდნენ ფედერალურ სტანდარტებს.<ref>{{cite news|url=http://blogs.wsj.com/washwire/2016/04/06/safety-agency-recalls-ivanka-trump-brand-scarves-over-burn-risk/|title=Safety Agency Recalls Ivanka Trump-Brand Scarves Over ‘Burn Risk’| first= Byron| last= Tau| work= The Wall Street Journal | date= April 6, 2014| access-date= September 29, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/US/ivanka-trump-scarves-recalled-burn-risk/story?id=38206629|title=Ivanka Trump Scarves Recalled Over 'Burn Risk'|date=April 6, 2016 |first= Erin| last= Dooley| publisher=ABC News}}</ref> 2016 წლის ანალიზის დროს აღმოჩნდა, რომ ივანკას მოდის ხაზის პროდუქციის უმეტესი ნაწილი წარმოებულია აშშ-ის ფარგლებს გარეთ.<ref name= Phelps>{{cite web | last=Phelps | first=Jordyn | title=Trump Decries Outsourcing but Much of Family Brand Is Made Abroad | website=ABC News | date=March 9, 2016 | url=http://abcnews.go.com/Politics/donald-trump-decries-outsourcing-family-brand-manufactured-abroad/story?id=37502012 | accessdate=July 22, 2016}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== {{Commons category|Ivanka Trump}} *[http://www.trump.com/the-next-generation/ivanka-trump/ ბიოგრაფია] Trump.com-ზე *{{IMDb name|id=1477533}} *{{Fashionmodel}} *{{C-SPAN|Ivanka Trump}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ტრამპი, ივანკა}} [[კატეგორია:დაბადებული 1981]] [[კატეგორია:ამერიკელი მოდელები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ბიზნესმენები]] [[კატეგორია:დაბადებული 30 ოქტომბერი]] [[კატეგორია: პრეზიდენტის შვილები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 7b822k5kac6wqn2wj7q6j1jhokw2bkh 0 381546 5405179 4857393 2026-06-01T13:48:55Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405179 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მონუმენტი |მონუმენტის სახელი = მუღამის საერთაშორისო ცენტრი |მშობლიური სახელი = {{lang-az|Beynəlxalq Muğam Mərkəzi}} |სურათი = |სურათის ზომა = |წარწერა = |კოორდინატები = |მდებარეობა = [[ბაქო]], {{AZE}} |არქიტექტორი = ვაჰიდ გასიმოღლე ტანსუ, ჰანილდინ უიაკ ეტირნე ახმედი |მოქანდაკე = |ტიპი = |სტილი = არქიტექტურული მოდერნიზმი |მასალა = |სიგრძე = |სიგანე = |სიმაღლე = |დაწყება = 6 აპრილი 2005 |დასრულება = 2008 |გახსნა = 29 დეკემბერი 2008 |თარიღდება = |მდგომარეობა = |მიძღვნილია = |რუკის სურათი = |რუკის ტექსტი = |რუკის სიგანე = |რელიეფი = |latd = |latm = |lats = |latNS = |longd = |longm = |longs = |longEW = |lat = |long = |ექსტრა = }} '''მუღამის საერთაშორისო ცენტრი''' ({{lang-az|Beynəlxalq Muğam Mərkəzi}}) — [[მუღამი]]ს ცენტრი, რომელიც მდებარეობს [[ბაქო]]ში, ზღვის ბულვარზე, შეიქმნა [[2005]] წლის 6 აპრილის აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის [[ილჰამ ალიევი]]ს ბრძანებულების შესაბამისად.<ref>Наиля Баннаева. [http://www.anl.az/down/meqale/izvestia/2011/fevral/161099.htm В этом городе ярких огней…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627214738/http://www.anl.az/down/meqale/izvestia/2011/fevral/161099.htm |date=2021-06-27 }} 28.02.2011</ref><ref>Е. Малахова. Баку не сразу строился… // «Зеркало». — 6.03.2010. — № 42. — გ. 20-21.</ref> იმავე წლის აგვისტოში არქიტექტორებმა — ვაჰიდ გასიმოღლუ ტანსუს და ხანიდინ უიაკ ეთერნე აჰმედმა, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტმა და მისმა მეუღლემ, [[იუნესკო]]ს კეთილი ნების ელჩმა [[მეჰრიბან ალიევა|მეჰრიბან ალიევმა]] და იუნესკოს გენერალურმა დირექტორმა კოიტირო მაცურამ, ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე ჩადეს პირველი ქვა კომპლექსის საძირკველში. == შექმნის წინაპირობები == მუღამი აზერბაიჯანული მუსიკის ერთ-ერთ უმთავრეს ჟანრს წარმოადგენს. 2005 წელს ჰეიდარ ალიევის ფონდის პრეზიდენტის, მეჰრიბან ალიევას ინიციატივით, მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება «მრგვალი მაგიდის» შეკრების შესახებ მუღამის თვალსაჩინო მოღვაწეების მონაწილეობით. განხილვის პროცესში მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ბაქოში მუღამების საერთაშორისო ცენტრის შექმნის აუცილებლობის თაობაზე. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ილჰამ ალიევის 2005 წლის განკარგულებით დამტკიცებულ იქნა მუღამის საერთაშორისო ცენტრის შექმნა.<ref>{{Cite web|url=http://heydar-aliyev-foundation.org/ru/content/view/136/93/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80-%D0%BC%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D0%B0-|title=Международный центр мугама|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> კომპლექსის გახსნა მოხდა [[2008]] წლის 27 დეკემბერს, აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ჰეიდარ ალიევის ხელმძღვანელობით. ცენტრის საერთო ფართობი შეადგენს 7500 კვ.მ. კომპლექსში შედის საკონცერტო სალონი 350 კაცზე, ხმისჩამწერი სტუდია, სარეპეტიციო დარბაზი. ფოიეში განლაგებულია მუღამის ცნობილი შემსრულებლების ბიუსტები, ასევე აქვე განლაგებულია მუსიკალური ინსტრუმენტების მდიდარი კოლექცია.<ref>{{Cite web|url=http://unesco.mfa.gov.az/en/content/71|title=Вхождение мугама в список шедевров устного и нематериального культурного наследия человечества ЮНЕСКО в 2008 году|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2018-03-01|archive-date=2019-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722163317/http://unesco.mfa.gov.az/en/content/71|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190722163317/http://unesco.mfa.gov.az/en/content/71|archivedate=2019-07-22}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.all-pages.com/pub_print/2931 მუღამის საერთაშორისო ცენტრი - აზერბაიჯანის კულტურა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213144937/http://www.all-pages.com/pub_print/2931 |date=2019-12-13 }} * [http://ru.trend.az/news/official/chronicle/1578264.html Мугам, как национальное достояние Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114134607/http://ru.trend.az/news/official/chronicle/1578264.html |date=2010-01-14 }} * http://www.anl.az/down/meqale/bakrabochiy/bakrabochiy_mart2009/72995.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134848/http://www.anl.az/down/meqale/bakrabochiy/bakrabochiy_mart2009/72995.htm |date=2016-03-04 }} * [http://mugam.az/index_ru.html მუღამ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410050138/http://www.mugam.az/index_ru.html |date=2009-04-10 }} * [http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID=2440&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html მუგამ იუნესკოს ვებგვერდზე] == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:ბაქოს ღირსშესანიშნაობები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანული კულტურა]] bz55dc87rdzwyrhk9451dhdm7hty764 0 389727 5405426 4099411 2026-06-02T01:08:48Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405426 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ნაუტილუს პომპილიუსი<br />Наутилус Помпилиус |სურათი = Nau 80.jpg |ლანდშაფტი = კი |სათაური = ჯგუფის გამოსვლა 1980-იანებში. |სურათისზომა = |ფონი = group_or_band |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = |დაბადების ადგილი = |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = [[სსრკ]] |ინსტრუმენტი = |ჟანრი = [[ახალი ტალღა (მუსიკა)|ახალი ტალღა]]<br> [[პოსტ-პანკი]]<br>[[არტ-როკი]]<br> [[სიმფონიური როკი]]<br> [[ალტერნატიული როკი]] |საქმიანობა = |აქტიურობის წლები = [[1982|1982]]—[[1997|1997]]<br><small>შესვენება:</small> [[1989|1989]]<br><small>გაერთიანება:</small> [[2003|2003]], [[2004|2004]], [[2013|2013]], [[2014|2014]] |ლეიბლი = Jeff Records |ასოციაციები = Ю-Питер |საიტი = [http://www.nautilus.ru www.nautilus.ru] |წევრები = ვიაჩესლავ ბუტუსოვი<br>დიმიტრი უმეცკი<br>ანდრეი სადნოვი<br>იგორ გონჩაროვი<br>ალექსანდრე ზარუბინი<br>ნასტია პოლევა<br>ილია კორმილცევი<br>ვიქტორ კომაროვი<br>ალექსეი მოგილევსკი<br>ალბერტ პოტაპკინი<br>ვადიმ სამოილოვი<br>ვიქტორ ალავაცკი<br>ალექსეი ხომენკო<br>ვლადიმირ ნაზიმოვი<br>ვლადიმირ ელიზაროვი<br>ეგორ ბელკინი<br>ალექსანდრე ბელიაევი<br>იგორ ჯავად-ზადე<br>გოგა კოპილოვი<br>ნიკოლაი პეტროვი |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''ნაუტილუს პომპილიუსი''' ({{lang-ru|Наути́лус Помпи́лиус}}) — საბჭოთა და რუსული როკ-ჯგუფი. ჩამოყალიბდა 1982 წელს სვერდლოვსკში (დღევანდელი [[ეკატერინბურგი]]), [[ვიაჩესლავ ბუტუსოვი]]ს მიერ. 1982 წლიდან ჯგუფის შემადგენლობა მრავალჯერ შეიცვალა, ისევე, როგორც მისი მუსიკალური სტილი. == დისკოგრაფია == *1983 — ''Переезд'' *1985 — ''Невидимка'' *1986 — ''Разлука'' *1989 — ''Князь тишины'' *1991 — ''Родившийся в эту ночь'' *1992 — ''Чужая земля'' *1994 — ''Титаник'' *1994 — ''Наугад'' (ჩაწერილია 1990 წელს) *1995 — ''Человек без имени'' (ჩაწერილია 1989 წელს) *1996 — ''Крылья'' *1997 — ''Яблокитай'' *1997 — ''Атлантида'' ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.nautilus.ru/ ოფიციალური საიტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031203738/http://www.nautilus.ru/ |date=2018-10-31 }} * {{lib.ru|http://lib.ru/KSP/nautilus.txt}} * [http://naunaunau.narod.ru/misc/intro.htm დისკოგრაფია] * [http://sanyamanya.ru/music/nautilus_pompilius/ ვრცელი დისკოგრაფია] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305174850/http://sanyamanya.ru/music/nautilus_pompilius/ |date=2011-03-05 }} * [http://reproduktor.net/nautilus-pompilius-na-vinile/ გრამფირფიტების დისკოგრაფია] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222093647/http://reproduktor.net/nautilus-pompilius-na-vinile/ |date=2014-02-22 }} [[კატეგორია:რუსული როკ-ჯგუფები]] [[კატეგორია:საბჭოთა როკ-ჯგუფები]] [[კატეგორია:1982 წელს ჩამოყალიბებული ჯგუფები]] 2k06spntslza6n68tlt7wzncj7csmsd 14 392454 5405505 3429098 2026-06-02T07:28:02Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:ინგლისელი კომპოზიტორები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405505 wikitext text/x-wiki [[Category:ბრიტანელი მომღერლები და კომპოზიტორები]] [[Category:ინგლისელი მომღერლები|მომღერლები და კომპოზიტორები]] [[კატეგორია:ინგლისელი კომპოზიტორები]] oufca7320me1yjuiobduzbb5lyqedih 5405510 5405505 2026-06-02T07:44:38Z Jaba1977 3604 წაიშალა [[კატეგორია:ბრიტანელი მომღერლები და კომპოზიტორები]]; დაემატა [[კატეგორია:ბრიტანელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405510 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:ბრიტანელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[Category:ინგლისელი მომღერლები|მომღერლები და კომპოზიტორები]] [[კატეგორია:ინგლისელი კომპოზიტორები]] 0lfoisl2sn9b5np0hwrfdm7mlcn49i1 0 395132 5405438 4927957 2026-06-02T03:17:45Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405438 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ფეხბურთელის ბიოგრაფია |სახელი = ნელინიო |სურათი = Nelinho (born July 26, 1950) — Brazil NFT Defender (1974–1980).jpg |სურათის ზომა = |წარწერა = |სრული სახელი = მანუელ რესენდე დე მატოს კაბრალი <ref>[https://archive.today/20200108121528/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ka/f/fb/Nelinho_(born_July_26,_1950)_%E2%80%94_Brazil_NFT_Defender_(1974%E2%80%931980).jpg Nelinho (born July 26, 1950)] — Brazil NFT Defender (1974–1980). ''წყარო:'' [http://footballfacts.ru/players/2179451 ''Footballfacts.ru'']. წაკითხვის თარიღი: 8 იანვარი, 2020.</ref> |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1950|7|26|}} |დაბადების ადგილი = [[რიო-დე-ჟანეირო]], [[ბრაზილია]] |გარდაცვალების თარიღი = |გარდაცვალების ადგილი = |სიმაღლე = 180 [[სანტიმეტრი|სმ]] |პოზიცია = [[მცველი (ფეხბურთი)|მცველი]] |მიმდინარე კლუბი = |ახალგაზრდული წელი1 = 1965 |ახალგაზრდული კლუბი1 = [[ოლარია (საფეხბურთო კლუბი)|ოლარია]] |ახალგაზრდული წელი2 = 1965–1970 |ახალგაზრდული კლუბი2 = [[ამერიკა (საფეხბურთო კლუბი, რიო-დე-ჟანეირო)|ამერიკა]] |წელი1 = 1970 |კლუბი1 = [[ამერიკა (საფეხბურთო კლუბი, რიო-დე-ჟანეირო)|ამერიკა]] |მატჩი1 = ? |გოლი1 = ? |წელი2 = 1970–1971 |კლუბი2 = [[ბარეირენსი (საფეხბურთო კლუბი)|ბარეირენსი]] |მატჩი2 = 6 |გოლი2 = 0 |წელი3 = 1971 |კლუბი3 = [[ანსოატეგი (საფეხბურთო კლუბი)|ანსოატეგი]] |მატჩი3 = ? |გოლი3 = ? |წელი4 = 1972 |კლუბი4 = [[ბონსუსესო (საფეხბურთო კლუბი)|ბონსუსესო]] |მატჩი4 = ? |გოლი4 = ? |წელი5 = 1972 |კლუბი5 = [[რემო (საფეხბურთო კლუბი)|რემო]] |მატჩი5 = 10 |გოლი5 = 0 |წელი6 = 1973–1980 |კლუბი6 = [[კრუზეირო (საფეხბურთო კლუბი)|კრუზეირო]] |მატჩი6 = 138 |გოლი6 = 30 |წელი7 = 1980–1981 |კლუბი7 = [[გრემიო (საფეხბურთო კლუბი)|გრემიო]] |მატჩი7 = 2 |გოლი7 = 1 |წელი8 = 1981–1982 |კლუბი8 = [[კრუზეირო (საფეხბურთო კლუბი)|კრუზეირო]] |მატჩი8 = 17 |გოლი8 = 4 |წელი9 = 1982–1987 |კლუბი9 = [[ატლეტიკო მინეირო (საფეხბურთო კლუბი)|ატლეტიკო]] |მატჩი9 = 204 |გოლი9 = 18 |სულ მატჩი = |სულ გოლი = |ეროვნული წელი1 = 1974–1980 |ეროვნული ნაკრები1 = [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილია]] |ეროვნული მატჩი1 = 21 |ეროვნული გოლი1 = 6 |მედლის თარგები = |გაწვრთნის წელი1 = 1993 |გაწვრთნილი კლუბი1 = [[ატლეტიკო მინეირო (საფეხბურთო კლუბი)|ატლეტიკო]] |გაწვრთნის წელი2 = 1994 |გაწვრთნილი კლუბი2 = [[კრუზეირო (საფეხბურთო კლუბი)|კრუზეირო]] |კლუბი-განახლება = |ეროვნული ნაკრები-განახლება = }} '''მანუელ რესენდე დე მატოს კაბრალი''' ({{lang-pt|Manoel Rezende de Mattos Cabral;}} დ. [[26 ივლისი]], [[1950]], [[რიო-დე-ჟანეირო]], [[ბრაზილია]]) — [[ბრაზილიელები|ბრაზილიელი]] [[ფეხბურთელი]] და [[ფეხბურთი]]ს მწვრთნელი. თამაშობდა [[მცველი (ფეხბურთი)|მცველის]] პოზიციაზე. [[ფეხბურთი]]ს გულშემატკივრებში უფრო ცნობილია როგორც '''ნელინიო''' ({{lang-pt|Nelinho}}).<ref>[https://archive.today/20200108120809/https://a4.espncdn.com/combiner/i?img=/photo/2019/0627/r562822_1296x729_16-9.jpg&w=570&format=jpg Nelinho (born July 26, 1950)] — Nelinho durante jogo entre Cruzeiro e Santos, pelo Brasileirão de 1977. Gazeta Press. ''წყარო:'' [http://www.espn.com.br/futebol/artigo/_/id/5777914/cruzeiro-em-entrevista-nelinho-lamenta-crise-e-corrupcao-no-futebol ''ESPN.com.br'']. წაკითხვის თარიღი: 8 იანვარი, 2020.</ref> [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1978|1978 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი]] [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილიის ეროვნული ნაკრების]] შემადგენლობაში. [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1974|1974 წლის გერმანიის მსოფლიო ჩემპიონატის]] მონაწილე. საფეხბურთო კარიერის განმავლობაში თამაშობდა [[ბრაზილია|ბრაზილიის]], [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] და [[ვენესუელა|ვენესუელის]] სხვადასხვა საფეხბურთო კლუბებში. [[დირსეუ]]ს, [[რობერტო დინამიტი]]ს, [[ზიკო]]ს, [[სოკრატესი]]ს და [[პაულო რობერტო ფალკაო|ფალკაოს]] მსგავსად, ითვლება თავისი დროის ერთ-ერთ საუკეთესო ბრაზილიელ ფეხბურთელად.<ref>Futebol de Todos os Tempos (22 მარტი, 2013). [http://ftt-futeboldetodosostempos.blogspot.com.br/2013/03/o-craque-disse-e-eu-anotei-nelinho.html O Craque disse e eu anotei: Nelinho] // [http://ftt-futeboldetodosostempos.blogspot.com.br ''Futebol de Todos os Tempos'']. წაკითხვის თარიღი: 8 თებერვალი, 2018.</ref><ref>Cruzeiropédia (7 ნოემბერი, 2017). [http://www.cruzeiropedia.org/index.php?title=Manoel_Rezende_de_Mattos_Cabral&redirect=no Manoel Rezende de Mattos Cabral] // [http://www.cruzeiropedia.org ''Cruzeiropédia'']. წაკითხვის თარიღი: 8 თებერვალი, 2018.</ref><ref>Fundação Getulio Vargas (4 აპრილი, 2013). [http://cpdoc.fgv.br/sites/default/files/museu_do_futebol/nelinho/TranscricaoNelinho.pdf Manoel Rezende de Mattos Cabral (Nelinho)] // O texto abaixo reproduz na íntegra a entrevista concedida por Manoel Rezende de Matos Cabral (Nelinho) em 16/08/2012. As partes destacadas em vermelho correspondem aos trechos excluídos da edição disponibilizada no portal CPDOC. A consulta à gravação integral da entrevista pode ser feita na sala de consulta do CPDOC. [http://cpdoc.fgv.br/ ''CPDOC | FGV • Centro de Pesquisa e Documentação de História Contemporânea do Brasil'']. წაკითხვის თარიღი: 8 თებერვალი, 2018.</ref><ref>Jon O'Brien (4 ივლისი, 2018). [http://www.fourfourtwo.com/features/10-world-cup-scandals-shocked-planet-football 10 World Cup scandals that shocked Planet Football]. From fixing to failed drug tests, bloodthirsty battles to player revolts, Jon O'Brien looks at the events which have dragged the game's biggest tournament into dispute. Nicknamed ‘The Book’ for his jobsworth approach to refereeing, Welsh official Clive Thomas took pedantry to new heights during Brazil and Sweden’s opening World Cup game in 1978. With the score 1-1 at the end of normal time, the South Americans looked to have netted a 91st-minute winner when Zico connected with Nelinho’s corner. However, while Thomas had allowed Brazil to take the corner, he’d actually blown his whistle when the ball was in mid-air, having determined that exactly 15 seconds of stoppage time was more than adequate. Despite being sent home by FIFA for his ridiculously precise sense of timekeeping, Thomas remained unrepentant, later insisting that Zico was “possibly only four-tenths of a second too late, but too late nevertheless.[http://www.fourfourtwo.com ''fourfourtwo.com'']. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2018.</ref> === სანაკრებო კარიერა === 1974–1980 წლებში იყო [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები]]ს წევრი, რომლის შემადგენლობაში 21 მატჩი ითამაშა და 6 ბურთი გაიტანა.<ref>Marcelo Leme de Arruda and André do Nascimento Pereira (2 ივლისი, 2017). [http://www.rsssfbrasil.com/sel/brazil197475.htm Seleção Brasileira (Brazilian National Team) 1974–1975]. [http://www.rsssf.com ''RSSSF'']. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2018.</ref><ref>Marcelo Leme de Arruda and André do Nascimento Pereira (1 მარტი, 2017). [http://www.rsssfbrasil.com/sel/brazil197677.htm Seleção Brasileira (Brazilian National Team) 1976–1977]. [http://www.rsssf.com ''RSSSF'']. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2018.</ref><ref>Marcelo Leme de Arruda and André do Nascimento Pereira (19 მარტი, 2017). [http://www.rsssfbrasil.com/sel/brazil197879.htm Seleção Brasileira (Brazilian National Team) 1978–1979]. [http://www.rsssf.com ''RSSSF'']. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2018.</ref> === მსოფლიო ჩემპიონატებზე === ნელინიომ მსოფლიო ჩემპიონატების 7 შეხვედრაში მიიღო მონაწილეობა და 2 ბურთი გაიტანა.<ref>Player Profile for Nelinho in the Soccer World Cups. [http://www.thesoccerworldcups.com/players/nelinho.php Nelinho in the World Cups]. Information about Nelinho and his performace in the FIFA Soccer World Cup. Profile with general and detailed stats and data that include National Team, total games, goals and cards and full list of matches played. [http://www.thesoccerworldcups.com/ ''The Soccer World Cups.com'']. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2018.</ref><ref>FIFA World Cup 1974 West Germany: [http://jogosdaselecaobrasileira.wordpress.com/1974/07/07/elenco-da-selecao-brasileira-na-copa-do-mundo-de-1974/ Elenco da Seleção Brasileira na Copa do Mundo de 1974 (Elenco do Brasil – Brazil Player List – Plantel)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416080337/https://jogosdaselecaobrasileira.wordpress.com/1974/07/07/elenco-da-selecao-brasileira-na-copa-do-mundo-de-1974/ |date=2015-04-16 }}. 10ª Copa do Mundo, Alemanha Ocidental 1974. [http://jogosdaselecaobrasileira.wordpress.com ''jogosdaselecaobrasileira.wordpress.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419152605/http://jogosdaselecaobrasileira.wordpress.com/ |date=2013-04-19 }}. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2018.</ref><ref>1978 FIFA World Cup™ (21 მარტი, 2012). [http://www.fifa.com/worldcup/videos/nelinho-famous-goal-was-a-shot-not-a-cross Nelinho: Famous goal was a shot, not a cross] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021135518/https://www.fifa.com/worldcup/videos/nelinho-famous-goal-was-a-shot-not-a-cross |date=2020-10-21 }}. FIFA hears from Nelinho, a Brazilian great who scored one of the most impressive goals in FIFA World Cup history in the 1978 Match for third place against Italy's Dino Zoff. [http://www.fifa.com ''FIFA.com'']. წაკითხვის თარიღი: 30 ივლისი, 2018.</ref> {| class="wikitable" |- ! {{Tooltip|^{ჩემპ.}|მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი}} !! {{Tooltip|^{მასპინძელი}|მსოფლიო ჩემპიონატის მასპინძელი ქვეყანა}} !! {{Tooltip|^№|საფეხბურთო მაისურის ნომერი მიმდინარე მსოფლიო ჩემპიონატზე ასპარეზობისას}} !! {{Tooltip|^{პოზიცია}|სათამაშო პოზიცია მიმდინარე მსოფლიო ჩემპიონატზე ასპარეზობისას}} !! {{Tooltip|^შ|ჩატარებული შეხვედრების რაოდენობა მიმდინარე მსოფლიო ჩემპიონატზე}} !! {{Tooltip|^ბ|გატანილი ბურთების რაოდენობა მიმდინარე მსოფლიო ჩემპიონატზე}} !! {{Tooltip|^მ|მოგება}} !! {{Tooltip|^ფ|ფრე}} !! {{Tooltip|^წ|წაგება}} !! {{Tooltip|^{შედეგი}|ბრაზილიის ეროვნული გუნდის მიერ მიღწეული შედეგი მიმდინარე მსოფლიო ჩემპიონატზე}} |- | [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1974|1974]] || {{GER}} || {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|14]] || [[მცველი (ფეხბურთი)|მცველი]] || 3 || 0 || 1 || 2 || 0 || [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1974#მატჩი მესამე ადგილისათვის|<center>მეოთხე ადგილი</center>]] |- | [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1978|1978]] || {{ARG}} || {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|13]] || [[მცველი (ფეხბურთი)|მცველი]] || 4 || 2 || 2 || 2 || 0 || bgcolor=Goldenrod|[[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1978#მატჩი მესამე ადგილისათვის|<center>მესამე ადგილი</center>]] |} ==მიღწევები== ===საკლუბო=== ; {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} კრუზეირო * მინეიროს ჩემპიონატი (4): 1973, 1974, 1975, 1977 * [[ლიბერტადორესის თასი]]: 1976 ; {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} [[გრემიო (საფეხბურთო კლუბი)|გრემიო]] * [[გაუშუს ლიგა|გაუშუს ჩემპიონატი]]: 1980 ; {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} [[ატლეტიკო მინეირო (საფეხბურთო კლუბი)|ატლეტიკო მინეირო]] * მინეიროს ჩემპიონატი (4): 1982, 1983, 1985, 1986 === სანაკრებო === ; {{დროშანიშანი|ბრაზილია}} [[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილია]] * [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი|მსოფლიო ჩემპიონატი]]: [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1974|1974]] (მეოთხე ადგილი), [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1978|1978]] (მესამე ადგილი) * [[კოპა ამერიკა]]: 1975 (მესამე ადგილი), 1979 (მესამე ადგილი) * [[ატლანტიკის თასი]]: [[ატლანტიკის თასი 1976|1976]] * [[ოსვალდო კრუზის თასი]]: 1976 <ref>Paraguay 1–1 Brazil (7 Apr., Asunción); Brazil 3–1 Paraguay (9 June, Rio de Janeiro) // [http://www.rsssf.com/tableso/ocruz.html Copa Oswaldo Cruz 1976] // NB: these matches also counted for the Copa del Atlántico 1976 (21 სექტემბერი, 2007) // José Luis Pierrend for [http://www.rsssf.com ''Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation'']. წაკითხვის თარიღი: 5 ივნისი, 2019.</ref> * [[რიო ბრანკოს თასი]]: 1976 <ref>Uruguay 1–2 Brazil (25 Feb, Montevideo); Brazil 2–1 Uruguay (28 Apr., Rio de Janeiro) // [http://www.rsssf.com/tablesr/riobranco.html Copa Rio Branco 1976] // NB: these matches also counted for the Copa del Atlántico 1976 (12 დეკემბერი, 2008) // José Luis Pierrend and Guillermo Rivera for [http://www.rsssf.com ''Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation'']. წაკითხვის თარიღი: 5 ივნისი, 2019.</ref> * [[როკას თასი]]: 1976 <ref>Argentina 1–2 Brazil (27 Feb., Buenos Aires); Brazil 2–0 Argentina (19 May, Rio de Janeiro) // [http://www.rsssf.com/tablesr/roca.html Copa Julio Roca 1976] // NB: these matches also counted for the Copa del Atlántico 1976 (30 ოქტომბერი, 2004) // José Luis Pierrend for [http://www.rsssf.com ''Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation'']. წაკითხვის თარიღი: 5 ივნისი, 2019.</ref><ref>Todos los partidos que la Selección Argentina disputó ante Brasil // [https://web.archive.org/web/20170914195534/http://www.afa.com.ar/mobile/noticia.php?control=7394 არგენტინა–ბრაზილიის ეროვნულ ნაკრებთა ურთიერთშორის ჩატარებული მატჩების სტატისტიკა (1914–2017)] (9 ივნისი, 2017) // [http://www.afa.org.ar ''Asociación del Fútbol Argentino (AFA)'']. წაკითხვის თარიღი: 5 ივნისი, 2019.</ref> === ინდივიდუალური === * Bola de Prata (4): 1975, 1979, 1980, 1983 <ref>ჟურნალ [[Placar]]-ის მიერ დაწესებული პრიზები: ოქროს ბურთი ({{lang-pt|Bola de Ouro}}) და ვერცხლის ბურთი ({{lang-pt|Bola de Prata}}) – 1970 წლიდან გადაეცემათ ბრაზილიის წლის საუკეთესო ფეხბურთელებს. გამოკითხვის შედეგად ყოველ წელს დგება წლის სიმბოლური ნაკრები, რომლის წევრები ჯილდოვდებიან ვერცხლის ბურთით, ხოლო მათგან საუკეთესოს გადაეცემა ოქროს ბურთი და შესაბამისად ბრაზილიის წლის საუკეთესო ფეხბურთელის წოდება. 1983 წლის ბრაზილიის წლის სიმბოლური ნაკრები: Roberto Costa (CAP), Nelinho (CAM), Márcio Rossini (SAN), Dario Pereyra (SPA), Júnior (FLA), Dema (SAN), Paulo Isidoro (SAN), Pita (SAN), Jorginho (PAL), Reinaldo (CAM) e Éder (CAM). თითოეულ მათგანს გადაეცა ბრაზილიის წლის საუკეთესო ფეხბურთელის ვერცხლის ბურთი, ხოლო Roberto Costa, როგორც ბრაზილიის წლის საუკეთესო ფეხბურთელი გახდა ოქროს ბურთის მფლობელი. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2018.</ref><ref>Jean Santos e Lucas Borges (8 დეკემბერი, 2014). [http://www.espn.com.br/noticia/465601_marcos-rocha-toma-bola-de-prata-e-iguala-classico-mineiro-da-lateral-direita Marcos Rocha 'toma' Bola de Prata e iguala clássico mineiro da lateral-direita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929093743/http://www.espn.com.br/noticia/465601_marcos-rocha-toma-bola-de-prata-e-iguala-classico-mineiro-da-lateral-direita |date=2021-09-29 }}. O Atlético é representado por: Humberto Monteiro, 70 e 71, Nelinho, 83, Bruno 89, Mancini, 2002 e Marcos Rocha, 2012 e 2014. E o Cruzeiro, por: Nelinho, 75,79 e 80, Balu, 89, Maurinho, 2003, Jonathan, 2009 e Mayke, 2013. ციტატა: „Vencendo novamente ano que vem, o jovem de Sete Lagoas igualaria a lenda Nelinho como maior premiado da lateral direita por um só clube. Para alcançá-lo no total seriam necessários mais dois troféus, já que Nelinho venceu uma quarta vez, já no Atlético“. [http://www.espn.com.br ''espn.com.br'']. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2018.</ref> == ლიტერატურა == {{Refbegin|2}} ==== გამოყენებული ==== * {{Cite book|last=გოდუაძე|first=ლაშა|title=მსოფლიო თასის ისტორია (1930–2010)|publisher=„მსოფლიო სპორტი“|year=2010|location=თბ.|url=http://www.nplg.gov.ge/ec/ka/cart/search.html?cmd=search&pft=biblio&qs=700%3Aჯანთიშვილი+გიორგი}} * {{Cite book|last=Glanville|first=Brian|title=The Story of the World Cup|publisher=Faber|year=2018|location=London|url=http://www.allenandunwin.com/browse/books/general-books/sport/The-Story-of-the-World-Cup-2018-Brian-Glanville-9780571325566|accessdate=2018-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200813034241/https://www.allenandunwin.com/browse/books/general-books/sport/The-Story-of-the-World-Cup-2018-Brian-Glanville-9780571325566|archivedate=2020-08-13|access-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813034241/https://www.allenandunwin.com/browse/books/general-books/sport/The-Story-of-the-World-Cup-2018-Brian-Glanville-9780571325566|archive-date=2020-08-13}} {{ISBN|9780571325566}} * {{Cite book|last=Holt|first=Nick|title=The Mammoth Book of the World Cup|publisher=Running Press Adult|year=2014|location=London|url=http://www.goodreads.com/book/show/18079896-the-mammoth-book-of-the-world-cup}} {{ISBN|0762452242}} ==== რეკომენდებული ==== * {{Cite book|last=კაკაბაძე|first=მ.|title=ოქროს ქალღმერთიდან ფიფა-ს თასამდე|publisher=საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა|year=1981|location=თბ.|url=http://www.nplg.gov.ge/ec/ka/cart/search.html?cmd=search&sf=advanced&qs%5B0%5D%5Bf%5D=700&qs%5B0%5D%5Bq%5D=&qs%5B0%5D%5Bb%5D=and&qs%5B1%5D%5Bf%5D=200&qs%5B1%5D%5Bq%5D=ოქროს+ქალღმერთიდან+ფიფა-ს+თასამდე}} * {{Cite book|last=კაკაბაძე|first=მიხეილ|title=არგენტინის ცის ქვეშ|publisher=საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა|year=1979|location=თბ.|url=http://www.nplg.gov.ge/ec/ka/cart/search.html?cmd=search&sf=advanced&qs%5B0%5D%5Bf%5D=700&qs%5B0%5D%5Bq%5D=&qs%5B0%5D%5Bb%5D=and&qs%5B1%5D%5Bf%5D=200&qs%5B1%5D%5Bq%5D=არგენტინის+ცის+ქვეშ}} * {{Cite book|last=ფანჯიკიძე|first=გურამ|title=არგენტინა, არგენტინა!|publisher=გამ-ბა საბჭ. საქართველო|year=1979|location=თბ.|url=http://www.nplg.gov.ge/ec/ka/cart/search.html?cmd=search&sf=advanced&qs%5B0%5D%5Bf%5D=700&qs%5B0%5D%5Bq%5D=ფანჯიკიძე%2C+გ.&qs%5B0%5D%5Bb%5D=and&qs%5B1%5D%5Bf%5D=200&qs%5B1%5D%5Bq%5D=არგენტინა+არგენტინა}} * {{Cite book|last=Bellos|first=Alex|title=Futebol: The Brazilian Way of Life|publisher=[http://books.google.ge/books?id=dE9xAwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=alex+bellos+futebol+the+brazilian+way+of+life&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwje3KOBgqfcAhUEfiwKHb-PAowQ6AEIJjAA#v=onepage&q=alex%20bellos%20futebol%20the%20brazilian%20way%20of%20life&f=false A&C Black]|year=2014|location=New York|url=http://books.google.ge/books?id=dE9xAwAAQBAJ&source=gbs_navlinks_s}} {{ISBN|1408-85416-3}} {{ISBN|978-14-08854-16-7}} * {{cite book|last=Foer|first=Franklin|title=How Soccer Explains the World|publisher=[http://www.harpercollins.com/9780061864704/how-soccer-explains-the-world/ HarperCollins]|year=2005|location=New York|url=http://books.google.ge/books?id=SYcN9xxtGkkC&dq=How+Soccer+Explains+the+World++Foer,+Franklin&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi53_K6r9TcAhVSyaQKHdXXCpIQ6wEIMTAC}} {{ISBN|0060731427}} * {{cite book|last=Goldblatt|first=David|title=The Ball is Round: A Global History of Football|publisher=[http://books.google.ge/books?id=i1158WHUTvwC&dq=The+Ball+Is+Round+by+David+Goldblatt&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTnP_FtNTcAhUP3qQKHfR9CO8Q6AEIKzAB Riverhead Books]|year=2007|location=London|url=http://books.google.ge/books?id=HAUMGbLH5zoC&dq=The+Ball+Is+Round+by+David+Goldblatt&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTnP_FtNTcAhUP3qQKHfR9CO8Q6AEIJjAA}} {{ISBN|1594482969}} * {{Cite book|last=LaBlanc|first=Michael L.|last2=Henshaw|first2=Richard|title=The World Encyclopedia of Soccer|publisher=Gale Research|year=1994|location=University of California|url=http://books.google.ge/books?id=MdIZAQAAIAAJ&q=Djalma+Santos&dq=Djalma+Santos&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7j6jfhpbiAhVNyaQKHZ6cDXgQ6AEIZTAK}} {{ISBN|0810389959}} * {{Cite book|last=Falcão|first=Paulo Roberto|title=Brasil 82 — O time que perdeu a copa e conquistou o mundo|publisher=[http://books.google.ge/books/about/Brasil_82_O_time_que_perdeu_a_copa_e_con.html?id=6QC3DAAAQBAJ&redir_esc=y AGE]|year=2016|location=Rio Branco|url=http://books.google.ge/books?id=6QC3DAAAQBAJ&pg=PA68&dq=dirceu+jos%C3%A9+guimar%C3%A3es&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi-oIiG4Y7ZAhUD66QKHetHBLQ4ChDoAQgkMAA#v=onepage&q=dirceu%20jos%C3%A9%20guimar%C3%A3es&f=false}} {{ISBN|8565-90937-9}} * {{Cite book|last=Squires|first=David|title=The Illustrated History of Football|publisher=Random House|year=2016|location=Sydney|url=http://books.google.ge/books?id=JFZtDQAAQBAJ&dq=The+Illustrated+History+of+Football,+his+first+book,+David+Squires&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjw9J_FqbvcAhXsCpoKHetLBeYQ6AEIKzAB}} {{ISBN|1780895585}} * {{cite book|last=Witzig|first=Richard|title=The Global Art of Soccer|publisher=[http://books.google.com/books?id=H2T0ZD5S86QC&pg=PA418&lpg=PA418&dq=%22Soccer+Statistics+Foundation%22&source=web&ots=iDzCbuSw4-&sig=sSqw_DE3z3u-xaq2Do0aFKuzNz8&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result Cusiboy Publishing]|year=2006|location=New Orleans, LA|url=http://books.google.ge/books?id=H2T0ZD5S86QC&pg=PA417&lpg=PA417&dq=world+soccer+magazines+Global+Art+of+Soccer&source=bl&ots=iGBzavYx6Z&sig=oa_sniADDwTB_lvlcD2UyXCBsMQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi0ppysrdTcAhUS16QKHagWBnYQ6AEwC3oECAkQAQ#v=onepage&q=world%20soccer%20magazines%20Global%20Art%20of%20Soccer&f=false}} {{ISBN|0977668800}} {{Refend}} ==რესურსები ინტერნეტში== {{Refbegin|2}} ; <small>პროფილი · სტატისტიკა · ბიოგრაფიული მონაცემები</small> * [https://web.archive.org/web/20190408010652/https://static.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people%3D63908/index.html FIFA] | [http://www.national-football-teams.com/player/19101/Nelinho_1.html National Football Teams] | [http://www.11v11.com/players/nelinho-59261/ AFS] | [http://www.bigsoccer.com/threads/historic-world-wide-balon-dor-23-player-short-lists.2027972/page-21 BigSoccer] | [http://www.sambafoot.com/es/jugadores/343_nelinho.html Sambafoot] * [http://www.eurosport.com/football/nelinho_prs201912/person.shtml Eurosport] | [http://www.worldfootball.net/player_summary/nelinho/ WorldFootball.net] | [http://www.skysports.com/football/news/12098/11388558/world-cups-remembered-argentina-1978 Skysports] | [http://us.soccerway.com/players/manoel-rezende-de-matos-cabral/106607/ Soccerway] * [http://www.rsssfbrasil.com/historical.htm#brasileiro Brasil · Resultados Históricos] | [http://www.rsssfbrasil.com/historics.htm#pr Campeonatos Estaduais (State Championships)] ; <small>მედია არქივი · პრესა · სტატიები</small> * [http://books.google.ge/books?id=ehzRM6JwkocC&pg=PA24&lpg=PA24&dq=Nelinho+Placar&source=bl&ots=ViHiV9b2mi&sig=5UvHCmr5ZnHOaT9CDR1SErQUuuM&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirzJvclsrcAhWL2ywKHQSeAScQ6AEwBHoECAQQAQ#v=onepage&q=Nelinho%20Placar&f=false Placar Magazine] | [http://www.elmundo.es/deportes/2014/06/10/5395eb6122601dba038b4588.html El Mundo (España)] | [http://www.bbc.com/sport/football/44090148 BBC Sport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514072859/https://www.bbc.com/sport/football/44090148 |date=2018-05-14 }} * [http://books.google.ge/books?id=cJTFP5ThdOcC&pg=PA20&lpg=PA20&dq=Nelinho+Placar&source=bl&ots=qQll8KjIJ4&sig=UwGvo6u8rGzEO1Kq8oqWSrXjT0I&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirzJvclsrcAhWL2ywKHQSeAScQ6AEwBXoECAUQAQ#v=onepage&q=Nelinho%20Placar&f=false Placar Magazine] | [https://web.archive.org/web/20190202095826/https://www.fourfourtwo.com/sg/features/bosh-10-best-goals-defenders FourFourTwo] | [http://bleacherreport.com/articles/667900-world-football-100-best-goals-ever#slide2 Bleacher Report] | [http://www.dailymail.co.uk/wires/pa/article-5950689/Q-A-All-need-know-World-Cup-place-play-off.html Daily Mail] * [http://www.bbc.com/sport/football/26837944 BBC Sport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509045925/https://www.bbc.com/sport/football/26837944 |date=2018-05-09 }} | [http://www.independent.co.uk/sport/football-i-hated-brazils-nelinho-and-dirceu-for-getting-their-blasted-stupid-goals-past-my-zoff-and-1274387.html The Independent] | [http://www.theguardian.com/football/2018/jun/26/world-cup-quiz-what-happened-next The Guardian] | [http://www.whoateallthepies.tv/lists/189461/the-great-world-cup-goals-5-nelinho-brazil-vs-italy-1978-video.html Who Ate All The Pies] ; <small>ფოტოარქივი</small> * [http://www.pinterest.com/arabalasanyan19/manuel-resende-de-matos-cabral-nelinho/?lp=true Pinterest] | [http://www.gettyimages.com/photos/nelinho?family=editorial&mediatype=photography&phrase=nelinho&sort=mostpopular Getty Images]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }} ; <small>[[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი|მსოფლიო ჩემპიონატებზე]]</small> * [http://www.rsssf.com/tables/74full.html#grb 1974] | [http://www.rsssf.com/tables/78full.html#grb 1978] | <small>Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation</small> * [http://www.planetworldcup.com/CUPS/1974/wc74index.html 1974] | [http://www.planetworldcup.com/CUPS/1978/wc78index.html 1978] | <small>Planet World Cup</small> ; <small>[[ბრაზილიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ბრაზილიის შემადგენლობა]]</small> * [http://www.planetworldcup.com/CUPS/1974/squad_bra74.html 1974] | [http://www.planetworldcup.com/CUPS/1978/squad_bra78.html 1978] | <small>Planet World Cup</small> * [http://torcida.com.ru/history/1974/ 1974] | [http://torcida.com.ru/history/1978/ 1978] | <small>torcida.com.ru </small> * [http://www.national-football-teams.com/country/28/1974/Brazil.html 1974] | [http://www.national-football-teams.com/country/28/1975/Brazil.html 1975] | [http://www.national-football-teams.com/country/28/1976/Brazil.html 1976] | [http://www.national-football-teams.com/country/28/1978/Brazil.html 1978] | [http://www.national-football-teams.com/country/28/1980/Brazil.html 1980] | <small>National Football Teams</small> ; <small>[[ატლანტიკის თასი 1976]]</small> * [http://www.11v11.com/teams/brazil/tab/players/season/1976/comp/443/ AFS] | [http://annabet.com/en/soccerstats/serie_73_Atlantic_Cup,154,season_1976.html ცხრილი და მატჩები] * [http://wildstat.com/p/110 სატურნირო მონაცემები] | [http://annabet.com/en/soccerstats/score_stats.php?serie=73&season=154 გოლები] {{Refend}} == სქოლიო == <div style="height:250px; overflow:auto; padding:3px; border:1px solid #aaa;" class="scrollbox"> {{reflist|colwidth=30em}} </div> {{DEFAULTSORT:ნელინიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 1950]] [[კატეგორია:დაბადებული 26 ივლისი]] [[კატეგორია:ბრაზილიელი ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ბრაზილიის ნაკრების ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ბრაზილიის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ატლეტიკო მინეიროს ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:1975 წლის კოპა ამერიკის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:1974 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:1978 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:1979 წლის კოპა ამერიკის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ბრაზილიელი ფეხბურთის მწვრთნელები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] s79a1np0u33x4i1stm2pcia8b2w7wa4 0 398858 5405607 4455046 2026-06-02T11:57:25Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405607 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა კალათბურთელი | სახელი = ნოდარ ჯორჯიკია | სურათი = | წარწერა = | პოზიცია = | სიმაღლე = 188 | წონა = | ლიგა = | კლუბი = | კლუბის ბმული = | ნომერი = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1921|11|15}} | დაბადების ადგილი = [[ქუთაისი]], , [[საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|საქართველოს სსრ]], [[ამიერკავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკა|ასფსრ]], [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|სსრ კავშირი]] | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|2008|6|1|1921|11|15}} | გარდაცვალების ადგილი = [[ქუთაისი]], [[საქართველო]] | ეროვნება = [[საქართველო|ქართველი]] | უმაღლესი სკოლა = | კოლეჯი = | დრაფტის ეტაპი = | დრაფტის არჩევა = | დრაფტის წელი = | დრაფტის კლუბი = | კარიერის დასაწყისი = | კარიერის დასასრული = | წლები1 = 1944–1949 | კლუბი1 = [[არმია (საკალათბურთო კლუბი)|ასკ თბილისი]] | წლები2 = 1950–1955 | კლუბი2 = [[დინამო თბილისი (საკალათბურთო კლუბი)|დინამო თბილისი]] | გამორჩეული მომენტები = | nba-ის პროფილი = | მედალის თარგები = {{MedalCountry|{{დროშანიშანი|სსრკ}} [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|საბჭოთა კავშირი]]}} {{MedalSport|[[კალათბურთი]]}} {{MedalCompetition|[[ოლიმპიური თამაშები]]}} {{MedalSilver|[[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 1952|ჰელსინკი 1952]] | [[კალათბურთი 1952 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე|სსრკ]]}} {{MedalCompetition|[[ევრობასკეტი|ევროპის ჩემპიონატი]]}} {{MedalGold|ჩეხოსლოვაკია 1947|სსრკ}} }} '''ნოდარ კონსტანტინეს ძე ჯორჯიკია''' (დ. [[15 ნოემბერი]], [[1921]], [[ქუთაისი]], [[საქართველოს სსრ]] — გ. [[1 ივნისი]], [[2008]]) — [[ქართველები|ქართველი]] და [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|საბჭოთა]] კალათბურთელი. [[საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი]] (1952). [[ღირსების ორდენი (საქართველო)|ღირსების ორდენის]] კავალერი.<ref>{{cite web |url= http://geonoc.org.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=28&sportmen_id=114 |title= ნოდარ ჯორჯიკია |publisher= საქართველოს ეროვნული ოლიმპიური კომიტეტი |access-date= 22 იანვარი, 2022 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://lelo.ge/article/იუბილე-ნოდარ-ჯორჯიკია-100-თუ-ეს-ბავშვი-დასაჭერია-დაიჭირეთ-თუ-არა-და-რატომ-დაიბარა-ლეგენდარული-კალათბურთელი-ლავრენტი-ბერიამ-14088 |title= თუ ეს ბავშვი დასაჭერია, დაიჭირეთ, თუ არა და... რატომ დაიბარა ლეგენდარული კალათბურთელი ლავრენტი ბერიამ? |last= დანელია |first= ვაჟა |date= 15 ნოემბერი, 2021 |work= lelo.ge |access-date= 22 იანვარი, 2022 }}</ref> ==ბიოგრაფია== თამაშობდა თბილისის ოფიცერთა სახლის გუნდში (1944–1949) და თბილისის „დინამოში“ (1950–1955), იყო საბჭოთა კავშირის ნაკრების წევრი (1947-19­52). 1952 წლის ჰელსინკის ოლიმპიადის<ref>[http://geonoc.org.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=52&info_id=131 XV ოლიმპიური თამაშები, 1952, 19 ივლისი — 3 აგვისტო. ჰელსინკი, ფინეთი.]</ref> მეორე პრიზიორი, ევროპის ჩემპიონი (1947), მსოფლიოს სტუდენტურ თამაშებში გამარჯვებული (1949), საბჭოთა კავშირის ხუთგზის ჩემპიონი (1944, 1946, 1950, 1953, 1954), მეორე (1945) და მესამე (1952) პრიზიორი. საბჭოთა კავშირის თასის ორგზის მფლობელი (1950, 1951) და ფინალისტი (1953), 1954 წლის საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატის საუკეთესო მოთამაშე.<ref>{{cite web |url = http://lelo.ge/article/%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%94%E1%83%9C%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%99%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%93%E1%83%90%E1%83%99%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%9A-%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98-%E1%83%92%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%91%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98-%E1%83%A5%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90-vs-%E1%83%90%E1%83%A8%E1%83%A8-11275 |title = დაუჯერებელი გმირობის ამბავი: რატომ წამოუდგა ფეხზე ოთარ ქორქიას მთელი ამერიკის ნაკრები? |last = სიმონიშვილი |first = ვაჟა |date = 17 იანვარი, 2019 |work = lelo.ge |access-date = 24 იანვარი, 2022 |archive-date = 2022-01-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220122231814/http://lelo.ge/article/%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%94%E1%83%9C%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%99%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%93%E1%83%90%E1%83%99%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%9A-%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98-%E1%83%92%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%91%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98-%E1%83%A5%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%90-vs-%E1%83%90%E1%83%A8%E1%83%A8-11275/ }}</ref> ==მიღწევები== ; ოლიმპიური თამაშების ვიცე-ჩემპიონი * {{Silver2}} 1952 (ჰელსინკი) ; ევროპის ჩემპიონი * {{Gold1}} 1947 (ჩეხოსლოვაკია) ; მსოფლიო უნივერსიადის ჩემპიონი * {{Gold1}} 1949 ; საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი * {{Gold1}} 1944, 1946, 1950, 1953, 1954 ; საბჭოთა კავშირის ვიცე-ჩემპიონი * {{Silver2}} 1945 ; საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი * {{Bronze3}} 1952 ; საბჭოთა კავშირის თასი * {{Gold1}} 1950, 1951 == ძირითადი შედეგები == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !სახეობა !ადგილმდებარეობა !ტურნირი !ადგილი |- |კალათბურთი |style="text-align:left"|{{TCH}}, პრაღა |ევროპის ჩემპიონატი 1947 |{{Gold1}} |- |კალათბურთი |style="text-align:left"|{{FIN}}, ჰელსინკი |ზაფხულის XV ოლიმპიური თამაშები 1952 |{{Silver2}} |} ; ნოდარ ჯორჯიკიას შედეგები 1952 წლის ჰელსინკის ოლიმპიადაზე * I ეტაპი, B ჯგუფი (25.07): [[ბულგარეთი]] 74:46 (7 ქულა) * I ეტაპი, B ჯგუფი (27.07): [[მექსიკა]] 71:62 (3 ქულა) * II ეტაპი, A ჯგუფი (28.07): [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]] 58:86 (3 ქულა) * II ეტაპი, A ჯგუფი (29.07): [[ბრაზილია]] 54:49 (10 ქულა) * II ეტაპი, A ჯგუფი (30.07): [[ჩილე]] 78:60 (1 ქულა) * ½-ფინალი (31.07): [[ურუგვაი]] 61:57 (4 ქულა) * ფინალი (02.08): [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]] 25:36 (1 ქულა) ==ლიტერატურა== {{ქსე|11|574}} == პერიოდიკა == {{Refbegin}} * {{სტატია |ავტორი = |სათაური = დიდების სათავეებთან |ბმული = https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/182263/1/Lelo_1968_N92.pdf |ენა = |გამოცემა = [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]] |სახეობა = |წელი = 12 მაისი, 1968 |ტომი = |ნომერი = 92 (3576) |გვერდები = 3 |doi = |issn = }} {{refend}} == რესურსები ინტერნეტში == {{nplg ბიოგრაფია|00009884}}{{nplg სპორტსმენი|00001523}} * [http://sport.gov.ge/?pg=sportsman&sid=327 ნოდარ ჯორჯიკია] — ქართული სპორტი * [http://www.worldsport.ge/ge/page/kvali-nateli ნოდარ ჯორჯიკია] — მსოფლიო სპორტი * [https://mematiane.ge/product-details.php?id=935&lang=ru ნოდარ ჯორჯიკია] — მემატიანე * [http://dspace.nplg.gov.ge/simple-search?location=%2F&query=ნოდარ+ჯორჯიკია ნოდარ ჯორჯიკია] — ციფრული ფოტომატიანე „ივერიელი“ ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} {{DEFAULTSORT:ჯორჯიკია, ნოდარ}} [[კატეგორია:დაბადებული 15 ნოემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1921]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2008]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1 ივნისი]] [[კატეგორია:ქართველი კალათბურთელები]] [[კატეგორია:ქუთაისში დაბადებულები]] [[კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები]] [[კატეგორია:საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატები]] [[კატეგორია:ქართველი ოლიმპიური პრიზიორები]] [[კატეგორია:საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრები]] [[კატეგორია:საპატიო ნიშნის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:სამამულო ომის II ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:კავკასიის დაცვისათვის მედლით დაჯილდოებულები]] [[კატეგორია:წითელი ვარსკვლავის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:მედლით მამაცობისათვის დაჯილდოებულები]] [[კატეგორია:საქართველოს ღირსების ორდენის კავალრები]] gkdqkvhd5ogs8xdlbl8rsxrsgz08arh 0 399030 5405266 4952605 2026-06-01T16:30:25Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405266 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ნავალ ელ საადავი''' ({{lang-ar|نوال السعداوي}}, დ. [[27 ოქტომბერი]], [[1931]]) — [[ეგვიპტელები|ეგვიპტელი]] [[ფემინიზმი|ფემინისტი]], აქტივისტი და ექიმი მწერალი ქალი. მან მრავალი წიგნი მიუძღვნა [[ქალები ისლამში|ქალებს ისლამში]]. განსაკუთრებით ყურადღებას აქცევს მის საზოგადოებაში გავრცელებული [[ქალთა წინადაცვეთა|ქალების წინადაცეთის]] პრაქტიკას. მას არაბული სამყაროს [[სიმონ დე ბოვუარი|სიმონ დე ბოვუარად]] მოიხსენებენ.<ref>{{Cite web|url = http://www.britannica.com/biography/Nawal-El-Saadawi|title = Nawal El Saadawi {{!}} Egyptian physician, psychiatrist, author and feminist|website = Encyclopædia Britannica|access-date =7 March 2016}}</ref> ის არის არაბი ქალების სოლიდარობის ასოციაციის დამფუძნებელი და პრეზიდენტი,<ref>[http://www.lokashakti.org/pages/viewgroup/911-Arab+Womens+Solidarity+Association+United "Arab Women's Solidarity Association United"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207192336/http://www.lokashakti.org/pages/viewgroup/911-Arab+Womens+Solidarity+Association+United |date=2017-12-07 }}, Lokashakti.</ref><ref>Hitchcock, Peter, Nawal el Saadawi, Sherif Hetata. "Living the Struggle". ''Transition'' 61 (1993): 170–179.</ref> ასევე [[ადამიანის უფლებათა არაბული ორგანიზაცია|ადამიანის უფლებათა არაბული ორგანიზაციის]] თანა-დამფუძნებელი.<ref>Nawal El Saadawi, [https://www.jstor.org/stable/1315340 "Presentation by Nawal El Saadawi: President's Forum, M/MLA Annual Convention, November 4, 1999"], ''The Journal of the Midwest Modern Language Association'' 33.3–34.1 (Autumn 2000 – Winter 2001): 34–39.</ref> ის სამ კონტინენტზეა დაჯილდოებული საპატიო ორდენებით. [[2004]] წელს მიიღო [[ევროპის საბჭო]]ს [[ჩრდილო-სამხრეთის პრიზი]]. [[2005]] წელს [[ბელგია]]ში მიიღო იანას საერთაშორისო ჯილდო.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=jue04c1_wkY&feature=related "PEN World Voices Arthur Miller Freedom to Write Lecture by Nawal El Saadawi"]. 8 September 2009. YouTube.</ref> [[2012]] წელს [[მშვიდობის საერთაშორისო ბიურო]]მ მშვიდობის პრიზით დააჯილდოვა.<ref>{{Cite web|title = International Peace Bureau|url = http://www.ipb.org/web/index.php?mostra=news&menu=home&id_nom=IPB+to+award+2012+Sean+MacBride+Peace+Prize+to+Nawal+El-Sadaawi+and+Lina+Ben+Mhenni|website = www.ipb.org|accessdate = 25 September 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150925221701/http://www.ipb.org/web/index.php?mostra=news&menu=home&id_nom=IPB+to+award+2012+Sean+MacBride+Peace+Prize+to+Nawal+El-Sadaawi+and+Lina+Ben+Mhenni|archivedate = 25 სექტემბერი 2015}}</ref> ნავალი [[კაირო]]ში იყო: სააავტორი ხელოვნებისა და სოციალურ მეცნიერებათა უმაღლესი საბჭოს წევრი; ჯანდაცვის სამინისტროს, ჯანდაცვის განათლების დეპარტამენტის ხელმძღვანელი; ეგვიპტის სამედიცინო ასოციაციის გენერალური მდივანი; ''Health Magazine''-ინის მთავარი რედაქტორი და ''Medical Association Magazine''-ის რედაქტორი.<ref name="nawalsaadawi">{{cite web|url=http://www.nawalsaadawi.net/index.php?option=com_content&view=article&id=47:nawal-el-saadawi&catid=34:biography&Itemid=54|title=Nawal El Saadawi|publisher=nawalsaadawi.net|accessdate=12 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221204627/http://www.nawalsaadawi.net/index.php?option=com_content&view=article&id=47:nawal-el-saadawi&catid=34:biography&Itemid=54|archivedate=21 თებერვალი 2014}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title = Nawal El Saadawi|url = http://faculty.webster.edu/woolflm/saadawi.html|website = faculty.webster.edu|accessdate = 25 September 2015|archive-date = 2 ივნისი 2017|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170602080913/http://faculty.webster.edu/woolflm/saadawi.html}}</ref> == ცხოვრება == დაიბადა [[1931]] წელს პატარა სოფელ [[კაფრ-ტალა]]ში.<ref name=":0"/> ცხრა და-ძმას შორის ის ასაკით მეორე იყო. მისი ოჯახი ტრადიციული იყო და ნავალს წინადაცვეთა 6 წლის ასაკში ჩაუტარეს. მამამისის სურდა ყველა შვილს განათლება მიეღო.<ref name=":0" /> მამამისი განათლების სამინისტროში მუშაობდა სანამ ის [[ეგვიპტის აჯანყებები 1919, 1921|ეგვიპტის 1921 წლის აჯანყებების დროს]] ბრიტანეთის მიერ ეგვიპტის და სუდანის ოკუპაციის წინააღმდეგ კომპანიის გამო [[ნილოსის დელტა]]ში მდებარე პატარა სოფელში არ გადაასახლეს. დედამისი [[თურქები|თურქული]] წარმომავლობის ოჯახიდან იყო. ირივე მშობელი ნავალის ახალგაზრდობაში გარდაიცვალა<ref name=":0" /> და ოჯახის ტვირთი მას დააწვა.<ref name="bornexile">{{Cite web |url=http://www.nawalsaadawi.net/oldsite/articlesnawal/bornexile.htm |title=Exile and Resistance |accessdate=2018-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091027223127/http://www.nawalsaadawi.net/oldsite/articlesnawal/bornexile.htm |archivedate=2009-10-27 }}</ref> === კარიერა === ნავალმა [[კაიროს უნივერსიტეტი]] [[1955]] წელს ექიმის კვალიფიკაციით დაამთავრა. ამავე წელს დაქორწინდა აჰმედ ჰელმიზე. ქორწილი ორ წელწადში დასრულდა.<ref>{{cite journal|first=Yusuf|last=Koseli|title=A PSYCHOANALYTIC APPROACH TO THE NOVEL OF NAWAL EL SAADAWI TITLED MÜZEKKİRAT TABİBE|journal=The Journal of International Social Research|date=2013|volume=6|issue=28|url=http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt6/cilt6sayi28_pdf/koseli_yusuf.pdf|accessdate=16 November 2014}}</ref><ref name=Khaleeli>{{Cite web|title = Nawal El Saadawi: Egypt's radical feminist|url = https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/apr/15/nawal-el-saadawi-egyptian-feminist|website =[[The Guardian]]|date= 15 April 2010|accessdate =25 September 2015|first = Homa|last = Khaleeli}}</ref> სამედიცინო პრაქტიკაში ნავალი ხვდებოდა ქალების ფსიქოლოგიურ და ფიზიკურ პრობლემებს, რომელიც დაკავშირებული იყო საზოგადოების ქცევის წესებთან, პატრიარქალურ და კლასობრივ ზეწოლასთან.<ref name="women">[https://web.archive.org/web/20100419040800/http://weekly.ahram.org.eg/1999/462/women.htm Feminism in a nationalist century]</ref> თავიდან ის მუშაობდა საკუთარ მშობლიურ სოფელში, სადაც ერთ-ერთი [[ოჯახური ძალადობა|ოჯახური ძალადობის]] მსხვერპლი ქალის დაცვის მცდელობის შემდეგ ნავალი დაიბარეს უკან ქაიროში. საბოლოოდ ის გახდა [[საზოგადოებრივი ჯანდაცვა|საზოგადოებრივი ჯანდაცვის]] ექიმი და შეხვდა თავის მესამე ქმარ [[შერიფ ჰატატა]]ს. ჰატატა ასევე ექიმი იყო და 13 წლის განმავლობაში [[პოლიტპატიმარი|პოლიტპატიმრობაში]] გაატარა. ისინი [[1964]] წელს დაქორწინდნენ და შეეძინათ ბიჭი და გოგო. ისინი 43 წლიანი ქორწინების შემდეგ გაშორდნენ.<ref name=Cooke>{{cite web|last1=Cooke|first1=Rachel|title=Nawal El Saadawi: ‘Do you feel you are liberated? I feel I am not’|url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/11/nawal-el-saadawi-interview-do-you-feel-you-are-liberated-not|work=[[The Observer]]|date=11 October 2015|accessdate=23 October 2015}}</ref> [[1972]] წელს გამოსცა "ქალი და სექსი" (المرأة والجنس), სადაც ის უპირისპირდებოდა კულტურულ ნიადაგზე დამკვიდრებულ ქალის სხეულზე ძალადობის პრაქტიკას, მათ შორის ქალის წინადაცვეთასაც. წიგნი [[ფემინიზმის მეორე ტალღა|ფემინიზმის მეორე ტალღისთვის]] მნიშვნელოვანი ტექსტი გახდა. ამ წიგნის და მისი აქტივისტობის გამო ის ჯანდაცვის სამინისტროს სამსახურიდან გაანთავისუფლეს. მან ასევე დაკარგა ჯანდაცვის ჟურნალის მთავარი რედაქტორის და სამედიცინო ასოციაციის გენერალური მდივნის თანამდებობები. 1973-1976 წლებში იკვლევდა ქალების [[ნევროზი|ნევროზს]] [[აინ შამსის უნივერსიტეტი]]ს მედიცინის ფაკულტეტზე. 1979-1980 წლებში იყო [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის]] აფრიკაში და შუა აღმოსავლეთში ქალების პროგრამების მრჩეველი.<ref>{{Cite web|url=https://scholarblogs.emory.edu/postcolonialstudies/2014/06/11/saadawi-nawal-el-2/|title=Saadawi, Nawal el – Postcolonial Studies|website=scholarblogs.emory.edu|language=en-US|access-date=31 July 2017|archive-date=14 აპრილი 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414220025/https://scholarblogs.emory.edu/postcolonialstudies/2014/06/11/saadawi-nawal-el-2/}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r9SPVEG3cv0C&pg=PR1&lpg=PR1&dq=Nawal+Saadawi+united+nations+advisor+1979&source=bl&ots=62JGytHK_M&sig=m16uza1LkeYVT0gTx8p9Q1lwd6g&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj-0_G2mLPVAhWCRD4KHcBPDOIQ6AEIOjAD#v=onepage&q=Nawal%20Saadawi%20united%20nations%20advisor%201979&f=false|title=The Nawal El Saadawi Reader|last=Saʻdāwī|first=Nawāl|date=15 December 1997|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781856495141|language=en}}</ref> === პატიმრობა === თავისი ფემინისტური აქტივობის გამო ეგვიპტის მთავრობის მიერ ნავალი საშიშ პიროვნებად მიიჩნეოდა. [[1981]] წლის სექტემბერს [[ეგვიპტის პრეზიდენტი]]ს [[ანვარ ალ-სადათი]]ს ბრძანებით დააკავეს<ref>{{cite book|last1=Uglow|first1=Jennifer S.|last2=Hendry|first2=Maggy|title=The Northeastern Dictionary of Women's Biography|url=https://books.google.com/books?id=zlQKDvU1WV0C&dq|year=1999|publisher=Northeastern University Press|isbn= 9781555534219|pages=189–190}}</ref> და იმავე წლის ბოლოს პრეზიდენტის მკვლელობიდან ერთ თვეში გაათავისუფლეს. პატიმრობა გაატარა ყატარის ქალთა ციხეში, რის შესახებაც 1983 წელს გამოსცა მოგონებები "მოგონებები ქალების ციხეზე" (مذكرات في سجن النساء‎ ). მას დაპატიმრებამდეც ჰქონდა კავშირი ყატარის ციხის მსჯავრდებულ ქალებთან, რის შესახებაც 1975 წელს გამოცემულ წიგნში "ქალი ნულოვან წერტილში" (امرأة عند نقطة الصفر‎) წერს.<ref>{{Cite web|url=http://www.newyorker.com/books/page-turner/the-books-of-nawal-el-saadawi|title=The Books of Nawal El Saadawi|website=The New Yorker|date=7 March 2011|access-date=31 July 2017}}</ref> === ამერიკის შეერთებული შტატები და შემდგომი აქტივიზმი === [[1988]] წელს, როდესაც მას [[ისლამიზმი|ისლამისტები]] და სხვა პოლიტიკური ფიგურები დაემუქრნენ იძულებული გახდა ეგვიპტე დაეტოვებინა. მან [[ჩრდილოეთი კაროლინა|ჩრდილოეთ კაროლინაში]] [[დიუკის უნივერსიტეტი|დიუკის უნივერსიტეტში]] და [[ვაშინგტონის უნივერსიტეტი|ვაშინგტონის უნივერსიტეტში]] აფრიკა აზიის ენების დეპარტამენტში მასწავლებლად დაიწყო მუშაობა. [[1996]]-ში დაბრუნდა ეგვიპტეში.<ref>Dr Dora Carpenter-Latiri, [http://blogs.bmj.com/medical-humanities/2015/11/11/the-reading-room-a-review-of-memoirs-of-a-woman-doctor/ "The Reading Room: A review of ‘Memoirs of a woman doctor’"], ''BMJ'' Blog, 11 November 2015.</ref><ref>Jessica Ling, [http://www.warscapes.com/blog/today-history-happy-85th-birthday-nawal-el-saadawi "Today in History: Happy 85th Birthday, Nawal El Saadawi!"], ''Warscapes'', 27 October 2016.</ref> ის განაგრძობდა ქალთა უფლებების დაცვის მიმართულებით აქტივიზმს და აპირებდა [[ეგვიპტის საპრეზიდენტო არჩევნები (2005)|2005 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში]] მონაწილეობას, თუმცა კანდიდატის მიმართ კანონმდებლობით გათვალისწინებული მოთხოვნები ვერ დააკმაყოფილა.<ref>[http://www.aljazeera.com/archive/2005/07/200849135052424901.html "Egypt presidential aspirant pulls out"], AlJazeera, 16 July 2005.</ref> [[2011]] წელს [[ტაჰრირის მოედანი|ტაჰრირის მოედნის]] საპროტესტო გამოსვლებში მონაწილეობდა.<ref>Elizabeth Rubin, [http://www.newsweek.com/2011/03/06/the-feminists-in-the-middle-of-tahrir-square.html "The Feminists in the Middle of Tahrir Square"], ''Newsweek'', 6 March 2011.</ref> 2016 წელს ის უძღვებოდა [[ლონდონი|ლონდონში]] [[სამეფო აფრიკის საზოგადოება|სამეფო აფრიკის საზოგადოების]] მიერ ორგანიზებულ აფრიკელი მწერლების ფესტივალს. სადაც მან [[მარგარეტ ბასბი]]სთან (ბრიტანეთში მცხოვრები განელი მწერალი და გამომცემელი) ერთად ისაუბრა თემაზე - "On Being A Woman Writer" ("ქალ მწერლად ყოფნის შესახებ").<ref>[http://www.bookshybooks.com/2016/07/about-last-weekend-reflections-on.html "About Last Weekend: Africa Writes 2016 | The Headline Event"], Bookshy, 9 July 2016.</ref><ref>Kelechi Iwumene, [http://africawrites.org/blog/africa-writes-2016-the-round-up/ "Africa Writes 2016: The Round-Up".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202120255/https://africawrites.org/blog/africa-writes-2016-the-round-up/ |date=2023-12-02 }}</ref><ref>[http://africawrites.org/uncategorized/on-being-a-woman-writer-nawal-el-saadawi-in-conversation-2/ "On Being A Woman Writer: Nawal El Saadawi in conversation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240602123615/https://africawrites.org/uncategorized/on-being-a-woman-writer-nawal-el-saadawi-in-conversation-2/ |date=2024-06-02 }}, Africa Writes, 2 July 2016.</ref> === შეხედულება რელიგიაზე === 2014-ში ინტერვიუს დროს ნავალიმ თქვა: "ქალებზე ძალადობის ფესვები პოსტ-მოდერნისტულ კაპიტალიზმის სისტემაში დევს, რომელსაც რელიგიური ფუნდამენტალიზმი უჭერს მხარს".<ref>{{Cite web|title = They don't want any really courageous people!|url = http://en.qantara.de/content/interview-with-nawal-el-saadawi-they-dont-want-any-really-courageous-people|website = Qantara.de - Dialogue with the Islamic World|accessdate =5 November 2015|last = Fariborz|first = Arian|date =5 July 2014}}</ref> 2015 წელს [[ჰაჯი]]ს დროს მოხდარ ჭყლეტაში ადამიანების დაღუპვის შესაებ თქვა: <blockquote>"ისინი საუბრობენ, რომ ჯაჯის რიტუალის ორგანიზებას მოახდენენ და მომლოცველები უფრო მცირე ჯგუფწებით იმოძრავებენ. რაც მათ არ თქვეს არის ის, რომ ადამიანები იბრძოდნენ ქვამდე მისაღწევად. რაში ჭირდებათ იმ შავი ქვის კოცნა? მედია ამას არ იტყვის. ეს რა არის, რელიგიის კრიტიკისგან თავის შეკავება? ეს ცენზურაა."<ref name=Cooke /></blockquote> ის ამბობს, რომ ჰაჯის ისეთი ელემენტები, როგორიც [[შავი ქვა|შავი ქვის]] კოცნაა არის პრე-ისლამური და [[პაგანიზმი|პაგანისტური]].<ref>Fiona Lloyd-Davies, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/correspondent/1619902.stm "No compromise"], ''Correspondent'', BBC News, 26 October 2001.</ref> == ბიბლიოგრაფია == ნავალი პროფილურად წერს და ზოგიერთ ნაშრომს ონლაინ აქვეყნებს.<ref>[https://web.archive.org/web/20061219214904/http://www.nawalsaadawi.net/books.htm Works available online at Saadawi's website].</ref> მისი წიგნებია: *''ქალი ექიმის მოგონებები'' (1960, 1980; ინგლისურად თარგმნა კატრინ კობჰამმა, 1989) *''ძებნა'' (1968; ინგლისურად თარგმნა შირლი ებერმა, 1991) *''მსოფლიოში ერთადერთი კაცის სიკვდილი'' (1974; ინგლისურად თარგმნა შერიფ ჰატატმა, 1985) ინგლისურად გამოიცა როგორც - ''God Dies by the Nile'' *''[[ქალი ნულოვან დონეზე]]'' (1975; ინგლისურად თარგმნა შერიფ ჰატატმა, 1983) *''ევას დამალული სახე: ქალი არაბულ სამყაროში'' (1977; ინგლისურად თარგმნა შერიფ ჰატატმა, 1980) *''The Circling Song'' (1978; ინგლისურად თარგმნა მერლი ბუტმა, 1989) *''Death of an Ex-Minister'' (1980; ინგლისურად თარგმნა შირლი ებერმა, 1987) *''მისი ადგილი სამოთხეში არაა'' (1979; ინგლისურად თარგმნა შირლი ებერმა) *''ორი ქალი ერთში'' (1983; ინგლისურად თარგმნეს ოსმან უსარმა და ჯანა გოჰმა, 1985) *''[[იმამის დაცემა]]'' (1987; ინგლისურად თარგმნა შერიფ ჰატატმა, 1988) *''[http://www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520088887 მოგონებები ქალების ციხიდან]'' (1984; ინგლისურად თარგმნა მერლი ბუტმა, 1994) *''ეშმაკის უცოდველობა'' (1994; ინგლისურად თარგმნა შერიფ ჰატატმა, 1994) *''North/South: The Nawal El Saadawi Reader'' (1997) *''სიყვარული ნავთობის სამეფოში'', ინგლისურად თარგმნეს ბასილ ჰატიმ და მალკოლმ უილიამსმა (Saqi Books, 2000) *''ნოველა'' (2004; ინგლისურად თარგმნეს ომინა ამინმა და რიკ ლონდონმა, 2009) *''A Daughter of Isis'' *''Dissidenza e scrittura'' (2008) *''L'amore ai tempi del petrolio'', 2009. {{ISBN|978-88-87847-16-1}} == რესურსები ინტერნეტში == *[https://web.archive.org/web/20140517/http://nawalsaadawi.net/ ნავალ ელ საადავის საიტი] - archive.org *[http://myafrica.allafrica.com/view/people/main/id/07PG6rWKbUCoymyg.html ნავალ ელ საადავი] - AllAfrica == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:საადავი, ნავალ ელ}} [[კატეგორია:ფემინისტი მწერლები]] [[კატეგორია:ეგვიპტელი მწერლები]] [[კატეგორია:ეგვიპტელი ფემინისტები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ეგვიპტელი მწერლები]] 251mpdh4i1nviepy4nqlrd2k15kb029 0 401857 5405544 4760998 2026-06-02T09:39:10Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405544 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მოჭადრაკე | სახელი = ნინო ხურციძე | სურათი = Nino Khurtsidze 2013.jpg | სურათისზომა = | წარწერა = | დაბადების სახელი = | მეტსახელი = | ქვეყანა = {{დროშა|საქართველო}} | ეროვნება = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1975|9|28}} | დაბადების ადგილი = [[თბილისი]], [[საქართველო]] | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|2018|4|22|1975|9|28}} | გარდაცვალების ადგილი = [[თბილისი]], [[საქართველო]] | წოდება = [[საერთაშორისო ოსტატი]] (1999)<br>[[ქალთა დიდოსტატი]] (2000) | მაქსიმალური რეიტინგი =2472 <small>(ივლისი, 1999)</small> | ფიდე რეიტინგი = | ჯილდოები და პრემიები = | საიტი = }} '''ნინო ხურციძე''' (დ. [[28 სექტემბერი]], [[1975]] — გ. [[22 აპრილი]], [[2018]], [[თბილისი]]) — [[ქართველები|ქართველი]] მოჭადრაკე. საერთაშორისო დიდოსტატი (1993), საერთაშორისო ოსტატი კაცთა შორის (1996). ==ბიოგრაფია== ნინო ხურციძემ მოიპოვა მსოფლიოს ჩემპიონის წოდება 16 და 20 წლის გოგონათა შორის. მონაწილეობა აქვს მიღებული 5 საჭადრაკო ოლიმპიადაზე, 3 მსოფლიოს გუნდურ ჩემპიონატზე და 7 ევროპის ჩემპიონატზე. არის მსოფლიო საჭადრაკო ოლიმპიადის სამივე სინჯის მედლის მფლობელი — ბრინჯაოს (1998), ვერცხლის (2000) და თავის დაფაზე მოიპოვა მცირე ოქროს მედალი (2000). მსოფლიოს ჩემპიონატის დასკვნითი ეტაპის მონაწილე (2004), ზონალური ტურნირების მონაწილე (1993, 1996). ქალთა შორის ევროპის გუნდური ჩემპიონატი — მეორე ადგილი, ნოვი სადი, სერბეთი (2009), ქალთა შორის მსოფლიოს გუნდური ჩემპიონატი — მესამე ადგილი, მარდინი, თურქეთი (2011), ქალთა შორის ევროპის გუნდური ჩემპიონატი — მესამე ადგილი, პორტო-კარასი, საბერძნეთი (2011). საქართველოს 6-გზის ჩემპიონი, მათ შორის მამაკაცთა შორის და ასევე საქართველოს თასის მფლობელი. გარდაიცვალა 42 წლის ასაკში, 2018 წლის 22 აპრილს.<ref>[https://lelo.ge/article/მოჭადრაკე-ნინო-ხურციძე-42-წლის-ასაკში-გარდაიცვალა-5097 ნინო ხურციძე 42 წლის ასაკში გარდაიცვალა]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> საქართველოს ჭადრაკის ფედერაციამ 2018 წლის სექტემბერში დააწესა ნინო ხურციძის სახელობის პრიზი, რომელიც გადაეცემა ოლიმპიადაში მონაწილე 20 წლამდე ასაკის საუკეთესო მოჭადრაკე გოგონას. 2019 წლის 16-19 სექტემბერს საქართველოს ჭადრაკის ფედერაციისა და ვანის მუნიციპალიტეტის ორგანიზებით ქ. ვანში გაიხსნა ნინო ხურციძის სახელობის საჭადრაკო სკოლა და ასევე, ჩატარდა საერთაშორისო ტურნირი სწრაფ ჭადრაკში — ნინო ხურციძის მემორიალი, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო პერსონალურად მოწვეულმა ათმა მოჭადრაკემ.<ref>[https://acf.ge/ნინო-ხურციძის-მემორიალი/ ნინო ხურციძის მემორიალი]</ref> ==შედეგები== * 2009 (მეორე ადგილი) — ქალთა შორის ევროპის გუნდური ჩემპიონატი, ნოვი სადი, [[სერბეთი]] * 2011 (მესამე ადგილი) — ქალთა შორის მსოფლიოს გუნდური ჩემპიონატი, მარდინი, [[თურქეთი]] * 2011 (მესამე ადგილი) — ქალთა შორის ევროპის გუნდური ჩემპიონატი, პორტო-კარასი, [[საბერძნეთი]] ==ჯილდოები, პრემიები და პრიზები== * ღირსების ორდენი: 2001 * მსოფლიო უნივერსიადის ჩემპიონი (პირადი): 1998 * საქართველოს ჩემპიონი კაცთა შორის: 1998 * მსოფლიო უნივერსიადის ჩემპიონი (გუნდური): 1996 * საერთაშორისო ოსტატი კაცთა შორის: 1996 * მსოფლიო ჩემპიონი (20-წლამდელთა შორის): 1995 * მსოფლიო უნივერსიადის ჩემპიონი (გუნდური): 1994 * მსოფლიო ჩემპიონი (20-წლამდელთა შორის): 1993 * საქართველოს ჩემპიონი ქალთა შორის 1993: * საერთაშორისო დიდოსტატი ქალთა შორის 1993: * ევროპის ჩემპიონი: 1992 * საქართველოს ჩემპიონი ქალთა შორის: 1989 * საქართველოს ჩემპიონი ქალთა შორის: 1989 ==რესურსები ინტერნეტში== {{nplg ბიოგრაფია|00014666}} *[http://www.365chess.com/players/Nino_Khurtsidze Nino Khurtsidze] chess games at 365Chess.com *{{chessgames player|id=49619}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ხურციძე, ნინო}} [[კატეგორია:ქართველი მოჭადრაკეები]] [[კატეგორია:დაბადებული 28 სექტემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1975]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 22 აპრილი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2018]] [[კატეგორია:ქალები სპორტში]] [[კატეგორია:თბილისში დაბადებულები]] [[კატეგორია:თბილისში გარდაცვლილები]] [[კატეგორია:ჭადრაკის დიდოსტატები ქალთა შორის]] 1xwzsvvdqln908ossxd7k3xhv5gor3v 0 423432 5405519 4881357 2026-06-02T08:24:52Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405519 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მუზეუმი | სახელი = ნიკოლოზ რიმსკი-კორსაკოვის სახლ-მუზეუმი | სურათი =Muziy_SPb_2010_3196.jpg | სურათისზომა = 250პქ | წარწერა = | დაარსდა = [[1971]] | დამაარსებლები = | დაიხურა = | მდებარეობა = [[სანქტ-პეტერბურგი]] |lat_dir = N |lat_deg = 59 |lat_min = 55 |lat_sec = 29 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 20|lon_sec = 27 | პოზრუკა = | პოზრუკის ზომა = | ალტერნატიული რუკა = | პოზრუკა2 = | პოზრუკის ზომა2 = | ალტერნატიული რუკა2 = | სტატუსი ={{რუსეთის კულტურული მემკვიდრეობა|7810110000}} | ექსპონატი = | კლასიფიკაცია = | ვიზიტორები = | დირექტორი = ნ. კოსტენკო | პრეზიდენტი = | კურატორი = | საიტი = [http://rkorsakov.ru/ rkorsakov.ru] }} '''ნიკოლოზ რიმსკი-კორსაკოვის სახლ-მუზეუმი''' ({{lang-ru|Музей-квартира Н. А. Римского-Корсакова}}) — მუზეუმი [[სანქტ-პეტერბურგი|სანქტ-პეტერბურგში]]. ეძღვნება [[რუსები|რუსი]] კომპოზიტორის [[ნიკოლოზ რიმსკი-კორსაკოვი]]ს ცხოვრებასა და შემოქმედებას. არის [[სანქტ-პეტერბურგის თეატრისა და მუსიკალური ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმი]]ს ფილიალი. მუზეუმი განთავსებულია ეზოს ფლიგელში მისამართზე ზაგოროდნის პროსპექტი, 28. ამ სახლში კომპოზიტორმა ნიკოლოზ რიმსკი-კორსაკოვმა [[1893]]-[[1908]] წლებში დაწერა 11 ოპერა, აქ იმართებოდა ცნობილი „კორსაკოვის გარემოცვის“ შეხვედრები<ref name="museum-sources">{{cite web |url = http://www.museum.ru/M129 |title = «Мемориальный музей-квартира Н.А. Римского-Корсакова» |author = |date = 2014-11-25 |publisher = Музеи России |accessdate = 2015-03-12 }}</ref>. == შექმნის ისტორია == № 39 ბინაში, საშემოსავლო სახლის მესამე სართულზე, რომელიც ეკუთვნოდა გენერალ ვასილი ლავროვის მეუღლეს, რიმსკი-კორსაკოვი საცხოვრებლად ოჯახთან ერთად გადავიდა [[1893]] წელს<ref name="rimski-korsakov-sources">{{cite web |url = http://www.rimski-korsakov.narod.ru/rusist.html |title = История музея на сайте rimski-korsakov.narod.ru |author = |date = |publisher = |accessdate = 2015-03-12 }}</ref><ref name="gopiter-sources">{{cite web |url = http://www.gopiter.ru/piter/culturerest/musei/rimskiymuseum |title = Информация о Музее-квартире Н.А.Римского-Корсакова на сайте Gopiter.ru |author = |date = |publisher = |accessdate = 2015-03-12 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150403180925/http://www.gopiter.ru/piter/culturerest/musei/rimskiymuseum |archivedate = 2015-04-03 }}</ref>. თვეში ორჯერ უცნაურ გარემოში იგი აქ მართავდა შემოქმედებით საღამოებს, სადაც იკრიბებოდნენ ცნობილი კომპოზიტორები, მხატვრები, მომღერლები და მუსიკოსები. ბინას სტუმრობდნენ: [[სერგეი რახმანინოვი]], [[ალექსანდრე გლაზუნოვი]], [[ალექსანდრე სკრიაბინი]], [[იგორ სტრავინსკი]], [[ილია რეპინი]] და [[თედორე შალიაპინი]]. კომპოზიტორის მეუღლე [[ნადეჟდა რიმსკაია-კორსაკოვა]] აკომპანიმენტს უწევდა შალიაპინს, [[ნადეჟდა ზაბელა-ვრუბელი]] და [[ევგენია მრავინა]] ძველ როიალს უკრავდნენ<ref name="nstar-sources">{{cite web |url = http://nstar-spb.ru/news/culture/new39008/ |title = «Мемориальному музею-квартире Н. А. Римского-Корсакова исполняется 40 лет» |author = |date = 2011-12-20 |publisher = ИА Северная Звезда |accessdate = 2015-03-12 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150418141309/http://nstar-spb.ru/news/culture/new39008/ |archivedate = 2015-04-18 }}</ref>. აღნიშნულ ბინაში რომსკი-კორსაკოვმა დაწერა თავისი 15 ოპერიდან 11<ref name="s-pb-sources">{{cite web |url = http://s-pb.in/muzei/memorialniy-muzey-kvartira-na-rimskogo-korsakova |title = Информация о мемориальном музее-квартире Н. А. Римского-Корсакова на сайте S-pb.in |author = |date = |publisher = |accessdate = 2015-03-12 |archive-date = 2015-04-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150403100227/http://s-pb.in/muzei/memorialniy-muzey-kvartira-na-rimskogo-korsakova }}</ref><ref name="opeterburge-sources">{{cite web |url = http://www.opeterburge.ru/index-55-106.html |title = Описание мемориального музея-квартиры Н.А.Римского-Корсакова на сайте Opeterburge.ru |author = Ирина Абрамидзе |date = |publisher = |accessdate = 2015-03-12 }}</ref><ref name="ipetersburg-sources">{{cite web |url = http://www.ipetersburg.ru/muzey-kvartira-n.a.rimskogo-korsakova/ |title = «Музей-квартира Н.А.Римского-Корсакова» |author = Антон Ворожеев |date = |publisher = iPeterburg.ru |accessdate = 2015-03-12 }}</ref>. კომპოზიტორის გარდაცვალების შემდეგ მისმა მეუღლემ შეინახა და სისტემაში მოიყვანა მისი ხელნაწერები, სანოტო ბიბლიოთეკა, წერილები, ფოტოები, ფასიანი საჩუქრები და საოჯახო რელიქვიები. ეს არქივი საფუძვლად დაედო კოპოზიტორის სახლ-მუზეუმს<ref name="in-road-sources">{{cite web |url = http://www.in-road.ru/object/rimsky-korsakov_apartment_and_museum/ |title = Обзор музея-квартиры Н. А. Римского-Корсакова на сайте In-road.ru |author = |date = |publisher = |accessdate = 2015-03-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150403230206/http://www.in-road.ru/object/rimsky-korsakov_apartment_and_museum/ |archivedate = 2015-04-03 }}</ref>. [[1908]] წელს ნადეჟდა ნიკოლოზის ასული იძულებული გახდა საცხოვრებლად გადასულიყო შვილთან, ხოლო კომპოზიტორის ბინა კომუნალურ საცხოვრებლად აქციეს<ref name="rimski-korsakov-sources"/>. [[1971]] წელს ბინიდან მოსახლეობა გაასახლეს, ხოლო ამავე წლის 27 დეკემბერს რიმსკი-კორსაკოვის შთამომავლების ინიციტივით სანქტ-პეტერბურგის თეატრისა და მუსიკალური ხელოვნების მუზეუმმა ბინაში გახსნა თავისი პირველი ფილიალი<ref name="theatremuseum-sources">{{cite web |url = http://www.theatremuseum.ru/ru/brn_rmk.html |title = Страница музея-квартиры Римского-Корсакова |author = |date = |publisher = Санкт-Петербургский государственный музей театрального и музыкального искусства |accessdate = 2015-03-12 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150425004006/http://www.theatremuseum.ru/ru/brn_rmk.html |archivedate = 2015-04-25 |deadlink = yes }}</ref>. == ექსპოზიცია == მუზეუმი იყოფა სამ ნაწილად: მემორიალური, საექსპოზიციო და საკონცერტო. მემორიალური ოთახის ინტერიერი აღდგინეს კომპოზიტორის ერთ-ერთი ვაჟის ჩანაწერების მიხედვით, რომელიც გადმოგვცემს ინფორმაციას ავეჯის ზუსტი ადგილმდებარეობის შესახებ<ref name="iskusstvo-sources">{{cite web |url = http://www.iskusstvo.tv/News/2011/12/23/muzeyu-kvartire-n-a-rimskogo-korsakova-40-let |title = «Музею-квартире Н. А. Римского-Корсакова — 40 лет» |author = |date = |publisher = Iskusstvo.tv |accessdate = 2011-12-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150403200213/http://www.iskusstvo.tv/News/2011/12/23/muzeyu-kvartire-n-a-rimskogo-korsakova-40-let |archivedate = 2015-04-03 }}</ref>. ოთახის აღჭურვილობა შემოინახეს კომპოზიტორის შთამომავლებმა<ref name="piterzavtra-sources">{{cite web |url = http://piterzavtra.ru/muzej-kvartira-rimskogo-korsakova/ |title = «Музей-квартира Н. А. Римского-Корсакова» |author = |date = |publisher = Piterzavtra.ru |accessdate = 2011-12-23 }}</ref>. მუზეუმის კოლექცია საერთო ჯამში მოიცავს 505 ექსპონატს<ref name="museum-sources"/>. მუზეუმის მემორიალურ განყოფილებაში შედის მისაღები, სამუშაო კაბინეტი, სასტუმრო და სასადილო. მისაღების კედლებზე ჩამოკიდებულია შემოქმედებითი გაერთიანების „მტკიცე მუჭის“ წევრების ფოტოები. კაბინეტში სამუშაო მაგიდაზე გადაშლილია ოპერა „ოქროს მამლის“ ხელნაწერი<ref name="livejournal-sources">{{cite web |url = http://bgershman.livejournal.com/2789.html |title = «Журнал о классической музыке» |author = Bgershman |date = 2010-01-09 |publisher = [[Живой Журнал]] |accessdate = 2015-03-12 }}</ref>. სასტუმრო ოთახის მთავარი ექსპონატია იაკობ ბეკერის ფირმის როიალი, რომელზეც თავშეყრის პერიოდში უკრავდა [[სერგეი რახმანინოვი]], [[ალექსანდრე სკრიაბინი]], [[ალექსანდრე გლაზუნოვი]], [[იგორ სტრავინსკი]] და თავად რიმსკი-კორსაკოვი<ref name="rimski-korsakov-sources"/>. სასადილო ოთახის კედებზე განთავსებულია რიმსკი-კორსაკოვის წინაპრების ფოტოები, ხოლო მაგიდაზე - პირადი ჭურჭელი. საექსპოზიციო დარბაზში წარმოდგენილია დოკუმენტები, რომლებიც მოგვითხრობენ რიმსკი-კორსაკოვის მუშაობის შესახებ<ref name="spbhi-sources">{{cite web |url = http://spbhi.ru/showplace/muzei/kvartira-korsakova.html |title = Мемориальный музей-квартира Н. А. Римского-Корсакова |author = |date = |publisher = |accessdate = 2015-03-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150403153259/http://spbhi.ru/showplace/muzei/kvartira-korsakova.html |archivedate = 2015-04-03 }}</ref>. ექსპონატებს შორისაა ოქროს კალამი, რომელიც კომპოზიტორს აჩუქეს ოპერა „მაისის ღამის“ პრემიერის დროს მარინის თეატრში [[1880]] წლის 9 მაისს. ამ კალმით რიმსკი-კორსაკოვმა დაწერა თავისი ყველა შემდეგი ნაწარმოები<ref name="dslov-sources">{{cite web |url = http://dslov.ru/geo/g4_39.htm |title = Страница мемориального музея-квартиры Н.А.Римского-Корсакова на сайте Dslov.ru |author = |date = |publisher = |accessdate = 2015-03-29 }}</ref>. == ლიტერატურა == *Н.А. Римский-Корсаков. Из семейной переписки. — СПб.: СПб ГБУК «Санкт–Петербургский музей театрального и музыкального искусства», 2008. — 247 с. — (Эпистолярное наследие). ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგის სახლ-მუზეუმები]] [[კატეგორია:მუზეუმები ანბანის მიხედვით]] qs11za4lfkx9bboiyvvk822ak08q741 0 423870 5405387 5061902 2026-06-01T21:33:37Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405387 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Oil pump in Baku.jpg|მინი|250x250პქ]] '''ნავთობის მრეწველობა [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანში]]''' — ეკონომიკის წამყვანი ინდუსტრიაა. აზერბაიჯანში 2013 წელს დაახლოებით 873,260 ბარელი (138,837 მ 3) ნავთობისა და 29 მლრდ კუბური მეტრი გაზის წარმოება ხდებოდა წელიწადში. აზერბაიჯანი ნავთობის მრეწველობის ერთ ერთი აკვანია მსოფლიოში. ქვეყანა დღესდღეობითაც მნიშვნელოვნად ავითარებს ნავთობისა და გაზის წარმოებას.<ref>[http://socar.az/socar/az/economics-and-statistics/economics-and-statistics/gas-production İQTİSADİ VƏ STATİSTİK GÖSTƏRİCİLƏR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007132933/http://www.socar.az/socar/az/economics-and-statistics/economics-and-statistics/gas-production |date=2019-10-07 }} {{ენისხატულა|az|აზერბაიჯანული}}</ref> == ისტორია == შუა საუკუნეებში, თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე ნავთობი დიდი რადენობით მოიპოვებოდა. განსაკუთრებით მისი მოპოვება ხდებოდა [[აფშერონის ნახევარკუნძული|აფშერონის ნახევარკუნძულზე.]] [[XIII საუკუნე|XIII]] საუკუნის გეოგრაფი იბნ ბეკრანი წერს, რომ ნავთობს ბაქოში ასუფთავებდნენ. ეს ხდებოდა იმ მიზნით, რომ უსიამოვნო სუნისგან განეწმინდათ ის და მკურნალობისთვის გამოეყენებინათ.<ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai102_folder/102_articles/102_overview_alakbarov.html Baku: City that Oil Built]</ref> [[ფაილი:Marco Polo portrait.jpg|მინი|მარკო პოლო - იტალიელი მოგზაური]] [[1264]] წელს ცნობილი იტალიელი მოგზაური [[მარკო პოლო]] მიემგზავრებოდა სპარსეთში ბაქოს გავლით. პოლო შეესწრო ნავთობის წარმოებას ამ ადგილას. იგი გახდა თვითმხილველი იმისა თუ როგორ იღებდნენ ნავთობს. იტალიელი მოგზაური წერდა ნავთობის სავსე დიდი აუზების შესახებ. მარკო პოლო ასევე აღნიშნავდა, რომ ნავთობს იყენებდნენ სახლების გასანათებლად, გარდა ამისა კანის დაავადებების სამკურნალოდ.<ref> [https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/asia/azerbaijan/articles/things-you-didnt-know-about-azerbaijan/ 27 fascinating things you didn't know about Azerbaijan] </ref> არაბი გეოგრაფი რაშიდ ალ-ბაქუვი აღნიშნავდა, რომ ბაქოდან ყოველდღე მიემართება ქარავნები ნავთობით, რომლებიც 200-ზე მეტ აქლემს გადაჰქონდა. [[XIV საუკუნე|XIV]] საუკუნის სპარსი ისტორიკოსი და გეოგრაფი [[ჰამდალაფ მოსტოუფი ყაზვინი|ჰამდალაფ ყაზვინი]] წერდა, რომ ნავთობის მისაღებად ჭებს წყლით ავსებდნენ და შემდგომ ამოჰქონდათ ნავთობი სელაპის ტყავისგან დამზადებული ჩანთებით. [[1572]] წელს ბრიტანელი მოგზაური ჯეფრი დეკეტი, რომელმაც ბაქო მოინახულა, წერდა, რომ ნავთობის საყიდლად ადამიანები დიდ გზას გადიოდნენ, ხოლო ქალაქის მახლობლად ნავთობის მოპოვების ფართო ადგილები მდებარეობს. მე-17 საუკუნის გერმანელი მოგზაური, ლერხი წერდა, რომ აფშერონის ნახევარკუნძულზე 350-დან 400 ნავთობის ჭაბურღილი განთავსდა. სოფელ ბალახანის ჭებიდან კი დღეში დაახლოებით 3 ათასი კგ ნავთობი ამოჰქონდათ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://azerhistory.com/?p=10499 |title=Как Баку стал нефтяным Клондайком |accessdate=2018-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190406190348/https://azerhistory.com/?p=10499 |archivedate=2019-04-06 }}</ref> ბრიტანელი მისიონერი მამა ელიოტი [[1689]] წელს აღნიშნავდა, რომ [[სეფიანთა იმპერია|სეფიანთა]] შაჰების ყოველწლიური შემოსავალი ბაქოს ნავთობისგან შეადგენდა 7 ათას თუმანს.<ref name=":0" /> [[1639]] წელს გერმანელმა მოგზაურმა და მეცნიერი ადამ ოლეარმა აღწერა ნავთობის მოპოვება ბაქოს მიდამოებში ნავთობის ჭებიდან.<ref>{{Cite web |url=http://museum.division.ru/past/chrono/?year=1639 |title=История нефти |accessdate=2018-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180915002221/http://museum.division.ru/past/chrono/?year=1639 |archivedate=2018-09-15 }}</ref> 1803 წელს, ბაქოელმა ვაჭარმა კასიმბეგმა ორი ნავთობის ჭაბურღილი ზღვაზე ააგო. ეს ჭაბურღილები მდებარეობდა ბიბი-ჰეიბათის სანაპიროდან 18 და 30 მ დაშორებით.<ref>{{Cite web |url=http://museum.division.ru/past/chrono/?year=1803 |title=История нефти 1803 |accessdate=2018-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180915002123/http://museum.division.ru/past/chrono/?year=1803 |archivedate=2018-09-15 }}</ref> [[ფაილი:Oldbaku2.jpg|მარცხნივ|მინი|250x250პქ|ნავთობის ჭაბურღილები ბიბი-ეიბათის ტერიტორიაზე. ძველი ბაქო]] [[1830]] წელს 116 ჭიდან იწარმოებოდა 710-720 ბარელი ნავთობი. ნიკოლაი ვოსკობოინიკოვი, რომელიც 1834-1838 წლების წარმოების სექტორის დირექტორი გახლდათ, იყო იმ სამთო ინჟინრებიდან ერთ-ერთი, რომელიც ბაქოს მრეწველობის დარგში ტექნიკურ გაუმჯობესებას ახორციელებდა. ვოსკობოინიკოვის წინადადებით, ნავთობის ჭაბურღილები ააშენეს თხრილის სახით. ამავდროულად, ბაქოსა და ბალახანში ნავთობის სარდაფები ქვის არხებით იყო დაკავშირებული. [[1837]] წლიდან [[1839]] წლამდე ნავთობგადამამუშავებელი ქარხანა ფუნქციონირებდა, რომელიც აშენდა ვოსკობოინიკოვის ჩანახატების მიხედვით. [[ფაილი:Первый в России нефтепровод Балаханы – Черный город.jpg|მარცხნივ|მინი|250x250პქ|ბალახანი. შავი ქალაქი]] [[1846]] წელს ბიბი ჰეიბათში, ბაქოს ნავთობ წარმოების დირექტორის, სამთო-საწარმოო კორპორაციის მაიორის კონდრატენკოს ხელმძღვანელობით, 13 წლით ადრე ვიდრე ედვინ დრეიკის ცნობილი ამერიკული ნავთობის ჭაბურღილი აშენდებოდა [[პენსილვანია|პენსილვანიაში]], მსოფლიოში პირველი ნავთობის ჭაბურღილი აშენდა დღევანელი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, რომლის სიღრმე 21 მეტრი იყო.<ref>{{Cite web |url=http://museum.division.ru/past/chrono/?year=1846 |title=История нефти 1846 |accessdate=2018-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180915000439/http://museum.division.ru/past/chrono/?year=1846 |archivedate=2018-09-15 }}</ref> [[1846]] წლიდან [[1848]] წლამდე მსოფლიოში პირველი თანამედროვე ნავთობის ჭაბურღილი იყო აქ. პირველი ნავთობი 1848 წლის [[14 ივლისი|14 ივლისს]] ხის ჯოხების გამოყენებით მოიპოვებოდა.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://museum.division.ru/past/chrono/?year=1848 |title=История нефти 1848 |accessdate=2018-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180914225315/http://museum.division.ru/past/chrono/?year=1848 |archivedate=2018-09-14 }}</ref> [[1857]] წელს მეწარმეები ვ. კოკორევი და პ. გუბონინი სურახანებში ჩაურაყეს საფუძველი ნავთობ გადამამუშავებელ ქარხანას, რომელიც კონკურენციას უწევდა ამერიკულ კეროსინს.<ref>{{Cite web |url=http://museum.division.ru/past/chrono/?year=1857 |title=История нефти 1857 |accessdate=2018-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180914231754/http://museum.division.ru/past/chrono/?year=1857 |archivedate=2018-09-14 }}</ref> [[ფაილი:Нефтеперегонный завод Нобелей в Баку, конец 1880 гг..jpg|მინი|214x214პქ|ძმები ნობელების ნავთობ გადამამუშავებელი ქარხანა ბაქოში]] [[1863]] წელს ინჟინერ ჯავად მელიქოვის მიერ ბაქოში აშენდა ქარხანა, სადაც პირველად გამოყენებულ იქნა მაცივრები. მელიქოვის მიერ დაფუძნდა ნავთობ გადამამუშავებელი ქარხანა [[გროზნო|გროზნოში]]. 1863 წელს მეწარმე ვ. კოკორევის მოწვევით ბაქოს ნავთობგადამამუშავებელ ქარხანაში, რომელიც სურახანებში მდებარეობდა ჩამოვიდა [[დიმიტრი მენდელეევი]] და რამდენიმე ხანი მუშაობდა, როგორც კონულტანტი.<ref name=":1" /> === ნავთობმაგნატები === [[ფაილი:Haji Zeynalabdin Taghiyev.jpg|მინი|185x185პქ|ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევი]] * '''ნობელის ძმების ნავთობის წარმოების პარტნიორობა''' — [[ბაქო|ბაქოში]] შეიქმნა ნავთობპროდუქტების წარმოებისა და დახვეწის, ასევე საკუთარი სატრანსპორტო და სადისტრიბუციო ქსელი. ბაქოში ძმები ნობელების მიერ აშენდა საგვარეულო რეზიდენცია და დაბა [[პეტროლეას ვილა|ვილა პეტროლეა]] კომპანიაში მომუშავეთათვის. დღესდღეობით რეზიდენცია აღდგენილია და მასში ძმები ნობელების მუზეუმი მდებარეობს.<ref>Бакинский отдел Товарищества нефтяного производства бр. Нобель (обзор фонда). — Баку, 1961, с. 4</ref> * '''ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევი''' — [[1870]] წელს მას ეკუთვნოდა კეროსინის ქარხანა. კეროსინის წარმოება წარმატებით მიმდინარეობდა და ამან გამოიწვია კომპანია „გ.ზ.ა თაღიევის“ დაარსება. თაღიევს ესმოდა, რომ შემოსავლების გასაზრდელად საჭიროა ინვესტიციების ჩადება სხვა სფეროებში. გამდიდრების შემდეგ თაღიევი გაიყვანს გზატკეცილს ქალაქიდან საკუთარ საწარმომდე, რომელიც ბიბი-ჰეიბეთში მდებარეობს და გააგრძელეს [[ბიბი-ჰეიბათის მეჩეთი|ბიბი-ჰეიბათის მეჩეთამდე]]. ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევის რჩევით აღაბალა გულიევის თაოსნობით შეიქმნა სააქციო საზოგადოება „მილსადენი ბაქო-ბათუმი“, რათა აშენებულიყო „ბაქო-ბათუმის“ მილსადენი. ბაქო-ბათუმის მილსადენის მშენებლობა დაიწყო [[1897]] წელს. მისი მშენებლობა დასრულდა [[1907]] წელს. [[ფაილი:Murtuza Mukhtarov.jpg|მინი|189x189პქ|მურთუზა მუხტაროვი]] * '''მურთუზა მუხტაროვი''' — [[1890]] წელს მუხტაროვმა გახსნა საკუთარი ჭაბურღილის კანტორა. [[1891]] წელს გაიხსნა მუხტაროვის მექანიკური ქარხანა. [[1895]] წელს მუხტაროვი ქმნის მოდერნიზებულ ჩარხს საბურღი მანქანისთვის, რაზეც შემდგომში იღებს სახელმწიფო პატენტს. ამ გამოგონებას მან დაარქვა „ბაქოს საბურღი სისტემა“. მუხტაროვის ჩარხი იყო გაცილებით უფრო სრულყოფილი, ვიდრე სხვები. XIX საუკუნის ბოლოს მუხტაროვი ბიბი-ჰეიბათში ქმნის საბურღი მოწყობილობების ქარხანას. ინსტრუმენტები, რომლებიც მუხტაროვის ქარხანაში მზადდებოდა იყიდებოდა რუსულ ბაზარზე და საზღვარგარეთაც ხდებოდა მისი ექსპორტირება. იგი თავად ხშირად ყიდულობდა ინსტრუმენტებს საზღვარგარეთ, განსაკუთრებით [[ამერიკა|ამერიკაში]].<ref>Фабрики и заводы всей России. Сведения о 31,523 фабриках и заводах. — Киев: Книгоиздательство Т-ва Л. М. Фиш, 1913. — С. 99.</ref><ref>История Азербайджана. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1960. — Т. 2. — С. 544.</ref> * '''მუსა ნაღიევი''' — ნაღიევი 18 წლის იყო, როდესაც მიწის ნაკვეთი შეიძინა. მას სურდა მიწათმოქმედებით დაკავება. როდესაც ჭაში საბურღი სამუშაოები მიმდინარეობდა მის ნაკვეთზე ნავთობის შადრევანი გაჩნდა და იმ დღიდან დაიწყო ნავთობის გაყიდვა. ამის შემდეგ მან სპეციალისტები დაიქირავა და რამდენიმე წელიწადში ბინაგადის დაბაში მყოფი ყველა ჭაბურღილი ნაღიევს ეკუთვნოდა. ის ბაქოს ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი ნავთობმწარმოებელი იყო.<ref>[http://www.anl.az/down/meqale/kaspi/kaspi_oktyabr2009/93307.htm От амбала до миллионера]</ref> *[[ფაილი:Musa Naghiyev 2.png|მინი|203x203პქ|მუსა ნაღიევი]]'''შამსი ასადულაევი''' — [[1874]] წელს ასადულაევმა ბაქოში შექმნა ნავთობის მოპოვების ქარხანა. [[1913]] წლისთვის მისი პირადი შემოსავალი შეადგენდა 10 მილიონ რუბლს. * '''სეიდ მირბაბაევი''' — მირბაბაევი იყო მომღერალი-ხანანდა. იგი [[მუღამი|მუღამს]] ასრულებდა. ერთ-ერთ ქორწილში ყოფნისას მირბაბაევმა ისე იმღერა, რომ სიძის ბიძამ მას ჭაბურღილი აჩუქა. შედეგად ადგილზე ბევრი ნავთობი აღმოჩნდა და მომღერალი მილიონერი გახდა.<ref>{{Cite web |url=http://www.anl.az/down/meqale/exo/2011/noyabr/211398.htm |title=Рафик Джахангиров: "Для нас с братом дед был не столько великим композитором, сколько доверенным человеком. .." |access-date=2018-11-23 |archive-date=2022-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220521170300/http://www.anl.az/down/meqale/exo/2011/noyabr/211398.htm }}</ref> * '''ისა-ბეგ ჰაჯინსკი''' — ჰაჯინსკი იყო სახელოვანი ოჯახიდან. იგი ვაჭარი იყო და ბევრ მიწას ფლობდა. [[XX საუკუნე|XX]] საუკუნეში ჰაჯინსკი ავითარებს ჭაბურღილის მეწარმეობას ნავთობის ინდუსტრიის სფეროში. [[1903]] წელს დაარსდა ნავთობკომპანია. საწარმოს 30 კვალიფიცირებული მუშა ჰყავდა. [[1912]] წელს ნავთობმწარმოებელ კომპანიას „ისა ბეგ ჰაჯინსკის“ ჰქონდა ერთი სრული ხმა ბაქოს ნავთობმწარმოებელთა საბჭოში. კიდევ ერთი ხმა ჰქონდა ფირმას „ისა ბეგ ჰაჯინსკი და ძმები ჰამიდოვები“.<ref>[http://irs-az.com/pdf/1291651936514401041.pdf Драма дома Гаджинского]</ref> === საუკუნის კონტრაქტი (1994) === {{მთავარი|საუკუნის კონტრაქტი (1994)}} 1994 წლის 20 სექტემბერს ბაქოში ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას 11 მსხვილი კომპანიის მიერ. 8 ქვეყნის წარმომადგენლები, რომლებიც ნავთობის წარმოებაზე სპეციალიზირდებოდნენ მოცემულ სფეროში თანამშრომლობა გადაწყვიტეს. კონტრაქტის თანახმად, კასპიის ზღვაში სამი სანავთობო ველის „აზერი“, „ჩირაგისა“ და „გიუნაშლის“ დამუშავება განხორციელდა. გამომდინარე იქიდან, რომ პროექტი დიდი მნიშვნელობით გამოირჩეოდა, მიიღო „საუკუნის კონტრაქტის“ სახელწოდება. === მე-20 საუკუნის დასასრული === [[1999]] წლის დეკემბერში ორი აზერბაიჯანული ტანკერი, რომლებიც ნავთობით იყვნენ გავსებულნი გავიდნენ მსოფლიო ბაზარზე. ამ გაყიდვებისგან მიღებული ფული მოხვდა სანავთობო ფონდში, რომელიც [[ჰეიდარ ალიევი|ჰეიდარ ალიევის]] მიერ იყო შექმნილი და რომელიც დღემდე ფუნქციონირებს. ამ პერიდში აშენდა და აღდგა [[ბაქო-ნოვოროსიისკის ნავთობსადენი]]. [[1997]] წლის [[25 ოქტომბერი|25 ოქტომბერს]] აზერბაიჯანული ნავთობი ნოვოროსიისკის პორტში იქნა მიწოდებული. [[1999]] წლის 17 აპრილს აზერბაიჯანის პრეზიდენტის - ჰეიდარ ალიევის, საქართველოს პრეზიდენტის - [[ედუარდ შევარდნაძე|ედუარდ შევარდნაძისა]] და უკრაინის პრეზიდენტის [[ლეონიდ კუჩმა|ლეონიდ კუჩმას]] მონაწილეობით შედგა [[ბაქო-სუფსის ნავთობსადენი]] გახსნის ცერემონია. სუფსის პორტის გავლით აზერბაიჯანული ნავთობი პირველად მიეწოდა დასავლეთს.<ref>[http://travelgeorgia.ru/499/ Нефтепровод Баку-Джейхан] </ref> [[სტამბოლი|სტამბოლში]] შემდგარ სახელმწიფოს მეთაურების - ეუთოს წევრების სამიტზე ჰეიდარ ალიევმა, ედუარდ შევარდნაძემ და თურქეთის პრეზიდენტმა [[სულეიმან დემირელი|სულეიმან დემირელმა]][[1999]] წლის [[18 ნოემბერი|18 ნოემბერს]] ხელი მოაწერეს ხელშეკრულებას „ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ძირითადი საექსპორტო მილსადენის გავლით აზერბაიჯანის, საქართველოს და თურქეთის რესპუბლიკების ტერიტორიების გავლით ნავთობის ტრანსპორტირების შესახებ“. ამასთანავე [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანის]], [[საქართველო|საქართველოს]], [[თურქეთი|თურქეთის]], [[ყაზახეთი|ყაზახეთის]] რესპუბლიკებმა და [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მა ხელი მოაწერეს „სტამბოლის დეკლარაციას“, სადაც მხარდაჭერა გამოუცხადეს პროექტს. ნავთობის სტრატეგიის წყალობით, აზერბაიჯანი კასპიის ზღვის ენერგო პოტენციალს ატარებდა და რეგიონის განვითარებისთვის ახალი ეკონომიკური მოდელი ჩამოაყალიბა. ქვეყანამ გააფართოვა ურთიერთობები ევროპისა და აზიის პოლიტიკურ და ეკონომიკურ კავშირებში. დაიწყო ისეთი ისეთი პროექტების რეალიზება, როგორიცაა [[ინოგეიტი|ინოგეითი]], [[ტრასეკა]] და სხვა. აღსანიშნავია, რომ ჰეიდარ ალიევის მიერ წამოწყებულმა ენერგო პოლიტიკის განვითარებამ უზრუნველყო აზერბაიჯანის გრძელვადიანი პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერესები, ფართომასშტაბიანი საერთაშორისო თანამშრომლობის განხორციელება. ხელი შეუწყო მშვიდობას, სტაბილურობასა და უსაფრთხოებას რეგიონში.<ref>{{Cite web |url=http://www.ca-c.org/c-g/2011/journal_rus/c-g-1-2/07.shtml |title=ТРАНСПОРТ ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ РЕСУРСОВ СТРАНАМИ, ЛИШЕННЫМИ ВЫХОДА К ОТКРЫТЫМ МОРЯМ |accessdate=2018-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180428101152/http://www.ca-c.org/c-g/2011/journal_rus/c-g-1-2/07.shtml |archivedate=2018-04-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bp.com/en/global/corporate/bp-magazine/observations/azerbaijan-marks-20-years-since-milestone-oil-contract.html |title=Azerbaijan marks 20 years since oil contract |accessdate=2018-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705152459/https://www.bp.com/en/global/corporate/bp-magazine/observations/azerbaijan-marks-20-years-since-milestone-oil-contract.html |archivedate=2018-07-05 }}</ref> === 21-ე საუკუნის დასაწყისი === [[2002]] წლის [[18 სექტემბერი|18 სექტემბერს]] სანგაჩალში დაიწყო [[ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენი|ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენის]] მშენებლობა. ცერემონიას ესწრებოდნენ სამი ქვეყნი მეთაურები - აზერბაიჯანის პრეზიდენტი [[ილჰამ ალიევი]], საქართველოს პრეზიდენტი [[ედუარდ შევარდნაძე]] და თურქეთის პრეზიდენტი [[აჰმეთ ნეჯდეთ სეზერი|აჰმეთ სეზერი]], ასევე აშშ-ის წარმომადგენელი კასპიის საკითხებში სტივენ მანი. [[2006]] წლის [[13 ივლისი|13 ივლისს]] შედგა ენერგეტიკული პროექტის გახსნა. პროექტის ღირებულება იყო 4 მლრდ დოლარი. პროექტის ოპერატორია [[BP]]. ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენს დიდი მნიშვნელობა აქვს აზერბაიჯანის, საქართველოს, თურქეთის, ევროპისა და მთელ მსოფლიოს ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და ენერგეტიკულ უსაფრთხოებაზე. [[ფაილი:TAP TANAP SCP Schah Denis.png|მინი|291x291პქ|TAP-ისა და TANAP-ის რუკა]] [[შაჰ-დენიზი|შაჰდენიზის]] საველე გაიხსნა [[1999]] წელს. იგი ბაქოდან 70 კმ-ში მდებარეობს. შაჰ-დენიზის გაზსადენის განვითარების პირველი ეტაპი დაიწყო 2006 წელს. შაჰ-დენიზის გაზის ველი ბოლო ათწლეულის მანძილზე [[BP]]-ის გაზის სფეროში ერთ-ერთი უდიდესი ველია.  <nowiki/>[[2007]] წელს, დაიწყო მუშაობა შაჰ-დენიზის სანგაჩალის ტერმინალმა და აზერბაიჯანი გაზის მსხივ მწარმოებლად იქცა. შაჰ-დენიზის პროექტის 1-ლი ფაზა  დასრულებულია და სამხრეთ კავკასიის მილსადენის გავლით 8 მილიარდი კუბურ მეტრ ბუნებრივ აირს აწვდის [[საქართველო|საქართველოსა]] და [[თურქეთი|თურქეთს]].<ref>{{Cite web |url=http://www.trubagaz.ru/gkm/shakh-deniz/ |title=ШАХ-ДЕНИЗ |accessdate=2018-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171221025924/http://www.trubagaz.ru/gkm/shakh-deniz/ |archivedate=2017-12-21 }}</ref> [[2013]] წლის [[დეკემბერი|დეკემბერში]] დამტკიცდა და შემუშავდა შაჰ-დენიზის პროექტის მე-2 ფაზა. შაჰ-დენიზი 2-ით იგეგმება თურქეთსა და ევროპაში გაზის ექსპორტი [[ტრანს-ადრიატიკული მილსადენი|TANAP]]-ისა და [[ტრანს-ანატოლიური მილსადენი|TAP]]-ის საექსპორტო მილსადენებით.<ref>[https://neftegaz.ru/tech_library/view/4290-Shahdeniz Месторождения // Шахдениз]</ref> [[2019]] წლის [[19 აპრილი|19 აპრილს]] აზერი-ჩირაგ-გიუნაშლის აქციონერებმა [[BP]]-მ და [[SOCAR]]-მა ხელი მოაწერეს კონტრაქტს $ 6 მლრდ ოდენობით "ცენტრალურ-აღმოსავლური აზერის" პლატფორმისთვის. მისი მშენებლობა იგეგმება აზერი-ჩირაგ-გიუნაშლის ნავთობის მოპოვების ადგილას.<ref>[https://www.reuters.com/article/us-bp-azerbaijan-acg-idUSKCN1RV0G0 BP, SOCAR sign deal to build new Azeri oil exploration platform]</ref><ref>[http://www.arabnews.com/node/1485046/business-economy BP and SOCAR sign new Azeri oil deal]</ref> მშენებლობის დაწყება იგეგმება 2019 წელს, ხოლო დარულება [[2020]] წლის შუა პერიოდისთვის.<ref>[https://www.zonebourse.com/BP-PLC-11899/actualite/BP-et-des-partenaires-investissent-6-milliards-de-dollars-en-Azerbaidjan-28452034/?fbclid=IwAR3z8S_DuRnEs5U9Ls9H5Os2Cywuyc35_gIK7sKy6RQ9G_NMG3BYgv2Itj0 BP et des partenaires investissent 6 milliards de dollars en Azerbaidjan]</ref> == SOCAR == [[ფაილი:SOCAR logo.jpg|მინი|249x249პქ|კომპანიის ლოგო]] {{მთავარი|SOCAR}}აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ნავთობის კომპანია (SOCAR) —. მსოფლიოში ერთ-ერთი უდიდესი ნავთობისა და გაზის კორპორაციაა, რომელიც მთლიანად აზერბაიჯანის სახელმწიფო საკუთრებაშია. აწარმოებს ნავთობისა და ბუნებრივი აირის მოპოვებას კასპიის ზღვის აზერბაიჯანული ნაწილის სანაპირო და საზღვაო ზონებში. მართავს ქვეყნის ორ ნავთობგადამამუშავებელ ქარხანას. კომპანია აგრეთვე ფლობს SOCAR-ის ავტოგასამართი სადგურების ქსელს აზერბაიჯანში, საქართველოში, უკრაინაში, თურქეთში, რუმინეთსა და შვეიცარიაში. კომპანიაში სულ დაახლოებით 61 000 თანამშრომელი მუშაობს. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე სოკარის საქმიანობა შედგება ნავთობის საბადოების ძიებით ზღვაში და ხმელეთზე; ნავთობის მომზადება, გამოყენება; გაზის, კონდენსატისა და მათგან მიღებული პროდუქტების ტრანსპორტირება. კომპანია ახორციელებს კანონით განსაზღვრულ საქმიანობას. SOCAR Azerbaijan-ს გააჩნია 10% შაჰ-დენიზის კონსორციუმში, 25% ნავთობსადენზე ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანი და 10% აზერი-ჩირაგ-გიუნაშლის ნავთობის საბადოს წარმოებაში. ამჟამად, „სოკარი“ აქტიურად გადის სხვა ქვეყნების ბაზრებზე.  საქართველოში აქვს საწვავის სადგურების ქსელი, ინვესტირებას ახდენს ნავთობტერმინალის მშენებლობაში საქართველოს სუფსის პორტში. კომპანიას გააჩნია  საინვესტიციო პროგრამა 20 მილიარდი დოლარის ღირებულებით. == აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ნავთობის ფონდი == აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ნავთობის ფონდი არის სპეციალური ინსტიტუტი, რომელიც აერთიანებს კოლექტიურ და სტაბილურ ფუნქციებს. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის, [[ჰეიდარ ალიევი|ჰეიდარ ალიევის]] № 240 ბრძანების მიხედვით, 1999 წლის 29 დეკემბერს  გაფორმდა შესაბამისი გადაწყვეტილება აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ნავთობის ფონდის შექმნის თაობაზე. სახელმწიფო ნავთობის ფონდმა 2001 წლის ივლისიდან დაიწყო მუშაობა. იგი თანამშრომლობს სხვა სუვერენულ ფონდებთან. ფონდის მიზანია ნავთობისა და გაზის კონტრაქტების განხორციელების შედეგად მიღებული თანხების დაგროვება, ნავთობის შემოსავლების ეფექტიანი მართვა და თანხების შენახვა მომავალი თაობებისათვის; ნავთობის შემოსავლების შენარჩუნება და გამრავლება, მომავალი თაობებისათვის ეკონომიკური ბაზის შექმნა და, ამავე დროს, მათი გამოყენება მიმდინარე თაობებისთვის და ა.შ. ნავთობის ფონდის ძირითადი მიზანია ქვეყნის ეკონომიკის დაცვა შესაძლო უარყოფითი გავლენებისაგან.<ref>{{Cite web |url=http://www.oilfund.az/en_US/ |title=State Oil Fun Of The Republic Of Azerbaijan |accessdate=2018-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181126143948/http://www.oilfund.az/en_US/ |archivedate=2018-11-26 }}</ref> [[2007]] წელს სახელმწიფო ნავთობის ფონდს მიენიჭა „გაეროს ჯილდო სახელმწიფო სამსახურისთვის“.<ref>[http://www.1news.az/mobile/news/gosneftefond-azerbaydzhana-udostoen-nagrady-oon-za-povyshenie-prozrachnosti-i-otvetstvennosti-na-gosudarstvennoy-sluzhbe Госнефтефонд Азербайджана удостоен награды ООН \"За повышение прозрачности и ответственности на государственной службе\"]</ref> == რესურსები ინტერნეტში == * [https://web.archive.org/web/20160225210156/http://sultanov.azeriland.com/oil/part_01.html Эпоха зарождения нефтяной промышленности Азербайджана] == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:მრეწველობა აზერბაიჯანში]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანის ეკონომიკური ისტორია]] q9mj3hy0abo84peqfjqdd5fty9nor9w 0 425493 5405415 4884014 2026-06-02T00:18:17Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405415 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მწერალი | სახელი = ნასიმი | მშობლიური სახელი = {{Lang-az|İmadəddin Nəsimi}}<br /> {{Lang-fa|عمادالدین نسیمی}}‎ | სურათი= Portrait_of_Nasimi.jpg | ტიტრი = | ჩარჩო = | ფსევდონიმი = | სრული სახელი = სეიდ იმადედინი | დაბადების თარიღი = [[1369]] | დაბადების ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = [[1417]] | გარდაცვალების ადგილი = [[ალეპო]] | საქმიანობა = [[პოეტი]] | ეროვნება = | პერიოდი = | ჟანრი = | ენა = [[აზერბაიჯანული]]; [[სპარსული]]; [[არაბული]] | მოქალაქეობა = | alma_mater = | თემატიკა = | მიმდინარეობა = | დებიუტი = | magnum_opus = | მეუღლე = | პარტნიორი = | შვილები = | ნათესავები = | გავლენა მოახდინეს = | გავლენა მოახდინა = | საიტი = | ხელმოწერა = | სქოლიო = }} '''ნასიმი''' (ნამდვილი სახელი — სეიდ იმადედინ; {{Lang-az|İmadəddin Nəsimi}}, {{Lang-fa|عمادالدین نسیمی}}‎; დ.1369 — 1417, [[ალეპო]]) — [[XIV საუკუნე|XIV]]—[[XV საუკუნე|XV]] საუკუნეების გამოჩენილი პოეტი, რომელიც წერდა [[აზერბაიჯანული ენა|აზერბაიჯანულად]], ასევე [[სპარსული ენა|სპარსულად]] და [[არაბული|არაბულად]]<ref name=":0">[http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x Azeri Turkish Literature in Iran] The oldest poet of the Azeri literature known so far (and indubitably of Azeri, not of East Anatolian of Khorasani, origin) is ʿEmād-al-dīn Nasīmī (about 1369-1404, q.v.)</ref><ref>[https://www.britannica.com/biography/Seyid-Imadeddin-Nesimi Seyid İmadeddin Nesimi] - [[ენციკლოპედია ბრიტანიკა]]</ref>. მან მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანის]] პოეზიის განვითარებაში<ref name=":0" />. ენციკლოპედია ირანიკა მიიჩნევს მას პირველ აზერბაიჯანელ პოეტად<ref name=":0" />. იგი წერდა გაზელების, რუბაიებისა და თუიგის ჟანრებში. მისი ნაწარმოებები ფართოდ იყო ცნობილი ახლო აღმოსავლეთსა და შუა აზიაში<ref>[http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_53861 Несими] - Большая советская энциклопедия</ref>. იგი იყო [[სუფიზმი|სუფიზმის]] ერთ-ერთი შტოს, [[ჰურუფიზმი|ჰურუფიზმის]] მიმდევარი. პოეტის ფსევდონიმი „ნასიმი“ სავარაუდოდ მომდინარეობს არაბული სიტყვიდან „ნესიმ“, რაც „ნელ ქარს„ ნიშნავს<ref name=":2" />. ნასიმის შემოქმედება გამოირჩევა მეამბოხე ხასიათით. იგი მოუწოდებდა ბრძოლას სოციალური უსამართლობის, პიროვნული ძალადობის, მმართველების ტირანიისა და სისასტიკის წინააღმდეგ. მისი ლექსები ადამიანის სილამაზესა და გონებას ადიდებენ, ასევე მოუწოდებენ ინდივიდუალური განთავისუფლებისკენ, ასკეტიზმისგან განთავისუფლებისკენ, მიმართული იყო ფანატიზმისა და რელიგიური დოგმის უარყოფისკენ. == წარმოშობა == ნასიმი დაიბადა [[1369]] წელს. მისი დაბადების ადგილი ზუსტად ცნობილი არ არის. ვარაუდობენ, რომ იგი დაიბადა [[შემახა|შემახიში]]<ref>''Charles van der Leeuw.'' Azerbaijan: a quest for identity: a short history. — Palgrave Macmillan, 2000. — С. 76. — 224 с. </ref><ref name=":1">[http://www.iranicaonline.org/articles/horufism HORUFISM] <br /></ref>, [[თავრიზი|თავრიზში]]<ref>''Kathleen R. F. Burrill''. The quatrains of Nesimî, fourteenth-century Turkic Hurufi. — Columbia University publications: Near and Middle East studies, Series A, Volume 14. — Mouton, 1973 — p. 19 </ref>, [[დიარბაქირი|დიარბაქირში]]<ref>''Andrews, Walter G.'' Ottoman Lyric Poetry: An Anthology. — University of Texas Press, 1997. — P. 211–212.</ref>, [[ბურსა|ბურსაში]]<ref>''Safarli, Aliyar.'' Imadəddin Nəsimi, Seçilmis Əsərləri. — Baku : Maarif Publishing House, 1985. — P. 1-7.</ref>, [[ალეპო|ალეპოში]]<ref>''Andrews, Walter G.'' Ottoman Lyric Poetry: An Anthology. — University of Texas Press, 1997. — P. 211–212.</ref>, [[ბაღდადი|ბაღდადსა]]<ref>''Devellioğlu, Ferit.'' Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat: eski ve yeni harflerle. — 1993. — P. 823–824.</ref><ref name=":1" /> და [[შირაზი|შირაზში]]<ref name=":2">Walter G. Andrews, Najaat Black, Mehmet Kalpaklı «Ottoman lyric poetry: an anthology», стр. 211, University of Washington Press, 2006: </ref>. ნასიმის ძმა პოეტი შაჰანდანი სავარაუდოდ დამარხულია შაჰანდანის სასაფლაოზე შემახიში<ref>Шахәндан (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — <abbr>Б.</abbr>: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — C. X. — S. 472.</ref>. აზერბაიჯანელი მკვლევარი [[სალმან მუმთაზი]] აღნიშნავდა, რომ შაჰანდანის სასაფლაოს სახელწოდება დაკავშირებულია ნასიმის ძმის სახელთან. ამის საფუძველზე მუმთაზი თვლიდა, რომ ნასიმი დაიბადა აზერბაიჯანში, შემახიში<ref>[http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_dekabr2009/100558.htm İnsanlıq mərtəbəsini ucaldan şair] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123205346/http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_dekabr2009/100558.htm |date=2019-11-23 }} - (აზერბაიჯანული)</ref>. გერმანელი თურქოლოგი გერხარდ დიორფედიც ასევე თვლიდა, რომ ნასიმი წარმოშობით აზერბაიჯანიდან იყო<ref name=":0" />. რამდენიმე ავტორის აზრით, ნასიმის ჰქონდა თურქომანური წარმომავლობა<ref>Энциклопедия Ислама, том VIII, стр. 8, E. J. Brill: </ref><ref>N. Hanif «Biographical encyclopaedia of Sufis: Central Asia and Middle East», стр. 360, Sarup & Sons</ref>. პოეტი ატარებდა „სეიდის“ ტიტულს, რაც მიანიშნებს მის არაბულ წარმოშობაზე მუჰამედის შტოდან. ამ უკანასკნელზე თვითონ ნასიმიც საუბრობს თავის რამდენიმე ლექსში<ref>Siavash Lornejad, Ali Doostzadeh «On the Modern Politicization of the Persian Poet Nezami Ganjavi», стр. 18, Caucasian Centre for Iranian Studies: </ref>. საბჭოთა თურქოლოგის აფრასიაბ ვექილოვის მიხედვით, აზერბაიჯანული ენა ნასიმის მშობლიური ენა იყო<ref>''Векилов А. П.'' Насими. Биографическая справка // Поэты Азербайджана. Малая серия. Издание третье. / В. Н. Орлов (главный редактор). — <abbr>Л.</abbr>: Советский писатель, 1970. — С. 162.</ref>. == ცხოვრება == პოეტი ნასიმი ლექსებს წერდა აზერბაიჯანულ, სპარსულ და არაბულ ენებზე. იგი ითვლება აზერბაიჯანული დივანის მამად (დაახლოებით 15 ათასი სტრიქონი)<ref>[http://www.idmedina.ru/medina/?4346 Творчество выдающегося Насими в восприятии немецкого профессора]</ref>, ამასთანავე მას შექმნილი აქვს დივანი სპარსულ ენაზე (დაახლოებით 5 ათასი სტრიქონი). რამდენიმე ლექსი ნასიმის არაბულადაც აქვს დაწერილი. ნასიმიმ აზერბაიჯანული პოეზიის პირველი შედევრები შექმნა და ამით საფუძველი ჩაუყარა აზერბაიჯანულ სალიტერატურო ენას. ნასიმი გაიზარდა ხელოსნებს შორის. იგი სწავლობდა [[მათემატიკა|მათემატიკას]], [[ასტრონომია|ასტრონომიას]], [[ლოგიკა|ლოგიკასა]] და [[თეოლოგია|თეოლოგიას]]. საკუთარი შემოქმედების დასაწყისში ნასიმი, მისი მასწავლებლის ნაიმის მსგავსად, იდგა სუფიზმის პოზიციებზე. იგი იყო სუფი შეიხ შიბლის მიმდევარი. ასევე ის იყო ირანული სუფისა და მეხუთე საუკუნის პოეტის — ჰუსეინ ჰალაჯა მანსურის თაყვანისმცემელი, რომელიც იმეორებდა „მე ვარ ღმერთი!“. ასე გამოხატავდა მანსური მოსაზრებას, რომ ღმერთი ან მისი ნაწილი თითოეულ ჩვენთაგანშია. ნასიმი ამ ფრაზას ხშირად იმეორებს საკუთარ ლექსებში. ამის მიხედვით, იგი გახდა ჰურუფიზმის მიმდევარი. [[ფაილი:Əzim Əzimzadə - Nəsiminin edamı.jpg|მინი|285x285პქ|ნასიმის სიკვდილით დასჯა]] ნასიმის შემოქმედებაში იგრძნობა სპარსი და აზერბაიჯანელი კლასიკოსების ზემოქმედება - [[ჯალალედინ რუმი|რუმის]], შეიხ [[ათარი|ათარისა]] და [[ნიზამი განჯევი|ნიზამი განჯევის]]. შემახაში ნასიმიმ შექმნა მეცნიერთა და მუსიკოსთა საზოგადოება, სადაც გაერთიანებულნი იყვნენ ნიჭიერი ადამიანები<ref>''Научно-исследовательский институт общей педагогики (Академия педагогических наук СССР).'' Очерки истории школы и педагогической мысли народов СССР, с древнейших времен до конца XVII в. — Педагогика, 1989. — Т. 1. — С. 406. — 479 с. </ref>. ნაიმის სიკვდილით დასჯის შემდეგ ნასიმიმ შირვანი დატოვა და ბაღდადში გაემგზავრა, სადაც მან სხვა ქალაქებში იმგზავრა და მივიდა თურქეთამდე. აქ ის აგრძელებს ჰურუფიზმის იდეების გავრცელებას. ამის გამო პოეტი არაერთხელ გახდა დევნილი და საბყრობილეშიც კი იჯდა. ნასიმი მიემგზავრება [[სირია|სირიაში]] და ქალაქ [[ალეპო|ალეპოში]] ჩერდება. სასულიერო პირების მიერ წამოყენებული ბრალდებების გამო მას სიკვდილი მიუსაჯეს. განაჩენის მოლოდინში ნასიმიმ რამდენიმე ლექსი დაწერა სახელწოდებით „ჰაბსიე“ („ციხის ლექსები“), სადაც მან ჩამოაყალიბა თავისი მოსაზრებები ხელისუფლებების უსამართლობის შესახებ, მოსამართლეების გამყიდველობის შესახებ და ასევე იყო მოსაზრებები მისი მეამბოხე სულისკვეთებიდან გამომდინარე, რომელიც ბოლომდე ერთგული დარჩა საკუთარი მრწამსისადმი. ეგვიპტის სულთანმა გასცა ბრძანება, რომ მას კანი ააძრონ და მისი ტანი საჯაროდ გამოფინონ მთელს ალეპოში. პოეტი ალეპოში დამარხეს, საერთო სასაფლაოზე. ნასიმის შთამომავლებიც იქ იყვნენ დამარხულები. [[1970]] წელს ნასიმის საფლავი მოინახულა [[აზერბაიჯანის სსრ]]-ის ცენტრალური კომიტეტის პირველმა მდივანმა [[ჰეიდარ ალიევი|ჰეიდარ ალიევმა]]<ref>[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/5197265.html Выступление Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева]</ref>. == ნაწარმოებების ხელნაწერები == [[სტამბოლი|სტამბოლის]] ხელნაწერებს შორის ყველაზე ვრცლად ითვლება ნასიმის „დივანი“, რომელიც ინახება ბაიაზიდის ბიბლიოთეკაში. ბაქოს ხელნაწერთა ინსტიტუტში ინახება ნასიმის „დივანების“ ხელნაწერთა სია, რომელიც არ არის დათარიღებული. პალეოგრაფიული მონაცემებით ხელნაწერები მიეკუთვნებიან XVI საუკუნეს. ინსტიტუტში ასევე ინახება „დივანის“ ხელნაწერები შიფრით М-188<ref name=":3">''Каграманов Дж.'' Научно-критический текст произведений Насими // Имадеддин Насими : сборник статей. — <abbr>Б.</abbr>, 1973.</ref>. სია გადაწერილია [[1700]] წელს აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე [[ბელაქანის რაიონი|ბელაქანის რაიონში]] მირზახან იბნ-მელიქ შეიხ ბუნიად სალბანი<ref name=":3" />. ნასიმის „დივანის“ ხელნაწერები ინახება [[უზბეკეთი|უზბეკეთის]] აღმოსავლეთმცოდნეობის აკადემიაშიც<ref name=":3" />. == ნაწარმოებების პუბლიკაცია == ნასიმის ნაწარმოებების გამოცემა აზერბაიჯანულ ენაზე დაიწყო XIX საუკუნის შუა ხანებიდან. პირველად „დივანი“ გამოიცა [[1844]] წელს სტამბოლში<ref name=":3" />. [[1926]] წელს [[ბაქო|ბაქოში]] აზერბაიჯანელი ბიბლიოგრაფის სალმან მუმთაზის მიერ გამოცემულ იქნა ნასიმის „დივანი“, რომელიც მოიცავდა პოეტის ნაწარმოებეის სამ მესამედს. მასში 277 სხვადასხვა ჟანრის ლექსები იყო. მუმთაზმა ამ გამოცემაში შეიტანა ერთი აზერბაიჯანული და 15 სპარსული გაზელი. ნასიმის ხელნაწერთა მონაცემების ნაკლებობა ასევე შეეხო ბაქოს გამოცემას<ref>''Акрем Джафар.'' Метрика поэзии Насими // Имадеддин Насими : сборник статей. — <abbr>Б.</abbr>, 1973. — С. 95.</ref>. აქედან გამომდინარე, სტამბოლისა და ბაქოს ტექსტებში არ ჩატარებულა ტექსტოლოგიური სამუშაოები (ისინი მხოლოდ ნასიმის აზერბაიჯანული ლექსების ნაწილს მოიცავს)<ref name=":3" />. == ხსოვნა == [[ფაილი:İmadəddin Nəsimi (İ. Nəsimi Parkı).jpg|მინი|283x283პქ|ნასიმის სახელობის პარკი]] ნასიმის სახელს ატარებს: * [[ნასიმის სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტი]] [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანში]]; * ნასიმის რაიონი ქ. [[ბაქო]]ში; * მეტროსადგური ბაქოში; * ნასიმის სახელობის საშუალო სკოლა #2 [[ბელაქანი|ბელაქანში]]; * ქუჩები ბაქოში, [[აღჯაბადი|აღჯაბადსა]] და [[ხუდათი|ხუდათში]]; * სოფლები [[საბირაბადის რაიონი|საბირაბადის]], [[ბილიასუვარის რაიონი|ბილასუვარისა]] და [[საათლის რაიონი|საათლის]] რაიონებში, აზერბაიჯანში; * კასპიის სახელმწიფო გადაზიდვების კომპანიის სატვირთო გემის „ნასიმი“ == კულტურაში == [[ფაილი:Nesimi Film.jpg|მინი|281x281პქ|კადრი ფილმიდან [[ნასიმი (ფილმი)|„ნასიმი“]]]] *[[1973]] წელს, ნასიმის 600 წლის პატივსაცემად, აზერბაიჯანელმა რეჟისორმა [[ჰასან სეიდბეილი]]მ ამავე სახელწოდების ფილმი გადაიღო. მთავარი როლი ითამაშა [[რასიმ ბალაევი|რასიმ ბალაევმა]]. *1973 წელს, ასევე  ნასიმის 600 წლის იუბილესთან დაკავშირებით აზერბაიჯანელმა კომპოზიტორმა [[ფიქრეთ ამიროვი|ფიქრეთ ამიროვმა]] დაწერა ქორეოგრაფიულ პოემა („ბალეტი“) „[[თქმულება ნასიმიზე]]“. *[[1980]] წელს ბაქოში დაიდგა ნასიმის ძეგლი. მოქანდაკეები - თ. მამედოვი და ი. ზეინალოვი; არქიტექტორები - ა. ჰუსეინოვი და გ. მუხტაროვი (ბრინჯაო, გრანიტი)<ref>''Н. В. Воронов.'' Советская монументальная скульптура, 1960-1980. — <abbr>М.</abbr>: Искусство, 1984. — С. 217. — 221 с. </ref>. *[[2018]] წლის 27-30 სექტემბერს აზერბაიჯანში ჩატარდა „პოეზიის, ხელოვნების, სულიერების ფესტივალი — ნასიმი“, რომლის გახსნაც შედგა შემახიში.<ref>[https://ru.euronews.com/2018/10/03/nasimi-festival-baku Фестиваль поэзии и духовности]</ref><ref>[https://www.trend.az/life/culture/2957552.html В Шамахы состоялось торжественное открытие Фестиваля поэзии, искусства, духовности – Насими]</ref> *2018 წლის 19-20 ნოემბერს [[მოსკოვის სახელმწიფო საერთაშორისო ურთიერთობათა ინსტიტუტში]] დაიდგა ნასიმის ბიუსტი, რომლის გახსნის ცერემონია შედგა ფესტივალ „ნასიმის“ ფარგლებში<ref>[http://vestikavkaza.ru/news/V-MGIMO-otkryt-byust-Nasimi.html В МГИМО открыт бюст Насими]</ref><ref>{{Cite web |url=https://mgimo.ru/about/news/main/v-mgimo-otkryli-byust-imadeddina-nasimi/ |title=В МГИМО открыли бюст Имадеддина Насими |accessdate=2018-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181120180254/https://mgimo.ru/about/news/main/v-mgimo-otkryli-byust-imadeddina-nasimi/ |archivedate=2018-11-20 }}</ref>. *პოეტის 650 წლის იუბილესთან დაკავშირებით, 2019 წელი აზერბაიჯანში „ნასიმის წლად“ გამოცხადდა. *2019 წელს ნასიმის სახელი ეწოდა მცირე პლანეტას (1995 UN2).<ref>[https://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=32939 (32939) Minor Planet Center] — [[მცირე პლანეტების ცენტრი]]</ref> *2019 წელს [[კიევი|კიევში]] გაიხსნა პოეტის ძეგლი.<ref>{{Cite web |url=https://www.ukrinform.ru/rubric-kyiv/2707776-na-bulvare-druzby-narodov-otkryli-pamatnik-poetu.html |title=На бульваре Дружбы Народов в Киеве установлен памятник Насими |accessdate=2022-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190526211321/https://www.ukrinform.ru/rubric-kyiv/2707776-na-bulvare-druzby-narodov-otkryli-pamatnik-poetu.html |archivedate=2019-05-26 }}</ref> == რესურსები ინტერნეტში == * [http://deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=426 ИМАДЕДДИН Насими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108214206/http://deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=426 |date=2019-01-08 }} * [http://www.gender-az.org/index.shtml?id_doc=1718 Имадеддин Насими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223150021/http://gender-az.org/index.shtml?id_doc=1718 |date=2011-12-23 }} * [http://82.146.59.108/classik/plots/?more=1&id=3087 Насими, Несими (Nəsimi)] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{ნასიმი}} [[კატეგორია:დაბადებული 1369]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1417]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანელი პოეტები]] [[კატეგორია:სპარსელი პოეტები]] [[კატეგორია:თურქი პოეტები]] [[კატეგორია:ფსევდონიმიანი მწერლები]] [[კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი პოეტები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანული ლიტერატურა]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] g5mhipjbnbnit0umjdiij2r5is8xbrq 0 433958 5405457 4740185 2026-06-02T05:04:59Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405457 wikitext text/x-wiki {{რჩეული/2.0}}{{მოკლე აღწერა|რიხარდ ვაგნერის საოპერო ციკლი}} {{ინფოდაფა მუსიკალური ნაწარმოები | სახელი = ნიბელუნგის ბეჭედი | ქვესათაური = | ტიპი = საოპერო ციკლი | კომპოზიტორი = [[რიხარდ ვაგნერი]]ს | სურათი = Bühnenbildentwurf Rheingold.JPG | ფოტოს სიგანე = 250პქ | წარწერა = „რაინის ოქროს“ პირველი სცენა ბაიროითის ფესტივალის 1876 წლის დადგმიდან | თარგმანი = | მშობლიური სახელი = {{lang-de|Der Ring des Nibelungen}} | ენის კოდი = | სრული სახელი = | სრული სახელი ქართულად = | სხვა სახელები = | ტონალობა = | კატალოგი = | ოპუსი = | ISWC = | წელი = | პერიოდი = | ჟანრი = მუსიკალური დრამა, ოპერა | სტილი = რომანტიზმი | ფორმა = | დაკავშირებული = | მიზეზი = | დაწერილი = 1848 - 1874 | ტექსტი = | libretto = რიხარდ ვაგნერის | ენა = გერმანული | დაფუძნებული = „ნიბელუნგების სიმღერა“ | მეტრი = | დრო = | მელოდია = | დაწერილია = | მიეძღვნა = | შესრულებული = | გამოქვეყნებული = | გამომცემელი = | პირველი ჩანაწერი = | ხანგრძლივობა = 13-15 საათი | ნაწილები = 4 | ინსტრუმენტები = | სოლო = | ვოკალი = | ინსტრუმენტული შემადგენლობა = სოლისტები, გუნდი, სიმფონიური ორკესტრი | კომენტარი = | პრემიერის თარიღი = * ციკლის სახით: * 1876 წლის 13 აგვისტო — „რაინის ოქრო“ (ცალკე შესრულდა 1869 წელს) * 1876 წლის 14 აგვისტო „ვალკირია“ (ცალკე შესრულდა 1870 წელს) * 1876 წლის 16 აგვისტო „ზიგფრიდი“ * 1876 წლის 17 აგვისტო „ღმერთების დაისი“ | პრემიერის ადგილი = ბაიროითის ფესტივალი | პრემიერის დირიჟორი = ჰანს რიხტერი | პრემიერის შემსრულებლები = | სხვადასხვა = }} '''„ნიბელუნგის ბეჭედი“''' ({{lang-de|''Der Ring des Nibelungen''}}), ''WWV 86'' — [[რიხარდ ვაგნერი]]ს ოთხნაწილიანი საოპერო ციკლი მისივე [[ლიბრეტო]]თი და დეტალური სცენური მითითებებით; კომპოზიტორის ''opus summum'', რომელზეც იგი, სხვადასხვა ინტერვალებით, 26 წლის განმავლობაში, 1848 წლიდან 1874 წლამდე მუშაობდა. მასში შემავალი მუსიკალური დრამები ზედაპირულად არის დაფუძნებული სკანდინავიურ საგაზე [[სიმღერა ნიბელუნგებზე|„სიმღერა ნიბელუნგებზე“]] ({{lang-de|Nibelungenlied}}). კომპოზიტორმა ციკლს „Bühnenfestspiel“ („სასცენო საფესტივალო წარმოდგენა“) უწოდა, რომელიც გადანაწილებულია სამ დღეზე და წინა საღამოზე ({{Lang-de|Vorabend}}). ხშირად მოიხსენიება, როგორც „ბეჭდის ციკლი“, „ვაგნერის ბეჭედი“, ან უბრალოდ, „ბეჭედი“. ტეტრალოგია შემდეგი ოპერებისგან შედგება: * '''''Das Rheingold''''' („რაინის ოქრო“) * '''''Die Walküre''''' („ვალკირია“) * '''''Siegfried''''' („ზიგფრიდი“) * '''''Götterdämmerung''''' („ღმერთების დაისი“) ინდივიდუალური ნაწარმოებები ზოგჯერ ცალკეც სრულდება. ყველა მათგანი შეიცავს დიალოგებს, რომლებიც წინა ოპერების მოვლენებს შეეხება, ამდენად, შესაძლებელია მთლიან სიუჟეტში გარკვევა სრული ციკლის ნახვის გარეშეც, თუმცა, ვაგნერის განზრახვა მათი ერთმანეთის მიყოლებით შესრულება იყო, რაც პირველად 1876 წელს განხორციელდა ბაიროითის ფესტივალზე. ციკლი 13 აგვისტოს, „რაინის ოქროთი“ დაიწყო და 17 აგვისტოს, „ღმერთების დაისით“ დასრულდა. მთლიანი წარმოდგენა, საშუალოდ, 15 საათი გრძელდება, მოითხოვს 100-ზე მეტი მუსიკოსისგან შემდგარ ორკესტრს (რომელშიც შედის 6 [[არფა (მუსიკალური საკრავი)|არფა]] და 4 ტენორის ტუბა, რომელიც ვაგნერმა სპეციალურად დაამზადებინა), 34 სოლისტს და ორ გუნდს. საოპერო რეჟისორის, ენტონი ფროიდის მიხედვით, „ნიბელუნგის ბეჭედი ხელოვნების ამ ფორმის უმაღლეს ნიშნულს წარმოადგენს, ყველაზე მასიურ გამოწვევას ნებისმიერი საოპერო თეატრისათვის“.<ref>{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/music/vonrhein/ct-lyric-ring-preview-ae-0925-20160921-column.html|title=An epic beginning for Lyric's new Wagner 'Ring' cycle|last=von Rhein|first=John|newspaper=Chicago Tribune|date=September 21, 2016|accessdate=June 17, 2017}}</ref> == შექმნის ისტორია == [[ფაილი:Clementine Stockar-Escher, Richard Wagner (1853).jpg|thumb|ვაგნერი 1853 წელს, ციურიხში. ამ დროს დაიწყო „ბეჭედზე“ მუშაობა.]] „ბეჭდის“ ევოლუცია გრძელი და მტანჯველი პროცესი იყო, რომელსაც ვაგნერმა მეოთხედ საუკუნეზე მეტი მოანდომა. იმ მოვლენათა ზუსტი თანმიმდევრობა, რომლებმაც კომპოზიტორი ამ კოლოსალური პროექტის იდეამდე მიიყვანა, დღესაც გაურკვეველია. „ბეჭდის“ ტექსტზე მუშაობა მან 1848 წელს დაიწყო და 1853 წელს, მათი კერძო გამოცემით დაასრულა, ხოლო დანარჩენი დრო მუსიკის შექმნას დასჭირდა. ბოლო ოპერის, „ღმერთების დაისის“ ფინალური სცენა 1856-დან 1872 წლამდე არაერთხელ შეიცვალა, ხოლო „ზიგფრიდის“ და „ღმერთების დაისის“ სახელწოდებები 1856 წლამდე გარკვეული არ იყო. === „ბეჭდის“ იდეა === [[ფაილი:Liebethaler-grund wagnerdenkmal-2.jpg|thumb|ვაგნერის მემორიალი. ''Liebethaler Grund,'' დრეზდენის ახლოს]] კომპოზიტორის მონათხრობის მიხედვით, რომელიც მოცემულია მისივე ავტობიოგრაფიულ წიგნში „ჩემი ცხოვრება“ ''(Mein Leben),'' 1848 წლის [[თებერვლის რევოლუცია|თებერვლის რევოლუციის]] შემდეგ მას გაუჩნდა პიესის იდეები საღვთო რომის [[ჰოენშტაუფენები|ჰოენშტაუფენი]] იმპერატორის, [[ფრიდრიხ I ბარბაროსა|ფრიდრიხ ბარბაროსას]] შესახებ. ამ პიროვნებას ვაგნერი უყურებდა, როგორც „ძველი, წარმართი [[ზიგფრიდი]]ს ხელახალ დაბადებას“.<ref name="rebirth">''A Communication to My Friends'' (Sämtliche Schriften und Dichtungen, vol. IV, p. 359).</ref> შემდეგ, 1848 წლის ზაფხულში, დაწერა ესე ''Die Wibelungen: Weltgeschichte aus der Saga'' (''„''ვიბელუნგები: საგაში მოყოლილი მსოფლიო ისტორია“), სადაც საუბრობს გარკვეულ (როგორც აღმოჩნდა, არარსებულ) ისტორიულ კავშირზე ჰოენშტაუფენებსა და ლეგენდარულ [[ნიბელუნგები|ნიბელუნგებს]] შორის.<ref name="waiblingen">იხ. Guelphs and Ghibellines ტერმინ ''Waiblingen-ის'' კავშირზე [[ჰოენშტაუფენები|ჰოენშტაუფენებთან]].</ref> ამან მიიყვანა ზიგურდის (ზიგფრიდის) შესახებ ოპერის შექმნის იდეამდე და 1848 წლის ოქტომბრისთვის მთლიანი „ბეჭდის“ კონცეფცია უკვე მზად იყო.<ref name="Wagner, Richard 1983">Wagner, Richard (1983). My Life. Gray, Andrew L.; Whittall, Mary (Eng trans.). New York: Cambridge. ISBN 978-0-521-22929-6</ref> ეს საკმაოდ პირდაპირი მონათხრობი „ბეჭდის“ წარმოშობაზე ბევრი ავტორიტეტული მკვლევარის ეჭვს იწვევს, რომლებიც ვაგნერს ფაქტების დამახინჯებასა და ისტორიის საკუთარ ვერსიაზე მათ მორგებაში ადანაშაულებენ. რეალურად, მისი პირველი გეგმა ფრიდრიხ ბარბაროსას თემაზე ხუთმოქმედებიანი დრამის შესახებ თებერვლის რევოლუციამდე დაახლოებით თექვსმეტი თვით ადრე, 1846 წლის ოქტომბრით თარიღდება. მეტიც, შესაძლებელია, რომ ზიგფრიდის შესახებ ოპერის შექმნის იდეა მას უფრო ადრეც, 1843 წელს მოსვლოდა, როცა [[იაკობ გრიმი]]ს ''Deutsche Mythologie'' („გერმანული მითოლოგია“) წაიკითხა, ან 1844 წელს, როცა [[დრეზდენი]]ს სამეფო ბიბლიოთეკიდან ნიბელუნგების შესახებ რამდენიმე ნაშრომი გამოიტანა. რაც შეეხება ესეს (''Die Wibelungen''), მასზე მუშაობა, ყველაზე ადრე, 1848 წლის დეკემბერში უნდა დაეწყო და დასრულებული უნდა ჰქონოდა 1849 წლის 22 თებერვალს, როცა ის მეგობარს, ედუარდ დევრინტს წაუკითხა.<ref>Deathridge, John (1985). "Cataloguing Wagner". The Richard Wagner Centenary in Australia. Adelaide. pp. 185–199.</ref><ref>Deathridge, John (1986). Geck, Martin; Voss, Egon, eds. Verzeichnis der musikalischen Werke Richard Wagners und ihrer Quellen. Mainz: Schott. ISBN 978-3-7957-2201-2.</ref><ref>Deathridge, John (1991). The Ring: An Introduction. ''ზიგფრიდის'' პერფორმანსის პროგრამა, [[მეტროპოლიტენის ოპერა]], დირიჟორი ჯეიმზ ლივაინი (Deutsche Grammophon CD 429 407-2</ref> ნებისმიერ შემთხვევაში, ზიგფრიდის შესახებ ოპერაზე ვაგნერი დანამდვილებით ფიქრობდა 1848 წლის 1 აპრილს, როცა თავისი გეგმების შესახებ დევრინტს აცნობა.<ref name="devrient">ედუარდ დევრინტის ჩანაწერი დღიურში, 1848 წლის 1 აპრილი: {{lang-de|„Er [Wagner] erzählte mir einen neuen Opernplan aus der Siegfriedsage“}} („მან მითხრა ახალი გეგმის სესახებ, რომელიც შეეხება ოპერას ზიგფრიდის საგაზე“).</ref> ორი თვის შემდეგ, მსგავსი პროექტი განიხილა კომპოზიტორ [[რობერტ შუმანი|რობერტ შუმანთანაც]].<ref>ჩანაწერი შუმანის ბლოკნოტში (''Haushaltbuch''), 1848 წლის 2 ივნისი: {{lang-de|„Abends Spazierg[ang] m[it] Wagner – sein Nibelungtext“}} („საღამოს გასეირნება ვაგნერთან ერთად - მისი ტექსტი ნიბელუნგებზე“).</ref> ვაგნერი, სავარაუდოდ, წაახალისა არაერთი გერმანელი ინტელექტუალის მოსაზრებამაც, რომ იმდროინდელ ხელოვანებს შთაგონება უნდა ეძებნათ „ნიბელუნგების სიმღერაში“, XII საუკუნის [[გერმანული ენა|საშუალო ზემოგერმანულენოვან]] ეპოსში, რომელსაც, 1755 წელს ხელახლა აღმოჩენიდან მოყოლებული, გერმანელი რომანტიკოსები ერთხმად ადიდებდნენ, როგორც „ეროვნულ ეპოსს“. 1844-1846 წლებში ფრიდრიხ თეოდორ ფიშერი, ლუის ოტო-პიტერსი და ფრანც ბრენდელი გერმანელ კომპოზიტორებს მოუწოდებდნენ, ''Nibelungenlied''-ზე დაყრდნობით „ეროვნული“ ოპერა შეექმნათ. ფიშერის წარმოდგენით, ოპერის მოვლენები ზიგფრიდის გუნთერის კარზე მისვლიდან მის სიკვდილამდე ორი საღამოს მანძილზე უნდა წარმოდგენილიყო, რისგანაც, შესაძლოა მომდინარეობდეს ვაგნერის მსგავსი იდეა „ბეჭდის“ რამდენიმედღიანი წარმოდგენის შესახებ.<ref name="vischer">Friedrich Theodor Vischer, ''Vorschlag zu einer Oper'' ("Suggestion for an Opera") ''Kritische Gänge'', Volume II, ''Aesthetike'' (Tübingen, 1844).</ref> === ტექსტი === ვაგნერის [[ლიბრეტო]]ები, რომელთაც ყოველთვის თავად წერდა, მზადყოფნამდე რამდენიმე ეტაპს გადიოდა ხოლმე. თავდაპირველად, კეთდებოდა პროზაული მონახაზი (''Prosaskizze''), რომელშიც მოქმედების მოკლე დრამატურგიული სიუჟეტი იყო მოცემული. შემდეგი ეტაპი იყო პროზაული ესკიზი (''Prosaentwurf''), რომელშიც მოქმედებები და სიუჟეტი დეტალურად იყო გავრცობილი. შემდეგ კეთდებოდა პოეტური ესკიზი (''Erstschrift des Textbuches''), ლიბრეტოს სამუშაო ვერსია ლექსის სახით, რომლისთვისაც ვაგნერი ძველგერმანულ ალიტერაციულ სალექსო ფორმას, შტაბრაიმს (''Stabreim'') იყენებდა. როგორც წესი, ამ ეტაპზე ხდებოდა შინაარსსა და სიუჟეტში საბოლოო ცვლილებების შეტანა და ზოგჯერ, ემატებოდა ისეთი ელემენტებიც, რომლებიც პროზაულ ვარიანტებში არ იყო. საბოლოოდ, კეთდებოდა ლიბრეტოს თეთრი პირი (''Reinschrift des Textbuches''), სუფთად გადაწერილი საბოლოო ლიბრეტო ლექსის სახით, რომელსაც ვაგნერი „პოემას“ ''(Dichtung)'' უწოდებდა ხოლმე. რა თქმა უნდა, პროცესი ამით არ სრულდებოდა და ავტორი საბოლოო ვერსიაშიც აკეთებდა შესწორებებს, ზოგჯერ კი მის რამდენიმე ვერსიასაც ამზადებდა ხოლმე.<ref name="wwv">''The Wagner Compendium: A Guide to Wagner's Life and Music''</ref><ref>''Verzeichnis der musikalischen Werke Richard Wagners und ihrer Quellen'', შემოკლებით ''Wagner-Werk-Verzeichnis'', ან WWV.</ref> ზიგფრიდის შესახებ განზრახული ოპერის მომზადების პროცესში ვაგნერმა შეადგინა რელევანტური გერმანული და სკანდინავიური მითების წინასწარი კვლევა, სახელწოდებით, ''Die Nibelungensage (Mythus)'' („ნიბელუნგების საგა (მითი)“). ეს გრძელი პროზაული სცენარი, რომელიც 1848 წლის 4 ოქტომბერს დაასრულა, მოიცავს „ბეჭდის“ მთლიანი ციკლის მონახაზს, თუმცა არ არსებობს იმის მტკიცებულება, რომ ვაგნერი ამ დროს სხვა ოპერების შექმნასაც განიხილავდა, გარდა ერთისა – ზიგფრიდის სიკვდილის შესახებ. გადათეთრების შემდეგ, 1848 წლის 8 ოქტომბერს, ამ ტექსტს სახელი გადაერქვა და ეწოდა ''Die Sage von den Nibelungen'' („ნიბელუნგების საგა“). ვაგნერის ტექსტური ნამუშევრების სრულ გამოცემაში (''Gesammelte Schriften und Dichtungen'') მას ეწოდება ''Der Nibelungen-Mythus: als Entwurf zu einem Drama'' („ნიბელუნგების მითი: როგორც დრამის ესკიზი“). [[ფაილი:Nibelungenlied manuscript-c f1r.jpg|thumb|„ნიბელუნგების სიმღერის“ პირველი გვერდი]] ამ პროზაული სცენარის მზადების პროცესში ვაგნერი დაეყრდნო არაერთ ნამუშევარს გერმანული და სკანდინავიური მითოლოგიის შესახებ, როგორც პირველწყაროებს (როგორც წესი, თანამედროვე გერმანულ თარგმანებს, თუმცა, [[ძველსკანდინავიური ენა|ძველსკანდინავიური]] და საშუალო ზემოგერმანული ენების გარკვეული ცოდნა თავადაც გააჩნდა), ისე კომენტარებსაც. პირველთა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო ''Völsunga Saga'', [[პოეტური ედა|„პოეტური ედა“]], „პროზაული ედა“, „სიმღერა ნიბელუნგებზე“ ''(Nibelungenlied)'' და „თიდრეკსის საგა“ ''(Thidriks saga af Bern),'' ხოლო გვიანდელ ნაწარმოებებს შორის – იაკობ გრიმის „გერმანული მითოლოგია“ და ვილჰელმ გრიმის „გერმანული საგმირო საგა“. ამათ გარდა, ვაგნერმა გარკვეული დეტალები აიღო სულ მცირე ოცდაორი სხვა წყაროდანაც, რომელთა შორისაც იყო ფილოსფიური ტექსტებიც, რაც „ბეჭდის“ სიმბოლიზმში აისახა. ვაგნერი ხშირად ეწინააღმდეგება თავისივე წყაროებს, სრულიად განსხვავებულ ამბებს ერთ ნარატივში აქცევს, ქმნის ახალ პერსონაჟებს რამდენიმე არსებული პერსონაჟის შერწყმით და ა.შ. ამდენად, შეიძლება ითქვას, რომ ვაგნერის ფინალური სცენარი ისეთივე უნიკალურ ქმნილებას წარმოადგენს, როგორც მისი წყაროები, მაგალითად, „ნიბელუნგების სიმღერა“. ==== „ზიგფრიდის სიკვდილი“ ==== რამდენადაც ''Die Sage von den Nibelungen'' უკვე შეიცავდა სიუჟეტის დეტალებს, ვაგნერი პირდაპირ პროზაული ესკიზის გაკეთებაზე გადავიდა ოპერისთვის სახელწოდებით ''Siegfried’s Tod'' („ზიგფრიდის სიკვდილი“). მიმოწერებში და ავტობიოგრაფიაში ''(Mein Leben)'' ამ ოპერას ვაგნერი, შემოკლებით, ხშირად „ზიგფრიდს“ უწოდებს, რაც იგივე სახელწოდების გვიანდელ ოპერასთან მის აღრევას იწვევს ხოლმე. 1848 წლის 28 ოქტომბერს ვაგნერმა „ზიგფრიდის სიკვდილის“ პროზაული ესკიზი დევრინტს წაუკითხა, რომელმაც სიუჟეტის ბუნდოვანებასთან დაკავშირებით კრიტიკული შენიშვნები გამოთქვა, რის შემდეგაც ვაგნერმა ორი სცენისგან შემდგარი პროლოგი შეადგინა, რამაც ზოგიერთ საკითხს ნათელი მოჰფინა.<ref name="Wagner, Richard 1983"/> ყველაზე ადრეული წყარო, სადაც ვაგნერი ''Nibelungenlied-ზე'' დაფუძნებული სამი ოპერის სპეციალურ საფესტივალო დარბაზში შესრულებაზე საუბრობს, არის მისი ავტობიოგრაფიული ნაშრომი ''Eine Mittheilung an meine Freunde'' („გასაუბრება ჩემს მეგობრებთან“), რომელიც 1851 წლის აგვისტოში დაწერა.{{refn|''Eine Mittheilung an meine Freunde'' იყო მოზრდილი წინასიტყვაობა, რომელიც 1851 წელს გამოცემულ ''[[მფრინავი ჰოლანდიელი (ოპერა)|მფრინავი ჰოლანდიელის]]'', ''[[ტანჰოიზერი (ოპერა)|ტანჰოიზერის]]'' და ''[[ლოენგრინი (ოპერა)|ლოენგრინის]]'' ლიბრეტოებს ახლდა.|group=შ}} თავისი ტექსტით, პროლოგით და სტრუქტურით „ზიგფრიდის სიკვდილი“ აღმოჩნდა მონახაზი ტეტრალოგიის ბოლო ოპერისა „ღმერთების დაისი“ (''Götterdämmerung''). მისი ლიბრეტოს დასრულების შემდეგ ვაგნერმა, სხვადასხვა მიზეზის გამო, პროექტი გვერდზე გადადო და სხვა საქმეებს მიჰყო ხელი. 1848 წლის დეკემბრიდან 1850 წლის მარტამდე მან რამდენიმე ცნობილი ესე დაწერა, ზოგიერთი მათგანი – საკმაოდ მასშტაბური. აგრეთვე, დიდი დრო დაუთმო რამდენიმე სხვა ოპერის სცენარზე მუშაობას, რომლებიც ისეთ ისტორიულ და მითოლოგიურ ფიგურებს შეეხებოდა, როგორიცაა [[იესო ქრისტე]], [[აქილევსი]], ფრიდრიხ ბარბაროსა და ვილანდ მჭედელი. არცერთ ამ ოპერას დღის სინათლე არ უხილავს, თუმცა შემორჩენილია გარკვეული ესკიზები ოპერისთვს „იესო ნაზარეველი“ ''(Jesus von Nazareth)''.{{sfn|Millington et al.|1992|p=321}} ამ პერიოდში ვაგნერი აქტიურად იყო ჩართული პოლიტიკაში და 1849 წლის დრეზდენის მაისის აჯანყებაშიც მონაწილეობდა, რომლის ჩახშობის შემდეგაც მასზე დაკავების ორდერი გასცეს. ის გერმანიიდან [[შვეიცარია]]ში გაიქცა და [[ციურიხი|ციურიხში]] დასახლდა.{{sfn|Wagner|1992|p=417–20}} ==== ტრილოგია ==== [[ფაილი:BürgerPark Bremen 21-04-2006 0044.jpg|მითურ ურჩხულ ფაფნირთან მებრძოლი ზიგფრიდის ქანდაკება [[ბრემენი|ბრემენში]]|მინიატიურა]] თანდათან, ვაგნერს გაუჩნდა იდეა საოპერო ტრილოგიაზე, რომელიც „ზიგფრიდის სიკვდილით“ დასრულდებოდა. იდეა არცთუ ახალი იყო. 1847 წელს მასზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა [[ესქილე]]ს ბერძნული ტრილოგიის, „ორესტიას“'','' იოჰან გუსტავ დროიზენისეულმა გერმანულმა თარგმანმა. 1849 წელს, დრეზდენიდან გაქცევის შემდეგ, წაიკითხა დროიზენის მიერ აღდგენილი იგივე დრამატურგის ტრილოგია „პრომეთეა“'','' რომელიც შეიცავს ცნობილ ტრაგედიას „მიჯაჭვული პრომეთე“ (ამ უკანასკნელის ესქილესადმი კუთვნილება დღეს ეჭვის ქვეშ დგას, თუმცა, ვაგნერის დროს ასე მიაჩნდათ). სამართლიანი იქნებოდა, განხორციელებულიყო გერმანული ტრაგედიებისგან შემდგრი მსგავსი ტრილოგია ამისთვის „სპეციალურად განკუთვნილ ფესტივალზე“.<ref name="festival">Wagner, [http://users.belgacom.net/wagnerlibrary/prose/wagcomm.htm ''Eine Mittheilung an meine Freunde''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210223155724/http://users.belgacom.net/wagnerlibrary/prose/wagcomm.htm |date=2021-02-23 }}.</ref> 1850-51 წლის ზამთარში დაებადა იდეა, დაეწერა კომიკური ოპერა ცნობილ ხალხურ ზღაპარზე ''Vor einem, der auszug, das Fürchten zu lernen'' („ბიჭზე, რომელმაც გადაწყვიტა შიში ესწავლა“), რომელსაც „გრიმის ზღაპრებში“ წააწყდა. მოგვიანებით, მეგობარს, მევიოლინე თეოდორ ულიგს სწერდა, რომ ამ ახალგაზრდაში სწორედ თავის ზიგფრიდს ხედავდა. 1851 წლის მაისში მოამზადა რამდენიმე ფრაგმენტული ესკიზი „ზიგფრიდის სიკვდილის“ კომიკური წინაისტორიისთვის, რომელსაც ჯერ ''Jung-Siegfried,'' ხოლო შემდეგ ''Der junge Siegfried'' („ახალგაზრდა ზიგფრიდი“) უწოდა.{{refn|„ამჟამად [1851 წლის მაისი] მომივიდა იდეა „ახალგაზრდა ზიგფრიდის“ შესახებ, რომელიც საგმირო კომედია, „ზიგფრიდის სიკვდილის“ პრელუდია და მისი დამატება იქნება.“<ref>[http://www.gutenberg.org/dirs/etext04/wglf210.txt Mein Leben]</ref>|group=შ}} აგვისტოსთვის ტექსტის თეთრი პირი მზად იყო და ვაგნერმა მუსიკის წერაც დაიწყო. ეს ოპერა არ დასრულებულა, თუმცა მისი ელემენტები მოგვიანებით, „ზიგფრიდის“ წერისას იქნა გამოყენებული.{{sfn|Strobel|1930}} „ახალგაზრდა ზიგფრიდი“ და „ზიგფრიდის სიკვდილი“ ვაგნერს ამ დროისათვის უკვე ნათლად ჰქონდა წარმოდგენილი, როგორც ტრილოგიის მეორე და მესამე ოპერები, თუმცა, ოქტომბერში გადაწყვიტა, რომ ამ ტრილოგიას პრელუდია სჭირდებოდა, რაც კვლავ ესქილეს და ანტიკური ტრაგედიების გავლენით შეიძლება აიხსნას. იგივე მიზეზი შეიძლება ჰქონდეს იმასაც, რომ ვაგნერი ციკლს ყოველთვის „ტრილოგიას“ უწოდებდა და არა „ტეტრალოგიას“. 1851 წლის ოქტომბერში მოამზადა მოკლე პროზაული მონახაზი ოპერისთვის, რომელიც ტრილოგიის წინ უნდა შესრულებულიყო. სახელწოდებების თავდაპირველ ვარიანტებს შორის იყო ''Der Raub: Vorspiel'' („ქურდობა: პრელუდია“), ''Der Raub des Rheingoldes'' („რაინის ოქროს ქურდობა“) და ''Das Rheingold (Vorspiel)'' („რაინის ოქრო (პრელუდია)“). მომდევნო თვეში მზად იყო მთავარი ტრილოგიის პირველი ოპერის მონახაზიც, სახელწოდებით ''Siegmund und Sieglinde: der Walküre Bestrafung'' („ზიგმუნდი და ზიგლინდე: ვალკირიას სასჯელი“). 1852 წლის მარტსა და ნოემბერს შორის ამ მოკლე მონახაზებმა ჩვეული ეტაპები გაიარა, პროზაული მონახაზებიდან სრულ პროზაულ ესკიზებამდე და შემდგომ, პოეტურ ესკიზებამდე. ამ დროს მათ უკვე ჰქონდათ სახელწოდებები „რაინის ოქრო“ და „ვალკირია“.{{refn|''რაინის ოქროს'' პროზაული ესკიზი 1852 წლის 21-23 მარტს დაიწერა, ხოლო ''ვალკირიასი'' იმავე წლის 17-26 მაისს. ''ვალკირიას'' პოეტური ესკიზი 1 ივნისიდან 1 ივლისამდე იქმნებოდა, ''რაინის ოქროსი'' კი 15 სექტემბრიდან 3 ნოემბრამდე. ''ვალკირიას'' ორივე ესკიზი Pension Rinderknecht-ში, ციურიხბერგთან ახლოს (ამჟამად ჰოხშტრასე 56–58, ციურიხში) შეიქმნა, სადაც ვაგნერები 1852 წლის ზაფხულში სახლს ქირაობდნენ.|group=შ}}{{sfn|Warren Darcy|1993|p=31}}{{sfn|Deryck Cooke|1979|pp=292-294}} ==== „ნიბელუნგის ბეჭედი“ ==== მთავარი ციკლისთვის სახელწოდებაზე ''Der Ring des Nibelungen'' („ნიბელუნგის ბეჭედი“) ვაგნერი 1852 წელს შეჩერდა. ამავე წლის ნოემბერსა და დეკემბერში მნიშვნელოვანი ცვლილებები შევიდა „ახალგაზრდა ზიგფრიდის“ და „ზიგფრიდის სიკვდილის“ ლიბრეტოებში. მათში აისახა ციკლის გაფართოება და ვოტანის (ოდინის) პერსონაჟის გაზრდილი მნიშვნელობა, აგრეთვე, ვაგნერზე [[ლუდვიგ ფოიერბახი]]ს ფილოსოფიის გავლენა. „რაინის ოქროს“ და „ვალკირიას“ თეთრი პირები, ასევე, „ზიგფრიდის სიკვდილის“ თეთრი პირის მეოთხე ვერსია 1852 წლის 15 დეკემბრისთვის მზად იყო და ისინი 1853 წლის თებერვალში გამოიცა. დაიბეჭდა ორმოცდაათამდე ეგზემპლარი. 1853 წლის 16-19 თებერვალს კომპოზიტორმა ისინი საჯაროდ წაიკითხა ციურიხის სასტუმროში Baur au Lac. თუმცა, საბოლოო ვერსიას არც ეს ტექსტი წარმოადგენდა, რამდენადაც კომპოზიტორი ხშირად ცვლიდა ლიბრეტოებს მუსიკის წერის დროს. დაახლოებით 1856 წელს დაერქვა საბოლოო სახელი ციკლის მესამე და მეოთხე ოპერებს, შესაბამისად, ''Siegfried'' („ზიგფრიდი“) და ''Götterdämmerung'' („ღმერთების დაისი“).<ref name="gotterdammerung">''Some of Wagner's Heroes and Heroines'', 1889'', [http://users.belgacom.net/wagnerlibrary/articles/scrib0503.htm Online text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403183912/http://users.belgacom.net/wagnerlibrary/articles/scrib0503.htm |date=2018-04-03 }}.</ref> 1863 წელს „ბეჭდის“ ოთხივე ოპერის ტექსტი ამჟამინდელი სათაურებით გამოქვეყნდა.{{refn|გამომცემელი იყო J. J. Weber, [[ლაიფციგი]].|group=შ}} === მუსიკა === მუსიკაზე მუშაობას ვაგნერი გარკვეული წინასწარი კვლევების შემდეგ, 1853 წლის სექტემბერში შეუდგა.{{sfn|Guide des opéras de Wagner|p=693}} ლიბრეტოებისგან განსხვავებით, მუსიკის წერა მან სწორი თანმიმდევრობით დაიწყო – „რაინის ოქრო“ 1854 წლის სექტემბერში, ხოლო „ვალკირია“ 1856 წლის მარტში დასრულებული იყო.{{sfn|Lusato|p=41}} როგორც ჩანს, „ზიგფრიდის სიკვდილისგან“ განსხვავებით, მუსიკის წერა ამჯერად საკმაოდ სწრაფად და სირთულეების გარეშე მიმდინარეობდა. ამ დროს შეიქმნა ლაიტმოტივების უმეტესობა და ჩამოყალიბდა მათი განვითარების ხერხები, რამაც კულმინაციას „ღმერთების დაისში“ მიაღწია.{{sfn|Lusato|p=42}} 1856 წლის სექტემბერში, „ზიგფრიდის“ მუსიკის წერისას, ვაგნერი პირველ სიძნელეებს წააწყდა.{{sfn|Lusato|p=42}} 1857 წლის 18 ივნისს, პარტიტურაზე გააკეთა ჩანაწერი „ტრისტანი უკვე გადაწყვეტილია“. ამ დროს „ზიგფრიდის“ მეორე მოქმედება დასრულებული არ იყო.{{sfn|Lusato|p=43}} ==== პროექტის შეჩერება ==== კომპოზიციის პროცესი 1857 წლის 9 აგვისტოს შეწყდა. ეს გადაწყვეტილება რამდენიმე ფაქტორით შეიძლება აიხსნას. გადაღლილობას, რომელიც პროექტზე თითქმის ათწლიანი მუშაობის შედეგი იყო, შემოქმედებითი და ფინანსური სირთულეებიც დაემატა, განსაკუთრებით რთული კი ზიგფრიდის და ბრუნჰილდეს სასიყვარულო დუეტის დაწერა აღმოჩნდა. ასევე, დიდ გამოწვევას წარმოადგენდა „ღმერთების დაისიც“.{{sfn|Lusato|p=43}} ვაგნერმა გადაწყვიტა სხვა პროექტებისთვის მიეხედა, რომლებზეც უფრო მიუწევდა გული. პირველი იყო „[[ტრისტანი და იზოლდა (ოპერა)|ტრისტან და იზოლდა]]“, რომლის პრემიერაც 1865 წელს შედგა, მეორე კი „ნიურნბერგელი მაისტერზინგერები“, რომელიც 1868 წელს შესრულდა. ორივე მათგანს დაუყოვნებელი და უდიდესი წარმატება მოჰყვა, რამაც ხელი შეუწყო ვაგნერს, უკეთ მომზადებულიყო გერმანული თეატრის რევოლუციისთვის. 1864 წელს გაიცნო ბავარიის ახალგაზრდა მეფე [[ლუდვიგ II (ბავარია)|ლუდვიგ II]], რომელიც კომპოზიტორის მხურვალე თაყვანისმცემელი გახდა. მისი ვალების გადახდასთან ერთად, მეფე მხარში ამოუდგა „ბეჭდის“ პროექტს და გადადგა ნაბიჯები [[მიუნხენი|მიუნხენში]] მისთვის განკუთვნილი თეატრის ასაშენებლად.{{sfn|Guide des opéras de Wagner|p=694}} არასწორი იქნება, დავასკვნათ, რომ ამ 12 წლის განმავლობაში პროექტთან დაკავშირებით არაფერი გაკეთებულა. მიუხედავად იმისა, რომ პარტიტურას არაფერი შემატებია, კომპოზიტორი ამ პერიოდს აქტიურად იყენებდა კვლევისა და ესკიზების გაკეთებისთვის. 1864 წელს მან თანდათან დაიწყო შემობრუნება პროექტისკენ. 26 სექტემბრით დათარიღებულ წერილში მეფეს სწერს: <blockquote>გადავწყვიტე, შევწყვიტო სხვა ყოველგვარი სამუშაო, რაც უნდა მომგებიანი იყოს ის თავისი სიიოლის გამო, რათა მთელი ძალებით, დაუყოვნებლივ შევუტიო ჩემს დიდ ნაწარმოებს ნიბელუნგების შესახებ.{{sfn|Lusato|p=44}}</blockquote> ==== კომპოზიციის განახლება და დასრულება ==== [[ფაილი:Festspielhaus Bayreuth 1900.jpg|thumb|left|alt=A building stands beyond a part-ploughed field and a row of trees. It has five sections. Farthest away, the tallest part with a v-shaped roof contains the stage. Adjoining it is the auditorium section built of patterned brick. Nearest is the royal entrance, made of stone and brick with arched windows and a portico. Two wings adjoin the auditorium.|ბაიროითის საფესტივალო სახლი. დაახლოებით 1895 წელს გადაღებული სურათის ფოტოქრომია]] ექსკლუზიურად „ბეჭედზე“ გადართვა ვაგნერმა მხოლოდ 1868 წლის ივნისში, „მაისტერზინგერების“ დასრულების შემდეგ შეძლო. პირველ რიგში, გადააკეთა და შეამსუბუქა „ზიგფრიდის“ პირველი მოქმედების გაორკესტრება. 23 თებერვალს დაასრულა I და II მოქმედება, ხოლო 1 მარტს დაიწყო და წლის ბოლოსთვის დაასრულა მესამე. 2 ოქტომბერს მეორედ სცადა ნორნების სცენის დაწერა, ამჯერად, წარმატებით. 1870 წლის იანვრით თარიღდება „ღმერთების დაისის“ პირველი ესკიზები.{{sfn|Guide des opéras de Wagner|p=695}} ლუდვიგ II, უკვე ვაგნერის მთავარი მფარველი, ციკლის დასრულებას არ დაელოდა და 1864 წელს „რაინის ოქროს“ და „ვალკირიას“ დადგმა ბრძანა. ვაგნერი წინააღმდეგი იყო, თუმცა მეფის კაპრიზის წინააღმდეგ ვერას გახდა, რადგანაც ლუდვიგი ოფიციალური მფლობელი იყო პარტიტურებისა, რომლებიც თავად კომპოზიტორმა აჩუქა,{{sfn|Lusato|p=44}} თუმცა, მომავალში მსგავსი გადაწყვეტილების განმეორების შიშით, მომდევნო ორი ოპერის პროგრესი მეფეს დაუმალა. შედეგად, პირველი ორი ოპერა ციკლისგან განცალკევებით დაიდგა მიუნხენის ოპერაში. 1869 წლის 22 სექტემბერს{{sfn|Tranchefort|1983|p=256}} შესრულდა „რაინის ოქრო“'','' რომლის რეჟისორი იყო რაინჰარდ ჰალვაქსი. ვაგნერის რეაქცია უკმაყოფილო და სარკასტული იყო. განსაკუთრებით არ მოსწონდა ფრანც ვიულნერის დირიჟორობა, რომელმაც, მეფის დაჟინებით, ავტორის რჩეული, ჰანს რიხტერი ჩაანაცვლა. 1870 წლის 26 ივნისს{{sfn|Tranchefort|1983|p=256}} შესრულდა „ვალკირია“, რეჟისორი იყო პიქსისი, ხოლო დირიჟორი – ჰალვაქსი. ორივე მათგანმა ვაგნერის რისხვა დაიმსახურა. ამავე დროს, კომპოზიტორი აგრძელებდა ტეტრალოგიის დასადგმელად შესაფერისი ადგილის ძებნას. 1871 წელს, ჰანს რიხტერის რჩევით, ეწვია მარკგრაფის ოპერის თეატრს [[ბაიროითი|ბაიროითში]],{{sfn|Godefroid|1988|p=81}} სადაც გაუჩნდა იდეა, აეშენებინა ახალი საფესტივალო თეატრი (Festspielhaus) იმავე ქალაქში მდებარე გორაკზე. ქალაქის მუნიციპალიტეტი ამ იდეას აღფრთოვანებით შეხვდა და თანხმობაც სწრაფად განაცხადა.{{sfn|Lusato|p=47}} ლუდვიგ II-ს და მარი ფონ შლაინიცის პატრონაჟმა საშუალება მისცა ვაგნერს, თავადვე ჩაედო საძირკვლის ქვა 1872 წლის 22 მაისს{{sfn|Godefroid|1988|p=81}} შენობისთვის, რომელიც ბაიროითის საფესტივალო სასახლე უნდა გამხდარიყო. გოტფრიდ ზემპერის პროექტი, ფინანსური მოსაზრებით, იაფ მასალას ითვალისწინებდა. ვაგნერი გეგმავდა, წარმატების შემდეგ თეატრი ხელახლა, უკეთესი მასალით აეშენებინა, თუმცა ეს არასდროს მომხდარა. „ღმერთების დაისის“ წერა ვაგნერმა 1874 წლის 21 ნოემბერს დაასრულა და პარტიტურაზე მინაწერი გააკეთა: <blockquote>დასრულდა ვანფილდში. სათქმელი აღარაფერი მაქვს.{{sfn|Lusato|p=47}}</blockquote> == როლები == სოლო პარტიები სცენაზე მათი გამოჩენის თანმიმდევრობით: {| class="zebra wikitable sortable" ! &nbsp; !!როლი ! ხმა !! class="unsortable" | აღწერა !''რაინის ოქრო''!!''ვალკირია''!!''ზიგფრიდი''!!''ღმერთების დაისი'' |- | {{0}}1 || ვოგლინდე ||[[სოპრანო]]|| rowspan="3" |რაინის ოქროს მცველები | style="text-align:center" rowspan="3" | ● || rowspan="3" | || rowspan="3" | || rowspan="3" style="text-align:center" | ● |- | {{0}}2 ||ველგუნდე |[[მეცო-სოპრანო]] |- | {{0}}3 || ფლოსჰილდე || ალტი |- | {{0}}4 || ალბერიხი ||[[ბარიტონი (ხმა)|ბარიტონი]] | სათაურში მოხსენიებული ნიბელუნგი, რაინის ოქროს ქურდი. ფლობს ბეჭედს და ჯადოსნურ ჩაფხუტს – ტარნჰელმს, რომელთა საშუალებითაც მართავს ნიბელუნგების სამეფოს. „პროლეტარი“ და ვოტანის მოწინააღმდეგე. გაურკვეველი რჩება, გადარჩება თუ არა ტეტრალოგიის ბოლოს. || style="text-align:center" | ● || || style="text-align:center" | ● || style="text-align:center" | ● |- | {{0}}5 ||[[ოდინი|ვოტანი]]||[[ბანი (მუსიკა)|ბანი]] ან ბას-ბარიტონი |[[ღმერთი]], ძალაუფლების მფლობელი და სამყაროს მმართველი. შექმნა კანონები, რომელიც მის შუბზეა ამოტვიფრული. თავისი ძალაუფლების განსამტკიცებლად ააშენებინა ღმერთების სასახლე – [[ვალჰალა]]. ასევე გვხვდება ველსის და მოხეტიალის სახითაც. მისი პოლიტიკა, რომელიც თავისივე კანონების საწინააღმდეგოა, ღმერთების და სამყაროს არსებული წესრიგის რღვევას გამოიწვევს. || style="text-align:center" | ● || style="text-align:center" | ● || style="text-align:center" | ● || |- | {{0}}6 ||[[ფრიგი|ფრიკა]]||მეცო-სოპრანო |ვოტანის ცოლი. მორალის და ქორწინების მცველი, ღმერთების – ფრეიას, დონერის და ფროს და. | style="text-align:center" | ● || style="text-align:center" | ● || || |- | {{0}}7 ||[[ფრეია]]|| სოპრანო ||მარადიული ახალგაზრდობის ქალღმერთი. პატრონობს ვაშლის ხეს, რომლის ნაყოფიც ღმერთებს დაბერებისგან იცავს. | style="text-align:center" | ● || || || |- | {{0}}8 ||[[თორი (მითოლოგია)|დონერი]]|| ბარიტონი ||ძალადობის და ბრძოლის ღმერთი, მისი განუყოფელი ატრიბუტი არის ურო. | style="text-align:center" | ● || || || |- | {{0}}9 ||ფრო || ტენორი ||წვიმისა და მზის ღმერთი. | style="text-align:center" | ● || || || |- | 10 ||[[ლოკე|ლოგე]]|| ტენორი || ღმერთების მიერ მოთვინიერებული ცეცხლი. ამჟამად – ცეცხლის ნახევარღმერთი. სარგებლობს ვოტანის ნდობით, რომელიც მოხერხებულობის გამო აფასებს.{{sfn|Gylfaginning|p=33}}|| style="text-align:center" | ● || || || |- | 11 ||ფაზოლტი ||[[ბანი (მუსიკა)|ბანი]]|| rowspan="2" | გიგანტი ძმები, რომლებმაც ღმერთებს ვალჰალა აუშენეს. ფაფნერმა ფაზოლტი ბეჭდის გამო მოკლა, შემდეგ კი დრაკონად გადაიქცა და ნიბელუნგების განძს დარაჯობს. | style="text-align:center" | ● || || || |- | 12 ||ფაფნერი || ბანი || style="text-align:center" | ● || || style="text-align:center" | ● || |- | 13 ||მიმე || ტენორი ||ბრძენი მჭედელი, ალბერიხის ძმა, რომელმაც ტარნჰელმი გამოჭედა. | style="text-align:center" | ● || || style="text-align:center" | ● || |- | 14 ||ერდა || ალტი || დედამიწის ქალღმერთი. ნორნების, მსოფლიოში ყველაზე ლამაზი ქალების დედა, წინასწარმეტყველი. მოგვიანებით, ვოტანისგან დაორსულდება და შობს ვალკირია ბრუნჰილდეს. || style="text-align:center" | ● || || style="text-align:center" | ● || |- | 15 ||ზიგმუნდი || ტენორი ||ვოტანის მოკვდავი ვაჟი, ველსუნგების (ტყის ხალხის) მოდგმიდან. დაეუფლება ხმალ ნოტუნგს. | || style="text-align:center" | ● || || |- | 16 ||ზიგლინდე || სოპრანო ||ზიგმუნდის დაკარგული ტყუპისცალი და, რომელიც მისი საყვარელი გახდება. | || style="text-align:center" | ● || || |- | 17 ||ჰუნდინგი || ბანი || ზიგმუნდის მტერი და ზიგლინდეს ქმარი. || || style="text-align:center" | ● || || |- | 18 ||ბრუნჰილდე || სოპრანო ||ერდას და ვოტანის ქალიშვილი. ვოტანის საყვარელი შვილი და ფავორიტი ვალკირია. | || style="text-align:center" | ● || style="text-align:center" | ● || style="text-align:center" | ● |- | 19 || გერჰილდე || სოპრანო || rowspan="8" | რვა ვალკირია, ბრუნჰილდეს დები. დაცემული გმირები ვალჰალაში მიჰყავთ. || || style="text-align:center" | ● || || |- | 20 || ორტლინდე || სოპრანო || || style="text-align:center" | ● || || |- | 21 || ვალტრაუტე || მეცო-სოპრანო || || style="text-align:center" | ● || || style="text-align:center" | ● |- | 22 ||შვერტლაიტე |ალტი | || style="text-align:center" | ● || || |- | 23 || ჰელმვიგე || სოპრანო || || style="text-align:center" | ● || || |- | 24 ||ზიგრუნე | მეცო-სოპრანო || || style="text-align:center" | ● || || |- | 25 || გრიმგერდე ||ალტი | || style="text-align:center" | ● || || |- | 26 || როსვაისე || მეცო-სოპრანო || || style="text-align:center" | ● || || |- | 27 ||[[ზიგფრიდი]]|| ტენორი || ტყუპი და-ძმის – ზიგმუნდის და ზიგლინდეს ვაჟი, ვოტანის შვილიშვილი. ხელახლა გამოჭედავს ნოტუნგს, მოკლავს ფაფნერს, დაეუფლება ნიბელუნგების განძს, იპოვის ბრუნჰილდეს და მას ცოლად შეირთავს. | || || style="text-align:center" | ● || style="text-align:center" | ● |- | 28 || data-sort-value="Waldvogel"|ტყის ფრინველი | სოპრანო ||ახალგაზრდა ზიგფრიდს ბრუნჰილდესკენ მიმავალ გზას ასწავლის. | || || style="text-align:center" | ● || |- | 29 || rowspan="3" data-sort-value="Nornen"|ნორნები | სოპრანო || rowspan="3" |სამი ბრძენი ქალი, რომელიც მსოფლიოს ბედს ქსოვს. ერდას ქალიშვილები. | rowspan="3" | || rowspan="3" | || rowspan="3" | || rowspan="3" style="text-align:center" | ● |- | 30 || მეცო-სოპრანო |- | 31 || ალტი |- | 32 || გუნთერი ||ბარიტონი | რაინის გიბიხუნგების წინამძღოლი. || || || || style="text-align:center" | ● |- | 33 ||გუტრუნე || სოპრანო ||გუნთერის და, რომელსაც ზიგფრიდი უყვარდება. | || || || style="text-align:center" | ● |- | 34 ||ჰაგენი ||ბარიტონი | ალბერიხის შვილი, გუნთერის ნახევარძმა. | || || || style="text-align:center" | ● |} == შინაარსი == === „რაინის ოქრო“ === [[სურათი:Ring5.jpg|thumb|right|alt=Dessin d'une femme avec la poitrine dénudée, habillée d'un voile|ფრეია, სიყვარულის სიმბოლო. არტურ რაკმანი, 1910.]] [[სურათი:Bühnenbildentwurf Rheingold.JPG|thumb|right|ალბერიხი იპარავს რაინის ოქროს რაინის ქალწულების თვალწინ.]] [[სურათი:Ring39.jpg|thumb|right|მიმე გადაარჩენს ტყეში მყოფ ზიგლინდეს.]] [[სურათი:Ring47.jpg|thumb|right|ზიგფრიდი პოულობს მძინარე ბრუნჰილდეს; აღმოაჩენს ქალს და შიშს.]] ეს „პროლოგი“ ({{lang-de|Vorspiel}}), რომელიც უწყვეტად შესრულებული ოთხი სცენისგან შედგება, გვიყვება დრამის წინაისტორიას. [[რაინი]]ს ფსკერზე ძევს ოქრო, რომელსაც სამი ქალწული იცავს. ნიბელუნგი ალბერიხი მათ შეცდენას ცდილობს, თუმცა მათგან მხოლოდ დაცინვას იღებს. იმედგაცრუებული ალბერიხი წყევლის სიყვარულს და იპარავს რაინის ოქროს, რათა მისგან გამოჭედოს ბეჭედი, რომელიც მფლობელს განუსაზღვრელ ძალაუფლებას მიანიჭებს. ამ ბეჭედს და ალბერიხის სხვა სიმდიდრეს, ლოგეს რჩევით, იპარავს ვოტანი, რათა გიგანტებს, ფაზოლტს და ფაფნერს, ვალჰალას აშენების საფასური გადაუხადოს. ბრაზით და მწუხარებით გაგიჟებული ალბერიხი წყევლის ბეჭედს, რომელიც, ამიერიდან, მის მფლობელს მხოლოდ მარცხს და მწუხარებას მოუტანს. ვოტანს სურს ბეჭედი თავისთვის დაიტოვოს, მაგრამ ერდა ურჩევს, ის და მასთან დაკავშირებული უბედურება თავიდან მოიშოროს. წყევლას შედეგი აქვს: ვოტანი საგანძურს გიგანტებს აძლევს, თუმცა მისი განაწილების დროს ფაფნერი ბეჭდის გამო კლავს ძმას, ფაზოლტს. ვოტანი შეშინებულია, მაგრამ მაინც სჯერა, რომ შემდგომ მოვლენებზე გავლენის მოხდენას შეძლებს და ღმერთებს ვალჰალაში ეპატიჟება, ხოლო რაინის ქალწულები დაკარგულ ოქროს მისტირიან.<ref name="opera-onlineordurhin">http://www.opera-online.com/items/works/das-rheingold-wagner-wagner-1869.</ref> === „ვალკირია“ === მთავარი ტრილოგიის პირველი ოპერა მოგვითხრობს ზიგმუნდის და ზიგლინდეს, ტყუპი და-ძმის, ვოტანის შვილების, სასიყვარულო ურთიერთობაზე; ასევე, ვოტანის ფუჭ მცდელობებზე, ბეჭდის წყევლისგან თავი დაიცვას. ფრიკა, ქორწინების მფარველი ქალღმერთი, შეურაცხყოფილია მისი ქმრის შვილების [[ინცესტი|ინცესტური]] ურთიერთობით, იმდენად, რომ აიძულებს ვოტანს, ზიგმუნდის და ჰუნდინგის – ზიგლინდეს კანონიერი ქმრის ბრძოლაში შვილი მიატოვოს და მხარი ამ უკანასკნელს დაუჭიროს. ვოტანი ამ დავალებას თავის ქალიშვილს, ვალკირია ბრუნჰილდეს მიანდობს; თუმცა, ბრუნჰილდე, რომელიც ტყუპების ძლიერი სიყვარულით მოხიბლულია და თანაც, სწამს, რომ სინამდვილეში ვოტანს არ შეიძლება საკუთარი ვაჟის სიკვდილი უნდოდეს, მას არ ემორჩილება და ზიგმუნდს იცავს. ვოტანი, იძულებულია, ბრძოლის ბედის გადასაწყვეტად ისევ თავად ჩაერიოს და თავისი შუბით ამსხვრევს ზიგმუნდის ხმალს – ნოტუნგს, შემდეგ კი ქალიშვილის დასჯას გადაწყვეტს. ბრუნჰილდეს მიუსჯიან, იძინოს კლდეზე, გარშემორტყმულმა ლოგეს მიერ ანთებული მარადიული ცეცხლის რკალით, რომლის გადალახვას, ქალწულის გაღვიძებას და მისი ხელის მოპოვებას მხოლოდ ის შეძლებს, ვინც შიშს არ იცნობს.<ref name="livretpartitionWalkyrie">http://www.livretpartition.com/die-walkure-la-walkyrie-la-valkyrie/</ref><ref name="opera-onlineWalkyrie">http://www.opera-online.com/items/works/die-walkure-wagner-wagner-1870</ref> === „ზიგფრიდი“ === მეორე ოპერა ეხება ზიგფრიდს – ზიგმუნდის და ზიგლინდეს ვაჟს, ასევე, ვოტანის (მოხეტიალის ალტერ-ეგოთი) და ალბერიხის ბრძოლას ბეჭდის გამო. ალბერიხის ძმამ, ჯუჯამ, სახელად მიმე, აღზარდა ზიგფრიდი, რათა მისი ხელით მოკლას დრაკონად ქცეული გიგანტი ფაფნერი და მოიპოვოს ბეჭედი და განძი, რომელსაც ის დარაჯობს. მოზარდმა ზიგფრიდმა არ იცის, რა არის შიში, ამიტომ მიმე გზავნის მას ფაფნერთან, რომლისგანაც „შიში უნდა ისწავლოს“. თავისი მამის ხმლით – ნოტუნგით, რომელიც თავადვე ხელახლა გამოჭედა, გმირი კლავს ფაფნერს და მის განძსა და ბეჭედს ისე დაეუფლება, რომ მათი მნიშვნელობა არ იცის და არც შიში განუცდია. იგი თავიდან იშორებს მიმეს, რომელიც მის მოწამლვას ცდილობს, შემდეგ კი, ტყის ფრინველის მიერ ნასწავლები გზით მიდის „მძინარე ქალწულის“ საძებნელად, რომელიც სხვა არავინაა, თუ არა ბრუნჰილდე. მისკენ მიმავალ გზას გადაუღობავს მოხეტიალე მოხუცი (ვოტანი), რომელიც ვერ ეგუება, რომ შვილიშვილი მასზე ძლიერია. ზიგფრიდი ნოტუნგით ამსხვრევს ღმერთის შუბს – მისი ძალაუფლების სიმბოლოს. ვოტანი განადგურებულია, რადგან მისი კანონები თავისუფალმა მოკვდავმა დაამსხვრია. ზიგფრიდი პოულობს ბრუნჰილდეს, რა დროსაც პირველად განიცდის შიშს. იგი აღვიძებს ქალს და მოგვიანებით, მისი ქმარი ხდება.<ref name="livretpartitionSiegfried">http://www.livretpartition.com/siegfried-wagner/</ref> === „ღმერთების დაისი“ === ციკლის ბოლო ოპერა მიმოიხილავს დრამას, რომელიც ზიგფრიდის და ბრუნჰილდეს გარშემო, გიბიხუნგების სამეფოში ვითარდება. ალბერიხის ვაჟის, ჰაგენის წყალობით, რომელსაც ბეჭდის მოპოვება განუზრახავს, ზიგფრიდს მეხსიერება აქვს დაკარგული. ის მეფე გუნთერის დაზე, გუტრუნეზეა შეყვარებული. მწუხარებით გაგიჟებული ბრუნჰილდე საჯაროდ სდებს ბრალს ზიგფრიდს ღალატში. პასუხად, ზიგფრიდი თავს იცავს და იფიცებს, რომ ტყუილის შემთხვევაში მზადაა, ჰაგენის შუბით მოკვდეს. ნადირობის დროს ჰაგენი მას მეხსიერებას უბრუნებს. შედეგად, გმირი აღიარებს, რომ ბრუნჰილდეს იცნობდა და უყვარდა, შესაბამისად, მისი ფიცი ცრუა. დადებული ფიცის თანახმად, ჰაგენი მას კლავს. ბრუნჰილდე, რომელმაც რაინის ქალწულებს მოუსმინა, ყველაფერში ერკვევა. იგი იაზრებს თავის შეცდომას, ბეჭდის ნამდვილ მნიშვნელობას და ვოტანის საიდუმლო გულისწადილს: მას, სინამდვილეში, სურს, ღმერთების დაისი დადგეს. ბრუნჰილდე ზიგფრიდის სხეულს კოცონზე ათავსებს და თავადაც უერთდება სიკვდილში ქმარს, რითიც ბეჭედს წყევლისგან განწმენდს. რაინი ადიდდება და ცეცხლს ჩააქრობს. ჰაგენს, რომელიც ბეჭდის ხელში ჩაგდებას ცდილობს, რაინის ქალწულები მდინარის სიღრმეში ჩაითრევენ და დაახრჩობენ. ცეცხლი ცას სწვდება. რაინის ქალწულები ბეჭდის უკან დაბრუნებას ზეიმით უმღერიან, ამ დროს კი ვალჰალა იწვის. ღმერთები იღუპებიან, დედამიწაზე კი ახალი სამყარო იბადება.<ref name="opera-onlinegotterdammerung">http://www.opera-online.com/items/works/gotterdammerung-wagner-wagner-1876</ref> == მუსიკა == === ინსტრუმენტული შემადგენლობა === [[სიმფონიური ორკესტრი|ორკესტრი]], რომელიც ვაგნერმა „ბეჭდისთვის“ განსაზღვრა, იმ დროისთვის უჩვეულოდ დიდი იყო. ორკესტრები ხშირად ასრულებენ მას უფრო მცირე ინსტრუმენტული შემადგენლობით, რისი მიზეზიც თეატრის საორკესტრო ორმოს არასაკმარისი ზომა, ფინანსური პრობლემები, ან დირიჟორის გადაწყვეტილებაა. [[ჰერბერტ ფონ კარაიანი]]ს სტუდიური ჩანაწერი განსაკუთრებით კარგი ნიმუშია იმ არტისტული მოსაზრებებისა, რომელიც ვაგნერის ჩანაფიქრისგან განსხვავდება. აღსანიშნავია, რომ გაორკესტრების ვერსია უფრო მცირე რაოდენობის ინსტრუმენტებისთვის თავად ვაგნერს არასოდეს გაუკეთებია. ოთხივე ოპერას მსგავსი საორკესტრო შემადგენლობა აქვს, რომელიც ქვემოთ ჩამოთვლილ ინსტრუმენტებს მოიცავს: <center> {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="4" cellspacing="0" border="2" style="text-align: center; font-size: 95%; border: #cccccc solid 1px; border-collapse: collapse;" |- | bgcolor="#dfdfdf"|„'''ბეჭდის“ საერთო ინსტრუმენტული შემადგენლობა'''<ref name="IMSLP Rheingold">http://imslp.org/wiki/Das_Rheingold,_WWV_86A_(Wagner,_Richard)</ref><ref name="IMSLP Walkyrie">http://imslp.org/wiki/Die_Walküre,_WWV_86B_(Wagner,_Richard)</ref><ref name="IMSLP Crepuscule">http://imslp.org/wiki/Götterdämmerung,_WWV_86D_(Wagner,_Richard)</ref> |- | bgcolor="#ececec"|'''სიმებიანი ინსტრუმენტები''' |- |6 [[არფა (მუსიკალური საკრავი)|არფა]], 16 I [[ვიოლინო]], 16 II ვიოლინო, 12 ალტი, 12 [[ჩელო]], 8 [[კონტრაბასი]] |- | bgcolor="#ececec"|'''ხის ჩასაბერი ინსტრუმენტები''' |- | |1 პიკოლო, 3 [[ფლეიტა]], (მე-3 ფლეიტა უკრავს მე-2 პიკოლოს პარტიასაც) 3 [[ჰობოი]], 1 ინგლისური ქარახსა (უკრავს მე-4 ჰობოის პარტიასაც), 3 [[კლარნეტი]] (სი♭ და ლა), 1 ბანის კლარნეტი (სი♭), 3 [[ფაგოტი]] |- | bgcolor="#ececec"|'''ლითონის ჩასაბერი ინსტრუმენტები''' |- | |8 [[ვალტორნა]], (მე-5, მე-6, მე-7 და მე-8 უკრავს ვაგნერის ტუბას პარტიასაც), 4 [[საყვირი]] (დო), 1 ბანის საყვირი (მი♭) 4 [[ტრომბონი]] (2 ტენორის, 1 ბანის და 1 კონტრაბას ტრომბონი), ტუბა |- | bgcolor="#ececec"|'''დასარტყამი ინსტრუმენტები''' |- | |ლიტავრები, (უკრავს ორი შემსრულებელი), თეფში, დიდი ბარაბანი, გონგი, სამკუთხედი, გლოკენშპილი |- |} </center> === მოკლე ანალიზი === „რაინის ოქრო“ ვაგნერის პირველი მცდელობა იყო, შეექმნა დრამატული მუსიკალური ნაწარმოები იმ პრინციპების მიხედვით, რომლებიც გააცხადა თავის ესეში „ოპერა და დრამა“. აქედან გამომდინარეობს პარტიტურაში ტრადიციული საოპერო „ნომრების“ არარსებობა არიების, ანსამბლების და გუნდების სახით.{{sfn|Millington|2006|p=105}}{{sfn|Jacobs|1980|p=149}} ორკესტრი არ გამოიყენება როგორც სოლისტების უბრალო თანმხლები, არამედ, დრამატული სიუჟეტის წინსვლაში მათ თანასწორ როლს ასრულებს.{{sfn|Whittall|1992|p=256}} ბარი მილინგტონის ანალიზით, „რაინის ოქრო“ წარმოადგენს ვაგნერის ზემოხსენებული, საკმაოდ მკაცრი პრინციპების ყველაზე სრულყოფილ და პურისტულ გამოყენებას; პრაქტიკას, რომელიც შემდგომში მეტ-ნაკლებად შერბილდა.{{sfn|Millington|2006|p=105}} აქაც კი, როგორც იაკობსი მიუთითებს, კომპოზიტორი უხვევს ამ პრინციპებიდან, თუ ამას მოქმედების დრამატული ხასიათი მოითხოვს. მაგალითად, რაინის ქალწულები ანსამბლში მღერიან, აგრეთვე, არის რამდენიმე შემთხვევა, როცა პერსონაჟები მღერიან მელოდიებს, რომელიც მუსიკალური გარემოსგან დამოუკიდებლად გვეჩვენება.{{sfn|Jacobs|1980|pp=149–50}} მუსიკა შეუწყვეტლად მიმდინარეობს; ოთხი განცალკევებული სცენა საორკესტრო ანტრაქტებითაა დაკავშირებული.{{sfn|Osborne|1992|p=188}} ოზბორნი წერს, რომ „რაინის ოქროს“ მსგავსად, „ვალკირიაც“'','' პირველ რიგში, სოლო შემსრულებლებისთვისაა განკუთვნილი, თუმცა ვოკალური პარტიები მთლიან მუსიკალურ სტრუტურაში აქ უფრო კარგადაა ინტეგრირებული.{{sfn|Osborne|1992|p=216}} თავისი წინამორბედის მსგავსად, ეს ოპერაც 1851 წელს გამოქვეყნებული ზემოხსენებული ესეს პრინციპებითაა დაწერილი,{{sfn|Jacobs|1980|p=61}} თუმცა, არსებობს აზრთა სხვადასხვაობა იმაზე, თუ რამდენად მკაცრად იქნა ეს პრინციპები „ვალკირიაში“ გამოყენებული. მილინგტონის მოსაზრებით, მასში მიღწეულია მუსიკის და პოეზიის სრული სინთეზი მუსიკალური ექსპრესიის მსხვერპლად შეწირვის გარეშე.{{sfn|Millington|2006|p=114}} ანალიტიკურ ესეში „სრულყოფილი ვაგნერიანელი“ [[ჯორჯ ბერნარდ შოუ|ბერნარდ შოუ]] აქებს ოპერაში არსებულ მუსიკისა და დრამის სინთეზს: „არ არის ერთი ნოტიც კი, რომელსაც სხვა დანიშნულება აქვს, გარდა დრამისთვის მუსიკალური გამომსახველობის მინიჭებისა.“ {{sfn|Shaw|2008}} მეორეს მხრივ, გუტმანი თვლის, რომ ეს ოპერის მხოლოდ პირველ ორ მოქმედებას მიესადაგება და ვაგნერმა ამ პრინციპების აპოგეას, რეალურად, „<nowiki/>[[ტრისტან და იზოლდა (ოპერა)|ტრისტან და იზოლდაში“]] მიაღწია.{{sfn|Gutman|1971|p=244}} როჯერ სკრატონი მიუთითებს „ვალკირიაში“ არსებულ „გაზაფხულის სიმღერაზე“ („Winterstürme“), რომელიც აჩერებს მოქმედების მდინარებას, რათა ზიგმუნდმა ზიგლინდეს მიმართ სიყვარული განაცხადოს და რომელიც, თავისი დანიშნულებით და ფორმით, არიას წარმოადგენს,{{sfn|Scruton|2017|p=76}} ოზბორნი კი გამოარჩევს „შთამბეჭდავ ანსამბლს“, რომელსაც მე-3 მოქმედებაში ვალკირიები ასრულებენ.{{sfn|Osborne|1992|p=216}} „ბეჭდის“ მესამე ოპერის, „ზიგფრიდის“ წერა ვაგნერმა 1857 წელს შეწყვიტა. 1864 წლამდე პერიოდში დაწერა ტრაგიკული სიყვარულის ისტორია „ტრისტან და იზოლდა“ და თავისი ერთადერთი კომედია „ნიურნბერგელი მაისტერზინგერები“.{{sfn|Millington|2001|pp= 294, 300, 304}} როცა იგი „ზიგფრიდის“ ბოლო მოქმედების და „ღმერთების დაისის“ ''(Götterdämmerung),'' „ბეჭდის“ დასკვნითი ნაწილების, წერას დაუბრუნდა, მისი სტილი შეცვლილი იყო და უფრო „საოპერო“ ხასიათი ჰქონდა, ვიდრე „რაინის ოქროს“ და „ვალკირიას“ დროს, თუმცა, კვლავ აშკარად ემჩნეოდა კომპოზიტორის ორიგინალობა და სავსე იყო ლაიტმოტივებით.{{sfn|Millington|2001|pp=294–5}} ამის მიზეზი, ნაწილობრივ, ის იყო, რომ „ბეჭდის“ ოპერების ლიბრეტოები უკუთანმიმდევრობით იყო დაწერილი, ანუ „ღმერთების დაისის“ პოემა უფრო „ტრადიციული“ სტილით იყო შექმნილი, ვიდრე „რაინის ოქროსი“'',''{{sfn|Millington|2001|p=286}} რაც მთავარია, მისივე შემოღებული „ტოტალური ხელოვნების“ ''(Gesamtkunstwerk)'' წესები უკვე ნაკლებად მკაცრი იყო. განსხვავება აგრეთვე გამოწვეული იყო ვაგნერის, როგორც კომპოზიტორის განვითარებით „ტრისტანის“'','' „მაისტერზინგერების“ და „ტანჰოიზერის“ პარიზული ვერსიის შექმნის პროცესში.{{sfn|Puffett|1984|p=43}} „ზიგფრიდის“ მესამე მოქმედებიდან მოყოლებული, „ბეჭედი“ მელოდიურად უფრო ქრომატიული, ჰარმონიულად რთული და ლაიტმოტივების განვითარებაში უფრო კომპლექსური ხდება.{{sfn|Puffett|1984|p=48–9}} == შესრულების ისტორია == „ბეჭდის“ მთლიანი ციკლის შესრულება კოლოსალურ მუსიკალურ და ტექნიკურ ძალისხმევას მოითხოვს როგორც თეატრის, ისე დირიჟორის და ორკესტრის მხრიდან, რომ აღარაფერი ვთქვათ მომღერლებზე. ვაგნერის კოსმოგონია უამრავი განსხვავებული ინტერპრეტაციის საშუალებას იძლევა, როგორც მუსიკალური თვალსაზრისით, ისე სცენურად. არსებობს მრავალი განსხვავებული, როგორც ტრადიციული და პურისტული, ისე სხვადასხვა პოლიტიკური თუ ფილოსოფიური ხედვით შთაგონებული ვერსია, რომელთაგანაც ბევრი რადიკალურად ეწინააღმდეგება ვაგნერის თავდაპირველ ჩანაფიქრს. [[სურათი:Maternagrane.jpg|thumb|ამალი მატერნა, პირველი ბრუნჰილდე ბაიროითის ფესტივალზე და კოკოტი'','' ლუდვიგ II-ს მიერ ნაჩუქარი ცხენი.]] * 1876, ბიროითის ფესტივალი. დირიჟორი: ჰანს რიხტერი, რეჟისორი: რიხარდ ვაგნერი, სცენის დიზაინი: იოზეფ ჰოფმანი, კოსტიუმები: კარლ ემილ დეპლერი. ამ დადგმის სტილი, მაქსიმალური რეალისტურობის მიზნით, იყენებდა დეკორაციებით გადატვირთულ სცენას, რთულ კოსტიუმებს (რომელიც ვაგნერს სძულდა) და ბევრ, იმ დროისთვის ძალზედ ინოვაციურ სპეცეფექტს. გავრცელებული შეხედულების საწინააღმდეგოდ, მომღერლებმა როლებს ძალიან კარგად გაართვეს თავი, თუმცა ვაგნერი საბოლოო შედეგით მაინც იმედგაცრუებული დარჩა. საერთო ვიზუალი ჩაფიქრებული იყო, როგორც აბსტრაქტული, მითოლოგიაში მიმდინარე მოქმედება და ვიზუალურ მხარეში არ იყო გათვალისწინებული ნამუშევრის პოლიტიკური ქვეტექსტები. საბოლოო შედეგმა ვაგნერი ღრმა დეპრესიაში ჩააგდო, არა მისი შემოქმედებითი მიმართულების, არამედ უყურადღებო და დაუსრულებელი შესახედაობის გამო.{{sfn|Lusato|2005|pp=643-644}} * 1892, [[სამეფო ოპერის თეატრი]] (Covent Garden). ტეტრალოგიის [[ლონდონი|ლონდონურ]] პრემიერას [[გუსტავ მალერი]] დირიჟორობდა. * 1896, ბაიროითის ფესტივალი. დირიჟორი: ჰანს რიხტერი, რეჟისორი: კოზიმა ვაგნერი, დეკორაციები: ძმები ბრუკნერები იოზეფ ჰოფმანის დიზაინის მიხედვით, კოსტიუმები: ჰანს ტომა და არპად შმიდჰამერი. გარდაცვლილი მეუღლის დანატოვარზე დაყრდნობით, კოზიმა ვაგნერმა საპრემიერო დადგმის შეცდომების გასწორება სცადა. იგი განსაკუთრებით მომთხოვნი იყო დადგმის რეალისტურობასთან დაკავშირებით. საგრძნობლად შეიცვალა დეკორაციები, კოსტიუმები და განათება. კოზიმა ფიქრობდა, რომ ვაგნერი შედეგით კმაყოფილი იქნებოდა.{{sfn|Lusato|2005|pp=643-644}} * 1898-1899. ტეტრალოგიის პრემიერას [[ბერლინი|ბერლინში]] [[რიხარდ შტრაუსი]] დირიჟორობდა. * 1912-1914, ბაიროითის ფესტივალი. რეჟისორი: [[ზიგფრიდ ვაგნერი]]. დადგმაში, რომელიც კოზიმა ვაგნერის ვერსიაზე იყო დაფუძნებული, რამდენიმე სიახლე იყო შეტანილი, მათ შორის, ამინდის და განათების ეფექტები.{{sfn|Lusato|2005|pp=643-644}} * 1924-1925, [[ბაზელი]]. რეჟისორი: ადოლფ აპია. ამ ვერსიაში ყველანაირი დეკორაცია მოხსნილია და ადგილს უთმობს მსახიობებს და განათებას. მწვავე რეაქციების გამო, ეს „ბეჭედი“ მეორე დღის შემდეგ შეწყდა. მიუხედავად ამისა, ამ მიდგომამ დიდი გავლენა იქონია, განსაკუთრებით, ვილანდ ვაგნერზე, რომელმაც მსგავსი რამ 1951 წელს განახორციელა.{{sfn|Lusato|2005|pp=645}} * 1933-1942, ბაიროითის ფესტივალი. დირიჟორები: სხვადასხვა, რომელთაგანაც აღსანიშნავია ვილჰელმ ფურტვენგლერი; რეჟისორი: ჰაინც ტიტიენი, სცენის დიზაინი: ემილ პრეტორიუსი. ეს ფესტივალი, რომელსაც საერთო ხელმძღვანელობას ვინფრედ ვაგნერი უწევდა, დავის საგანია მასზე [[ნაციზმი|ნაცისტური]] რეჟიმის, განსაკუთრებით კი, [[ადოლფ ჰიტლერი|ადოლფ ჰიტლერის]] გავლენის გამო.<ref>http://richardwagner.free.fr/winifred.htm</ref> თავდაპირველი ნატურალიზმის ნაცვლად, რეჟისურა თეატრალური ასპექტის გამოკვეთას შეეცადა. [[ფაილი:Gwyneth Chéreau (großer).jpg|thumb|გუინეთ ჯოუნზი ბრუნჰილდეს როლში, ბაიროითის ფესტივალი, 1976. რეჟ. პატრის შერო.]] * 1938-1942, ნიუ-იორკი, [[მეტროპოლიტენის ოპერის თეატრი]]. დირიჟორი: ერიხ ლაინსდორფი, რეჟისორები: ლ. ზაქსე და დ. დეფრერი. ლაურიც მელქიორის (ზიგფრიდი) და კირსტენ ფლაგსტადის (ბრუნჰილდე) სენსაციური გამოსვლა. * 1940. [[სტალინი]]ს ბრძანებით, [[სერგეი ეიზენშტეინი|სერგეი ეიზენშტეინმა]] მოსკოვის დიდ თეატრში ''ვალკირია დადგა,'' გერმანიასა და საბჭოთა კავშირს შორის დადებული [[მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტი|პაქტის]] აღსანიშნავად. * 1950. ვილჰელმ ფურტვენგლერმა [[ლა სკალა]]ს თეატრში ისტორიულ დადგმას უდირიჟორა. * 1951-1958, ბაიროითის ფესტივალი. დირიჟორები: [[ჰერბერტ ფონ კარაიანი]] (1951), კლემენს კრაუსი (1953), იოზეფ კაილბერთი (1952, 1954-1955), ჰანს კნაპერტსბუში (1951, 1956-1958). რეჟისურა და სასცენო დიზაინი: ვილანდ ვაგნერი. ახალი ბაიროითი, ფესტივალის მეორე ოქროს ხანა, კომპოზიტორის შვილიშვილის დახვეწილი რეჟისურით და სასცენო დიზაინით, პრესტიჟული დირიჟორებით და ლეგენდარული მომღერლებით, რომელთა შორისაც იყვნენ ჰანს ჰოტერი, ვოლფგანგ ვინდგასენი, იოზეფ გრაინდლი, ლუდვიგ ვებერი, ასტრიდ ვარნაი, მარტა მედლი და სხვები.{{sfn|Lusato|2005|pp=646}} * 1973, [[ზალცბურგი]]. დირიჟორი და რეჟისორი: ჰერბერტ ფონ კარაიანი, სცენის დიზაინი: გ. შნაიდერ-ზიმსენი და გ. ვახევიჩი. * 1976-1981, ბაიროითის ფესტივალი. დირიჟორი: [[პიერ ბულეზი]], რეჟისორი: პატრის შერო, სასცენო დიზაინი: რიხარდ პედუცი. ასწლოვანი „ბეჭედი“ ''(Jahrhundertsring),'' რომელიც სკანდალური და რევოლუციური აღმოჩნდა რაინის კაშხლად ქცევითა და გათანამედროვებული ღმერთებით, ფრთიანი ჩაფხუტების და ცხოველების ტყავის სამოსის გარეშე, რაც „ბეჭედთან“ ტრადიციულად დაკავშირებულ ვიზუალურ ელემენტებზე უარის თქმა იყო. აღსანიშნავია ჰაინც ცედნიკის (ლოგე) და გუინეთ ჯოუნზის (ბრუნჰილდე) შესრულება, ასევე, პატრის შეროს რეჟისურა. მეორეს მხრივ, ვოკალურმა მხარემ ერთმნიშვნელოვნად დაბალი შეფასება დაიმსახურა.{{sfn|Jean-Claude Berton|1986|p=116}} * 1983-1986, ბაიროითის ფესტივალი. დირიჟორები: სერ [[გეორგ შოლტი]], პეტერ შნაიდერი; რეჟისორი: პიტერ ჰოლი. ჰოლი ბაიროითის წინა ფესტივალის საწინააღმდეგო მიმართულებით წავიდა და გამოიყენა ნატურალისტური მიდგომა, რომელშიც განსაკუთრებული ყურადღება იყო გამახვილებული მითოლოგიურ ელემენტზე. რეჟისორი ვაგნერის ხედვის ერთგული დარჩა და ვიზუალური ეფექტის გასაძლიერებლად თანამედროვე ტექნოლოგიები გამოიყენა, მათ შორის, სხვადასხვა მობილური პლატფორმა. ამ ინტერპრეტაციას განსხვავებული შეფასებები მოჰყვა. ზოგი შემფასებელი აქებდა მის ნატურალისტურ მიდგომას ხარისხიანი ტექნოლოგიური უზრუნველყოფით, სხვები აკრიტიკებდნენ სიღრმის და კლასიკურობის ნაკლებობის გამო. პიტერ ჰოლის თქმით, მისთვის „ბეჭედი“ პირველ რიგში ღრმად ფილოსოფიური და პოლიტიკური ნაწარმოები იყო და მხოლოდ ამის შემდეგ – მითი, მიუხედავად ამისა, სცენაზე მან მითი გამოიტანა. პუბლიკამ, გლობალურ პრესაში ნეგატიური გამოხმაურების მიუხედავად, ეს ვერსია კარგად მიიღო, თუმცა იგი მალევე მიეცა დავიწყებას, პირველ რიგში, ვიდეოჩანაწერის არარსებობის გამო. შემდგომ ფესტივალზე ჰარი კუპფერმა გამოკვეთილად მოდერნისტული მიდგომა აირჩია.{{sfn|Lusato|2005|pp=668}} * 1988, ნიუ-იორკი, [[მეტროპოლიტენის ოპერის თეატრი]]. დირიჟორი: ჯეიმზ ლივაინი, რეჟისორი: ოტო შენკი. ამ ძალზე ტრადიციულ წარმოდგენაში წინა პლანზეა წამოწეული ნატურალისტური ხედვა და იგი დაცლილია პოლიტიკური ელემენტისგან. ვაგნერის სცენური მითითებები მეტ-ნაკლებად გათვალისწინებულია, რისთვისაც რეჟისორმა თანამედროვე ტექნოლოგიებიც გამოიყენა. მეორეს მხრივ, სამსახიობო შესრულება საკმაოდ ფიქსირებულია, განსაკუთრებით, პატრის შეროს ბაიროითის ვერსიასთან შედარებით, რაც მომღერლებს ვოკალურ შესრულებაზე კონცენტრირების საშუალებას აძლევს. თავდაპირველ ვერსიაში, რომელიც DVD-ზეა შემონახული, მონაწილეობდნენ: [[ჯესი ნორმანი]] (ზიგლინდე), ჰილდეგარდ ბერენსი (ბრუნჰილდე), ზიგფრიდ იერუსალემი (ზიგფრიდი) და ჯეიმზ მორისი (ვოტანი). სამსახიობო შემადგენლობა ხშირად იცვლებოდა და საბოლოოდ სრულად განახლდა, თუმცა, ჯეიმზ მორისი როლს დიდხანს ინარჩუნებდა. * 1988-1992, ბაიროითის ფესტივალი. დირიჟორი: დანიელ ბარენბოიმი, რეჟისორი: ჰარი კუპფერი, სასცენო დიზაინი: ჰ. შავერნოხი და რ. ჰაინრიხი. გამორჩეული რეჟისურა ლაზერ-შოუთი.{{sfn|Lusato|2005|pp=674}}. * 2003-2006, [[ციურიხი]], [[პარიზი]]ს Théâtre du Châtelet, რეჟისორი: ბობ უილსონი. * 2004-2007, [[კელნი]]ს ოპერა, რეჟისორი: რობერტ კარსენი. * 2004-2006, ლონდონი, [[სამეფო ოპერის თეატრი]]. დირიჟორი: ანტონიო პაპანო, რეჟისორი: კით უორნერი. * 2006-2008, ფლამანდრიის ოპერა, რეჟისორი: ივო ვან ჰოვე. ეს ვერსია განსაკუთრებით მოდერნისტულ მიდგომას გვთავაზობს, სადაც ოქრო სუპერ-ჩიპი, ხოლო დამსხვრეული ხმალი – გაუვნებელყოფილი ბომბია. * 2007-2011, [[სტრასბურგი]], მულჰაუსის Opéra national du Rhin და სტრასბურგის ფილარმონიული ორკესტრი. დირიჟორი: მარკო ლეტონია, რეჟისორი: დავიდ მაკვიკარი. „ბეჭდის“ კრიტიკოსთა მიერ ერთხმად აღიარებული ვერსია. * 2010-2011, პარიზის ოპერა / ბასტილიის ოპერა. დირიჟორი: ფილიპ ჯორდანი, რეჟისორი: გიუნტერ კრემერი.<ref>{{Cite web |url=http://lering.operadeparis.fr/ |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2021-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110505071339/http://lering.operadeparis.fr/ |archivedate=2011-05-05 }}</ref> * 2010-2013, ნიუ-იორკი, მეტროპოლიტენის ოპერის თეატრი. დირიჟორი: ჯეიმზ ლივაინი, რეჟისორი: რობერტ ლეპაჟი. == დისკოგრაფია == „ბეჭედი“, თავისი მასშტაბებიდან და კომპლექსურობიდან გამომდინარე, მრავალგვარი ინტერპრეტაციის საშუალებას იძლევა, რომლებიც ერთმანეთისგან საგრძნობლად განსხვავდება, რაც გამოწვეულია ისეთი ფაქტორებით, როგორიცაა დირიჟორის ხედვა (ჩქარი, ნელი ან ცვალებადი ტემპი), ორკესტრის ხარისხი, მომღერლები და ხმის ჩაწერის ტექნოლოგია. ხანგრძლივობაში განსხვავება, როგორც წესი, ამ ფაქტორებითაა გამოწვეული და ის შეიძლება საკმაოდ დიდიც იყოს. ამ დროისათვის, უმოკლესი ჩანაწერები (კარლ ბემის და პიერ ბულეზის) დაახლოებით 13 საათი და 30 წუთი გრძელდება, ყველაზე ხანგრძლივი ჩანაწერები კი (რეჯინალდ გუდოლის და ჰანს კნაპერტსბუშის) – დაახლოებით 16 საათი და 50 წუთი, მთლიანი ციკლის საშუალო ხანგრძლივობა კი დაახლოებით 15 საათია.{{sfn|Lusato|2005|p=19}} === აუდიოჩანაწერები === ქვემოთ ჩამოთვლილია „ბეჭდის“ მთლიანი ციკლის რამდენიმე ყველაზე ცნობილი ჩანაწერი: {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- ! დირიჟორი !width="250"|ორკესტრი ! წელი ! ლეიბლი ! სტერეო/მონო ! ცოცხალი/სტუდიური |- | რუდოლფ მორალტი | ვენის სიმფონიური ორკესტრი | 1949 | Myto | მონო | სტუდიური<br>(რადიო-ტრანსლაცია) |- | ვილჰელმ ფურტვენგლერი |[[ლა სკალა]]ს ორკესტრი | 1950 | Music & Arts, Opera D'Oro,<br> Gebhardt, Archipel | მონო | ცოცხალი |- | ვილჰელმ ფურტვენგლერი | RAI-ს სიმფონიური ორკესტრი და გუნდი | 1953 | [[EMI|EMI Classics]], Gebhardt | მონო | სტუდიური<br>(რადიო-ტრანსლაცია) |- | კლემენს კრაუსი | ბაიროითის ფესტივალის ორკესტრი | 1953 | Gala, Archipel,<br>Opera D'Oro, Orfeo | მონო | ცოცხალი |- | იოზეფ კაილბერთი | ბაიროითის ფესტივალის ორკესტრი | 1952–1953,<br>1955 | Testament | სტერეო<br>(1955 წლის) | ცოცხალი |- | ჰანს კნაპერტსბუში | ბაიროითის ფესტივალის ორკესტრი | 1956–1958 | Music & Arts,<br>Melodram, Orfeo | მონო | ცოცხალი |- | რუდოლფ კემპე |[[სამეფო ოპერის თეატრი]]ს ორკესტრი | 1957 | Testament | მონო | ცოცხალი |- |[[გეორგ შოლტი]] | [[ვენის ფილარმონიული ორკესტრი]] | 1958–1965 | [[Decca Records]],<br>PolyGram | სტერეო | სტუდიური |- | რუდოლფ კემპე | ბაიროითის ფესტივალის ორკესტრი | 1961 | Orfeo | მონო | ცოცხალი |- |[[ჰერბერტ ფონ კარაიანი]] | [[ბერლინის ფილარმონიული ორკესტრი]] | 1966–1970 | Deutsche Grammophon,<br>PolyGram | სტერეო | სტუდიური |- | კარლ ბემი | ბაიროითის ფესტივალის ორკესტრი | 1966–1967 | [[Philips]] | სტერეო | ცოცხალი |- | ჰანს სვაროვსკი | Großes Symphonieorchester | 1968 | Denon Essentials | სტერეო | სტუდიური |- | ვოლფგანგ სავალიში | RAI-ს სიმფონიური ორკესტრი და გუნდი | 1968 | Myto | სტერეო | სტუდიური<br>(რადიო-ტრანსლაცია) |- | რეჯინალდ გუდოლი | ინგლისის ეროვნული ოპერის ორკესტრი | 1974–1978 | EMI Classics,<br>Chandos | სტერეო | ცოცხალი<br>(ინგლისურ ენაზე) |- |[[პიერ ბულეზი]] | ბაიროითის ფესტივალის ორკესტრი | 1979–1980 | Philips,<br>Deutsche Grammophon,<br>PolyGram | სტერეო | ცოცხალი |- | მარეკ იანოვსკი | დრეზდენის სახელმწიფო ორკესტრი | 1980–1983 | Eurodisc, BMG | სტერეო | სტუდიური |- | ჯეიმზ ლივაინი | მეტროპოლიტენის ოპერის ორკესტრი | 1987–1989 | Deutsche Grammophon | სტერეო | სტუდიური |- | ბერნად ჰაიტინკი | ბავარიის რადიოს სიმფონიური ორკესტრი | 1988–1991 | EMI Classics | სტერეო | სტუდიური |- | ვოლფგანგ სავალიში | ბავარიის სახელმწიფო ოპერის ორკესტრი | 1989 | EMI Classics | სტერეო | ცოცხალი |- | დანიელ ბარენბოიმი | ბაიროითის ფესტივალის ორკესტრი | 1991–1992 | Warner Classics | სტერეო | ცოცხალი |- | გიუნტერ ნოიჰოლდი | ბადენის სახელმწიფო ორკესტრი | 1993–1995 | Brilliant Classics,<br>Bella Musica, Documents | სტერეო | ცოცხალი |- | გუსტავ კუნი | ტიროლის ფესტივალის ორკესტრი | 1998–2001 | Arte Nova | სტერეო | ცოცხალი |- | აშერ ფიში | ადელაიდეს სიმფონიური ორკესტრი | 2006–2007 | Melba Recordings | მრავალარხიანი სტერეო | ცოცხალი |- | ჰარტმუტ ჰენხენი | ჰოლანდიის ფილარმონიული ორკესტრი | 2005 | Etcetera | მრავალარხიანი სტერეო | ცოცხალი |- | კრისტიან ტილემანი | ბაიროითის ფესტივალის ორკესტრი | 2008 | BBC Opus Arte | სტერეო | ცოცხალი |- | საიმონ იანგი | ჰამბურგის ფილარმონიული ორკესტრი | 2008–2010 | Oehms Classics | სტერეო | ცოცხალი |- | სებასტიან ვაიგლე | ფრანკფურტის ოპერის ორკესტრი | 2010–2012 | Oehms Classics | სტერეო | ცოცხალი |- | მარეკ იანოვსკი | ბერლინის რადიოს სიმფონიური ორკესტრი | 2012–2013 | PENTATONE<br>(PTC 5186581) | მრავალარხიანი სტერეო | ცოცხალი (საკონცერტო) |} [[ნიბელუნგის ბეჭედი (გეორგ შოლტის ჩანაწერი)|გეორგ შოლტის ვერსია]] სრული ციკლის პირველი სტუდიური სტერეო ჩანაწერი იყო. ხანგრძლივი გამოკითხვის შედეგად, რომელიც BBC Radio 3-ის პროგრამამ ''CD Review'' ჩაატარა, ეს კომპლექტი XX საუკუნის საუკეთესო ჩანაწერად დასახელდა.<ref name="bbc">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/radio3/cdreview/pip/4wwtd/|title=The Greatest Recordings as Voted by CD Review Listeners|accessdate=28 October 2007|publisher=BBC|year=2004|author=BBC Radio}}</ref> ჟურნალი ''Gramophone'' თავის საიტზე რეკომენდაციას სწორედ ამ ჩანაწერს აძლევს.<ref>{{cite web|url=http://www.gramophone.co.uk/recrecordings.asp?composer=Wagner+|title=Recommended Recordings|accessdate=22 December 2007|work=Gramophone|year=2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071016205610/http://www.gramophone.co.uk/recrecordings.asp?composer=Wagner+|archivedate=16 October 2007|deadurl=yes|df= }}</ref> თუმცა, ჟურნალის ვაგნერის კრიტიკოსმა, ალან ბლაითმა, BBC-ს პროგრამისთვის ''CD Review'' (მაშინ ''Stereo Review'') 1986 წელს მიმოიხილა „ბეჭდის“ ჩანაწერები და მათგან ბემის და ფურტვენგლერის (RAI) ჩანაწერები გამოარჩია. იგივე პროგრამისთვის 1992 წელს ჩატარებულ მიმოხილვაში ჯონ დეთრიჯმა ინდივიდუალი ოპერები გუდოლის, ჰაიტინკის და ბულეზის ციკლებიდან, ხოლო მთლიანობაში, ლივაინის ვერსია გამოარჩია.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/cgi-bin/radio3/search.pl?KEYWORD1=Wagner&KEYWORD2=Ring&KEYWORD3=&KEYWORD4=&KEYWORD5=&Search.x=0&Search.y=0|title=CD Review's Building a Library|accessdate=22 December 2007|publisher=BBC|year=2007|author=BBC}}{{Dead link|date=ივნისი 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ჰერბერტ ფონ კარაიანის ჩანაწერი დიდი ხანია დავის საგანია, შემსრულებლების უჩვეულო არჩევანის და უცნაური სადირიჟორო სტილის გამო, რომელსაც კრიტიკოსებმა „კამერული მუსიკის დირიჟორობა“ უწოდეს, მუსიკის სილამაზეზე განსაკუთრებული ყურადღების გამო, რაც, მათი აზრით, დრამას აზიანებდა. === ვიდეოჩანაწერები === არსებობს „ბეჭდის“ ''ციკლის'' არაერთი ვიდეო და DVD ჩანაწერი. მათ შორის: * პიერ ბულეზი და ბაიროითის ფესტივალის ორკესტრი, 1980–1981. (Philips/Deutsche Grammophon) * ჯეიმზ ლივაინი და მეტროპოლიტენის ოპერის ორკესტრი, 1990. (Deutsche Grammophon 073 043-9) (PBS-ის პროგრამის ''The Metropolitan Opera Presents'' ნაწილი). * დანიელ ბარენბოიმი და ბაიროითის ფესტივალის ორკესტრი, 1991–1992. (Warner Classics) * ბერტრან დე ბილი და ლისეუს დიდი თეატრის ორკესტრი, რეჟ. ჰარი კუპფერი, 2003–2004. (BBC Opus Arte) * ლოთარ ზაგროსეკი და შტუტგარტის სახელმწიფო ოპერის ორკესტრი, 2004 (Tdk) * ჰარტმუტ ჰენხენი და ჰოლანდიის ფილარმონიული ორკესტრი, 2006. (Opus Arte) * მიხაელ შენვანდტი და დანიის სამეფო ორკესტრი, 2006. (Decca 074 3264) * ზუბინ მეტა და Orquestra de la Comunitat Valenciana, 2007–2009. (C Major) * ჯეიმზ ლივაინი/ფაბიო ლუიზი და მეტროპოლიტენის ოპერის ოეკესტრი, რეჟ. რობერტ ლეპაჟი, 2011.(Deutsche Grammophon 0440 073 4770 6) ბულეზის, ბარენბოიმის, ზაგროსეკის და ჰენხენის ვერსიები აუდიოჩანაწერების სახითაც არსებობს. == შენიშვნები == {{Reflist|group=შ|colwidth=30em}} == ლიტერატურა == * Besack, Michael, ''The Esoteric Wagner – an introduction to Der Ring des Nibelungen'', Berkeley: Regent Press, 2004 {{ISBN|9781587900747}}. * Di Gaetani, John Louis, ''Penetrating Wagner's Ring: An Anthology''. New York: Da Capo Press, 1978. {{ISBN|9780306804373}}. * Gregor-Dellin, Martin, (1983) ''Richard Wagner: His Life, His Work, His Century.'' Harcourt, {{ISBN|0151771510}}. * Holman, J.K. ''Wagner's Ring: A Listener's Companion and Concordance''. Portland OR: Amadeus Press, 2001. * Lee, M. Owen, (1994) ''Wagner's Ring: Turning the Sky Round.'' Amadeus Press, {{ISBN|9780879101862}}. * Magee, Bryan, (2001) ''The Tristan chord: Wagner and Philosophy.'' Metropolitan Books, {{ISBN|0805067884}}. * May, Thomas, (2004) ''Decoding Wagner.'' Amadeus Press, {{ISBN|9781574670974}}. * Millington, Barry (editor) (2001) ''The Wagner Compendium.'' Thames and Hudson, {{ISBN|0500282749}}. * Sabor, Rudolph, (1997) ''Richard Wagner: Der Ring des Nibelungen: a companion volume''. Phaidon Press, {{ISBN|0714836508}}. * Scruton, Sir Roger, (2016) ''[https://books.google.com/books/about/The_Ring_of_Truth.html?id=u7igCwAAQBAJ&source=kp_book_description The Ring of Truth: The Wisdom of Wagner's Ring of the Nibelung]''. Penguin UK, {{ISBN|1468315498}}. * Spotts, Frederick, (1999) ''[https://books.google.com/books?id=mWqXGqaCOEQC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false Bayreuth: A History of the Wagner Festival]''. Yale University Press {{ISBN|0712652779}}. *François-René Tranchefort, L'Opéra, Éditions du Seuil, 1983, 634 p. {{ISBN|2-02-006574-6}} *Bruno Lussato: Encyclopédie 2005 *Philippe Godefroid, Richard Wagner, l'opéra de la fin du monde, Gallimard, coll. « Découvertes Gallimard / Arts » (no 39), 1988, 160 p. {{ISBN|978-2-0705-3051-9}} == რესურსები ინტერნეტში == {{commons category|Der Ring des Nibelungen}} * {{cite news|url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/tag/ring-cycle/|title=The "Kirov" ''Ring'': Let's Hear It for the Home Team|work=[[The New York Times]]|author= Anthony Tommasini|year=2007}} * {{cite web|url=http://www.wnyc.org/music/articles/27256|title=Radio Lab – ''The Ring'' and I|publisher=WNYC – პოდკასტი ''ბეჭდის'' შესახებ|year=2004|access-date=2020-05-12|archive-date=2010-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100709213919/http://www.wnyc.org/music/articles/27256}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გერმანულენოვანი ოპერები]] [[კატეგორია:რიხარდ ვაგნერის ოპერები]] p84ziupznt940vvvxrvwmtzgjrlp2hm 0 458694 5405419 4962114 2026-06-02T00:43:38Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405419 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ნატაშა ლიონი | ფოტო = Natasha Lyonne 2014 (cropped).jpg | ფოტოს სიგანე = 200პქ |წარწერა = | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი = | დაბთარიღი = 4 აპრილი, 1979 | დაბადგილი = ნიუ იორკი, აშშ | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = ებრაელი ამერიკელი | მოქალაქეობა = აშშ | ეთნიკური წარმომავლობა = ებრაელი | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა = მსახიობი, მწერალი, პროდიუსერი, რეჟისორი | აქტიურობის წლები = 1986-დღემდე | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = ფრედ არმისენი | პარტნიორები = | შვილები = | მამა = | დედა = | ნათესავები = | ჯილდოები = | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | სახელი1 = | მოდული1 = | სახელი2 = | მოდული2 = | სახელი3 = | მოდული3 = | სახელი4 = | მოდული4 = | სახელი5 = | მოდული5 = | სახელი6 = | მოდული6 = | სახელი7 = | მოდული7 = | საიტი = | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ნატაშა ლიონი''' ({{lang-en|Natasha Lyonne}}; დ. [[4 აპრილი]], [[1979]],<ref name=":0">[http://www.tvguide.com/celebrities/natasha-lyonne/bio/167628 ნატაშა ლიონის ბიოგრაფია]. TVGuide.com. წაკითხვის თარიღი 26, 2014.</ref> [[ნიუ-იორკი|ნიუ იორკი]], [[აშშ]]) – [[ებრაელები|ებრაული]] წარმოშობის [[ამერიკელი]] მსახიობი. განსაკუთრებული პოპულარობა „[[ამერიკული ნამცხვარი (ფილმების სერია)|ამერიკულ ნამცხვარში]]“ შესრულებულმა ჯესიკას და [[Netflix]]-ის სერიალ „ახლა ნარინჯისფერია ყველაზე მოდურში“ შესრულებულმა ნიკი ნიკოლსის როლებმა მოუტანა. იგი [[ემის ჯილდო|ემის ჯილდოს]] ორგზის მფლობელია (2014 და 2019 წლებში).<ref name=":1">"https://www.imdb.com/name/nm0005169/awards". IMDb. წაკითხვის თარიღი ნოემბერი 8, 2018.</ref> == ბავშვობა == ნატაშა ლიონი დაიბადა 1976 წლის 4 აპრილს [[ნიუ-იორკი|ნიუ იორკში]]<ref name=":2">Maron, Marc (October 14, 2013). "http://www.wtfpod.com/podcast/episodes/episode_432_-_natasha_lyonne" (audio podcast). WTF Podcast. წაკითხვის თარიღი მარტი 1, 2014.</ref>. არის [[ებრაელი]] [[ორთოდოქსული იუდაიზმი|ორთოდოქსების]]<ref>Simonson, Robert (January 6, 2008). "https://www.nytimes.com/2008/01/06/theater/06simo.html?ref=theater". New York Times. წაკითხვის თარიღი იანვარი 8, 2008.</ref>, ივეტ ბუშინგერისა<ref name=":2" /> და აარონ ბრაუნშტაინის ქალიშვილი, რომელთა მშობლებიც [[უნგრელი]] ებრაელები იყვნენ და [[ჰოლოკოსტი|ჰოლოკოსტს]] ამერიკაში გაექცნენ<ref name="nytimes.com">Hass, Nancy (July 9, 2000). "https://www.nytimes.com/2000/07/09/style/shopping-with-natasha-lyonne-rough-tough-but-on-a-road-to-ladylike.html". New York Times. წაკითხვის თარიღი მაისი 19, 2010.</ref>. ბაბუამისი [[ბუდაპეშტი|ბუდაპეშტიდან]] [[ლოს-ანჯელესი|ლოს ანჯელესში]] გადავიდა, სადაც თავისი კომპანია დააარსა.<ref name=":0" /> დედამისი პარიზში, საფრანგეთში დაიბადა, ასევე უნგრელი ებრაელების ოჯახში.<ref name=":3"><nowiki>''</nowiki>http://heebmagazine.com/spoonful-of-sugar-2/1173 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140305095421/http://heebmagazine.com/spoonful-of-sugar-2/1173 |date=2014-03-05 }}". Heeb Magazine. Heeb Media, LLC. December 16, 2008. წაკითხვის თარიღი მარტი 1, 2014</ref> საშუალო განათლების მიღების შემდეგ ნატაშამ სწავლა ნიუ იორკის უნივერსიტეტში გააგრძელა ფილმებისა და ფილოსოფიის განხრით. == კარიერა == [[ფაილი:Natasha Lyonne at Paley Fest Orange Is The New Black.jpg|მინი|მარცხნივ|ნატაშა 2014 წელს]] ნატაშა ლიონი ტელე-ეკრანებზე პირველად 1986 წელს, ფილმ „დამწვარ გულში“ შესრულებული რეიჩელის ძმიშვილის როლში გამოჩნდა<ref name=":3" />, რითაც დაიწყო მისი სამსახიობო კარიერა. ამის შემდეგ მან მონაწილეობა მიიღო ისეთ ფილმებსა და სერიალებში, როგორებიცაა: „თანამედროვე ვამპირები“ (1998), „[[ამერიკული ნამცხვარი (ფილმების სერია)|ამერიკული ნამცხვარი]]“ (1999), „ამერიკული ნამცხვარი 2“ (2001), „ამერიკული ქორწილი“ (2003), „ახალი გოგონა“ (2011-2018), „საშინელებათა ისტორია“ (2001), „ანტიდაბადება“ (2016), „ოჯახი“ (2018), „ახლა ნარინჯისფერია ყველაზე მოდური“ (2013-2019), „გოგონები“ (2015), „რუსული თოჯინა“ (2019-დღემდე) და სხვა მრავალი. მისთვის განსაკუთრებული პოპულარობისა და წარმატების მომტანი აღმოჩნდა [[Netflix]]-ის სერიალში „ახლა ნარინჯისფერია ყველაზე მოდური“ შესრულებული ნიკი ნიკოლსის როლი. ეს სერიალი ქალთა ციხეში მიმდინარე ამბებსა და ქალი პატიმრების ისტორიას მოგვითხრობს, რომელთაგან ერთ-ერთი მთავარი სწორედ მისი პერსონაჟი ნიკია.<ref>Yamato, Jen (August 12, 2014). "http://deadline.com/2014/08/emmy-orange-is-the-new-black-natasha-lyonne-interview-818446/". Deadline Hollywood. Retrieved June 21, 2016.</ref> აგრეთვე დიდი წარმატება მოუტანა „ამერიკულ ნამცხვარში“ შესრულებულმა ჯესიკასა და სერიალ „გოგონებში" შესრულებულმა რიკის როლმა. ნიკი ნიკოლსისა და ჯესიკას როლებისათვის მან 2014 წელს პირველად მიიღო [[ემის ჯილდო]], რასაც 2019 წელს, „რუსულ თოჯინაში“ შესრულებული ნადია ვულვოკოვას როლისათვის, მეორე ემის ჯილდო მოჰყვა.<ref name=":1" /> == პირადი ცხოვრება == როდესაც იგი 18 წლის გახდა, მსახიობობით ნაშოვნი ფულით ნიუ-იორკში პატარა ბინა შეიძინა გრამერსის პარკთან<ref name="nytimes.com"/>. სწორედ ამ პერიოდში დაიწყო მან უმაღლესი განათლების მიღება უნივერსიტეტში. 2014 წელს იგი მსახიობ ფრედ არმისენზე დაქორწინდა, რომელიც მასზე ცამეტი წლითაა უფროსი, თუმცა ბედნიერი ქორწინება აქვთ და იგი ბავშვების გაჩენას არ აპირებს. 2000-იანი წლებიდან მას [[ალკოჰოლიზმი|ალკოჰოლიზმთან]] დაკავშირებული პრობლემები ჰქონდა<ref>"http://abcnews.go.com/Entertainment/story?id=102734&page=1". ''ABC News''. August 29, 2001. წაკითხვის თარიღი ოქტომბერი 20, 2011.</ref>. იგი არაერთხელ დააკავეს ალკოჰოლის ზემოქმედების ქვეშ ავტომობილის მართვისა და მეზობლებთან კონფლიქტების გამო<ref>Silverman, Stephen M. (აპრილი 19, 2005). "http://www.people.com/people/article/0,,1051274,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930122858/http://www.people.com/people/article/0,,1051274,00.html |date=2016-09-30 }}". ''People''. წაკითხვის თარიღი ნოემბერი 4, 2013.</ref>. 2005 წლიდან დაიწყო მისი დამოკიდებულება ჰეროინზეც<ref>"http://www.today.com/id/9013110#.VXXj2s9VgaE". Access Hollywood. წაკითხვის თარიღი ივნისი 8, 2015.</ref>. 2012 წელს მას გულის ვალვულარული ინფექცია დაუდგინდა, რის გამოც ოპერაციაც ჩაუტარდა<ref>"https://people.com/archive/natasha-lyonne-having-the-last-laugh-vol-82-no-6/". ''People''. აგვისტო 11, 2014.</ref>, მაგრამ ექიმების განცხადებით ეს ნებისმიერ დროს შეიძლება გახდეს მისი უეცარი გარდაცვალების მიზეზი.<ref>"https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=707104057<nowiki/>'". NPR. წაკითხვის თარიღი სექტემბერი18, 2019.</ref> == რესურსები ინტერნეტში == * {{Commonscat-inline|Natasha Lyonne}} == სქოლიო == {{სქოლიო|}} {{DEFAULTSORT:ლიონი, ნატაშა}} [[კატეგორია:დაბადებული 4 აპრილი]] [[კატეგორია:ამერიკელი მსახიობები]] [[კატეგორია:ემის ჯილდოს მფლობელები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1979]] [[კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ქალი მსახიობები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:ნიუ-იორკში დაბადებულები]] en61zue68zmx9y9z3mh8qkmpojduem9 0 464820 5405516 4689788 2026-06-02T08:09:26Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405516 wikitext text/x-wiki {{მმ*|ნიკოლოზ ერისთავი}} {{ინფოდაფა სამხედრო მოღვაწე |სრული სახელი = ნიკოლოზ ბიძინას ძე ერისთავი |ორიგინალური სახელი = |ცხოვრების პერიოდი = |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1831|1|1}} |დაბადების ადგილი = [[კარალეთი]], [[გორის მაზრა]], [[საქართველოს გუბერნია]], [[რუსეთის იმპერია]] |გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1912|4|18|1831|1|1}} |გარდაცვალების ადგილი = [[ტფილისი]], [[ტფილისის გუბერნია]], [[რუსეთის იმპერია]] |პორტრეტი = |ხელმოწერა = |მეტსახელი = |ეროვნება = [[ქართველები|ქართველი]] |კუთვნილება = {{დროშა|რუსეთის იმპერია}} |სამხედრო სამსახურის წლები = |წოდება = {{nobr|[[ფაილი:1904ic-p09r.png|50პქ]] [[გენერალ-ლეიტენანტი]]}} |ჯარის სახეობა = |მეთაურობდა = [[თერგის ოლქი]] |ნაწილი = |ბრძოლები/ომები = [[ყირიმის ომი]], [[რუსეთ-ოსმალეთის ომი (1877-1878)]] |ჯილდოები = {{nobr|{{წმინდა ანას I ხარისხის ორდენი}} {{წმინდა ანას II ხარისხის ორდენი}} {{წმინდა სტანისლავის I ხარისხის ორდენი}} {{წმინდა სტანისლავის II ხარისხის ორდენი}}}}<br />{{ოქროს იარაღი მამაცობისთვის}} |კავშირი = |სამსახურიდან გადადგომა = }} '''ნიკოლოზ ბიძინას ძე ერისთავი''' (დ. [[1 იანვარი]], [[1831]], სოფ. [[კარალეთი]], ახლანდ. [[გორის მუნიციპალიტეტი]] — გ. [[19 აპრილი]], [[1912]], [[სანქტ-პეტერბურგი]]<ref name="კავკაზ">[https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/287486/1/Kavkaz_1912_N91.pdf «Кавказъ» № 91, 20-го апреля 1912]. — с. 1.</ref>) — თავადი, [[ქსნის საერისთავო|ქსნის ერისთავთა]] საგვარეულოდან, [[რუსეთის იმპერია|რუსეთის იმპერიის]] არმიის გენერალ-ლეიტენანტი (1894). მონაწილეობდა [[ყირიმის ომი|ყირიმისა]] ([[1853]]–[[1856]]) და [[რუსეთ-ოსმალეთის ომი (1877-1878)|რუსეთ-ოსმალეთის]] ([[1877]]–[[1878]]) ომებში. [[1867]] წელს იყო [[თერგის ოლქი]]ს ჩაჩნეთის ოკრუგის, [[1874]] წელს — იმავე ოლქის გროზნოს ოკრუგის უფროსი, [[1878]] წელს – [[ბათუმის ოლქი]]ს [[სამხედრო გუბერნატორი]]ს თანაშემწე, [[1883]] წელს – [[ქუთაისი]]ს სამხედრო გუბერნატორის თანაშემწე, ბათუმის გარნიზონის უფროსი. [[1884]] წელს მიენიჭა გენერალ-მაიორის, [[1894]] წელს — გენერალ-ლეიტენანტის წოდება. დაჯილდოებულია ოქროს ხმლით „მამაცობისთვის“, წმინდა ანას (I, II), წმინდა სტანისლავის(I, II), წმინდა ვლადიმირის სხვადასხვა ხარისხის ორდენებით, აგრეთვე თურქული მეჯიდიეს, სპარსეთის ლომისა და მზის და ბუხარის ოქროს ვარსკვლავის (I ხარისხი) ორდენებით. დაკრძალულია თბილისში, [[კალოუბნის წმინდა გიორგის ეკლესია|კალოუბნის წმინდა გიორგის ეკლესიის]] საგვარეულო აკლდამაში. დაქორწინებული იყო (1871 წლიდან) ეკატერინე ზაქარიას ასულ სარაჯიშვილზე.<ref>{{Cite web | url = https://nobility.pro/ru/statya/672-eristavi-ksanskij-nikolaj-bidzinovich.html | title = Эристави-Ксанский Николай Бидзинович | publisher = ''nobility.pro'' | accessdate = 6 აპრილი, 2020 | archive-date = 2020-04-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200406200618/https://nobility.pro/ru/statya/672-eristavi-ksanskij-nikolaj-bidzinovich.html }}</ref> ჰყავდა 4 შვილი — თამარი, [[ალექსანდრე ერისთავი|ალექსანდრე]] (შემდგომში გენერალ-მაიორი), ელისაბედი, [[გიგუშა ერისთავი|გიორგი]] (შემდგომში გენერალი). ნიკოლოზ ერისთავის ძმები იყვნენ გენერლები [[მიხეილ ერისთავი (გენერალი)|მიხეილ]] და [[კონსტანტინე ერისთავი (გენერალ-მაიორი)|კონსტანტინე ერისთავები]]. == ლიტერატურა == {{ქე|3|62|გოგიტიძე მ.}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Nplg ბიოგრაფია|00007334|ნიკოლოზ ერისთავი}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ერისთავი, ნიკოლოზ}} [[კატეგორია:დაბადებული 1 იანვარი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1831]] [[კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 19 აპრილი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1912]] [[კატეგორია:რუსეთის იმპერიის გენერლები]] [[კატეგორია:ქართველი სამხედრო მოღვაწეები]] [[კატეგორია:საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების წევრები]] 2wkvvfcu85k4xi6qnbi5n1er5whndev 0 465031 5405598 4095785 2026-06-02T11:41:04Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405598 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ნოდარ გუგუშვილი | ფოტო = Nodar Gugushvili (1927–1996) — Georgian Journalist.jpg | ფოტოს სიგანე = 234 პქ | წარწერა = | ალტ = | მშობლსახელი = ნოდარ გუგუშვილი | ენის კოდი = | დაბსახელი = | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი|1927|9|28}} | დაბადგილი = [[ეწერი (აბაშის მუნიციპალიტეტი)|ეწერი]], [[საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|საქართველოს სსრ]], [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|სსრ კავშირი]] | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1996|10|25|1927|9|28}} | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = [[ქართველები|ქართველი]] | მოქალაქეობა = {{დროშანიშანი|სსრკ}} [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|სსრ კავშირი]] <br /> {{დროშა|საქართველო}} | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = [[თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]] | მოღვაწეობა = [[ჟურნალისტი]] | საქმიანობა = [[ლელო (გაზეთი)|გაზეთი „ლელო“]], [[მართვე|ჟურნალი „მართვე“]], [[საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებელი|საქართველოს რადიო და ტელევიზია]] | აქტიურობის წლები = 1950–1996 | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = სპორტული ჟურნალისტი | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = საქართველოს დამსახურებული ჟურნალისტი | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = | პარტნიორები = | შვილები = | მამა = | დედა = | ნათესავები = | ჯილდოები = {{ღირსების ორდენი}} <br />მ. კაკაბაძის სახელობის პრემია | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | სახელი1 = | მოდული1 = | საიტი = | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ნოდარ ევგენის ძე გუგუშვილი''' (დ. [[28 სექტემბერი]], [[1927]], სოფ. [[ეწერი (აბაშის მუნიციპალიტეტი)|ეწერი]], ახლანდ. [[აბაშის მუნიციპალიტეტი]], — გ. [[25 ოქტომბერი]], [[1996]], [[თბილისი]]) — [[ქართველები|ქართველი]] სპორტული ჟურნალისტი, საქართველოს დამსახურებული ჟურნალისტი (1976). ==ბიოგრაფია== დაამთავრა [[თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]]ს ფილოსოფიის ფაკულტეტი [[1950]] წელს. იმავე წლიდან გარდაცვალებამდე მუშაობდა გაზეთ „[[ლელო (გაზეთი)|ლელოში]]“, ასევე სპორტულ კომენტატორად საქართველოს რადიოსა და ტელევიზიაში (1976–1980), ჟურნალ „[[მართვე]]ს“ რედაქტორად (1984–1992),<ref>[http://lelo.ge/article/მართვე-45-წლისაა-21847/ მართვე 45 წლისაა]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }} // [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]], 31 მარტი, 2020.</ref>[[ქართული ენციკლოპედიის მთავარი სამეცნიერო რედაქცია|ქართული ენციკლოპედიის მთავარი რედაქციის]] სპორტის სამეცნიერო საბჭოს წევრად ([[1966]] წლიდან) და თავმჯდომარედ (1983 წლიდან). აშუქებდა სპორტის ისტორიის, ოლიმპიური მოძრაობის, კალათბურთის, ჭიდაობისა და ალპინიზმის საკითხებს. მიღებული ჰქონდა მ. კაკაბაძის სახელობის პრემია (1993), [[ღირსების ორდენი (საქართველო)|ღირსების ორდენი]] (1996) და სხვ. == ბიბლიოგრაფია == * ჩვენი ჩემპიონები, თბ., 1965; * ოლიმპიური ემბლემით სამყაროს გარშემო, თბ., 1973; * სპორტის ოქროს ზამთარი, თბ., 1976; * ოლიმპიური ენციკლოპედია, თბ., 1997. == სტატიები == {{Refbegin}} * {{სტატია |ავტორი = |სათაური = ფეხბურთის მეორე განზომილება |ბმული = http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/193659/1/Lelo_1978_N12.pdf |ენა = |გამოცემა = [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]] |სახეობა = |წელი = 17 იანვარი, 1978 |ტომი = |ნომერი = 12 (6077) |გვერდები = 3 |doi = |issn = }} * {{სტატია |ავტორი = |სათაური = ტოტალური სტილის ახალი ცხოვრება |ბმული = http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/195117/1/Lelo_1978_N159.pdf |ენა = |გამოცემა = [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]] |სახეობა = |წელი = 15 აგვისტო, 1978 |ტომი = |ნომერი = 159 (6214) |გვერდები = 3–4 |doi = |issn = }} * {{სტატია |ავტორი = |სათაური = ფიესტა. დიდი ფეხბურთის ზეიმი |ბმული = http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/195154/1/Lelo_1978_N178.pdf |ენა = |გამოცემა = გაზ. [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]] |სახეობა = |წელი = 10 სექტემბერი, 1978 |ტომი = |ნომერი = 178 (6233) |გვერდები = 3 |doi = |issn = }} * {{სტატია |ავტორი = |სათაური = არ-გენ-ტი-ნა! დიდი ფეხბურთის ზეიმი |ბმული = http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/195511/1/Lelo_1978_N208.pdf |ენა = |გამოცემა = გაზ. [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]] |სახეობა = |წელი = 22 ოქტომბერი, 1978 |ტომი = |ნომერი = 208 (6263) |გვერდები = 3–4 |doi = |issn = }} * {{სტატია |ავტორი = |სათაური = არ-გენ-ტი-ნა! დიდი ფეხბურთის ზეიმი |ბმული = http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/195516/1/Lelo_1978_N211.pdf |ენა = |გამოცემა = გაზ. [[ლელო (გაზეთი)|„ლელო“]] |სახეობა = |წელი = 26 ოქტომბერი, 1978 |ტომი = |ნომერი = 211 (6266) |გვერდები = 3–4 |doi = |issn = }} {{Refend}} ==ლიტერატურა== {{ქე|2|175}} ==რესურსები ინტერნეტში== {{nplg ბიოგრაფია|00003118}} * [http://dspace.nplg.gov.ge/simple-search?query=ნოდარ+გუგუშვილი ციფრული ფოტომატიანე „ივერიელი“] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გუგუშვილი, ნოდარ}} [[კატეგორია:დაბადებული 28 სექტემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1927]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 25 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1996]] [[კატეგორია:აბაშის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ქართველი ჟურნალისტები]] [[კატეგორია:საქართველოს ღირსების ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები]] [[კატეგორია:ქართველი სპორტული კომენტატორები]] [[კატეგორია:გუგუშვილები|ნოდარ]] ks02jg9rc2yyiqbrskg7lkc32tdej1r 0 468365 5405204 4878469 2026-06-01T14:48:52Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405204 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:BerlinWall-BrandenburgGate.jpg|მინი| ბერლინის კედელი [[ბრანდენბურგის კარიბჭე|ბრანდენბურგის კარიბჭესთან]], 1989 წლის 10 ნოემბერს ]] '''მშვიდობიანი რევოლუცია''' ({{Lang-de|Friedliche Revolution}}) იყო სოციოპოლიტიკური ცვლილების პროცესი, რამაც განაპირობა აღმოსავლეთ გერმანიის საზღვრების გახსნა დასავლეთთან, გერმანიის [[გერმანიის სოციალისტური ერთობის პარტია|სოციალისტური ერთობის პარტიის]] (SED) პოლიტიკური დასრულება [[გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკა|გერმანიის დემოკრატიულ რესპუბლიკაში]] (აღმოსავლეთ გერმანია), რამაც საბოლოოდ შექმნა ხელსაყრელი გარემო [[საპარლამენტო სისტემა|საპარლამენტო დემოკრატიაზე]] გადასვლისათვის. ამ ყველაფრის ერთობლიობამ კი გამოიწვია გერმანიის [[გერმანიის გაერთიანება (1990)|გაერთიანება]] 1990 წლის ოქტომბერში. ეს ყველაფერი განხორციელდა არაძალადობრივი ინიციატივებისა და დემონსტრაციების საშუალებით. ცვლილების ამ პერიოდს გერმანულად ასევე უწოდებენ {{Lang|de|Die Wende}} („გარდამტეხი წერტილი“). ეს მოვლენები მჭიდრო კავშირში იყო საბჭოთა კავშირის ლიდერ - [[მიხეილ გორბაჩოვი|მიხაილ გორბაჩოვის]] გადაწყვეტილებასთან, რომლის მიხედვითაც საბჭოთა კავშირს უნდა დაევიწყებინა აღმოსავლეთ ევროპაში ჰეგემონობის სურვილი, ასევე, ხელი უნდა აეღო რეფორმისტულ მოძრაობებზე, რომლებიც გავრცელებული იყო აღმოსავლეთის ბლოკის ქვეყნებში. საბჭოთა კავშირის საგარეო პოლიტიკაში ცვლილებების მიზეზებს ემატებოდა ისიც, რომ გდრ-ს ჰქონდა გლობალურ ბაზარზე კონკურენტუნარიანობის ნაკლებობა. აგრეთვე, მასე ჰქონდა მკვეთრად მზარდი ეროვნული ვალი, რამაც საბოლოოდ დააჩქარა სოციალისტური ერთობის პარტიის მმართველობის ქვეშ მყოფი ცალმხრივი სახელმწიფოს დესტაბილიზაცია. გდრ-ის შიგნით მიმდინარე რეფორმებში მონაწილეობას იღებდნენ ინტელექტუალური და საეკლესიო მოღვაწეები, რომლებიც რამდენიმე წლის განმავლობაში იმყოფებოდნენ მიწისქვეშა ოპოზიციაში. ხალხი, რომელიც აქამდე ცდილობდა ქვეყნიდან გაქცევას, რადგან აღარ ჰქონდათ ძალა მშვიდობიანი დემონსტრაციებისთვის. ისინი აღარ იყვნენ მზად ძალადობისა და რეპრესიების საფრთხის წინაშე. == მიმდინარეობა == [[ფაილი:Bundesarchiv_Bild_183-1990-0922-002,_Leipzig,_Montagsdemonstration.jpg|მინი| ორშაბათის მიტინგი [[ლაიფციგი|ლაიფციგში]], 1989 წლის 16 ოქტომბერი ]] [[ფაილი:Bundesarchiv_Bild_183-1990-0706-400,_Gera,_Währungsumstellung_in_der_DDR.jpg|მინი| რიგები ბანკთან, ქალაქი [[გერა]], 1990 წლის 1 ივლისს, იმ დღეს, როდესაც გდრ-მა მიიღო [[გერმანული მარკა|დასავლეთ გერმანიის ვალუტა]].]] *1980-იანი წლების ბოლოს - [[სოციალისტური ბანაკი|საბჭოთა ბლოკის]] ლიბერალიზაციისა (გლაზნოსტი) და რეფორმის ([[პერესტროიკა]]) პერიოდი.<ref name="childs">Childs, David (2014) ''The Fall of the GDR''. Abingdon: Routledge.</ref> *1989 წლის 27 ივნისი - ავსტრიასთან უნგრეთის საზღვრის გახსნა.<ref name="habf">[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?language=en&type=IM-PRESS&reference=20090626STO57490 On this day: 27 June - the Iron Curtain was breached]. European Parliament, 26 June 2009. Retrieved 8 August 2019</ref> *1989 წლის 19 აგვისტო - პანევროპული პიკნიკი უნგრეთ-ავსტრიის საზღვარზე, როდესაც ასობით აღმოსავლელი გერმანელი, რომელთაც უფლება ჰქონდათ გამგზავრებულიყვნენ უნგრეთში, მაგრამ არა დასავლეთში, ავსტრიის გავლით გაიქცნენ დასავლეთ გერმანიაში.<ref name="paneuro">Walker, Shaun (18 August 2019) [https://www.theguardian.com/world/2019/aug/18/how-a-pan-european-picnic-brought-down-the-iron-curtain-hungarians-austrians How a pan-European picnic brought down the iron curtain] on [[Guardian Online]]. Retrieved 20 August 2019</ref> *1989 წლის 4 სექტემბრიდან - ორშაბათის მიტინგები აღმოსავლეთ გერმანიაში, რომელზეც მოითხოვდნენ დასავლეთ გერმანიასთან საზღვრის გახსნას და ადამიანის უფლებების დაცვას.<ref name="mondaydemo">{{Cite web|title=Geschichte der Bundesrepublik|url=https://www.hdg.de/lemo/kapitel/deutsche-einheit/friedliche-revolution.html|publisher=Stiftung Deutsches Historisches Museum|accessdate=29 June 2018|language=de}}</ref> *1989 წლის 18 ოქტომბერი - [[ერიხ ჰონეკერი|ერიხ ჰონკერი]] გერმანიის სოციალისტური ერთობის პარტიის გენერალურ მდივნის თანამდებობიდან გადააყენეს.<ref>Tomforde, Anna (19 Oct 1989) [https://www.theguardian.com/world/1989/oct/19/germany.fromthearchive East Germans oust Honecker] in [[The Guardian]].</ref> *1989 წლის 9 ნოემბერი - ბერლინის კედლის დაცემა, რამაც აღმოსავლეთ გერმანელებს საშუალება მისცა თავისუფლად გამგზავრებულიყვნენ დასავლეთში. *1989 წლის 3 დეკემბერი - სოციალისტური ერთიანობის პარტია გადადგა.<ref name="local">[https://www.thelocal.de/20141204/how-ordinary-people-smashed-the-stasi How ordinary people smashed the Stasi] in [[The Local|The Local.de]], 4 December 2014.</ref> *1989 წლის 4 დეკემბერი - [[მემორიალური და განათლების ცენტრი ანდრეასტრასე|მემორიალური ცენტრების]] მოქალაქეების მიერ დაპყრობა ქვეყნის მასშტაბით, რომელიც იწყება [[ერფურტი|ერფურტში]] . სუსის შტაბი ბერლინში დაიკავეს 1990 წლის 15 იანვარს. *1990 წლის 13 იანვარი - [[სახელმწიფო უშიშროების სამინისტრო|სუსის]] დაშლა.<ref name="vilasi">{{Cite book|title=The History of the Stasi|publisher=[[AuthorHouse]]|url=https://books.google.com/?id=AIRGCgAAQBAJ&pg=PT124&lpg=PT124&dq=stasi+%2213+january+1990%22#v=onepage&q=stasi+%2213+january+1990%22&f=false|accessdate=2 September 2019}}</ref> *1990 წლის 18 მარტი - 1990 წლის აღმოსავლეთ მთავარი არჩევნები, რომელიც ასევე იყო კვაზი-რეფერენდუმი გაერთიანების ხელახლა მიღებასთან დაკავშირებით, რომელშიც გერმანიის ალიანსმა, ხმათა უმრავლესობა მიიღო. ეს ალიანსი უჭერდა მხარს გერმანიის გაერთიანებას.<ref>Illmer, Andreas (18 March 2010) on [[DW.com]].</ref> *1990 წლის 1 ივლისი - ''ძალაში შევიდა Währungs-ის, Wirtschafts- und Sozialunion'' (მონეტარული, ეკონომიკა და სოციალური კავშირი) შეთანხმება აღმოსავლეთ და დასავლეთ გერმანიას შორის.<ref name="bromley">Bromley, Joyce E. (2017) [https://books.google.de/books?id=nJyfDgAAQBAJ&pg=PT75&lpg=PT75&dq=Monetary,+Economic+and+social+union+contract+east+germany+18+May+1990&source=bl&ots=EvkeHkKci6&sig=ACfU3U3Vs6mjLJ3cNR43-SWGTJ1CaG_GOw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiXvIKCu_LjAhURDewKHb4rDmAQ6AEwCnoECAcQAQ#v=onepage&q=Monetary%2C%20Economic%20and%20social%20union%20contract%20east%20germany%2018%20May%201990&f=false ''German Reunification: Unfinished Business''].</ref> აღმოსავლეთ გერმანიამ ამ დღეს მიიღო დასავლეთ გერმანიის ვალუტა. *1990 წლის 31 აგვისტო - ''Einigungsvertrag-ს'' (გაერთიანების ხელშეკრულებას) ხელი მოეწერა გდრ-სა და გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკას შორის *1990 წლის 3 ოქტომბერი - [[გერმანიის გაერთიანება (1990)|გერმანია გაერთიანებულ]]<nowiki/> იქნა აღმოსავლეთ გერმანიის ხუთი ხელახლა დაფუძნებული სახელმწიფოს მიერ, რომელიც ინტეგრირებულია გერმანიის ფედერალურ რესპუბლიკაში.<ref name="childs"/> == საბჭოთა პოლიტიკა აღმოსავლეთ ბლოკის მიმართ == 80-იანი წლების ბოლოს [[მიხეილ გორბაჩოვი|მიხეილ გორბაჩოვის]] მმართველობის პირობებში [[სოციალისტური ბანაკი|აღმოსავლეთის ბლოკის]] ხალხებისადმი საბჭოთა პოლიტიკამ ფუნდამენტური ცვლა დაიწყო. ეს იყო მნიშვნელოვანი დემონსტრაციების პრელუდია ფართოდ გავრცელებული სოციალისტური ერთობის პარტიის წინააღმდეგ, რომელიც მართავდა აღმოსავლეთ გერმანიას მას შემდეგ, რაც ქვეყანა დაარსდა 1949 წლის 7 ოქტომბერს.<ref name="childs"/> წინა აჯანყებები - აღმოსავლეთ გერმანიის (1953), ჩეხოსლოვაკიის (1953), პოლონეთის (1956), [[უნგრეთის რევოლუცია (1956)|უნგრეთის (1956)]] და [[პრაღის გაზაფხული|პრაღის გაზაფხული (1968)]] - უხეშად იქნა ჩახშობილი საბჭოთა ჯარების მიერ.<ref>Kramer, Mark (2011) ([https://www.jstor.org/stable/10.1086/662547?seq=1#page_scan_tab_contents (December 2011) "Contemporary Issues in Historical Perspective: The Demise of the Soviet Bloc"].</ref> საბჭოთა რეაქცია 1980-1981 წლების პოლონეთის კრიზისზე უკვე იყო ერთ-ერთი არა ჩარევითი გზა სხვის პოლიტიკაში. ''გლასნოსტის'' (გახსნილობა) პოლიტიკის ინიციირებამ და ''[[პერესტროიკა|პერესტროიკის]]'' (ეკონომიკური რესტრუქტურიზაციის) იდეების აუცილებლობით შეპყრობილმა გორბაჩოვმა, 1989 წლის ივლისში, ნება დართო [[ვარშავის პაქტი|ვარშავის პაქტის]] ერებს საკუთარი პოლიტიკური და ეკონომიკური რეფორმები გაეტარებინათ.<ref>Nelsson, Richard (10 Jul 2019) [https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2019/jul/10/gorbachev-vision-for-a-common-european-home--july-1989 Gorbachev's vision for a 'common European home'- archive, July 1989].</ref> საბჭოთა ბლოკის ქვეყნების საშინაო საქმეებში ჩაურევლობის პოლიტიკა ოფიციალურად გამოცხადდა საბშოთა კავშირის მიდგომად გორბაჩოვის მიერ 1989 წლის 26 ოქტომბერს გაკეთებული განცხადებასთან, რომლის მიხედვითაც ის აცხადებდა, რომ: „საბჭოთა კავშირს არ აქვს არანაირი მორალური ან პოლიტიკური უფლება, ჩაერიოს აღმოსავლეთ ევროპისა და მეზობლების საქმეებში“. ეს გახლდათ მოხსენიებული, როგორც [[სინატრა მოძღვრება|სინატრას დოქტრინა,]] გორბაჩოვის სპიკერის - [[გენადი გერასიმოვი |გენადი გერასიმოვის მიერ,]] რომელმაც ხუმრობით თქვა: „თქვენ იცით ფრენკ სინატრას სიმღერა, „მე ეს გავაკეთე ჩემი გზით?“ უნგრეთი და პოლონეთი ყველაფერ ამას თავისი გზით გააკეთებენ.“ <ref>Keller, Bill (26 October 1989) [https://www.nytimes.com/1989/10/26/world/gorbachev-in-finland-disavows-any-right-of-regional-intervention.html Gorbachev, in Finland, Disavows Any Right of Regional Intervention]. in ''[[New York Times]]''.</ref> == 1989 წლის კრიზისის კატალიზატორები == === Ეკონომიკური სიტუაცია === აღმოსავლეთ გერმანიის ეკონომიკა უფრო ძლიერი იყო ვიდრე აღმოსავლეთ ბლოკის სხვა ქვეყნების და იგი ყველაზე წარმატებული იყო CMEA-ს ქვეყნებს შორის. ეს იყო საბჭოთა კავშირის ყველაზე მნიშვნელოვანი სავაჭრო პარტნიორი, თუმც ის ძალიან დაქვემდებარებულ პოზიციაში იმყოფებოდა. ეს იყო ტექნოლოგიის წმინდა ექსპორტიორი. მისი საერთო ენა, კულტურული და პირადი კავშირები დასავლეთ გერმანიასთან დაეხმარა ეკონომიკის გაძლიერებაში.<ref>Baylis, Thomas A. (1986) [https://www.jstor.org/stable/2706841?seq=1#page_scan_tab_contents Explaining the GDR's Economic Strategy] in ''International Organization'', Vol. 40, No. 2, "Power, Purpose, and Collective Choice: Economic Strategy in Socialist States" (Spring, 1986), pp. 381–420.</ref> მისი ვაჭრობა დასავლეთ გერმანიასთან შეადგენდა დასავლეთის ქვეყნების მთლიანი ვაჭრობის 50-60 %-ს.<ref name="protzman">Protzman, Ferdinand (15 May 1989) ([https://www.nytimes.com/1989/05/15/business/east-germany-losing-its-edge.html East Germany Losing Its Edge] in ''[[New York Times]]''.</ref> აღმოსავლეთ გერმანიის მუშები იღებდნენ მეტ შემოსავლებს, ვიდრე სხვა კომუნისტური ქვეყნების წარმომადგენლები. მათ უკეთესი საცხოვრებელი ჰქონდათ, ვიდრე კომუნისტური ქვეყნების უმეტესობას, მაგრამ ისინი საკუთარ თავს ადარებდნენ დასავლეთ გერმანელებს, რომლებიც ბევრად უკეთესები იყვნენ და ეს უკმაყოფილების კიდევ ერთი მიზეზი იყო.<ref name="protzman"/> === არჩევნების გაყალბება === პრაქტიკაში, გდრ-ის არჩევნები არ იყო რეალური არჩევანი, რომელიც შედგებოდა იმ მოქალაქეების მიერ, რომლებიც კენჭს უყრიდნენ „ნაციონალური ფრონტის“ კანდიდატების წინასწარ შერჩეულ სიას. ნაციონალური ფრონტი, თეორიულად, პოლიტიკური პარტიების ალიანსი იყო, მაგრამ მათ ყველას აკონტროლებდა SED პარტია, რომელიც მართავდა [[Volkskammer|ვოლსკამაერს]] (აღმოსავლეთ გერმანიის საკანონმდებლო ორგანო). არჩევნების შედეგები, ზოგადად, დაახლოებით 99%-იანი „დიახ“ იყო წარმოდგენილი სიის სასარგებლოდ. ამასთან, 1989 წლის 7 მაისის არჩევნებამდე გაჩნდა მთავრობის მხრიდან ეჭვი, რომ მოქალაქეები უკმაყოფილების ღია ნიშნებს გამოხატავდნენ. ამის გამო, SED შეშფოთებული იყო იმის გამო, რომ შეიძლება დიდი რაოდენობის „არა“ მიეღოთ არჩევნებზე. ''გაიზარდა „Ausreiseantrag-ის“ განაცხადების რაოდენობა'' (ქვეყნიდან გასვლის ნებართვა) და გაიზარდა უკმაყოფილება საბინაო პირობებისა და ძირითადი პროდუქტების დეფიციტის გამო.<ref>[https://www.lr-online.de/lausitz/cottbus/wahlfaelschung-1989-in-ddr-die-wahl-mit-der-die-wende-begann_aid-38601105 Wahlfälschung 1989 Die Angst der SED vor tausend Nein-Stimmen], 9 May 2019 in LR online.</ref> == 1989 წლის გადამწყვეტი მოვლენები == === ტიანანმენის მოედნის პროტესტი === აღმოსავლეთ გერმანელებს თვალს ადევნებდნენ ახალ ამბებს ტიანანმენის მოედნის დემოკრატიულ დემონსტრაციასთან დაკავშირებით 1989 წლის აპრილიდან ივნისის ჩათვლით, დასავლეთ გერმანიის სატელევიზიო გადაცემების მეშვეობით. როდესაც ჩინეთის რეჟიმმა სასტიკად დაშალა მიტინგი 3-4 ივნისს, რამდენიმე ასეული და შესაძლოა რამდენიმე ათასი მომიტინგე დაიღუპა. ამან შეშფოთება გამოიწვია აღმოსავლეთ გერმანიის ახალ საპროტესტო მოძრაობაზე, რომელიც მაისში არჩევნების გაყალბების წინააღმდეგ იყო შექმნილი. „ჩვენ ძალიან გვეშინოდა ჩინური გამოსავლის ჩახშობის გამეორების შესაძლებლობის გამო,“ - აცხადებდა ლაიფციგში მდებარე ნიკოლაიკირშის პასტორი კრისტიან ფუჰერი. SED-ის ოფიციალური მხარდამჭერი გაზეთი - Neues Deutschland-მა, მხარი დაუჭირა ჩინეთის ხელისუფლების განხორციელებულ ზომებს. გერმანიის სახალხო კონგრესმა გამოაცხადა, რომ ეს იყო „კონტრრევოლუციური ძალების მარცხი“. სამოქალაქო უფლებების 16 აქტივისტი აღმოსავლეთ ბერლინში დააპატიმრეს ჩინეთის მთავრობის ქმედებების გაპროტესტების დროს.<ref name="fong">Fong, Diana (3 June 2009) [https://www.dw.com/en/chinas-pro-democracy-protests-struck-hope-and-fear-in-east-germany/a-4298731-1 China's pro-democracy protests struck hope and fear in East Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826083321/https://www.dw.com/en/chinas-pro-democracy-protests-struck-hope-and-fear-in-east-germany/a-4298731-1 |date=2019-08-26 }} on [[DW.com]].</ref> === ბერლინის კედლის დაცემა და საზღვრის გახსნა === [[ფაილი:Bundesarchiv_Bild_183-1989-1110-038,_Grenzübergang_Wartha,_Stau.jpg|მინი| რიგი Wartha-ს საზღვართან, [[თიურინგია]]. 1989 წლის 10 ნოემბერი. აღმოსავლეთ გერმანელების ვიზიტი დასავლეთ გერმანიაში. ]] მას შემდეგ, რაც უნგრეთმა და ჩეხოსლოვაკიამ უფლება მისცეს აღმოსავლეთ გერმანელებს თავიანთი საზღვრებით დასავლეთისაკენ გადასულიყვნენ. ვერაფერი გააკეთა ამის შესაჩერებლად გდრ-ის მთავრობამ. 4-5 ნოემბერს, ბერლინის კედლის გახსნამდე შაბათ-კვირას, 50 000-ზე მეტმა ადამიანმა დატოვა ქვეყანა.<ref name="frontieropens">Schmemann.</ref> 1989 წლის 9 ნოემბრის საღამოს გამართულ პრესკონფერენციაზე, პარტიის ოფიციალურმა წარმომადგენელმა [[გიუნტერ შაბოვსკი|გუნტერ შაბოვსკიმ]] განაცხადა, რომ აღმოსავლეთ გერმანელებს შეეძლოთ თავისუფლად ემოგზაურათ ბერლინის კედლის იქით.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-34693104 Berlin Wall blunderer Guenter Schabowski dies at 86] on [[BBC News]], 1 November 2015.</ref> == სქოლიო == <references /> [[კატეგორია:გერმანია]] [[კატეგორია:რევოლუციები]] [[კატეგორია:აჯანყებები გერმანიაში]] [[კატეგორია:გერმანიის თანამედროვე ისტორია]] [[კატეგორია:1989 წელი აღმოსავლეთ გერმანიაში]] [[კატეგორია:1990 წელი აღმოსავლეთ გერმანიაში]] [[კატეგორია:1990 წელი პოლიტიკაში]] [[კატეგორია:დემოკრატიზაცია]] 366823x6kky6mbvpgghqujiawshvjxj 0 469120 5405430 5326839 2026-06-02T01:52:10Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405430 wikitext text/x-wiki [[File:Carbon cycle.jpg|thumb|right|400px|ნახშირბადის ციკლი.<ref>{{cite web|last1=Riebeek|first1=Holli|title=The Carbon Cycle|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/?src=eoa-features|website=Earth Observatory|publisher=NASA|accessdate=5 April 2018|date=16 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010126/http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/?src=eoa-features|archive-date=5 March 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>]] '''ნახშირბადის ციკლი''' — ბიოგეოქიმიური ციკლი, რომლის საშუალებითაც ნახშირბადი მოძრაობს დედამიწის [[ბიოსფერო|ბიოსფეროში]], პედოსფეროში, [[გეოსფეროები|გეოსფეროში]], [[ჰიდროსფერო|ჰიდროსფეროსა]] და [[ატმოსფერო|ატმოსფეროში]]. ნახშირბადი არის ბიოლოგიური ნაერთების ძირითადი კომპონენტი, ისევე როგორც მრავალი არაორგანული [[მინერალი|მინერალის]] , როგორიცაა მაგალითად [[კირქვა]]. აზოტისა და წყლის ციკლთან ერთად, ნახშირბადის ციკლი მოიცავს მოვლენათა თანმიმდევრობას, რომლებიც მნიშვნელოვანია, რომ დედამიწაზე შესაძლებელი იყოს სიცოცხლის არსებობა. ნახშირბადის ციკლი აღმოაჩინა [[ანტუან ლავუაზიე|ანტუან ლავუაზიემ]] და [[ჟოზეფ პრისტლი|ჟოზეფ პრისტლმა]], ხოლო პოპულარიზება გაუწია [[ჰამფრი დეივი|ჰამფრი დეივმა]].<ref name="AOW">Holmes, Richard (2008). "The Age Of Wonder", Pantheon Books. {{ISBN|978-0-375-42222-5}}.</ref> ==ძირითადი კომპონენტები== ===ატმოსფერო=== [[File:Carbon dioxide emissions global carbon cycle.jpg|thumb|upright 1.1|ნახშირბადის ცირკულაცია.<ref>{{cite news |last1=Lynch |first1=Patrick |title=GMS: Carbon and Climate Briefing - 12 November 2015 |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/12044 |accessdate=7 November 2018 |agency=Goddard Media Studios |publisher=National Aeronautics and Space Administration |date=12 November 2015 }}</ref>]] დედამიწის ატმოსფეროში ნახშირბადი ორი ძირითადი ნაერთის სახით არსებობს, ესენია [[ნახშირორჟანგი|ნახშირბადის დიოქსიდი]] და [[მეთანი]]. ეს ორივე აირადი ნივთიერება შთანთქავს ატმოსფეროში შემოსულ სითბოს და გარკვეულწილად ისინი არიან პასუხისმგებელნი [[სათბურის ეფექტი|სათბურის ეფექტზე]].<ref name=GlobalCarbonCycle>{{Cite journal |last1=Falkowski |first1=P. |last2=Scholes |first2=R. J. |last3=Boyle |first3=E. |last4=Canadell |first4=J. |last5=Canfield |first5=D. |last6=Elser |first6=J. |last7=Gruber |first7=N. |last8=Hibbard |first8=K. |last9=Högberg |first9=P. | last10 = Linder | first10 = S. |last11=MacKenzie |first11=F. T. |last12=Moore b |first12=3. |last13=Pedersen |first13=T. |last14=Rosenthal |first14=Y. |last15=Seitzinger |first15=S. |last16=Smetacek |first16=V. |last17=Steffen |first17=W. |title=The Global Carbon Cycle: A Test of Our Knowledge of Earth as a System |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-10-13_290_5490/page/290 |doi=10.1126/science.290.5490.291 |journal=Science |volume=290 |issue=5490 |pages=291–296 |year=2000 |pmid=11030643 |pmc= |bibcode=2000Sci...290..291F}}</ref> მეთანი, ნახშირორჟანთან შედარებით, უფრო ძლიერ სათბურის ეფექტს წარმოქმნის, მაგრამ ის ბევრად უფრო ნაკლები კონცენტრაციით არსებობს დედამიწის ატმოსფეროში და ამავე დროს მალევე ქრება, რაც არ ახასიათებს ნახშირორჟანგს და ეს ფაქტი მას, ამ ორი ნივთიერებიდან, მთავარ სათბურის აირად აქცევს.<ref name=Forster2007>{{Cite journal |title=Changes in atmospheric constituents and in radiative forcing |year=2007 |journal=Climate Change 2007: The Physical Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |last1=Forster |first1=P. |last2=Ramawamy |first2=V. |last3=Artaxo |first3=P. |last4=Berntsen |first4=T. |last5=Betts |first5=R. |last6=Fahey |first6=D.W. |last7=Haywood |first7=J. |last8=Lean |first8=J. |last9=Lowe |first9=D.C. | last10 = Myhre | first10 = G. |last11=Nganga |first11=J. |last12=Prinn |first12=R. |last13=Raga |first13=G. |last14=Schulz |first14=M. |last15=Van Dorland |first15=R. }}</ref> ნახშირორჟანგი ატმოსფეროდან შთაინთქმება, პირველ რიგში, [[ფოტოსინთეზი|ფოტოსინთეზის]] პროცესით და ციკლის საშუალებით მოძრაობს ხმელეთისა და ოკეანის ბიოსფეროში. ატმოსფეროში არსებული ნახშირბადის დიოქსიდი პირდაპირ იხსნება წყალში (ოკეანე, ტბები, ზღვები და ა.შ.), ასევე იშლება ნალექებში, და პერიოდულად წვიმის საშუალებით ჩამოირეცხება. წყალში გახსნისას, ნახშირორჟანგი რეაქციაში შედის წყლის მოლეკულებთან და წარმოქმნის [[ნახშირმჟავა|ნახშირმჟავას]], რაც ხელს უწყობს [[ოკეანის გამჟავიანება|ოკეანის გამჟავიანებას]]. <ref name=Planet>{{Cite journal |title=Many Planets, One Earth // Section 4: Carbon Cycling and Earth's Climate |url=http://www.learner.org/courses/envsci/unit/text.php?unit=1&secNum=4 |journal=Many Planets, One Earth |volume=4 |accessdate=2012-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417175417/http://www.learner.org/courses/envsci/unit/text.php?unit=1&secNum=4 |archive-date=17 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120417175417/http://www.learner.org/courses/envsci/unit/text.php?unit=1&secNum=4 |archivedate=2012-04-17 }}</ref> ბოლო ორი საუკუნის განმავლობაში ადამიანის საქმიანობამ მნიშვნელოვნად გაზარდა ნახშირბადის კონცენტრაცია ატმოსფეროში, ძირითადად, [[ნახშირორჟანგი|ნახშირორჟანგის]] სახით, გამოყოფის პროცესის ამგვარი ზრდა გამოწვეულია წიაღისეული საწვავის მზარდი ტემპით მოხმარებით.<ref name="GlobalCarbonCycle"/> მას შემდეგ, რაც დედამიწის ოკეანეები აორთქლდება, დაახლოებით 1,1 მილიარდ წელიწადში,<ref name=swansong>{{cite journal |last1=O'Malley-James |first1=Jack T. |last2=Greaves |first2=Jane S. |last3=Raven |first3=John A. |last4=Cockell |first4=Charles S. |title=Swansong Biospheres: Refuges for life and novel microbial biospheres on terrestrial planets near the end of their habitable lifetimes |journal=International Journal of Astrobiology|date=2012 |volume=12 |issue=2 |pages=99–112 |bibcode=2013IJAsB..12...99O |doi=10.1017/S147355041200047X }}</ref> [[ფილების ტექტონიკა]], სავარაუდოდ, შეწყდება წყლის ნაკლებობის გამო. ნახშირბადის ციკლი მომავალში დასრულდება 1-2 მილიარდ წლებს შორის.<ref> Brownlee 2010, p. 94.</ref> ===ბიოსფერო=== [[File:SRS1000 being used to measure soil respiration in the field..jpg|thumb|250px|ნიადაგში ნახშირორჟანგის დონის გაზომვა.]] ბიოსფეროში არსებული ყველა ორგანიზმი შეიცავს ნახშირორჟანგს, ცოცხალი და მკვდარიც. ნახშირბადის დაახლოებით 500 გიგატონა მასა ინახება მიწის ზემოთ მცხოვრებ მცენარეებსა და სხვა ცოცხალ ორგანიზმებში,<ref name=Prentice_etal_2001>{{cite book |last=Prentice |first=I.C. |hdl=10067/381670151162165141 |chapter=The carbon cycle and atmospheric carbon dioxide |title=Climate change 2001: the scientific basis: contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergouvernmental Panel on Climate Change |editor1-last=Houghton |editor1-first=J.T. |year=2001 }}</ref> ხოლო ნიადაგში დაახლოებით 1 500 გიგატონა ნახშირბადია.<ref>{{cite journal|last1=Rice|first1=Charles W.|title=Storing carbon in soil: Why and how?|journal=Geotimes|date=January 2002|volume=47|issue=1|pages=14&ndash;17|url=http://www.geotimes.org/jan02/feature_carbon.html|accessdate=5 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405153123/http://www.geotimes.org/jan02/feature_carbon.html|archive-date=5 აპრილი 2018|url-status=live|df=dmy-all|access-date=18 მაისი 2020}}</ref> ხმელეთის ბიოსფეროში ნახშირბადის უმეტესობა ორგანული ნივთიერებების შემადგენლობაში შედის,<ref>{{cite journal|doi=10.1111/gcbb.12401|title=Investigating the biochar effects on C-mineralization and sequestration of carbon in soil compared with conventional amendments using the stable isotope (δ¹³C) approach|journal=GCB Bioenergy|volume=9|issue=6|pages=1085–1099|year=2016|last1=Yousaf|first1=Balal|last2=Liu|first2=Guijian|last3=Wang|first3=Ruwei|last4=Abbas|first4=Qumber|last5=Imtiaz|first5=Muhammad|last6=Liu|first6=Ruijia|doi-access=free}}</ref> ხოლო ნიადაგის ნახშირბადის დაახლოებით მესამედი ინახება არაორგანულ ფორმით, მაგალითად, კალციუმის კარბონატის სახით. <ref name=Lal-2008>{{Cite journal |doi=10.1039/b809492f |title=Sequestration of atmospheric CO₂ in global carbon pools |last=Lal |first=Rattan |journal=Energy and Environmental Science |volume=1 |pages=86–100 |year=2008}}</ref> ორგანული ნახშირბადი არის დედამიწაზე მცხოვრები ყველა ორგანიზმის ძირითადი კომპონენტი. ნახშირბადის ხმელეთის ბიოსფეროს ტოვებს რამდენიმე გზით. ორგანული ნივთიერების წვა და სუნთქვა სწრაფად ათავისუფლებს მას ატმოსფეროში . ნიადაგში არსებული ნახშირბადი შესაძლოა იქ დარჩეს ათასობით წელი, სანამ მდინარეების მიერ არ გამოირეცხება და გაიფანტება ატმოსფეროში. 1989 და 2008 წლებში ნიადაგში [[ნახშირორჟანგი|ნახშირბადის დიოქსიდის]] შემცველობა იზრდებოდა დაახლოებით 0,1%-ით წელიწადში.<ref>{{cite journal |doi=10.1038/nature08930 |pmid=20336143 |title=Temperature-associated increases in the global soil respiration record |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-03-25_464_7288/page/578 |journal=Nature |volume=464 |issue=7288 |pages=579–582 |year=2010 |last1=Bond-Lamberty |first1=Ben |last2=Thomson |first2=Allison |bibcode=2010Natur.464..579B }}</ref> 2008 წელს მისი გლობალურმა რაოდენობა ნიადაგში 98 მილიარდი ტონა იყო. ამ პროცესის რამდენიმე დასაბუთებული ახსნა არსებობს, მაგრამ სავარაუდოდ ახსნა ისაა, რომ ტემპერატურის მატებასთან ერთად იზრდება ნიადაგში არსებული [[ორგანული ნივთიერებები|ორგანული ნივთიერებების]] დაშლის ტემპი, რაც ზრდის ნახშირორჟანგის მაჩვენებელს. ნიადაგში ნახშირბადის არსებობის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია ადგილობრივ კლიმატურ პირობებზე, რომელიც იცვლება კლიმატის ცვლილებასთან ერთად. ===ოკეანეები=== ნახშირბადის შემცველი მასალა გავრცელებულია ოკეანეში, იგი ძირითადად ატმოსფერული ნახშირორჟანგის დაშლის გზით შემოდის, რომლის მცირე ნაწილი გარდაიქმნება კარბონატად. იგი ასევე ოკეანეში ხვდება მდინარეების საშუალებით, რომლებიც მდიდარი არიან ნაშალი არაორგანული ნივთიერებებით. ნახშირორჟანგი ძირითადად შთაინთქმება ფოტოსინთეზის საშუალებით, ასევე ორგანიზმების მიერ, რომლებიც კარბონატულ საშენ მასალას ამზადებენ. <ref name=Prentice_etal_2001/> ოკეანეების [[pH]] საშუალოდ 8,2-ის ტოლია, ხოლო ნახშირბადის დიოქსიდის მაღალი კონცეტრაცია მჟავიანობას ცვლის ნეიტრალური pH-ის მიმართულებით. ოკეანეების მიერ ამ აირის შთანთქმას დიდი მნიშვნელობა აქვს ატმოსფეროში მისი კონცენტრაციის კონტროლისთვის, რომელიც ძირითადად ადამიანების მიერ გამოიყოფა. თუმცა, ეს პროცესი არ შემოიფარგლება მხოლოდ ამით, ვინაიდან დიდი რაოდენობით შეწოვა იმოქმედებს ოკეანის მჟავიანობაზე და აქ მცოვრებ ცოცხალ ორგანიზმებზე. ხოლო გამჟავიანება დიდ ზეგავლენას მოახდენს კარბონატული საფარის მქონე არსებებზე, ვინაიდან მათი სასიცოცხლოდ აუცილებელი საფარი დაიშლება.<ref name=Klyepas1999>{{Cite journal |last1=Kleypas |first1=J. A. |last2=Buddemeier |first2=R. W. |last3=Archer |first3=D. |last4=Gattuso |first4=J. P. |last5=Langdon |first5=C. |last6=Opdyke |first6=B. N. |title=Geochemical Consequences of Increased Atmospheric Carbon Dioxide on Coral Reefs |url=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/118 |doi=10.1126/science.284.5411.118 |journal=Science |volume=284 |issue=5411 |pages=118–120 |year=1999 |pmid=10102806 |pmc= |bibcode=1999Sci...284..118K}}</ref><ref name=Langdon2000>{{Cite journal |last1=Langdon |first1=C. |last2=Takahashi |first2=T. |last3=Sweeney |first3=C. |last4=Chipman |first4=D. |last5=Goddard |first5=J. |last6=Marubini |first6=F. |last7=Aceves |first7=H. |last8=Barnett |first8=H. |last9=Atkinson |first9=M. J. |doi=10.1029/1999GB001195 |title=Effect of calcium carbonate saturation state on the calcification rate of an experimental coral reef |journal=Global Biogeochemical Cycles |volume=14 |issue=2 |pages=639 |year=2000 |pmid= |pmc= |bibcode=2000GBioC..14..639L}}</ref> ===გეოსფერო=== ნახშირბადის ციკლი გეოლოგიურ დონეზე მოქმედებს ბევრად ნელა, ნახშირბადის ციკლის სხვა ნაწილებთან შედარებით, როგორიცაა მაგალითად ატმოსფერო.<ref name=NASA>{{Cite web |title=The Slow Carbon Cycle |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/page2.php |author=NASA |accessdate=2012-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616151904/http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/page2.php |archive-date=16 June 2012 |url-status=live |df=dmy-all |date=2011-06-16 }}</ref> [[ნახშირბადი|ნახშირბადის]] უმეტესობა ინერტულად ინახება დედამიწის [[ლითოსფერო|ლითოსფეროში]].<ref name=GlobalCarbonCycle/> [[დედამიწის მანტია|დედამიწის მანტიაში]] შენახული ნახშირბადის დიდი ნაწილი, აქ ინახება მას შემდეგ, რაც დედამიწა ჩამოყალიბდა.<ref name=DiVenere2012>[http://www.columbia.edu/~vjd1/carbon.htm The Carbon Cycle and Earth's Climate] Information sheet for Columbia University Summer Session 2012 Earth and Environmental Sciences Introduction to Earth Sciences I</ref> [[გეოსფეროები|გეოსფეროში]] არსებული ნახშირბადის დაახლოებით 80% არის კირქვაში და მისგან მიღებულ ნაერთებში, რომლებიც წარმოიქმნება წყლის ორგანიზმების მიერ შექმნილი კალციუმის კარბონატის ნალექისგან. დანარჩენი 20% წარმოიქმნება ხმელეთზე მცხოვრები ორგანიზმების სიკვდილის შემდეგ, მაღალი სიცხისა და წნევის ქვეშ, გარდაცვლილი სხეული იშლება ნახშირბადშემველ ნაერთებად. დღეს ამ ორგანულ მასალას წიაღისეული საწვავის სახით ვიცნობთ, რომელსაც ადამიანები ყოველდღიურ ცხოვრებაში აქტიურად მოვიხმართ. მოპოვების შემდეგ, წიაღისეული საწვავი იწვის ენერგიის გამოყოფით, თუმცა ატმოსფეროში ასევე გამოიყოფა ნახშირორჟანგი. დღესდღეობით გეოსფეროში შენახული ორგანული ნახშირბადი შეიძლება იქ დარჩეს მილიონობით წლის განმავლობაში.<ref name=NASA/>ნახშირბადს შეუძლია დატოვოს გეოსფერო მრავალი გზით, მაგალითად ნახშირორჟანგი ატმოსფეროსა და ოკეანეში შეიძლება გამოთავისუფლდეს ვულკანების საშუალებით.<ref name="DiVenere2012" /> ==ნახშირბადის ღრმა ციკლი== მიუხედავად იმისა, რომ დედამიწის ზედაპირიდან დაშორებულ ღრმა წერტილებში, ნახშირბადის ციკლი ჯერ კიდევ არ არის ბოლომდე შესწავლილი, ითვლება, რომ ის ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც ატმოსფეროში, გეოსფეროსა და ლითოსფეროში მიმდინარე ციკლები. ნახშირბადის ეს „ღრმა ციკლი“ ძალზე მნიშვნელოვანია დედამიწის ზედაპირსა და ატმოსფეროს შორის ნახშირბადის მოძრაობაზე. თუ ეს პროცესი არ იარსებებდა, ნახშირბადი დარჩებოდა ატმოსფეროში, სადაც იგი მიაღწევდა უკიდურესად მაღალ კონცენტრაციას.<ref>{{Cite web|url=https://deepcarbon.net/feature/deep-carbon-cycle-and-our-habitable-planet|title=The Deep Carbon Cycle and our Habitable Planet {{!}} Deep Carbon Observatory|website=deepcarbon.net|access-date=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727084309/https://deepcarbon.net/feature/deep-carbon-cycle-and-our-habitable-planet|archivedate=2020-07-27}}</ref> ამრიგად, ნახშირბადის ღრმა ციკლი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ხმელეთზე სიცოცხლის არსებობისთვის აუცილებელი პირობების შექმნაში. ამ საკითხის შესწავლა საკმაოდ რთულია, რადგანაც ქვედა მანტია და ბირთვი 660-დან 2 891 კმ-მდე და 2 891-დან 6-371 კილომეტრამდე ვრცელდება დედამიწის სიღრმეში. შესაბამისად, ამ პროცესთან დაკავშირებით, ბევრი რამ ცნობილი არ არის. ==ადამიანის გავლენა== [[ინდუსტრიული რევოლუცია|ინდუსტრიული რევოლუციის]] შემდეგ, ადამიანის საქმიანობამ შეცვალა ნახშირბადის ციკლი, რის შედეგადაც ატმოსფეროში ნახშირბადის დიოქსიდის რაოდენობა გაიზარდა.<ref name=GlobalCarbonCycle/> ნახშირბადის ციკლზე, ადამიანის მიერ, ყველაზე დიდ ზეგავლენად წიაღისეული საწვავის დიდი რაოდენობით გამოყენება ითვლება, ვინაიდან წვის დროს გამონაბოლქვი პირდაპირ ჰაერში ვრცელდება. წიაღისეულის მოპოვებაც, ნახშირბადის ციკლის ერთ-ერთი ნაწილია, კერძოდ, ნახშირბადის [[გეოსფეროები|გეოსფეროდან]] [[ატმოსფერო|ატმოსფეროში]] გადატანა. ადამიანები ასევე გავლენას ახდენენ ნახშირბადის ციკლზე, რაც ცვლის ხმელეთისა და ოკეანეების ბიოსფეროს.<ref name=":0">{{cite book |doi=10.1016/S0070-4571(08)70338-8 |chapter=Chapter 9 the Current Carbon Cycle and Human Impact |title=Geochemistry of Sedimentary Carbonates |volume=48 |pages=447–510 |series=Developments in Sedimentology |year=1990 |isbn=9780444873910 |last1=Morse |first1=John W. |last2=Morse |first2=John W. Autor |last3=Morse |first3=John W. |last4=MacKenzie |first4=F. T. |last5=MacKenzie |first5=Fred T. }}</ref> გასული რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში, ადამიანის მიერ პირდაპირი და არაპირდაპირი გზით გამოწვეულმა მიწათსარგებლობისთვის დედამიწის საფარის ცვლილებამ განაპირობა ბიომრავალფეროვნების შემცირება, რაც ამცირებს ეკოსისტემების რაოდენობას, ორგანიზმთა გარეომოს მიმართ შემგუებლობასა და ნახშირბადის ატმოსფეროდან შთანთქმის ხარისხს. გარემოზე ადამიანის მიერ გამოწვეულმა სხვა ცვლილებებმა შეცვალეს ეკოსისტემები და მათი ატმოსფეროდან ნახშირბადის შთანთქმის უნარი. მაგალითად, ჰაერის დაბინძურება ზიანს აყენებს მცენარეებსა და ნიადაგს, ხოლო მრავალი სახის სოფლის მეურნეობა და მიწადმოქმედება იწვევს [[ეროზია|ეროზიას]], ნიადაგიდან ნახშირბადის გამორეცხვასა და მცენარეთა პროდუქტიულობის შემცირებას. ადამიანები აგრეთვე გავლენას ახდენენ ოკეანის ნახშირბადის ციკლზე.<ref name=":0" /> კლიმატის ცვლილების ამჟამინდელი ტემპი იწვევს ოკეანეებში ტემპერატურის მატებას, ამრიგად იცვლება ეკოსისტემებიც.<ref>{{cite journal |doi=10.1029/1999GB001229 |title=Temperature effects on export production in the open ocean |journal=Global Biogeochemical Cycles |volume=14 |issue=4 |pages=1231–1246 |year=2000 |last1=Laws |first1=Edward A. |last2=Falkowski |first2=Paul G. |last3=Smith |first3=Walker O. |last4=Ducklow |first4=Hugh |last5=McCarthy |first5=James J. |bibcode=2000GBioC..14.1231L |url=https://scholarworks.wm.edu/vimsarticles/1198 |archive-date=2020-07-11 |access-date=2020-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711230044/https://scholarworks.wm.edu/vimsarticles/1198/ }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0967-0645(02)00003-6 |title=Global sea–air CO2 flux based on climatological surface ocean pCO2, and seasonal biological and temperature effects |journal=Deep Sea Research Part II: Topical Studies in Oceanography |volume=49 |issue=9–10 |pages=1601–1622 |year=2002 |last1=Takahashi |first1=Taro |last2=Sutherland |first2=Stewart C. |last3=Sweeney |first3=Colm |last4=Poisson |first4=Alain |last5=Metzl |first5=Nicolas |last6=Tilbrook |first6=Bronte |last7=Bates |first7=Nicolas |last8=Wanninkhof |first8=Rik |last9=Feely |first9=Richard A. |last10=Sabine |first10=Christopher |last11=Olafsson |first11=Jon |last12=Nojiri |first12=Yukihiro |bibcode=2002DSRII..49.1601T }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.283.5410.2095 |pmid=10092235 |title=Regulation of Keystone Predation by Small Changes in Ocean Temperature |url=https://archive.org/details/sim_science_1999-03-26_283_5410/page/2094 |journal=Science |volume=283 |issue=5410 |pages=2095–2097 |year=1999 |last1=Sanford |first1=E. |bibcode=1999Sci...283.2095S }}</ref> ასევე, [[მჟავა წვიმები]] და დაბინძურებული ჩამონადენი, რომელიც წარმოიქმნება სოფლის მეურნეობისგან და ინდუსტრიისგან, მკვეთრად ცვლის ოკეანის ქიმიურ შედგენილობას. ასეთ ცვლილებებს შეიძლება ჰქონდეს დრამატული გავლენა ძალზე მგრძნობიარე [[ეკოსისტემა|ეკოსისტემებზე]], როგორიცაა მაგალითად [[მარჯნის რიფი]]<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.284.5411.118 |pmid=10102806 |title=Geochemical Consequences of Increased Atmospheric Carbon Dioxide on Coral Reefs |url=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/118 |journal=Science |volume=284 |issue=5411 |pages=118–120 |year=1999 |last1=Kleypas |first1=J. A. |last2=Buddemeier |first2=Robert W. |last3=Archer |first3=David |last4=Gattuso |first4=Jean-Pierre |last5=Langdon |first5=Chris |last6=Opdyke |first6=Bradley N. |bibcode=1999Sci...284..118K }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.1085046 |pmid=12920289 |title=Climate Change, Human Impacts, and the Resilience of Coral Reefs |journal=Science |volume=301 |issue=5635 |pages=929–933 |year=2003 |last1=Hughes |first1=T. P. |last2=Baird |first2=A. H. |last3=Bellwood |first3=D. R. |last4=Card |first4=M. |last5=Connolly |first5=S. R. |last6=Folke |first6=C. |last7=Grosberg |first7=R. |last8=Hoegh-Guldberg |first8=O. |last9=Jackson |first9=J. B. |last10=Kleypas |first10=J. |last11=Lough |first11=J. M. |last12=Marshall |first12=P. |last13=Nyström |first13=M. |last14=Palumbi |first14=S. R. |last15=Pandolfi |first15=J. M. |last16=Rosen |first16=B. |last17=Roughgarden |first17=J. |bibcode=2003Sci...301..929H |url=https://semanticscholar.org/paper/7f93a42243d801c300199f44686fe08511ad7111 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1038/nature04095 |pmid=16193043 |title=Anthropogenic ocean acidification over the twenty-first century and its impact on calcifying organisms |journal=Nature |volume=437 |issue=7059 |pages=681–686 |year=2005 |last1=Orr |first1=James C. |last2=Fabry |first2=Victoria J. |last3=Aumont |first3=Olivier |last4=Bopp |first4=Laurent |last5=Doney |first5=Scott C. |last6=Feely |first6=Richard A. |last7=Gnanadesikan |first7=Anand |last8=Gruber |first8=Nicolas |last9=Ishida |first9=Akio |last10=Joos |first10=Fortunat |last11=Key |first11=Robert M. |last12=Lindsay |first12=Keith |last13=Maier-Reimer |first13=Ernst |last14=Matear |first14=Richard |last15=Monfray |first15=Patrick |last16=Mouchet |first16=Anne |last17=Najjar |first17=Raymond G. |last18=Plattner |first18=Gian-Kasper |last19=Rodgers |first19=Keith B. |last20=Sabine |first20=Christopher L. |last21=Sarmiento |first21=Jorge L. |last22=Schlitzer |first22=Reiner |last23=Slater |first23=Richard D. |last24=Totterdell |first24=Ian J. |last25=Weirig |first25=Marie-France |last26=Yamanaka |first26=Yasuhiro |last27=Yool |first27=Andrew |bibcode=2005Natur.437..681O |url=https://epic.awi.de/id/eprint/13479/1/Orr2005a.pdf }}</ref>, რის შემდეგადაც შეუძლებელი გახდება ოკეანეების მიერ ატმოსფერული ნახშირორჟანგის ათვისება და შთანთქმა. 2015 წლის 12 ნოემბერს, [[NASA]]- ს მეცნიერებმა განაცხადეს, რომ ადამიანების გამო ატმოსფეროში ნახშირბადის დიოქსიდის დონე კვლავაც იზრდება და მან შესაძლოა მიაღწიოს ისეთ ნიშნულს, რომელიც დედამიწაზე ასობით ათასი წლის განმავლობაში არ ყოფილა. ამჟამად, წიაღისეული საწვავის დაწვის შედეგად გამოთავისუფლებული ნახშირორჟანგის გამოყოფის სიჩქარე, მცენარეებისა და ოკეანეების მიერ შთნთქმის სიჩქარესთან შედარებით ორჯერ მეტია.<ref name="NASA-20151112-ab">{{cite web |last1=Buis |first1=Alan |last2=Ramsayer |first2=Kate |last3=Rasmussen |first3=Carol |title=A Breathing Planet, Off Balance |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4769 |date=12 November 2015 |website=[[NASA]] |accessdate=13 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114055636/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4769 |archive-date=14 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="NASA-20151112b">{{cite web |author=Staff |title=Audio (66:01) - NASA News Conference - Carbon & Climate Telecon |url=http://www.ustream.tv/recorded/77531778 |date=12 November 2015 |website=[[NASA]] |accessdate=12 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117033437/http://www.ustream.tv/recorded/77531778 |archive-date=17 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="NYT-20151110">{{cite news |last=St. Fleur |first=Nicholas |title=Atmospheric Greenhouse Gas Levels Hit Record, Report Says |url=https://www.nytimes.com/2015/11/11/science/atmospheric-greenhouse-gas-levels-hit-record-report-says.html |date=10 November 2015 |work=[[The New York Times]] |accessdate=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151111074131/http://www.nytimes.com/2015/11/11/science/atmospheric-greenhouse-gas-levels-hit-record-report-says.html |archive-date=11 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="AP-20151109">{{cite news |last=Ritter |first=Karl |title=UK: In 1st, global temps average could be 1 degree C higher |url=http://apnews.excite.com/article/20151109/climate_countdown-greenhouse_gases-d8a21f0397.html |date=9 November 2015 |work=AP New |accessdate=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117021206/http://apnews.excite.com/article/20151109/climate_countdown-greenhouse_gases-d8a21f0397.html |archive-date=17 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> ==ლიტერატურა== * {{cite journal |last=Appenzeller |first=Tim |date=February 2004 |title=The case of the missing carbon |url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0402/feature5/online_extra.html |journal=National Geographic Magazine |volume= |issue= |pages= |doi=}} (Article about the missing carbon sink.) * {{cite book |last=Bolin |first=Bert |author2=Degens, E. T. |author3=Kempe, S. |author4=Ketner, P. |title=The global carbon cycle |publisher=Published on behalf of the Scientific Committee on Problems of the Environment (SCOPE) of the International Council of Scientific Unions (ICSU) by Wiley |location=Chichester ; New York |year=1979 |isbn=978-0-471-99710-8 |url=http://www.icsu-scope.org/downloadpubs/scope13/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20021028024731/http://www.icsu-scope.org/downloadpubs/scope13/index.html |url-status=dead |archive-date=2002-10-28 |accessdate=2008-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021028024731/http://www.icsu-scope.org/downloadpubs/scope13/index.html |archivedate=2002-10-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021028024731/http://www.icsu-scope.org/downloadpubs/scope13/index.html |date=2002-10-28 }} * {{cite book |last=Houghton |first=R. A. |chapter=The contemporary carbon cycle |editor=William H Schlesinger|title=Biogeochemistry |url=https://archive.org/details/biogeochemistry00schl |edition= |publisher=Elsevier Science |location=Amsterdam |year=2005 |isbn=978-0-08-044642-4 |pages=[https://archive.org/details/biogeochemistry00schl/page/n472 473]–513}} * {{cite journal |last=Janzen |first=H. H. |year=2004 |title=Carbon cycling in earth systems—a soil science perspective |url= |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=104 |issue=3 |pages=399–417 |doi=10.1016/j.agee.2004.01.040 |citeseerx=10.1.1.466.622 }} * {{cite book |last=Millero |first=Frank J. |edition=3 |title=Chemical Oceanography |publisher=CRC Press |location= |year=2005 |isbn=978-0-8493-2280-8}} * {{cite book|last1=Volk|first1=Tyler|last2=Hoffert|first2=Martin I.|chapter=Ocean Carbon Pumps: Analysis of Relative Strengths and Efficiencies in Ocean‐Driven Atmospheric CO2 Changes|doi=10.1029/GM032p0099|editor-last1=Sundquist|editor-first1=Eric|editor-first2=Wallace S. |editor-last2=Broecker |editor-link2=Wallace S. Broecker |title=The Carbon cycle and atmospheric CO₂ natural variations, Archean to present|journal=Washington DC American Geophysical Union Geophysical Monograph Series|volume=32|pages=99|date=1985|isbn=978-1-118-66432-2|bibcode=1985GMS....32...99V}} *Beth N. Orcutt, Isabelle Daniel, Rajdeep Dasgupta (Hrsg.): Deep Carbon – Past to Present. Oxford University Press, 2019, ISBN 978-1-108-67795-0, doi:10.1017/9781108677950 (Open Access, mit einem Schwerpunkt auf der Lithosphäre und die geologische Tiefenzeit, fasst die Ergebnisse des Deep Carbon Observatory zusammen). *David Archer: The Global Carbon Cycle (= Princeton Primers in Climate). Princeton University Press, 2011, ISBN 978-0-691-14413-9 (Einführung). *Praxis der Naturwissenschaften. In: Biologie in der Schule. Heft 3/53, 15. April 2004. Aulis Verlag Deubner, Köln Leipzig. *Одум Ю. Экология: В 2-х т. / пер. с англ. — М.:. Мир, 1986. — Т. 1. — С. 225—229. *Шилов И. А. Экология. — М.: Высшая школа, 1997. — С. 49—50. *Круговорот веществ // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. *Энциклопедия живой природы. / Гл. редактор: акад. Чубарьян А. О.. — М.: Экслибрис, 2006. — Т. 5. — С. 10. — 160 с. *Houghton, R. A. (2005). «The contemporary carbon cycle». William H Schlesinger (editor), ed. Biogeochemistry. Amsterdam: Elsevier Science. pp. 473-513. ISBN 0-08-044642-6. *Janzen, H. H. (2004). «Carbon cycling in earth systems—a soil science perspective». Agriculture, Ecosystems & Environment 104 (3): 399-417. doi:10.1016/j.agee.2004.01.040. *Millero, Frank J. (2005). Chemical Oceanography (3 edición). CRC Press. ISBN 0-8493-2280-4. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://web.archive.org/web/20040602163557/http://www.carboncyclescience.gov/ Carbon Cycle Science Program] – an interagency partnership. * [http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/index.html NOAA's Carbon Cycle Greenhouse Gases Group] * [http://www.globalcarbonproject.org/ Global Carbon Project – initiative of the Earth System Science Partnership] * [http://www.grida.no/climate/vital/13.htm UNEP – The present carbon cycle – Climate Change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915231431/http://www.grida.no/climate/vital/13.htm |date=2008-09-15 }} carbon levels and flows * [http://oco.jpl.nasa.gov/ NASA's Orbiting Carbon Observatory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909072113/https://oco.jpl.nasa.gov/ |date=2018-09-09 }} * [http://www.carboschools.org CarboSchools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415013203/http://www.carboschools.org/ |date=2009-04-15 }}, a European website with many resources to study carbon cycle in secondary schools. * [http://carboncycle.aos.wisc.edu Carbon and Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828154639/http://carboncycle.aos.wisc.edu/ |date=2011-08-28 }}, an educational website with a carbon cycle applet for modeling your own projection. * [http://ec.europa.eu/research/rtdinfo/48/01/article_3786_de.html Klimaerwärmung: Der Ozean und seine Geheimnisse] – Magazin für europäische Forschung, #48, Februar 2006 * [http://medienrecherche.lmz-bw.de/?doc=record&nocheck=1&identifier=LMZ-4657870&pid=975e59867405b6b2adc44e513c9f4954 Video- und Multimedia-DVD im Ausleihbestand des Landesmedienzentrums Baden-Württemberg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307125500/http://medienrecherche.lmz-bw.de/?doc=record&identifier=lmz-4657870&nocheck=1&pid=975e59867405b6b2adc44e513c9f4954 |date=2016-03-07 }} * [http://www.wfw-film.de/filme/kohlenstoff.html Informationen zur Video- und Multimedia-DVD auf der Seite des Produzenten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104850/http://www.wfw-film.de/filme/kohlenstoff.html |date=2016-03-04 }} {{commonscat|carbon cycle}} * [http://www.natureduca.com/cienc_gen_ciclocarbono.php El ciclo del carbono (Naturaleza educativa)] Información sobre el ciclo del carbono. * [http://www.ciclodelcarbono.com CiclodelCarbono.com] Información sobre el ciclo del carbono. * [http://www.vistaalmar.es/medio-ambiente/cambio-climatico/1791-el-ciclo-del-carbono-introduccion.html Serie de artículos sobre el ciclo del carbono.] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გეოქიმია]] [[კატეგორია:ფოტოსინთეზი]] [[კატეგორია:ნახშირბადი]] [[კატეგორია:ბიოგეოგრაფია]] [[კატეგორია:კლიმატის ცვლილება]] [[კატეგორია:გლობალური დათბობა]] [[კატეგორია:გლობალური ეკოლოგიური პრობლემები]] [[კატეგორია:გარემო]] [[კატეგორია:ეკოლოგიური პრობლემები]] [[კატეგორია:ეკოლოგია]] nqd7lfddfrudzp080jhjstqbqahync7 0 474945 5405163 4666889 2026-06-01T13:26:27Z ~2026-32570-72 183693 არის დამატებული რამოდენიმე გამოტოვებული ფაქტი 5405163 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მეცნიერი | სახელი = ფრიდონ ინჯია | მშობლიური სახელი = | ფოტო = | სურათის ზომა = | სურათის წარწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1946|1|5}} | დაბადების ადგილი = [[ნალეფსაო]], [[გეგეჭკორის რაიონი]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]] | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | მოქალაქეობა = {{დროშა|სსრკ}} →<br />{{დროშა|საქართველო}} | სამეცნიერო სფერო = რადიოკავშირგაბმულობა, რადიომაუწყებლობა | მუშაობის ადგილი = ლენინგრადის კავშირგაბმულობის ელექტროტექნიკური ინსტიტუტი, საკავშირო კავშირგაბმულობის სამინისტროს ცენტრალური აპარატი, სამეცნიერო-სამრეწველო გაერთიანება „კრასნაია ზარიას“ თბილისის ფილიალი, [[საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი]] | ალმა-მატერი = ლენინგრადის მ. ა. ბონჩ-ბრუევიჩის სახელობის კავშირგაბმულობის ელექტროტექნიკური ინსტიტუტი | სამეცნიერო ხელმძღვანელი = | გავლენა იქონიეს = | გავლენა იქონია = | განთქმული მოსწავლეები = | ცნობილია როგორც = | სამეცნიერო ხარისხი = ტექნიკურ მეცნიერებათა კანდიდატი | სამეცნიერო წოდება = [[პროფესორი]] | ჯილდოები და პრემიები = {{მედალი „შრომის ვეტერანი“}} {{ვახტანგ გორგასლის II ხარისხის ორდენი}} | ხელმოწერა = | საიტი = }} '''ფრიდონ ინჯია''' (დ. [[5 იანვარი]], [[1946]], სოფ. [[ნალეფსაო]], [[გეგეჭკორის რაიონი]], [[საქართველოს სსრ]]) — [[ქართველები|ქართველი]] ინჟინერი და [[პოლიტიკოსი]], ტექნიკურ მეცნიერებათა კანდიდატი, პროფესორი ([[სტუ]]). რადიოკავშირგაბმულობის საერთაშორისო აკადემიისა და საქართველოს საინჟინრო აკადემიის აკადემიკოსი. 2017 წ. ქ.თბილისის საკრებულოს დეპუტატი, [[საქართველოს კავშირგაბმულობის სამინისტრო|საქართველოს კავშირგაბმულობის]] ყოფილი მინისტრი [[1992]]–[[1998]] წლებში, [[საქართველოს პარლამენტის მეხუთე მოწვევის დეპუტატები|მეხუთე მოწვევის პარლამენტის]] წევრი. [[2021-25.11.2024|05.01.2021]]-25.11.2024 საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი. პოლიტიკური პარტია „[[ევროპელი სოციალისტები]]ს“ თავმჯდომარე. ფეხბურთის გუნდის „მერანი“-ს დამფუძნებელი და მფლობელი. == ბიოგრაფია == === განათლება === [[1953]]-[[1960]] წლებში სწავლობდა [[მარტვილის მუნიციპალიტეტი|მარტვილის რაიონის]] სოფელ ნალეფსაოს შვიდწლიან სკოლაში. [[1963]] წელს ოქროს მედალზე დაამთავრა სოფელ [[ინჩხური|ინჩხურის]] საშუალო სკოლა. [[1969]] წელს დაამთავრა ქალაქ [[ლენინგრადი|ლენინგრადის]](სანკტ-პეტერბურგი) პროფ. მ. ა. ბონჩ-ბრუევიჩის სახელობის კავშირგაბმულობის ელექტროტექნიკური ინსტიტუტი რადიოკავშირგაბმულობის და რადიომაუწყებლობის ინჟინრის სპეციალობით. === სამუშაო გამოცდილება === ინსტიტუტში სწავლის პერიოდში მონაწილეობას იღებდა სტუდენტთა სამეცნიერო–კვლევით სამუშაოებში, იყო [[ვალერიან კუიბიშევი|კუიბიშევის]] სახელობის კომკავშირის რაიონული კომიტეტის ბიუროს წევრი. ინსტიტუტის დამთავრების შემდეგ ([[1969]][[1970|–1970]] წწ.) მუშაობა დაიწყო ქ. [[ლენინგრადი|ლენინგრადის]] (სანკტ-პეტერბურგი) გემთმშენებლობის ელექტროტექნიკისა და ტექნოლოგიის სამეცნიერო–კვლევის ინსტიტუტში. დაამუშავა და შექმნა ღილაკებიანი სატელეფონო აპარატის პირველი ექსპერიმენტალური მაკეტი, რომლის საშუალებითაც ნომრის აკრეფა შესაძლებელი იყო ღილაკების გამოყენებით, ნაცვლად ტრადიციულად მიღებული მრგვალი დისკის ბრუნვისა. [[1970]][[1972|–1972]] წლებში მსახურობდა საბჭოთა კავშირის საზღვაო ფლოტის ავიაციაში, სტრატეგიული [[TV-16|დანიშნულების TV-16]] ტიპის თვითმფრინავების გამოყენების დროს მონაწილეობდა საომარ მორიგეობებში. დემობილიზაციის შემდგომ [[1972]] წელს დაბრუნდა ქ. [[ლენინგრადი|ლენინგრადში]](სანკტ-პეტერბურგი), კავშირგაბმულობის ელექტროტექნიკურ ინსტიტუტში, ჯერ უფროს ლაბორანტად, შემდეგ იმპულსური და გამოთვლითი ტექნიკის კათედრის სასწავლო ლაბორატორიის გამგედ, სადაც, როგორც მასწავლებელი, სტუდენტებს უტარებდა ლაბორატორიულ სამუშაოებს. როგორც რადიოტექნიკის კათედრის უმცროსი მეცნიერ-თანამშრომელი, ის აქტიურად მუშაობდა იმ პერიოდისთვის კავშირგაბმულობის უახლეს ტექნოლოგიებზე. ეს სამუშაოები წარმოადგენდა [[საბჭოთა კავშირი|საბჭოთა კავშირის]] ერთ–ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებას. თემა წარმოადგენდა ციფრული მაღალსიჩქარიანი იმპულსური სიგნალების ჩაწერას, მცირე სიმძლავრის [[ლაზერი|ლაზერის]] დანადგარების გამოყენებით. [[1981]] წელს მის მიერ ამ თემაზე დაცული დისერტაცია ამ მიმართულებით იყო პირველი მთელ საბჭოთა კავშირში. დისერტაციის მასალები წარმოადგენდა სახელმწიფო მნიშვნელობის საიდუმლოებას. გამოქვეყნებული აქვს 100-მდე სამეცნიერო ნაშრომი და მონოგრაფია. არის 12 გამოგონების ავტორი. [[1980]] წელს საკავშირო მინისტრის ბრძანებით გადაიყვანეს და [[1984]] წლამდე მუშაობდა ქ. [[მოსკოვი|მოსკოვში]], საკავშირო კავშირგაბმულობის სამინისტროს ცენტრალურ აპარატში, მთავარი სამეცნიერო–ტექნიკური სამმართველოს უფროს ინჟინრად. კურირებდა და ხელმძღვანელობდა კავშირგაბმულობის სამეცნიერო–კვლევით სამუშაოებს, წარმოებას. საფოსტო გზავნილების ავტომატურად დახარისხებას საბჭოთა კავშირის მასშტაბით. ამავდროულად იყო [[მოსკოვი|მოსკოვის]] ელექტროტექნიკური ინსტიტუტის გამოთვლითი ტექნიკის კათედრის დოცენტი, სადაც ის კითხულობდა სალექციო კურსს იმპულსურ და გამოთვლით ტექნიკაში. [[1984]] წელს სამუშაოდ გადმოიყვანეს ქ. თბილისში სამეცნიერო-სამრეწველო გაერთიანება „კრასნაია ზარიას“ თბილისის ფილიალის მთავარ ინჟინრად და შემდეგ — დირექტორად. 1988 წელს ფილიალის ბაზაზე შეიქმნა გაერთიანებაში შემავალი- დამოუკიდებელი, სამეცნიერო-სამრეწველო საწარმო „ეგრისის“ სახით (საფოსტო ყუთი ა-1553), რომლის ხელმძღვანელი და დირექტორი იყო 1995 წლამდე, მანამ სანამ საქართველოს ახლადმიღებული კონსტიტუციით მინისტრს არ შეეძლო დაეკავებინა შეთავსებით სხვა თანამდებობა, მათ შორის სამეცნიერო-სამრეწველო საწარმოს დირექტორობა. ის 1984 წლიდან, საბჭოთა კავშირის დაშლამდე 1992 წლამდე, იყო მცირეგაბარიტიანი სპეციალური დანიშნულების სატელეფონო სადგურების მთავარი კონსტრუქტორი საბჭოთა კავშირში. [[1992]][[1998|–1998]] წლებში იყო [[საქართველო|საქართველოს]] [[საქართველოს კავშირგაბმულობის სამინისტრო|კავშირგაბმულობის მინისტრი]]. [[1998]][[2000|–2000]] წლებში სს „ეგრისის“ სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე, დირექტორი. მისი მინისტრობის პერიოდში, ყოფილ საბჭოთა ქვეყნებს შორის ერთერთმა პირველმა დანერგა მობილური სატელეფონო კავშირი, ჯერ ანალოგიური სისტემის და შემდგომ უკვე ციფრული.(მოსკოვის ფედერაციამ 3 თვით ადრე დაინერგა ეს სისტემა) მსოფლიოში საქართველო კავშირგაბმულობის სისტემა და დარგის კონცეფცია იყო განსაკუთრებული, სადაც მოხდა დარგის სრული დემონოპოლიზაცია. სახელმწიფომ შეინარჩუნა დარგის სრული კონტროლი, როგორც სტრატეგიული მნიშვნელობის მიმართულებისა და ამასთანავე ნება დართო კერძო სექტორის ოპერირება განეხორციელებინა. თანაბრად სახელმწიფო საწარმოების, კავშირგაბმულობის მომსახურეობაზე შექმნა მათ შორის კონკურენცია, რომელიც გამოიწვია კ/გ აღმავლობა საქართველოში. მსოფლიო ბანკის დასკვნით ეს იყო მესამე ქვეყანა მალაიზიისა და სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის შემდგომ,  სადაც ქვეყანამ კავშირგაბმულობის განვითარების ასეთი გზა აირჩია. შემდგომში, კი 2006 წლის სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული კავშირგაბმულობის ყველა ობიექტი პრივატიზირებული იქნა. ამ პერიოდშივე, შეიქმნა პირველი სახელმწიფო ბანკი - „საფოსტო ბანკი“, რომელიც კ/გ კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა. ეს ბანკიც პრივატიზირებული იქნა. ასევე 2005 წელს. ამ პერიოდისთვის საქართველოს მთავრობის კონტროლს ქვეშ ფუნქციონირებული ბანკი არ არსებობს.          ამავდროულად არის [[კავშირგაბმულობის საერთაშორისო აკადემია|კავშირგაბმულობის საერთაშორისო აკადემიის]] ნამდვილი წევრი. აკადემიკოსი; [[საერთაშორისო ინფორმატიზაციის აკადემია|საერთაშორისო ინფორმატიზაციის აკადემიის]] წევრ-კორესპონდენტი; [[საქართველოს საინჟინრო აკადემია|საქართველოს საინჟინრო აკადემიის]] აკადემიკოსი; [[საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი|საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის]] ავტომატური ელექტროკავშირგაბმულობის კათედრის პროფესორი. [[2000]]-[[2004]] წლებში იყო [[საქართველოს პარლამენტის მეხუთე მოწვევის დეპუტატები|საქართველოს V მოწვევის პარლამენტის]] წევრი (მარტვილის მაჟორიტარი), სადაც სხვადასხვა დროს, იყო დარგობრივი ეკონომიკის (07-06-2002 – 22-04-2004), რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის (20-03-2002 – 07-06-2002) და გადასახადებისა და შემოსავლების კომიტეტის წევრი (10-04-2001 – 22-04-2004). [[2003]] წლიდან შპს „ახალი ქსელებისა“ და შპს „ფოპტნეტის“ სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე. [[2006]] წლიდან საფეხბურთო კლუბ [[მერანი მარტვილი (საფეხბურთო კლუბი)|„მერანის“]] პრეზიდენტი.^[1] 2017–2020 წლებში [[თბილისის მუნიციპალიტეტი|თბილისის მუნიციპალიტეტის]] VI მოწვევის [[თბილისის საკრებულო|საკრებულოს]] წევრი (პროპორციული წესით, საარჩევნო ბლოკი: „პატრიოტთა ალიანსი“). ეკონომიკური განვითარებისა და საინვესტიციო პოლიტიკის და საერთაშორისო ურთიერთობების კომისიის წევრი. ჯანმრთელობის დაცვის და სოციალურ საკითხთა კომისიის წევრი.^[1] თანამდებობა პირადი განცხადების საფუძველზე დატოვა საქართველოს პარლამენტში არჩევნებთან დაკავშირებით. [[2021|2021-2024]] წლის 5 იანვარს [[საქართველოს პარლამენტი|საქართველოს პარლამენტის 10-ე]] მოწვევის პარლამენტის წევრი. კომიტეტები: 30-06-2021 - 25-11-2024 იურიდიული კომიტეტის წევრი. 14-06-2021 - 25-11-2024 დიასპორისა და კავკასიის საკითხთა კომიტეტი - კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე 05-01-2021 - 07-06-2021 დარგობრივი ეკონომიკისა და ეკონომიკური პოლიტიკის კომიტეტი - კომიტეტის წევრი 09.01.2021 წლიდან ფრიდონ ინჯია არის პარლამენტის პოლიტიკური ჯგუფის, პარტია [[ევროპელი სოციალისტები|„ევროპელი სოციალისტების“]] თავმჯდომარე.^[2] 2021 წლის 10 თებერვლიდან არის პარტია „ევროპელი სოციალისტების“ დამფუძნებელი და თავმჯდომარე. 31.10.2025 წ „სამეგრელოს უხუცესთა საბჭოს“ თავმჯდომარე. 07.05.2026 წ „საქართველოს უხუცესთა საბჭოს“ თავმჯდომარე == ჯილდოები == * [[ვახტანგ გორგასლის II ხარისხის ორდენი]] (01-01-1996) * მედალი [[მედალი შრომის ვეტერანი|„შრომის ვეტერანი“]] (01-01-1988) * კავშირგაბმულობის საერთაშორისო ორგანიზაციის ორი ორდენი (2010 და 1019 წლებში) == რესურსები ინტერნეტში == {{nplg ბიოგრაფია|00015429}} * {{პარლამენტარის ბიოგრაფია|4942}} * [http://businesspost.ge/geo/page/interview/38/ ფრიდონ ინჯია — ინტერვიუ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815084912/http://businesspost.ge/geo/page/interview/38/ |date=2020-08-15 }} * [https://www.blackonwhite.ge/ჩემი-ყველაზე-დიდი-ოცნებ/ ფრიდონ ინჯია — სტატია] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615032657/https://www.blackonwhite.ge/%e1%83%a9%e1%83%94%e1%83%9b%e1%83%98-%e1%83%a7%e1%83%95%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%90%e1%83%96%e1%83%94-%e1%83%93%e1%83%98%e1%83%93%e1%83%98-%e1%83%9d%e1%83%aa%e1%83%9c%e1%83%94%e1%83%91/ |date=2020-06-15 }} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{ქალაქ თბილისის საკრებულოს წევრები (2017-2021)}} {{საქართველოს მე-5 მოწვევის პარლამენტის წევრები}} {{საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრები}} {{DEFAULTSORT:ინჯია, ფრიდონ}} [[კატეგორია:დაბადებული 5 იანვარი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1946]] [[კატეგორია:საქართველოს V მოწვევის პარლამენტის წევრები]] [[კატეგორია:მარტვილის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ქართველი ინჟინრები]] [[კატეგორია:ქართველი პროფესორები]] [[კატეგორია:ვახტანგ გორგასლის II ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:საქართველოს X მოწვევის პარლამენტის წევრები]] 6dq3d2w69c6u2jpuwkwem1yrc1dp1a3 5405165 5405163 2026-06-01T13:30:34Z ~2026-32570-72 183693 5405165 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მეცნიერი | სახელი = ფრიდონ ინჯია | მშობლიური სახელი = | ფოტო = | სურათის ზომა = | სურათის წარწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1946|1|5}} | დაბადების ადგილი = [[ნალეფსაო]], [[გეგეჭკორის რაიონი]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]] | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | მოქალაქეობა = {{დროშა|სსრკ}} →<br />{{დროშა|საქართველო}} | სამეცნიერო სფერო = რადიოკავშირგაბმულობა, რადიომაუწყებლობა | მუშაობის ადგილი = ლენინგრადის კავშირგაბმულობის ელექტროტექნიკური ინსტიტუტი, საკავშირო კავშირგაბმულობის სამინისტროს ცენტრალური აპარატი, სამეცნიერო-სამრეწველო გაერთიანება „კრასნაია ზარიას“ თბილისის ფილიალი, [[საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი]] | ალმა-მატერი = ლენინგრადის მ. ა. ბონჩ-ბრუევიჩის სახელობის კავშირგაბმულობის ელექტროტექნიკური ინსტიტუტი | სამეცნიერო ხელმძღვანელი = | გავლენა იქონიეს = | გავლენა იქონია = | განთქმული მოსწავლეები = | ცნობილია როგორც = | სამეცნიერო ხარისხი = ტექნიკურ მეცნიერებათა კანდიდატი | სამეცნიერო წოდება = [[პროფესორი]] | ჯილდოები და პრემიები = {{მედალი „შრომის ვეტერანი“}} {{ვახტანგ გორგასლის II ხარისხის ორდენი}} | ხელმოწერა = | საიტი = }} '''ფრიდონ ინჯია''' (დ. [[5 იანვარი]], [[1946]], სოფ. [[ნალეფსაო]], [[გეგეჭკორის რაიონი]], [[საქართველოს სსრ]]) — [[ქართველები|ქართველი]] ინჟინერი და [[პოლიტიკოსი]], ტექნიკურ მეცნიერებათა კანდიდატი, პროფესორი ([[სტუ]]). რადიოკავშირგაბმულობის საერთაშორისო აკადემიისა და საქართველოს საინჟინრო აკადემიის აკადემიკოსი. თბილისის საკრებულოს დეპუტატი, [[საქართველოს კავშირგაბმულობის სამინისტრო|საქართველოს კავშირგაბმულობის]] ყოფილი მინისტრი [[1992]]–[[1998]] წლებში, [[საქართველოს პარლამენტის მეხუთე მოწვევის დეპუტატები|მეხუთე მოწვევის პარლამენტის]] წევრი. [[2021]] წლის [[5 იანვარი|5 იანვრიდან]] არის საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი. პოლიტიკური პარტია „[[ევროპელი სოციალისტები]]ს“ თავმჯდომარე. == ბიოგრაფია == === განათლება === [[1953]]-[[1960]] წლებში სწავლობდა [[მარტვილის მუნიციპალიტეტი|მარტვილის რაიონის]] სოფელ ნალეფსაოს შვიდწლიან სკოლაში. [[1963]] წელს ოქროს მედალზე დაამთავრა სოფელ [[ინჩხური|ინჩხურის]] საშუალო სკოლა. [[1969]] წელს დაამთავრა ქალაქ [[ლენინგრადი|ლენინგრადის]] პროფ. მ. ა. ბონჩ-ბრუევიჩის სახელობის კავშირგაბმულობის ელექტროტექნიკური ინსტიტუტი რადიოკავშირგაბმულობის და რადიომაუწყებლობის ინჟინრის სპეციალობით. === სამუშაო გამოცდილება === ინსტიტუტში სწავლის პერიოდში მონაწილეობას იღებდა სტუდენტთა სამეცნიერო–კვლევით სამუშაოებში, იყო [[ვალერიან კუიბიშევი|კუიბიშევის]] სახელობის კომკავშირის რაიონული კომიტეტის ბიუროს წევრი. ინსტიტუტის დამთავრების შემდეგ ([[1969]]–[[1970]] წწ.) მუშაობა დაიწყო ქ. [[ლენინგრადი|ლენინგრადის]] გემთმშენებლობის ელექტროტექნიკისა და ტექნოლოგიის სამეცნიერო–კვლევის ინსტიტუტში. შექმნა ღილაკებიანი სატელეფონო აპარატის პირველი საცდელი მაკეტი, რომლის საშუალებითაც ნომრის აკრეფა შესაძლებელი იყო დანომრილი ღილაკების საშუალებით ტრადიციულად მიღებული მრგვალი დისკის ნაცვლად. [[1970]]–[[1972]] წლებში მსახურობდა საბჭოთა კავშირის საზღვაო ფლოტის ავიაციაში, სტრატეგიული დანიშნულების [[TV-16]] ტიპის თვითმფრინავების გამოყენების დროს მონაწილეობდა საომარ მორიგეობებში. დემობილიზაციის შემდგომ [[1972]] წელს დაბრუნდა ქ. [[ლენინგრადი|ლენინგრადში]], კავშირგაბმულობის ელექტროტექნიკურ ინსტიტუტში, ჯერ უფროს ლაბორანტად, შემდეგ იმპულსური და გამოთვლითი ტექნიკის კათედრის სასწავლო ლაბორატორიის გამგედ, სადაც სტუდენტებთან ერთად ატარებდა დამოუკიდებელ ლაბორატორიულ სამუშაოებს. ამასთანავე ინტენსიურად მუშაობდა სამეცნიერო ექსპერიმენტებსა და კავშირგაბმულობის უახლოეს ტექნოლოგიებზე, ასრულებდა სამეცნიერო სამუშაოებს რადიოტექნიკის კათედრაზე, როგორც უმცროსი მეცნიერ–თანამშრომელი. ამ  პერიოდისთვის ეს სამუშაოები იქცა [[საბჭოთა კავშირი]]ს ერთ–ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებად. საკითხი ეხებოდა ციფრული მაღალსიჩქარიანი იმპულსური სიგნალების ჩაწერას მცირე სიმძლავრის [[ლაზერი|ლაზერის]] დანადგარებით. [[1981]] წელს მის მიერ ამ თემაზე დაცული დისერტაცია იყო პირველი მთელ საბჭოთა კავშირში. იმ პერიოდისათვის დისერტაციის მასალები იყო დახურული. გამოქვეყნებული აქვს 50-მდე სამეცნიერო ნაშრომი და მონოგრაფია. არის 12 გამოგონების ავტორი. [[1980]] წელს საკავშირო მინისტრის ბრძანებით გადაიყვანეს და [[1984]] წლამდე მუშაობდა ქ. [[მოსკოვი|მოსკოვში]], საკავშირო კავშირგაბმულობის სამინისტროს ცენტრალურ აპარატში, მთავარი სამეცნიერო–ტექნიკური სამმართველოს უფროს ინჟინრად. კურირებდა კავშირგაბმულობის სამეცნიერო–კვლევითი სამუშაოების წარმოებას. ამავდროულად იყო [[მოსკოვი|მოსკოვის]] ელექტროტექნიკური ინსტიტუტის გამოთვლითი ტექნიკის კათედრის დოცენტი და კითხულობდა სალექციო კურსს იმპულსურ და გამოთვლით ტექნიკაში. [[1984]] წელს სამუშაოდ გადმოიყვანეს ქ. თბილისში სამეცნიერო-სამრეწველო გაერთიანება „კრასნაია ზარიას“ თბილისის ფილიალის მთავარ ინჟინრად და შემდეგ — დირექტორად. იყო მცირეგაბარიტიანი სპეციალური დანიშნულების სატელეფონო სადგურების მთავარი კონსტრუქტორი საბჭოთა კავშირში. [[1992]]–[[1998]] წლებში იყო [[საქართველო|საქართველოს]] [[საქართველოს კავშირგაბმულობის სამინისტრო|კავშირგაბმულობის მინისტრი]]. [[1998]]–[[2000]] წლებში სს „ეგრისის“ სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე, დირექტორი. ამავდროულად არის [[კავშირგაბმულობის საერთაშორისო აკადემია|კავშირგაბმულობის საერთაშორისო აკადემიის]] ნამდვილი წევრი. აკადემიკოსი; [[საერთაშორისო ინფორმატიზაციის აკადემია|საერთაშორისო ინფორმატიზაციის აკადემიის]] წევრ-კორესპონდენტი; [[საქართველოს საინჟინრო აკადემია|საქართველოს საინჟინრო აკადემიის]] აკადემიკოსი; [[საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი|საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის]] ავტომატური ელექტროკავშირგაბმულობის კათედრის პროფესორი. [[2000]]-[[2004]] წლებში იყო [[საქართველოს პარლამენტის მეხუთე მოწვევის დეპუტატები|საქართველოს V მოწვევის პარლამენტის]] წევრი (მარტვილის მაჟორიტარი, საარჩევნო ბლოკი „შალვა ნათელაშვილი — საქართველოს ლეიბორისტული პარტია“), სადაც სხვადასხვა დროს, იყო დარგობრივი ეკონომიკის (07-06-2002 – 22-04-2004), რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის (20-03-2002 – 07-06-2002) და გადასახადებისა და შემოსავლების კომიტეტის წევრი (10-04-2001 – 22-04-2004). [[2003]] წლიდან შპს „ახალი ქსელებისა“ და შპს „ფოპტნეტის“ სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე. [[2006]] წლიდან საფეხბურთო კლუბ „[[მერანი მარტვილი (საფეხბურთო კლუბი)|მერანის]]“ პრეზიდენტი.<ref name="საკრებულო">{{Cite web | url = http://tbsakrebulo.gov.ge/index.php?m=380&faction_id=223&member=207&fraction=%E1%83%94%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9C%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%20%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1%2C%20%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%9D%20%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%90%20%E1%83%93%E1%83%90%20%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%A8%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%9D%20%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1%20%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%90&name=%E1%83%A4%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%93%E1%83%9D%E1%83%9C%20%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%AF%E1%83%98%E1%83%90 | title = ფრიდონ ინჯია ^{''<nowiki>[</nowiki>ქეშირებული<nowiki>]</nowiki>''} | publisher = თბილისის საკრებულო. ''tbsakrebulo.gov.ge'' | accessdate = 27 ივლისი, 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200727201618/http://tbsakrebulo.gov.ge/index.php?m=380&faction_id=223&member=207&fraction=%E1%83%94%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9C%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%20%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1,%20%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%9D%20%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%90%20%E1%83%93%E1%83%90%20%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%A8%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%9D%20%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1%20%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%90&name=%E1%83%A4%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%93%E1%83%9D%E1%83%9C%20%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%AF%E1%83%98%E1%83%90 | archivedate = 2020-07-27 }}</ref> 2017–2020 წლებში [[თბილისის მუნიციპალიტეტი]]ს VI მოწვევის [[თბილისის საკრებულო|საკრებულოს]] წევრი (პროპორციული წესით, საარჩევნო ბლოკი: „პატრიოტთა ალიანსი“). ეკონომიკური განვითარებისა და საინვესტიციო პოლიტიკის და საერთაშორისო ურთიერთობების კომისიის წევრი. ჯანმრთელობის დაცვის და სოციალურ საკითხთა კომისიის წევრი.<ref name="საკრებულო" /> თანამდებობა პირადი განცხადების საფუძველზე დატოვა.<ref>{{Cite web | url = http://tbsakrebulo.gov.ge/index.php?m=255&news_id=5684 | title = თბილისის საკრებულოს სხდომა გაიმართა | publisher = [[თბილისის საკრებულო]]. ''tbsakrebulo.gov.ge'' | date = 30 ივნისი, 2020 | accessdate = 16 სექტემბერი, 2020}}</ref> [[2021]] წლის 5 იანვარს [[საქართველოს პარლამენტი|საქართველოს პარლამენტმა]] [[საქართველოს პატრიოტთა ალიანსი|პატრიოტთა ალიანსი]]ს სიის სამი წევრის ფრიდონ ინჯიას, [[დავით ზილფიმიანი]]სა და [[გელა მიქაძე|გელა მიქაძის]] სადეპუტატო უფლებამოსილება ცნო (მათ ადგილმონაცვლეობის პრინციპით ირმა ინაშვილის, გიორგი ლომიასა და გოჩა თევდორაძის ადგილები მას შემდეგ დაიკავეს, რაც მათ სადეპუტატო მანდატზე უარი თქვეს გაყალბებული არჩევნების მოტივით).<ref>{{Cite news | url = https://formulanews.ge/News/43108 | title = პარლამენტმა პატრიოტთა ალიანსის სიის 3 წევრის სადეპუტატო უფლებამოსილება ცნო | website = formulanews.ge | date = 2021-01-05 | access-date = 7 იანვარი, 2021}}</ref> შესვლასთან ერთად ისინი გაემიჯნენ „პატრიოტთა ალიანსს“ და გამოაცხადეს ახალი პარტიის „[[ევროპელი სოციალისტები]]ს“ შექმნა.<ref>{{Cite news | url = https://1tv.ge/news/avtandil-enuqidze-zaza-miqadze-fridon-injia-da-davit-zilfimiani-akhal-partias-afudzneben/ | title = ავთანდილ ენუქიძე, გელა მიქაძე, ფრიდონ ინჯია და დავით ზილფიმიანი ახალ პარტიას აფუძნებენ | website = 1tv.ge | date = 2021-01-05 | access-date = 7 იანვარი, 2021}}</ref> == ჯილდოები == * [[ვახტანგ გორგასლის II ხარისხის ორდენი]] (01-01-1996) * მედალი „[[მედალი შრომის ვეტერანი|შრომის ვეტერანი]]“ (01-01-1988) == რესურსები ინტერნეტში == {{nplg ბიოგრაფია|00015429}} * {{პარლამენტარის ბიოგრაფია|4942}} * [http://businesspost.ge/geo/page/interview/38/ ფრიდონ ინჯია — ინტერვიუ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815084912/http://businesspost.ge/geo/page/interview/38/ |date=2020-08-15 }} * [https://www.blackonwhite.ge/ჩემი-ყველაზე-დიდი-ოცნებ/ ფრიდონ ინჯია — სტატია] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615032657/https://www.blackonwhite.ge/%e1%83%a9%e1%83%94%e1%83%9b%e1%83%98-%e1%83%a7%e1%83%95%e1%83%94%e1%83%9a%e1%83%90%e1%83%96%e1%83%94-%e1%83%93%e1%83%98%e1%83%93%e1%83%98-%e1%83%9d%e1%83%aa%e1%83%9c%e1%83%94%e1%83%91/ |date=2020-06-15 }} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{ქალაქ თბილისის საკრებულოს წევრები (2017-2021)}} {{საქართველოს მე-5 მოწვევის პარლამენტის წევრები}} {{საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრები}} {{DEFAULTSORT:ინჯია, ფრიდონ}} [[კატეგორია:დაბადებული 5 იანვარი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1946]] [[კატეგორია:საქართველოს V მოწვევის პარლამენტის წევრები]] [[კატეგორია:მარტვილის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ქართველი ინჟინრები]] [[კატეგორია:ქართველი პროფესორები]] [[კატეგორია:ვახტანგ გორგასლის II ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:საქართველოს X მოწვევის პარლამენტის წევრები]] i67rk0xecg79b86hsjcszajqwe5f5vx 0 478734 5405433 4729559 2026-06-02T02:26:08Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405433 wikitext text/x-wiki '''ნეგრონი''' პოპულარული იტალიური კოქტეილია, რომელიც თითო წილი [[ჯინი|ჯინის]], წითელი ნახევრადტკბილი ვერმუტისა და კამპარისგან (იტალიური ალკოჰოლური სასმელი; ბითერი) შედგება. ის ფორთოხლის ქერქითაა გაფორმებული.<ref>Schaap, Rosie (May 21, 2014), [https://cooking.nytimes.com/recipes/1016357-rosie-schaaps-negroni Negroni] ''The New York Times''</ref> ნეგრონი ითვლება აპერიტივოდ, ანუ ჭამის წინ მისართმევ, მადისაღმძვრელ სასმელად. ტრადიციულად ნეგრონს არა შენჯღრევით არამედ მორევით ამზადებენ. მას ძირს ყინულის კუბიკები უმაგრებს და ე.წ "ძველმოდური" (ინგ: Old-fashioned) ჭიქითაა მორთმეული. == ისტორია == მიუხედავად იმისა, რომ ნეგრონის წარმოშობის ზუსტი დრო და ადგილი უცნობია, ყველაზე ფართოდ მისაღები მოსაზრების თანახმად ეს 1919 წელს, იტალიის ქალაქ [[ფლორენცია|ფლორენციში]], ტორნაბუონის ქუჩაზე მდებარე კაფე კასონიში მოხდა, რომელსაც დღესდღეობით რობერტო კავალის კაფე ჰქვია. თავადმა კამილო ნეგრონიმ სთხოვა ბარმენს ფოსკო სკარსელის, რომ მის საყვარელ კოქტეილში ამერიკანოში, ტრადიციული გაზიანი წყლის ნაცვლად ჯინი გამოეყენებინა, რათა სასმელი უფრო ძლიერი გამხდარიყო. ბარმენმა ასევე ჩვეული ლიმონის ნაცვლად ახლად დაბადებული ნეგრონი ფორთოხლის ქერქით გააფორმა, რითიც ხაზი გაუსვა იმას რომ ეს სულ სხვა სასმელი იყო.<ref>Cecchini, Toby (6 October 2002). [https://www.nytimes.com/2002/10/06/style/shaken-and-stirred-dressing-italian.html Shaken and Stirred: Dressing Italian] ''The New York Times''. p. 913. Retrieved 2009-12-10. </ref><ref>Felten, Eric (2007). [https://books.google.ge/books?id=ANSXqicDb4IC&lpg=PT68&dq=negroni++james+bond&pg=PT69&redir_esc=y#v=onepage&q=negroni%20%20count&f=false How's Your Drink] ''Cocktails, Culture, and the Art of Drinking Well''. Agate Surrey. p. 207. ISBN <bdi>1-57284-089-7</bdi>.</ref> კოქტეილმა წარმატება მოიპოვა და იტალიის ქალაქ ტრევიზოში ნეგრონების ოჯახმა ნეგრონის სახდელი ქარხანა დააარსა. აქ იწარმოებოდა კოქტეილის გამზადებული ვარიანტი, რომელიც იყიდებოდა სახელწოდებით "ანტიკო ნეგრონი 1919".<ref>[https://www.mixerplanet.com/campari-academy-storia-negroni_32571/ Campari Academy e la storia del Negroni] Mixer Planet. 2014-10-22. Archived from the original on 2016-06-22. Retrieved 2018-01-08.</ref> ნეგრონის ერთ-ერთი ყველაზე ძველი მოხსენიება ეკუთვნის [[ორსონ უელსი|ორსონ უელსს]] ქოშოქთონის გაზეთში. 1947 წელს უელსი რომში იყო და მის ახალ ფილმზე, შავ მაგიაზე მუშაობდა. მან გაზეთისთვის ნეგრონი შემდეგნაირად აღწერა: "ბითერები შესანიშნავია თქვენი ღვიძლისთვის, ხოლო ჯინი არ არის კარგი. ისინი ერთმანეთს აბალანსებენ". ბითერები ალკოჰოლური სასმელების ჯგუფია, რომლებსაც გემოსთვის სხვადასხვა მცენარეების ექსტრაქტს უმატებენ. ამიტომ ისინი მომწარო, მომჟავო და ტკბილ-მწარე არომატით გამოირჩევა. აქედან მოდის სახელწოდებაც (Bitters - ინგ. მწარეები). სასმელის მემატიანე დეივიდ ვონდრიჩმა გამოიკვლია ნეგრონების ოჯახი. კამილო ნეგრონის თავადობის საკითხი ეჭვის ქვეშ დგას, თუმცა მისი პაპა ლუიჯი ნეგრონი ნამდვილად თავადი იყო.<ref>Regan, Gary (2015). [https://books.google.ge/books?id=IZdoBAAAQBAJ&dq=count+camillo+negroni+wondrich&source=gbs_navlinks_s&redir_esc=y The Negroni: Drinking to La Dolce Vita with Recipes and Lore] Potter/TenSpeed/Harmony. ISBN <bdi>1607747804</bdi>. Retrieved 28 June 2017.</ref> ფრანგი გენერლის პასკალ ოლივიე დე ნეგრონის შთამომავლები ირწმუნებიან, რომ ის იყო თავადი ნეგრონი რომელმაც გამოიგონა ეს სასმელი 1857 წელს [[სენეგალი|სენეგალში]]. ფრანგული გამოცემა კორს-მატინის 1980 წლის სტატია ამბობს, რომ მან ნეგრონი დაახლოებით 1914 წელს გამოიგონა.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208185024/http://captainnoelxaviernegroni.tumblr.com/ The Newspaper Article, Corse Matin, 1980", Pascal] Archived from the original on 2015-12-08. Retrieved 2014-06-22.</ref> == მომზადება == [[ფაილი:Negroni served in Vancouver BC.jpg|მინი|371x371პქ|ვანკუვერში (კანადა) მორთმეული ნეგრონი]] === ინგრედიენტები === • 1 უნცია ჯინი • 1 უნცია კამპარი • 1 უნცია ტკბილი ვერმუტი • გაფორმება: ფორთოხლის ქერქი შენიშვნა: უნცია უდრის 28.3 გრამს. === ნაბიჯები === # ინგრედიენტები ყინულთან ერთად მოვათავსოთ მოსარევ ჭიქაში და ვურიოთ კარგად # ჩამოვასხათ დიდი ყინულის კუბიკებით სავსე "ძველმოდურ" ჭიქაში. # გავაფორმოთ ფორთოხლის ქერქით.<ref>{{Cite web |url=https://www.liquor.com/recipes/negroni/ |title=Liquor.com Negroni Recipe |access-date=2020-09-21 |archive-date=2020-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918162443/https://www.liquor.com/recipes/negroni/ }}</ref> == სახესხვაობები == • ამერიკანო: 1 უნცია კამპარი, 1 უნცია ტკბილი წითელი ვერმუტი და გაზიანი წყალი. • ბულევარდიე: ჯინის ნაცვლად გამოიყენება ვისკი • აგავონი ან ტეგრონი: ჯინის ნაცვლად გამოიყენება ტეკილა<ref>Englesh, Camper (1 January 2012). [https://web.archive.org/web/20180109183039/http://mixology.eu/klassik/negroni-der-playboy-unter-den-klassikern/2/ Negroni Cocktail] [Negroni Cocktail. The Playboy Among The Classics]. ''Mixology.eu'' (in German). Archived from the original on 9 January 2018. Retrieved 16 December 2016.</ref> • ჰოლანდიური ნეგრონი: ჯინის ნაცვლად გამოიყენება ტრადიციული ჰოლანდიური სასმელი იენევერი. • ნეგრონი სბალიატო (სბალიატო იტალიურად შეცდომას ნიშნავს): ჯინის ნაცვლად გამოიყენება თეთრი ცქრიალა ღვინო ან [[პროსეკო]] • ოლდ პალი: მის მოსამზადებლად მშრალი ვერმუტი და კანადური ჭვავის ვისკი გამოიყენება • ოლდგრონი: თანამედროვე ტიპის ჯინის ნაცვლად გამოიყენება მე-18 საუკუნის ინგლისში პოპულარული, ჯინის ძველი რეცეპტი. == სქოლიო == [[კატეგორია:ალკოჰოლური სასმელები]] 93y0nw902t6iek8ooe40agk26lbzj93 0 484424 5405408 5395118 2026-06-01T23:38:17Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405408 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = ნაოჭა სოკო | სურათის ფაილი = Frühjahrslorchel.JPG | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | ქვესამეფო = | ზეგანყოფილება = | განყოფილება = [[ჩანთიანი სოკოები]] | ქვეგანყოფილება = | ზეკლასი = | კლასი = [[პეზიზომიცეტები]] | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = [[პეზიზასნაირნი]] | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[დისცინასებრნი]] | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი = [[ნაოჭა სოკო (გვარი)|ნაოჭა სოკო]] | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა = '''ნაოჭა სოკო''' | ქვეახეობა = | ლათ = Gyromitra esculenta ([[Pers.]] : [[Fr.]]) [[Fr.]] | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = Gyromitra esculenta }} '''ნაოჭა სოკო''' ({{lang-lat|''Gyromitra esculenta''}}) — [[ნაოჭა სოკო (გვარი)|ნაოჭა სოკოების]] გვარის სოკო [[დისცინასებრნი|დისცინასებრთა]] ოჯახისა. ძირითადად გავრცელებულია [[ევროპა]]სა და [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში. ერთი წყარო მას პირობითად საჭმელ სოკოდ მიიჩნევს, ხოლო მეორე წყარო — შხამიანად. იზრდება წიწვოვანი ჯიშების ქვეშ, ქვიშიან ნიადაგზე, გაზაფხულზე. ნაოჭა სოკო პირველად აღწერა გერმანელმა მიკოლოგმა [[კრისტიან ჰენდრიკ პერსონი|კრისტიან ჰენდრიკ პერსონმა]] [[1800]] წელს როგორც ''Helvella esculenta''.<ref>{{cite book |author=[[კრისტიან ჰენდრიკ პერსონი|Persoon C.H.]] |title=Commentarius, Schaefferi fungorum Bavariae indigenorum icones pictas, differentiis specificis etc. illustrans|location= ერლანგენი|publisher= |year= 1800 |oages=}}</ref> მიმდინარე [[ბინომიალური ნომენკლატურა|ბინომიალური]] სახელწოდება მიანიჭა შვედმა მიკოლოგმა [[ელიას მაგნუს ფრისი|ელიას მაგნუს ფრისმა]] [[1849]] წელს.<ref>Fries EM (1849) ''Summa veg. Scand., Section Post''. (Stockholm):p. 346</ref> '''სამეცნიერო სინონიმები''': * {{bt|Helvella mitra|[[Schaeff.]]|}} * {{bt|Elvela mitra |[[Schaeff.]]|}} * {{bt|Helvella esculenta |[[Pers.]]|}} {{ბაზიონიმი}} * {{bt|Helvella sinuosa |[[Brond.]]|}} * {{bt|Physomitra esculenta |([[Pers.]]) [[Boud.]]|}} ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდის]] დიამეტრი 2-10 სმ-მდე აღწევს, ვიზუალურად ტვინის ფორმა აქვს. თავდაპირველად გლუვია, შემდგომში — დანაოჭებული, ტალღოვანი, კიდეები ნაწილობრივ ფეხთანაა შეზრდილი. ქუდის ფერი ძირითადად ყავისფერია ან მუქი ყავისფერი ელფერით, თუმცა აგრეთვე გვხვდება ნარინჯისფერი, წითელი ან მეწამული შეფერილობისაც. [[სოკოს ფეხი|ფეხის]] სიგრძე — 3-9 სმ-მდე, სიგანე — 1,5-4 სმ-დე სისქის, ცილინდრული ან ბოლქვისებრი, სიგრძივ ნაოჭიანი, ფუყე, მოთეთრო მურა-მოყვითალო, ზოგჯერ მოწითალო ფერის. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — ცვილოვანი, მყიფე, ხილის სუნით. ახასიათებს სასიამოვნო გემო.<ref name="Fungi of Northern Europe">{{cite book|author=Nilsson S., Persson O.|title=Fungi of Northern Europe 1: Larger Fungi (Excluding Gill Fungi)|year=1977|publisher=Penguin Books|pages=34-35|isbn=0-14-063005-8}}</ref> [[სპორა|სპორები]] — 18-23x9-12 [[მიკრომეტრი|მკმ]], ელიფსისებრი, მკრთალ-ყვითელი, შეხებისას ოდნავ ზეთოვანი, ჩანთები ცილინდრული, რომელშიც 8 სპორაა მოთავსებული. პარაფიზები — ძაფისებრი, 5-დან 7 [[მიკრომეტრი|მიკრომეტრამდე]], მომურო ფეტის. <gallery mode="packed" heights="91"> ფაილი:False Morel.jpg ფაილი:Gyromitra esculenta in Lempäälä.jpg ფაილი:Gyromitra esculenta.jpg ფაილი:Frühjahrslorchel.JPG ფაილი:Gyromitra esculenta 2011-04-17.JPG ფაილი:Frühjahrslorchel-1.jpg|ილუსტრაცია ფაილი:2011-04-26 Gyromitra esculenta Spores 66581.jpg|სპორები </gallery> ==გავრცელება და ეკოლოგია== [[ამერიკა|ამერიკის კონტინეტზე]] გხვდება [[სიერა-ნევადა (აშშ)|სიერა-ნევადისა]] და [[კასკადოვანი მთები]]ს წიწვოვან ტყეებში, ასევე გავრცელებულია [[მექსიკა]]ში. სოკო ფართოდაა გავრცელებული [[ცენტრალური ევროპა|ცენტრალურ ევროპაში]], იშვიათად [[აღმოსავლეთი ევროპა|აღმოსავლეთ ევროპაში]], უპირატესად მთიან ადგილებში. ასევე დაფიქსირებულია [[ჩრდილოეთი ირლანდია|ჩრდილოეთ ირლანდიასა]] და [[ინგლისი|ინგლისში]]. [[აზია]]ში ცნობილია დასავლეთ [[თურქეთი|თურქეთსა]] და [[ანტალია|ანტალიის]] სანაპიროსთან.<ref name=Gez00>{{cite journal |author=Gezer K |year=2000 |title=Contributions to the Macrofungi Flora of Antalya Province |journal=Turkish Journal of Botany |volume=24 |issue=5 |pages=293–98 |url=http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=bot&rak=97069 |accessdate=16 თებერვალი, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090323134146/http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=bot&rak=97069 |archivedate=2009-03-23 |archive-date=2009-03-23 |access-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090323134146/http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=bot&rak=97069 }}</ref> იზრდება ქვიშიან ნიადაგზე, მთებში, გაჩეხილი ტყეების ადგილას, წიწვოვან ტყეებში (უპირატესად [[ფიჭვი|ფიჭვთან]]), ზოგჯერ — ფოთლოვან ტყეებში, კერძოდ ვერხვის ძირებში.<ref>{{cite book |title = How to Know the Non-Gilled Fleshy Fungi|author = Smith H.V., Smith A.H.|year= 1973|publisher= Wm. C. Brown Co|isbn=0697048667}}</ref> ==მსგავსი სახეობები== <gallery mode="packed" heights="91"> ფაილი:Gyromitra brunnea 208044.jpg|''[[Gyromitra brunnea]]'' ფაილი:2011-04-19 Gyromitra fastigiata (Krombh.) Rehm 205081.jpg|''[[Gyromitra fastigiata]]'' ფაილი:Gyromitra gigas 85397.jpg|''[[Gyromitra gigas]]'' ფაილი:Gyromitra infula 60270.jpg|''[[Gyromitra infula]]'' ფაილი:2010-11-13 Helvella lacunosa crop.jpg|''[[Helvella lacunosa]]'' ფაილი:Smardz-Morchella-Ejdzej-2006-B.jpg|''[[Morchella conica]]'' ფაილი:Morchella esculenta 270408.jpg|''[[Morchella esculenta]]'' ფაილი:Black Morel2.jpg|''[[Morchella elata]]'' ფაილი:Käppchen Morchel Morchella gigas.jpg|''[[Morchella gigas]]'' ფაილი:Morchella punctipes 205459.jpg|''[[Morchella punctipes]]'' Morchella rufobrunnea 76858.jpg|''[[Morchella tridentina]]'' ფაილი:Morchella 01.jpg|''[[Verpa bohemica]]'' </gallery> ==ტოქსიკურობა== ერთი წყარო მას პირობითად საჭმელ სოკოდ მიიჩნევს,<ref name="Словарь грибов">[https://mushrooms.academic.ru/1376 Строчок обыкновенный на сайте „Справочник грибов России“]</ref> ხოლო მეორე — შხამიანად.<ref>{{cite web |url=http://www.udec.ru/gribi/strochok.php |title=Описание строчка обыкновенного в интернет-журнале «Декоративный сад» |accessdate=2015-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151223003654/http://www.udec.ru/gribi/strochok.php |archivedate=2015-12-23 }}</ref><ref name="vishnevsky">{{cite web|url=http://www.zagribami.info/%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B8-%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D1%8B%D0%B5/|title=Строчки съедобные и ядовитые|author=М.В.Вишневский|accessdate=2015-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222175050/http://www.zagribami.info/%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B8-%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D1%8B%D0%B5/|archivedate=2015-12-22}}</ref> საჭმელად გამოიყენება 20-30 წუთიანი ხარშვის შემდეგ, წყალი კი უნდა გადაიღვაროს, წინააღმდეგ შემთხვევაში იწვევს მოწამვლას. თუმცა მასში ტოქსინების გარკვეული რაოდენობა მოხარშვის შემდეგაც კი რჩება. სხვადასხვა ქვეყანაში ბევრი სასიკვდილო შემთხვევაა დაფიქსირებული. [[საქართველო]]ში საჭმელად არ ხმარობენ.{{Sfn-2|ნახუცრიშვილი|2006|გვ=38}} ნაოჭა სოკო შეიცავს [[კანცეროგენი|კანცეროგენულ]] ტოქსინ [[გირომიტრინი|გირომიტრინს]], რომელიც მოქმედებს [[ღვიძლი|ღვიძლსა]] და [[ვეგეტატიური ნერვული სისტემა|ვეგეტატიურ ნერვულ სისტემაზე]]. მოწამლის სიმპტომებია [[ღებინება]] და [[გულისრევა]], მძიმე შემთხვევაში ვითარდება [[კომა]]. როგორც ჩანს, ნაოჭა სოკოს ტოქსინების დონე განსხვავდება გეოგრაფიული მდებარეობის მიხედვით. [[საფრანგეთი|საფრანგეთში]] ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ მაღალმთიან რაიონებში შეგროვებულ ნაოჭა სოკოს გააჩნია ტოქსინების ნაკლები კონცენტრაცია, ვიდრე — დაბალზე.<ref name=Benj>{{cite book |last=Benjamin |first= Denis R. |title=Mushrooms: poisons and panaceas—a handbook for naturalists, mycologists and physicians |url=https://archive.org/details/mushroomspoisons0000benj |url-access=registration |publisher=WH Freeman |location=New York |year=1995 |isbn=978-0-7167-2600-5}}</ref> არსებობს ცნობები იმის შესახებ, რომ [[კლდოვანი მთები|კლდოვანი მთების]] დასავლეთით ([[ჩრდილოეთ ამერიკა]]) არსებული ნაოჭა სოკო შეიცავს ნაკლებ ტოქსინებს, ვიდრე აღმოსავლეთით.<ref name=Benj/> ==ლიტერატურა== *{{საქართველოს სოკოები|38}} * {{cite book |last=Benjamin |first= Denis R. |title=Mushrooms: poisons and panaceas—a handbook for naturalists, mycologists and physicians |url=https://archive.org/details/mushroomspoisons0000benj |url-access=registration |publisher=WH Freeman |location=New York |year=1995 |isbn=978-0-7167-2600-5}} ==რესურსები ინტერნეტში== *{{commonscat-inline|Gyromitra esculenta}} *{{Mycobank|236690}} *{{IndexFungorum|236690}} *[http://www.mykoweb.com/CAF/species/Gyromitra_esculenta.html ნაოჭა სოკო] — Mykoweb ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] [[კატეგორია:შხამიანი სოკოები]] [[კატეგორია:ნაოჭა სოკო]] [[კატეგორია:ჩანთიანი სოკოები]] bxk1jw3ushq2bl6px0lxjho5tza7m40 0 484429 5405604 5399852 2026-06-02T11:54:23Z ბაჩანა შენგელია 145428 /* */ 5405604 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი | სახელი= კახა შენგელია | მშობლიურ ენაზე= | სურათი= | სურათის ზომა= | წარწერა= | დაბადების სახელი= | ფსევდონიმი= | დაბადების თარიღი= {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1970|9|21}} | დაბადების ადგილი= [[თბილისი]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]] | გარდაცვალების თარიღი= | გარდაცვალების ადგილი= | მოქალაქეობა= {{დროშა|სსრკ}} →<br />{{დროშა|საქართველო}} | განათლება= [[სარატოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]]<br>[[თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]]<br>[[თბილისის ბიზნესის უმაღლესი სკოლა]]<br>[[ჰართფორდის უნივერსიტეტი]]<br>[[სენტ–მერის უნივერსიტეტი]] | სამეცნიერო ხარისხი=[[დოქტორი|ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი]]<br>[[დოქტორი|ეკონომიკური მეცნიერებათა დოქტორი]] | ეროვნება= [[ქართველები|ქართველი]] | რელიგია=[[მართლმადიდებლობა|მართლმადიდებელი]] | პარტია=[[ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა|„ნაციონალური მოძრაობა-დემოკრატები“]] | ძირითადი იდეები= | საქმიანობა=[[ისტორიკოსი]], [[ეკონომიკა|ეკონომისტი]], [[ფინანსები|ფინანსისტი]], [[მენეჯერი]], [[ბიზნესმენი]], [[მწერალი]], [[ჟურნალისტი]], [[პუბლიცისტიკა|პუბლიცისტი]], [[პედაგოგი]], [[მეცნიერი]], [[პოლიტიკოსი]] | მამა= | დედა= | მეუღლე= | შვილები=სამი | ჯილდოები= | ხელმოწერა= | საიტი= }} '''კახა შენგელია''' (დ. [[21 სექტემბერი]], [[1970]], [[სამტრედია]]) — [[ქართველები|ქართველი]] ეკონომისტი, ისტორიკოსი, მეცნიერი, პოლიტიკოსი. [[1988]] წელს დაამთავრა [[სარატოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]] მსოფლიო ისტორიის სპეციალობით. [[1993]] წელს — [[თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]]ს ისტორიის ფაკულტეტი. 1993 წელს — [[თბილისის ბიზნესის უმაღლესი სკოლა]]. [[1998]] წელს — ჰართფორდის უნივერსიტეტი. [[2004]]-[[2008]] წლებში იყო [[საქართველოს პარლამენტის მეექვსე მოწვევის დეპუტატები|საქართველოს მე-6 მოწვევის პარლამენტის]] წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ნაციონალური მოძრაობა — დემოკრატები“. ფლობს [[ქართული ენა|ქართულ]], [[რუსული ენა|რუსულ]], [[ინგლისური ენა|ინგლისურ]], [[ფრანგული ენა|ფრანგულ]] და [[თურქული ენა|თურქულ ენებს]]. ჰყავს მეუღლე და სამი შვილი. ==რესურსები ინტერნეტში== {{nplg ბიოგრაფია|00001394}} {{პარლამენტარის ბიოგრაფია|5274}} {{საქართველოს მე-6 მოწვევის პარლამენტის წევრები}} {{DEFAULTSORT:შენგელია, კახა}} [[კატეგორია:დაბადებული 21 სექტემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1970]] [[კატეგორია:საქართველოს VI მოწვევის პარლამენტის წევრები]] [[კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები]] [[კატეგორია:სამტრედიაში დაბადებულები]] [[კატეგორია:შენგელიები|კახა]] ej8qi290y801xxffyx35x6i7bzu7sgn 0 488663 5405469 4803614 2026-06-02T05:53:17Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405469 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება |სახელი = ნიკა გუჯეჯიანი |მშობსახელი = |პორტრეტი = |ფოტოს სიგანე = 250პქ |წარწერა = |დაბსახელი = |მოღვაწეობა = დიზაინერი<br/>მარკეტერი |დაბ თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1992|6|18}} |დაბ ადგილი = [[თბილისი]], [[საქართველო]] |მოქალაქეობა = {{დროშა|საქართველო}} |ქვეშევრდომობა = | გარდ თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|2019|3|15|1992|6|18}} | გარდ ადგილი = | დაკრ ადგილი= |ეროვნება= [[ქართველები|ქართველი]] |მამა = |დედა = |მეუღლე = |შვილები = |ჯილდოები = |საიტი = |სხვადასხვა = }} '''ნიკა გუჯეჯიანი''' (დ. [[18 ივნისი]], [[1992]], თბილისი – გ. [[15 მარტი]], [[2019]]) — [[ქართველი]] დიზაინერი და [[მარკეტინგი|მარკეტერი]]. ==ბიოგრაფია== ნიკა გუჯეჯიანი დაიბადა [[1992]] წლის [[18 ივნისი|18 ივნისს]], [[თბილისი|თბილისში]]. [[1998]]-[[2010]] წლებში სწავლობდა თბილისის N1 ექსპერიმენტულ საშუალო სკოლაში. 2010-2014 წლებში სწავლობდა [[თბილისის სამხატვრო აკადემია|თბილისის სამხატვრო აკადემიის]] გრაფიკული დიზაინისა და ვიზუალური კომუნიკაციის ფაკულტეტზე, 2014-2016 წლებში Miami Ad School Europe-ში Art Direction-ის მიმართულებით. ==კარიერა== ნიკა გუჯეჯიანი მუშაობდა თბილისისა და ევროპის წამყვან სარეკლამო სააგენტოებსა და სხვა კომპანიებში: * 2019 - კრეატიული დირექტორი, [[ალდაგი]], [[თბილისი]], [[საქართველო]]; * 2016 - 2019 - კრეატიული დირექტორი, [[საქართველოს ბანკი]], [[თბილისი]], [[საქართველო]]; * 2015 - არტ დირექტორი, BETC, [[პარიზი]], [[საფრანგეთი]]; * 2015 - არტ დირექტორი, Proximity BBDO, [[ბერლინი]], [[გერმანია]]; * 2015 - არტ დირექტორი, Y&R Prague, [[პრაღა]], [[ჩეხეთის რესპუბლიკა]]; * 2013 - 2014 დიზაინერი, BetterFly | DDB, [[თბილისი]], [[საქართველო]]; * 2012 - 2013 დიზაინერი, JWT Metro, [[თბილისი]], [[საქართველო]]; * 2011 არტ დირექტორი, Windfor’s Communications, [[თბილისი]], [[საქართველო]]. ნიკა გუჯეჯიანმა Miami AD School-ში სწავლის პარალელურად შეასრულა ანიმაციური ვიდეორგოლების სერია [[ქართული ანბანი|ქართულ ანბანსა]] და ქართულ რაგბიზე. [[საქართველოს ბანკი|საქართველოს ბანკში]] მუშაობის პერიოდში, კოლეგებთან ერთად, ბევრი საინტერესო ინიციატივის, იდეის და პროექტის შემქმნელი და ავტორი იყო. განსაკუთრებით აღსანიშნავია წამოწყება მიძღვნილი [[საქართველოს დამოუკიდებლობის დღე|საქართველოს დამოუკიდებლობის]] 100 წლისთავისადმი - „გამოფინე დროშა. 26 მაისი“. სარეკლამო - საინფორმაციო ვიდეო რგოლების სერია საქართველოში პირველად მომხდარი მოვლენების, ქალების, ცნობილი ადამიანების, სიტყვების მნიშვნელობის, ქართული ფილმების და ფულის შესახებ. პარალელურად ნიკა იყო ინოვაციური სტარტაფის - „Qvevri XYZ“ - პირველი 3D პრინტერით დაბეჭდილი ქვევრის თანაავტორი და დამფუძნებელი.<ref>{{Cite web|url=https://on.ge/story/25073-%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9B%E1%83%90-%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A2%E1%83%90%E1%83%9E%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%9B%E1%83%90-8-%E1%83%90%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%98-%E1%83%AC%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%A5%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1-3d-%E1%83%9E%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%9E%E1%83%98-%E1%83%A8%E1%83%94%E1%83%A5%E1%83%9B%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%A1|title=3D პრინტერით დაბეჭდილი ქვევრი - ქართველი სტარტაპერები უძველეს ჭურჭელს აცოცხლებენ|publisher=on.ge|accessdate=3 დეკემბერი, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://on.ge/story/41835-%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%90-%E1%83%92%E1%83%A3%E1%83%AF%E1%83%94%E1%83%AF%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A2%E1%83%90%E1%83%9E%E1%83%A1-3d-%E1%83%9E%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%97-%E1%83%A8%E1%83%94%E1%83%A5%E1%83%9B%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%9A-%E1%83%A5%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%A1-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%A8%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%9D-%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9C%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%A1%E1%83%96%E1%83%94-%E1%83%97%E1%83%A5%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9C%E1%83%98-%E1%83%9B%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%93%E1%83%90%E1%83%AD%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%90-%E1%83%A1%E1%83%AD%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%90|title=ნიკა გუჯეჯიანის სტარტაპს, 3D პრინტერით შექმნილ ქვევრს საერთაშორისო კონკურსზე თქვენი მხარდაჭერა სჭირდება|publisher=on.ge|accessdate=3 დეკემბერი, 2020}}</ref> გარდაიცვალა [[2019]] წლის [[15 მარტი|15 მარტს]], ავტოავარიის შედეგად.<ref>{{Cite web|url=https://www.ambebi.ge/article/232498-vin-iqo-nika-gujejiani-romelic-gomborze-momxdar-avarias-emsxverpla/|title=ვინ იყო ნიკა გუჯეჯიანი|publisher=www.ambebi.ge}}</ref> ==ნიკა გუჯეჯიანის სახელობის სტიპენდია და ჯილდოები== Miami Ad School-ის ინიციატივითა და საქართველოს ბანკის ფინანსური მხარდაჭერით დაწესდა „[[ნიკა გუჯეჯიანის სახელობის სტიპენდია]]“. ყოველწლიურად 1 ქართველი სტუდენტი, სწავლისა და ცხოვრების 100%-იანი დაფინანსებით ისწავლის Miami Ad School-ში.<ref>{{Cite web|url=https://bm.ge/ka/article/nika-gujejianis-saxelobis-stipendianti-ukve-cnobilia-/55022/|title=ნიკა გუჯეჯიანის სახელობის სტიპენდიატი უკვე ცნობილია|publisher=bm.ge|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201205063836/https://bm.ge/ka/article/nika-gujejianis-saxelobis-stipendianti-ukve-cnobilia-/55022/|archivedate=2020-12-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.entrepreneur.com/article/349850|title=ნიკა გუჯეჯიანის სახელობის სტიპენდიატი უკვე ცნობილია |publisher=www.entrepreneur.com|accessdate=3 დეკემბერი, 2020}}</ref> კანის შემოქმედებითი ფესტივალის ოფიციალურმა წარმომადგენლობამ [[საქართველო|საქართველოში]] დააწესა ნიკას სახელობის საპატიო ჯილდო, ინდუსტრიის განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისათვის. [[2019]] წელს ჯილდოს მფლობელი სარეკლამო სააგენტო Windfor’s-ის დამფუძნებელი და კრეატიული დირექტორი ვატო ქავთარაძე გახდა. „ჯორჯია კაპიტალის“ შექმნილ საინვესტიციო ფონდს მიენიჭა ნიკა გუჯეჯიანის სახელი. თბილისის კომუნიკაციის სკოლამ - Tbilisi School of Communication ინოვაციური სტარტაპების თანამშრომელთათვის დააწესა ნიკა გუჯეჯიანის სახელობის გრანტი. ==ნიკა გუჯეჯიანის ჯილდოები== * ADC All-Star Event [[2015]] - Winner; * ADC Global, With „Team Florence“ (Sajid Wajid, Cara Lau, Robin Yip); * ADC Portfolio - Night - All Star - Budapest, [[უნგრეთი]] - [[2015]]; * Art director’s Club fur Deutschland - Young Talents of the Year - Shortlist - [[2015]]; * D&AD Pencil - [[2015]]; * Young Gun Awards Bronze - 2015. ==რესურსები ინტერნეტში== * {{nplg ბიოგრაფია|00016271}} * [https://on.ge/story/43259-%E1%83%A1%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%90-%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%AA-%E1%83%AB%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9C-%E1%83%A8%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A1-%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%A9%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%9D%E1%83%93%E1%83%90-%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%90-%E1%83%92%E1%83%A3%E1%83%AF%E1%83%94%E1%83%AF%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98-miami-ad-school-%E1%83%96%E1%83%94 ნიკა გუჯეჯიანი Miami Ad School-ზე] * [https://www.marketer.ge/tag/%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%90-%E1%83%92%E1%83%A3%E1%83%AF%E1%83%94%E1%83%AF%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98/ ნიკა გუჯეჯიანი Marketer.ge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122090155/https://www.marketer.ge/tag/%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%90-%E1%83%92%E1%83%A3%E1%83%AF%E1%83%94%E1%83%AF%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98/ |date=2021-01-22 }} * [https://commersant.ge/ge/post/wkap-ragacebi-unda-gaachero-gawyvito-rom-axals-misce-bidzgi-nika-gudjedjiani-bog-is-kreatiuli-direqtori ნიკა გუჯეჯიანი, BOG-ის კრეატიული დირექტორი] * [https://movement.com.ge/ge/post/nika-gujejiani ნიკა გუჯეჯიანი movement.com.ge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128001537/https://movement.com.ge/ge/post/nika-gujejiani |date=2021-11-28 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გუჯეჯიანი, ნიკა}} [[კატეგორია:ქართველი მარკეტერები]] [[კატეგორია:ქართველი მოდის დიზაინერები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1992]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2019]] [[კატეგორია:გუჯეჯიანები|ნ]] f2s5zbfrpclqyqqzp2bhdnunxw87owq 0 493800 5405591 4592626 2026-06-02T11:13:04Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405591 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა კინოფილმი|სახელი=ნიჭიერი|სურათი=Gifted poster.jpeg|კომპანია=TSG Entertainment<br/> FilmNation Entertainment<br/> Grade A Entertainment<br/> DayDay Films<br/>|ჟანრი=დრმა<br/>კომედია|რეჟისორი=მარკ ვები|პროდიუსერი=კარენ ლუნდერი<br/> ენდი კოენი|როლებში=*[[კრის ევანზი]] *მაკკენა გრეისი *ლინდზი დანკანი *[[ჯენი სლეიტი]] *[[ოქტავია სპენსერი]]|კომპოზიტორი=რობ საიმონსენი|მშობლიური სახელწოდება={{lang-en|Gifted}}|გამოსვლის თარიღი=[[7 აპრილი]], [[2017]] ([[აშშ]])|დისტრიბუტორი=Fox Searchlight Pictures|ხანგრძლივობა=101 წუთი|ქვეყანა={{დროშა|ამერიკის შეერთებული შტატები}}|ენა=[[ინგლისური ენა|ინგლისური]]|ბიუჯეტი=7 მილიონი [[აშშ დოლარი]]|შემოსავალი=43 მილიონი [[აშშ დოლარი]]}} '''''ნიჭიერი''''' ([[ინგლ.]] '''''Gifted''''') — 2017 წლის ამერიკული კომედიურ - დრამატული ფილმი, რომლის რეჟისორია მარკ უები, ხოლო სცენარის ავტორი ტომ ფლინი. ფილმში მონაწილეობას იღებენ: [[კრის ევანზი]], მაკენა გრეისი, ლინდზი დანკანი, [[ჯენი სლეიტი]] და [[ოქტავია სპენსერი]]. ფილმის სიუჟეტი ნიჭიერი შვიდი წლის ბავშვის გარშემო ვითარდება. ფილმი გამოვიდა 2017 წლის 7 აპრილს, Fox Searchlight Pictures- ის მიერ, და მთელ მსოფლიოში 43 მილიონ [[დოლარი|დოლარზე]] მეტი გამოიმუშავა. == სამსახიობო ჯგუფი == * [[კრის ევანზი]] - ფრანკ ადლერის როლში: მერის ბიძია, ეველინის ვაჟი და დაიანეს ძმა * მაკკენა გრეისი - მერი ადლერის როლში: ფრანკის ნიჭიერი დისშვილი, დაიანეს ქალიშვილი და ეველინის შვილიშვილი * ლინდზი დანკანი - ევენლინ ადლერი: მერის ბებია და ფრანკისა და დაიანეს დედა * [[ჯენი სლეიტი]] - ბონი სტივენსონი: მერის მასწავლებელი * [[ოქტავია სპენსერი]] - რობერტა ტაილორი: მერისა და ფრენკის მეზობელი * მაიკლ კენდალ კაპლანი - ჯასტინ გილმორი: მერის კლასელი * გლენ პლამერი - გრეგ კალენი, ფრანკის ადვოკატი * ჯონ ფინი - ობერი ჰაიზმიტი: ეველინ ადლერის ადვოკატი მერის მეურვეობის საქმეზე * [[ელიზაბეთ მარველი]] - გლორია დეივისი: სკოლის დირექტორი და ბონის უფორის * ჯონ სკლაროფი - სეიმოურ შანკლენდი: [[მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიის ინსტიტუტი|მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიის ინსტიტუტის]] მათემატიკის დეპარტამენტის უფროსი <gallery mode="packed" heights="220"> ფაილი:Chris Evans - Captain America 2 press conference headshot.jpg|[[კრის ევანზი]] ფაილი:Mckenna Grace 2017 (cropped).jpg|მაკკენა გრეისი ფაილი:Lindsay Duncan BAM 2011-01-15.jpg|ლინდზი დანკანი ფაილი:"Hidden Figures" Screening at the White House (NHQ201612150008) (cropped).jpg|[[ოქტავია სპენსერი]] ფაილი:Jenny Slate Obvious Child Premiere 2014 (cropped).jpg|[[ჯენი სლეიტი]] </gallery> == წარმოება == 2014 წლის დეკემბერში, ტომ ფლინის სცენარი, რომელიც ამ ფილმს საფუძვლად დაედო 70 ყველაზე ცუდ სცენარს შორის შეიტანეს.<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/2014-black-list-announced-757571|title=The 2014 Black List Announced|first=Rebecca|last=Ford|date=15 December 2014|access-date=12 October 2020}}</ref> 2015 წლის აგვისტოში ცნობილი გახდა, რომ [[კრის ევანზი]] მიიღებდა მონაწილეობას ფილმში, ხოლო რეჟისორი მარკ ვები იქნებოდა.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2015/08/marc-webb-sets-pic-pair-chris-evans-set-for-gifted-jeff-bridges-rosamund-pike-miles-teller-circle-only-living-boy-1201500125/|title=Marc Webb Sets Pic Pair: Chris Evans Set For ‘Gifted’; Jeff Bridges, Rosamund Pike & Miles Teller Circle ‘Only Living Boy’|last=Fleming|first=Mike Jr.|date=17 August 2015|access-date=8 October 2017}}</ref> 2015 წლის სექტემბერში მსახიობებს შეუერთდნენ: მაკენა გრეისი, [[ოქტავია სპენსერი]], ლინდზი დანკანი და [[ჯენი სლეიტი]] <ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2015/09/gifted-chris-evans-marc-webb-octavia-spencer-mckenna-grace-1201513956/|title=Octavia Spencer & 9-Year-Old Mckenna Grace Join Marc Webb’s ‘Gifted’|first=Anita|last=Busch|date=8 September 2015|access-date=8 October 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2015/film/news/jenny-slate-chris-evans-marc-webb-gifted-exclusive-1201594014/|title=Jenny Slate Joins Chris Evans in Marc Webb’s ‘Gifted’ (EXCLUSIVE)|first=Justin|last=Kroll|date=15 September 2015|access-date=8 October 2017}}</ref> ხოლო 2015 წლის ნოემბერში ჯული ენ ემერი.<ref>{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/better-call-sauls-julie-ann-emery-joins-chris-evans-in-marc-webbs-gifted-exclusive/|title='Better Call Saul's' Julie Ann Emery Joins Chris Evans in Marc Webb's 'Gifted' (Exclusive)|date=5 November 2015|access-date=8 October 2017}}</ref> გადაღებები 2015 წლის ოქტომბერში დაიწყო სავანაში, [[ჯორჯია|ჯორჯიაში]], ასევე ტიბის კუნძულზე, ჯორჯიაში<ref>{{Cite web|url=http://savannahnow.com/news/2015-10-07/chris-evans-octavia-spencer-begin-filming-gifted-tybee-island|title=Chris Evans, Octavia Spencer begin filming 'Gifted' on Tybee Island|access-date=8 October 2017}}</ref> და დასრულდა 2015 წლის 20 ნოემბერს. გადასაღებ ადგილებს შორის შედიოდა მეი ჰოვარდის დაწყებითი სკოლა სავანაში და ემორის უნივერსიტეტი [[ატლანტა|ატლანტაში]].<ref>{{Cite web|url=https://m.imdb.com/title/tt4481414/locations|title=Locations|access-date=April 8, 2019}}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ფილმში მოქმედებები მიმდინარეობს პეტერბურგში, [[ფლორიდა]], სცენარისტმა ტომ ფლინმა ვერ შეძლო დაერწმუნებინა პროდიუსერები ფლორიდაში გადაღებებზე, რადგან სახელმწიფო კინომატოგრაფებს მატერიალურ დახმარებას აღარ უწევდა; მცირე გადასახადების გამო მათ [[ჯორჯია]] აირჩიეს.<ref>{{Cite web|url=https://www.fox13news.com/news/local-news/movie-gifted-set-in-st-petersburg-filmed-in-georgia|title=Movie "Gifted" set in St. Petersburg filmed in Georgia|date=April 10, 2017|publisher=Fox 13|access-date=April 8, 2019|quote=Since Florida lawmakers put a stop to offering film incentives, productions, like "Gifted", have been forced to head north in search of a better deal.}}</ref> მათემატიკოსი ჯორდან ელენბერგი, იყო ფილმის მათემატიკის კონსულტანტი;<ref>{{cite news|last=Brown|first=Gretchen|date=April 27, 2017|title=UW-Madison professor part of formula for 'Gifted'|work=[[Wisconsin Public Radio]]|url=https://www.wpr.org/uw-madison-professor-part-formula-gifted|url-status=live|access-date=September 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902195207/https://www.wpr.org/uw-madison-professor-part-formula-gifted|archive-date=September 2, 2020}}</ref> ვები დაუკავშირდა მას შემდეგ, რაც წაიკითხა სტატია<ref>{{cite news|last=Ellenberg|first=Jordan|author-link=Jordan Ellenberg|date=May 30, 2014|title=The wrong way to treat child geniuses|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/the-wrong-way-to-treat-child-geniuses-1401484790|url-status=live|access-date=September 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624082224/https://www.wsj.com/articles/the-wrong-way-to-treat-child-geniuses-1401484790|archive-date=June 24, 2016|issn=0099-9660}}</ref> ''[[The Wall Street Journal|The Wall Street Journal–]]'' [[The Wall Street Journal|ში]] და სთხოვა გაეზიარებინა თავისი გამოცდილება.<ref name="ams">{{Cite journal|last=Jackson|first=Allyn|date=August 2017|title=Ellenberg in movie 'Gifted'|url=https://www.ams.org/publications/journals/notices/201707/rnoti-p779.pdf}}</ref> ელენბერგმა ასევე მიიღო მონაწილეობა როგორც პროფესორმა, რომელიც ლექციებს კითხულობდა დანაყოფის ფუნქციასა და რამანუჯანის კონგრესებზე. == ფილმის გამოსვლა == ფილმის გამოსვლა დაგეგმილი იყო 2017 წლის 12 აპრილს, მაგრამ გადაიდო 2017 წლის 7 აპრილამდე.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2016/11/gifted-chris-evans-movie-trailer-1201846464/|title=‘Gifted’ Trailer: Chris Evans Raising A Child Math Genius|date=November 1, 2016|access-date=March 31, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401055252/http://deadline.com/2016/11/gifted-chris-evans-movie-trailer-1201846464/|archivedate=აპრილი 1, 2017}}</ref> === შემოსავალი === ''ნიჭიერი-''მ გამოიმუშავა 24.8 მილიონი [[აშშ დოლარი]] [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]] და [[კანადა|კანადაში]], სხვა ტერიტორიებზე 18 245 378, რამაც საერთო ჯამში 43 046 590 შემოსავალი მოიტანა.<ref>[https://deadline.com/2017/04/the-promise-free-fire-born-in-china-unforgettable-phoenix-forgotten-previews-box-office-1202073216/ "'Fate Of The Furious' Drives Five Wide Releases Off The Road With $38.6M Second Weekend".] ''Deadline Hollywood''. April 23, 2017.</ref> === კრიტიკოსთა გამოხმაურება === ვებსაიტზე [[Rotten Tomatoes]], ''ნიჭიერი–''ს აქვს 73% –იანი მაჩვენებელი 173 მიმოხილვის საფუძველზე, საშუალო ნიშანით 6.4 / 10. საიტის კრიტიკულ კონსენსუსში ნათქვამია: „''ნიჭიერი'' არ არის ისეთივე კაშკაშა, როგორც მისი პატარა პროტაგონისტი," <ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/gifted_2017/|title=Gifted (2017)|access-date=January 5, 2017}}</ref> [[Metacritic|Metacritic– ზე]] ფილმის საშუალო შეწონილი ქულაა 60 100-დან 22 მიმოხილვის საფუძველზე.<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/gifted/details|title=Gifted reviews|access-date=July 15, 2017}}</ref> CinemaScore-ზე მაყურებელმა ფილმს „A" შეფასება მისცა A +-დან F-მდე მასშტაბით.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/news/?id=4285&p=.htm|title='Fate of the Furious' Set to Repeat at No. 1 as Five New Releases Hit Theaters|date=April 20, 2017|access-date=April 21, 2017}}</ref> კოლინ კოვერტმა ''Star Tribune-'' ის წარმომადგენელმა ფილმს 4-დან 3 ვარსკვლავი მიანიჭა და განაცხადა: „რა თქმა უნდა, ეს არის მარტივი, პირდაპირი ფილმი, მაგრამ ზოგჯერ ზუსტად ასეთი ფილმი გჭირდება."<ref>{{Cite news|url=http://www.startribune.com/gifted-oozes-empathy-after-the-storm-lacks-it-entirely/419398324/|title=Mini reviews: 'Gifted' oozes empathy; 'After the Storm' lacks it entirely|work=Star Tribune|access-date=2017-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171021005316/http://www.startribune.com/gifted-oozes-empathy-after-the-storm-lacks-it-entirely/419398324/|archivedate=2017-10-21}}</ref> ევანზის შესრულებაზე, ოუენ გლეიბერმანმა, ''[[Variety|Variety-]]'' სგან, თქვა: „კრის ევანზი, გაბრაზებული და გაბრწყინებული, თავის გასაპარს წვერთან ერთად, ძალიან დასამახსოვრებელ და თბილ შესრულებას გვთავაზობს, რომელიც „<nowiki/>[[კაპიტანი ამერიკა|კაპიტანი ამერიკის]] " ფილმებში რ გვინახავს. " <ref>{{Cite web|title=Film Review: ‘Gifted’|url=https://variety.com/2017/film/reviews/gifted-review-chris-evans-1202019107/|last=Gleiberman|first=Owen|date=2017-03-30|language=en|access-date=2020-05-10}}</ref> რიჩარდ როპერმა ფილმი 4 ვარსკვლავიდან 4-ით შეაფასა და თქვა: „''ნიჭიერი'' ჯერჯერობით წლის საუკეთესო ან ყველაზე დახვეწილი ან ყველაზე ორიგინალური ფილმი არ არის - მაგრამ ის შეიძლება ჩემი საყვარელი იყოს".<ref>{{Cite news|url=https://chicago.suntimes.com/entertainment/young-math-whiz-gets-a-lesson-in-division-in-gripping-gifted/|title=Young math whiz gets a lesson in division in gripping 'Gifted'|work=Chicago Sun-Times|access-date=2017-10-20|language=en}}</ref> == ჯილდოები == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width:100%;" ! scope="col" |ჯილდო ! scope="col" | ცერემონიის თარიღი ! scope="col" | კატეგორია ! scope="col" | მიმღები ! scope="col" | შედეგი ! class="unsortable" scope="col" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | ონლაინ კინოსა და ტელევიზიის ასოციაციის ჯილდოები | 2017 წლის 5 თებერვალი | საუკეთესო ახალგაზრდა შემსრულებელი | მაკენა გრეისი| მაკკენა გრეისი |ნომინირებული |<ref>{{cite news|title=22nd Annual Film Awards (2017) - Online Film & Television Association|url=http://www.oftaawards.com/film-awards/22nd-annual-film-awards-2017/}}</ref> |- | Teen Choice Awards | 2017 წლის 13 აგვისტო | არჩევანის ფილმი: დრამა | | ''ნიჭიერი'' |ნომინირებული |<ref name="auto">{{cite web|last=Rebecca Rubin|first=JD Knapp|last2=Rubin|first2=Rebecca|last3=Knapp|first3=JD|title=Teen Choice Awards 2017: ‘Riverdale,’ Fifth Harmony Shut Out Competition|website=Variety|date=2017-08-14|url=https://variety.com/2017/tv/awards/teen-choice-awards-2017-tcas-fox-winners-list-riverdale-fifth-harmony-1202526197/|access-date=2018-09-06}}</ref> |- | Teen Choice Awards | 2017 წლის 13 აგვისტო | არჩევანის ფილმის მამაკაცი მსახიობი: დრამა | [[კრის ევანზი]] |ნომინირებული |<ref name="auto" /> |- | დოვილის ამერიკული კინოფესტივალი | 2017 წლის 1 სექტემბერი | საზოგადოების არჩევანის ჯილდო | ''საჩუქარი''| ''ნიჭიერი'' |მოგებული |<ref>{{cite web|last=SIMONNE|first=Mika|title=HISTOIRE|website=Festival du Cinéma Américain de Deauville|url=https://www.festival-deauville.com/pid3/histoire?pid=3&e=43|language=fr|accessdate=2020-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180906052806/https://www.festival-deauville.com/pid3/histoire?pid=3&e=43|archivedate=2018-09-06}}</ref> |- | ფენიქსის კინოკრიტიკოსთა საზოგადოების ჯილდოები | 2017 წლის 17 დეკემბერი | საუკეთესო შესრულება | მაკენა გრეისი| მაკკენა გრეისი |მოგებული |<ref>{{cite news|title=PFCS Awards – 2017|url=https://phoenixfilmcriticssociety.org/awards/pfcs-awards-2017/|access-date=2020-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121164334/https://phoenixfilmcriticssociety.org/awards/pfcs-awards-2017/|archivedate=2021-01-21}}</ref> |- | ფენიქსის კინოკრიტიკოსთა საზოგადოების ჯილდოები | 2017 წლის 17 დეკემბერი | ახალგაზრდა მსახიობის საუკეთესო შესრულება | მაკენა გრეისი| მაკკენა გრეისი |მოგებული |<ref>{{cite news|title=PFCS Awards – 2017|url=https://phoenixfilmcriticssociety.org/awards/pfcs-awards-2017/|access-date=2020-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121164334/https://phoenixfilmcriticssociety.org/awards/pfcs-awards-2017/|archivedate=2021-01-21}}</ref> |- | ფენიქსის კინოკრიტიკოსთა საზოგადოების ჯილდოები | 2017 წლის 17 დეკემბერი | წლის შეუმჩნეველი ფილმი | | ''ნიჭიერი'' |მოგებული |<ref>{{cite news|title=PFCS Awards – 2017|url=https://phoenixfilmcriticssociety.org/awards/pfcs-awards-2017/|access-date=2020-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121164334/https://phoenixfilmcriticssociety.org/awards/pfcs-awards-2017/|archivedate=2021-01-21}}</ref> |- | ქალ კინოკრიტიკოსთა წრის ჯილდოები | 2017 წლის 17 დეკემბერი | საუკეთესო ახალგაზრდა მსახიობი ქალი | მაკენა გრეისი| მაკკენა გრეისი |ნომინირებული |<ref>{{cite news|title=Women Film Critics Circle Awards(2017)|url=https://m.imdb.com/event/ev0003081/2017/1/}}</ref> |- | კრიტიკოსების არჩევანის კინოჯილდოები | 2018 წლის 11 იანვარი | საუკეთესო ახალგაზრდა შემსრულებელი | მაკენა გრეისი| მაკკენა გრეისი |ნომინირებული |<ref>{{cite web|url=https://ew.com/awards/2018/01/11/critics-choice-awards-winners-2018-full-list/|title=Critics’ Choice Awards Nominations: ‘The Shape Of Water’ Leads With 14; Netflix Tops TV Contenders|last=Hammond|first=Pete|work=[[Deadline Hollywood]]|date=December 6, 2017|access-date=December 6, 2017}}</ref> |- | NAACP Image Awards | 2018 წლის 15 იანვარი | საუკეთესო მსახიობი ქალი მხატვრულ ფილმში | [[ოქტავია სპენსერი]] |მოგებული |<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2018/film/awards/naacp-image-awards-2018-winners-list-1202664852/|title=NAACP Image Awards:The Complete Winners List|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|work=[[Variety.com]]|date=January 15, 2018|access-date=January 15, 2018}}</ref> |- |} == რესურსები ინტერნეტში == * {{IMDb title|4481414|ნიჭიერი}} * {{metacritic film|gifted=|ნიჭიერი}} * {{rotten-tomatoes|gifted_2017|ნიჭიერი}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:Fox Searchlight Pictures-ის ფილმები]] [[კატეგორია:ფილმები ბავშვების შესახებ]] [[კატეგორია:ამერიკული ფილმები]] [[კატეგორია:2017 წლის ფილმები]] [[კატეგორია:ინგლისურენოვანი ფილმები]] kriwpa3aefxdybpzfy8elbjnaxhbee0 0 503480 5405418 4950963 2026-06-02T00:36:52Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405418 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ნატალია ვოტოჟბიტი | ფოტო = | ფოტოს სიგანე = |წარწერა = | ალტ = | მშობლსახელი = Наталія Анатоліївна Ворожбит | ენის კოდი = | დაბსახელი = | დაბთარიღი = [[4 აპრილი]], [[1975]] | დაბადგილი = [[კიევი]], [[უსსრ]], [[სსრკ]] | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = [[უკრაინელები|უკრაინელი]] | მოქალაქეობა = [[უკრაინა]] | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = მაქსიმ გორკისს სახელობის ლიტერატურული ინსტიტუტი | მოღვაწეობა = | საქმიანობა = დრამატურგი, რეჟისორი, სცენარისტი | აქტიურობის წლები = | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = | პარტნიორები = | შვილები = | მამა = | დედა = | ნათესავები = | ჯილდოები = | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | საიტი = | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ნატალია ანატოლიევნა ვოროჟბიტი''' ([[უკრაინული ენა|უკრ]]: ''Ворожбит Наталія Анатоліївна''; დ. [[4 აპრილი]], [[1975]]) ― [[უკრაინელები|უკრაინელი]] დრამატურგი, რეჟისორი, სცენარისტი. წერს [[უკრაინული ენა|უკრაინულ]] და [[რუსული ენა|რუსულ]] ენებზე. ==ბიოგრაფია== ნატალია ვოროჟბიტი [[1975]] წლის 4 აპრილს დაიბადა. [[2000]] წელს მაქსიმ გორკის სახელობის ლიტერატურული ინსტიტუტი დაამთავრა. 2000-2005 წლებში სხვადასხვა სატელევიზიო პროექტში მუშაობდა. მონაწილეობდა თეატრალურ და დრამატულ ფესტივალებში „ახალი დრამა“, „Любимовка“ და სხვ. [[2004]] წელს ლიტერატურული პრემიის „ევრიკა“ ლაურეატი გახდა. [[2009]] წელს სერიალის, „სკოლა“, სცენარისტი იყო.<ref>''Курина А.'' [http://life.pravda.com.ua/society/2011/05/13/78523/ Наталья Ворожбит: Зрителю нужно делать больно] // life.pravda.com.ua. — 2011. — 13 мая.</ref> [[2015]] წლის ოქტომბერში „მომთაბარეთა თეატრის“ ერთ-ერთი დამფუძნებელი გახდა.<ref>{{Cite web|url=https://kyiv.depo.ua/rus/kyiv/u-kievi-vidkrivayut-teatr-pereselentsya--27102015145100|title=В Киеве открывают "Театр переселенца" – Depo.ua|publisher=www.depo.ua|lang=ru|accessdate=2020-02-07|archive-date=2020-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200207105733/https://kyiv.depo.ua/rus/kyiv/u-kievi-vidkrivayut-teatr-pereselentsya--27102015145100}}</ref>. ვოროჟბიტი ფილმების, „[[კიბორგები (ფილმი)|კიბორგები]] და „ველური მინდვრები“, სცენარების ავტორია. ==ნამუშევრები== * „მარცვლეულის სათავსო“ [[2009]] {{ISBN|9781848420458}} <ref>{{Cite book|last=Vorozhbit|first=Natalʹi︠a︡|url=https://books.google.com/books?id=P159PgAACAAJ&newbks=0&hl=en|title=The Grain Store|date=2009|publisher=Nick Hern Books|isbn=978-1-84842-045-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Beumers|first=Birgit|url=https://books.google.com/books?id=a7mrDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA24&dq=Nataliya+Vorozhbyt&hl=en|title=Performing Violence: Literary and Theatrical Experiments of New Russian Drama|last2=Lipovetsky|first2=Mark|date=2009-01-01|publisher=Intellect Books|isbn=978-1-84150-346-2|language=en}}</ref> * „ცუდი გზები“ ([[2017]]) {{ISBN|9781848427143}} <ref>{{Cite web|title=Natalya Vorozhbit • Director of Bad Roads|url=https://cineuropa.org/en/interview/391995/|access-date=2021-02-28|website=Cineuropa - the best of european cinema|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-11-05|title=Film critic: 'Bad Roads' is most humane look at war in Ukraine {{!}} KyivPost - Ukraine's Global Voice|url=https://www.kyivpost.com/lifestyle/film-critic-bad-roads-is-most-humane-look-at-war-in-ukraine.html|access-date=2021-02-28|website=KyivPost}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://web.archive.org/web/20180102074456/http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1&e_person_id=17041 Наталья Ворожбит на сайте «Энциклопедия отечественного кино»] * [http://www.newdrama.ru/authors/vorozhbit Наталья Ворожбит на сайте «Новая пьеса»] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ვოროჟბიტი, ნატალია}} [[კატეგორია:დაბადებული 4 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1975]] [[კატეგორია:უკრაინელი რეჟისორები]] [[კატეგორია:უკრაინელი სცენარისტები]] [[კატეგორია:უკრაინელი დრამატურგები]] [[კატეგორია:რეჟისორები ანბანის მიხედვით]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:კიევში დაბადებულები]] dz34tn6zxmxh4u5jwgl5cf7ymln6ngq 0 508763 5405460 4891752 2026-06-02T05:28:53Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405460 wikitext text/x-wiki {{გასწორება}} {{ინფოდაფა მონუმენტი |მონუმენტის სახელი = ნიზამ-ად-დინის მეჩეთი |მშობლიური სახელი = {{lang-az|Nizaməddin məscidi}} |სურათი = Amirjan NizameddinMosque 005 0113-38.jpg |სურათის ზომა = 200 |წარწერა = |კოორდინატები = |მდებარეობა = ამირჯანი, {{AZE}} |არქიტექტორი = |მოქანდაკე = |ტიპი = |სტილი = |მასალა = |სიგრძე = |სიგანე = |სიმაღლე = |დაწყება = |დასრულება = |გახსნა = |თარიღდება = 1329—1330 წლები |მდგომარეობა =ისტორიისა და ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის ძეგლი |მიძღვნილია = |რუკის სურათი = |რუკის ტექსტი = |რუკის სიგანე = |რელიეფი = |latd = |latm = |lats = |latNS = |longd = |longm = |longs = |longEW = |lat = |long = |ექსტრა =extra }} '''ნიზამ-ად-დინის მეჩეთი''' ({{lang-az|Nizaməddin məscidi}}) — მეჩეთი, მდებარე [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანში,]] ქალაქ [[ბაქო]]ს სურახანის რაიონში, ამირჯანის დასახლებაში. == ისტორია == მეჩეთი კირქვისაგან აშენდა ემირი ნიზამ-ად-დინ კესრანის მიერ [[შირვანშაჰი]]ს მმართველობის პერიოდში. შენობაში შესასვლელი კარების თავზე ამოკვეთილია [[სპარსული ენა|სპარსულ ენაზე]] დაწერილი ბეითი «სამყარო მეტი არაფერია, თუ არა გართობა, ფუფუნება, დიდება და წამება». ემირი ნიზამ-ად-დინი გამოჩენილი პიროვნება იყო შირვანშაჰების სასახლის კარზე. ისტორიკოს სარე აშურბეილის თანახმად, ნიზამ-ად-დინი ემირ ხაჯი მსხვილი ფეოდალი ყოფილა, რომელიც ამირჯანის დასახლებას ფლობდა და, შესაბამისად, დასახელებაც მისი სახელის პატივსაცემად ერქვა. მისი მამა ფახრ-ად-დინი, რომლის სახელიც ამოტვიფრულია წარწერებში, ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა საზოგადოებაში და მსხვილი ფეოდალი იყო, რაზეც მოწმობს მასთან მიმართებაში გაკეთებული ეპითეტი «უდიდესი განმგებელი».{{sfn|Ашурбейли|1992|126}} ნიზამ-ად-დინის მეჩეთი [[XX საუკუნე|XX]] საუკუნის დასაწყისში გარემონტდა. ამ დროს მეჩეთის დასავლეთ ნაწილში მდებარე აივნის ცენტრში მოეწყო ოთხი სვეტით გამაგრებული გასასვლელი პორტალი. კარების თავზე კი არის კიტაბე არაბულ ენაზე გაკეთებული წარწერით: «ეს პორტალი ააშენა ჰაჯი ხალაფმა, რიზვანის შვილმა».<ref name="Cəbiyeva">Cəbiyeva T.[http://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/azerbaycan_noyabr2009/97890.htm XIV əsrin yadigarı Əmirhac türbəsi dağılmaq üzrədir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200316/http://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/azerbaycan_noyabr2009/97890.htm |date=2016-03-04 }} {{az}} Azərbaycan газета 2009</ref> ამჟამად, მეჩეთი დაკეტილია და დაცულია სახელმწიფოს მიერ.<ref name="Cəbiyeva"/> აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის მიერ ისტორიული და კულტურული ძეგლების შესახებ გამოცემული განკარგულების თანახმად, ნიზამ-ად-დინის მეჩეთი გახდა «ისტორიისა და ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის ძეგლი».<ref>[http://mct.gov.az/files/downloads/doc_044295a1fb2bce67f780891eafa950fd.pdf Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı]{{ref-az}}</ref> <gallery caption="გალერეა" widths="200px" heights="150px" class="center"> Nizameddin Mosque in Amirjan11.jpg| Nizameddin Mosque in Amirjan3.jpg| Nizameddin Mosque in Amirjan9.jpg| </gallery> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:აზერბაიჯანის მეჩეთები]] bwrl14x9iho1343xme5a21sxai6tj43 0 509264 5405381 4295566 2026-06-01T21:25:00Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405381 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა დასახლება |სტატუსი = მუნიციპალიტეტი |ქართული სახელი = ნავახასი |ქვეყანა = ესპანეთი |რეგიონის ტიპი = ავტონომიური გაერთიანება |რეგიონი = ვალენსიის ავტონომიური გაერთიანება |რეგიონი2 = |რეგიონი ცხრილში = |რაიონის ტიპი = პროვინცია |რაიონი = კასტელიონის პროვინცია |თემის ტიპი = კომარკა |თემი =ალკალატენის კომარკა |რაიონი2 = |მმართველის ტიპი = |მმართველი = |add1n= |add1= }} '''ნავახასი''' ({{lang-es|Navajas}}, {{lang-ca|Navaixes}}) — მუნიციპალიტეტი [[ესპანეთი|ესპანეთში]], შედის [[ვალენსიის ავტონომიური გაერთიანება|ვალენსიის ავტონომიური გაერთიანების]] [[კასტელიონის პროვინცია|კასტელიონის პროვინციის]] [[ალტო-პალანსიის კომარკა|ალტო-პალანსიის კომარკის]] შემადგენლობაში. ფართობი — 7,89 კმ². მოსახლეობა — 720 კაცი ([[2020]] წ.). ==იხილეთ აგრეთვე== * [[კასტელიონის მუნიციპალიტეტები]] ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.navajas.es/portal/index.php ნავახასის მუნიციპალიტეტის ოფიციალური საიტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210429194155/http://www.navajas.es/portal/index.php |date=2021-04-29 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:კასტელიონის მუნიციპალიტეტები]] blogxvzh0czw3net8imsr0kes7g4dxt 0 509357 5405398 4853619 2026-06-01T22:35:40Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405398 wikitext text/x-wiki '''ნამახვანის ჰიდროელექტროსადგური''' — [[ჰიდროელექტროსადგური|ჰიდროელექტროსადგურის]] კასკადის პროექტი მდინარე [[რიონი|რიონზე]], დასავლეთ [[საქართველო|საქართველოში]], კერძოდ [[ცაგერის მუნიციპალიტეტი|ცაგერის]] ([[რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე|რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის მხარე]]) და [[წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი|წყალტუბოს]] ([[იმერეთის მხარე]]) მუნიციპალიტეტებში. ჰიდროელექტროსადგურის პროექტი მოიცავს ორი [[კაშხალი|კაშხლის]] მშენებლობას და, შესაბამისად, ორი [[წყალსაცავი]]ს შექმნას. ნამახვანის ჰესების კასკადის პროექტის მიხედვით, დაგეგმილია მდ. რიონის ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალის ათვისება ზღვის დონიდან 357 მ და 205 მ ნიშნულებს შორის. საპროექტო არეალი მოიცავს მდ. რიონის ხეობის იმ ნაწილს, რომელიც მოქცეულია ცაგერის მუნიციპალიტეტის სოფ. ალპანასა და წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის სოფ. ჟონეთს (ლაჯანური ჰესის ქვედა ბიეფი და გუმათი 1 ჰესის ზედა ბიეფი) შორის. პროექტის მიხედვით, ჰესების კასკადის შემადგენლობაში იქნება ზემო ნამახვანი ჰესი (ასევე ცნობილი როგორც „ტვიში ჰესი“) და ქვემო ნამახვანი ჰესი (ასევე ცნობილი როგორც „ნამახვანი-ჟონეთი ჰესი“). პროექტის მიხედვით კასკადის დადგმული სიმძლავრე ჯამურად შეადგენს 433 მგვტს, მათ შორის ქვემო ნამახვანი ჰესის 333 მგვტ და ზემო ნამახვანი ჰესის 100 მგვტ. პროექტის მიხედვით, მოცემული ჰიდროელექტროსადგური შეძლებს 1,5 მილიარდ კილოვატსაათ ელექტროენერგიის გამომუშავებას წელიწადში წელიწადში, რაც მაგალითად 2019 წელს, საქართველოს ელექტროენერგიის მთლიანი მოხმარების (13.5 ტერავატი საათი) 11 [[პროცენტი|პროცენტს]] შეადგენს. საპრექტო დოკუმენტაციის მიხედვით ზემო ნამახვანის წყლის რეზერვუარის ფართობი იქნება 1.0 კვადრატული კილომეტრი, ხოლო ქვემო ნამახვანის წყლის რეზერვუარის ფართობი 5.1 კვადრატული კილომეტრი იქნება.<ref>{{Cite web |url=https://namakhvani.enka.com/about-us/about-namakhvani-hpp/ |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2021-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507125836/https://namakhvani.enka.com/about-us/about-namakhvani-hpp/ |archivedate=2021-05-07 }}</ref> მიუხედავად რეზერვუარის დიდი ფართობისა, აღსანიშნავია, რომ მსგავსი მასშტაბის წყალსაცავი საქართველოში პირველად არ ხორციელდება. მაგალითად, [[ჯვრის წყალსაცავი|ჯვრის]] წყალსაცავის ფართობი 13.5 კვადრატული კილომეტრია, ხოლო [[გალის წყალსაცავი|გალის]] წყალსაცავის - 8.2 კვადრატული კილომეტრი. [[ჟინვალის წყალსაცავი|ჟინვალის წყალსაცავის]] ფართობი, რომლის დადგმული სიმძლავრე 130 მეგავატია და ყოველწლიურად 330 მილიონ კილოვან საათს გამოიმუშავებს, 11.5 კილომეტრია, ხოლო [[სიონის წყალსაცავი|სიონის წყალსაცავის]] - 12.8 კვადრატული კილომეტრი. [[File:Namokhvani.jpg|thumb|ქვემო ნამახვანის კაშხლის დაგეგმილი მშენებლობის ადგილი]] პროექტის კონცეფციას საფუძველი ჩაეყარა ჯერ კიდევ საბჭოთა კავშირის დროს, თუმცა 80-იან წლების ბოლოს, ქვეყანაში შექმნილი მდგომარეობის გამო, აღნიშნული პროექტი აღარ განხორციელებულა. დროთა განმავლობაში ნამახვანჰესის პროექტის ფარგლებში განიხილებოდა სხვადასხვა ალტერნატივები, მათ შორის ერთი კაშხლის, ორი კაშხლის და სამი კაშხლის ალტერნატიული ვარიანტები. მოცემული ალტერნატივებიდან თითოეულს გააჩნდა როგორც დადებითი, ისე უარყოფითი მხარეები. მაგალითად, ერთი ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის შემთხვევაში, მართალია მნიშვნელოვნად მცირდება წყალსაცავის მოსაწყობად საჭირო დასატბორი ტერიტორიის მოცულობა, აუცილებელი ხდება გრძელი (20 კმ-ზე გრძელი) გვირაბის მოწყობა, რასაც თავისი უარყოფითი მხარე აქვს როგორც გარემოზე ზემოქმედების, ასევე ადგილობრივი მოსახლეობის წინააღმდეგობის მხრივ. 20 კმ-ზე უფრო გრძელი გვირაბის მშენებლობა ასევე მნიშვნელოვნად აძვირებდა პროექტის საინვესტიციო მოცულობას. ამავდროულად, სამი ჰესის მშენებლობის შემთხვევაში მნიშვნელოვნად იზრდებოდა კასკადის ექსპლუატაციასთან დაკავშირებული ხარჯები, ისევე როგორც დატბორილი დასახლებული ტერიტორიების რაოდენობა. იმის გათვალისწინებით, რომ სამივე ალტერნატივის შემთხვევაში, კასკადის მიერ გენერირებული ელექტროენერგიის მოცულობა თითქმის იდენტურია, საბოლოოდ არჩევანი შეჩერდა ორი სადგურის მქონე კასკადის პროექტზე. კასკადის ფარგლებში ორი ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის ალტერნატივა სამი ვარიანტიდან წარმოადგენს ყველაზე კარგ ბალანსს გარემოსდაცვითი, კაპიტალური დანახარჯების, გენერირებული ელექტროენერგიის მოცულობის და სამშენებლო სამუშაოების სირთულის მხრივ. 2015 წლის 24 დეკემბერს, სს [[საქართველოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდი|საქართველოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდმა]], რომელიც სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული კომპანიაა და მანამდე ახორციელებდა ნამახვანის პროექტს, გამოაცხადა ინტერესთა გამოხატვა. გავრცელებული ინფორმაციით, ინტერესთა გამოხატვაში გამარჯვებულის გამოვლენა ხდებოდა შემდეგ კრიტერიუმზე დაყრდნობით: იმ პირობით, რომ ინვესტორი განახორციელებდა პროექტს კანონმდებლობასთან და ტექნიკურ სპეციფიკაციებთან შესაბამისობაში, გამარჯვებული იქნებოდა ის კომპანია, რომლის მიერაც შემოთავაზებული ტარიფი თითო კილოვატ საათ ელექტროენერგიაზე იქნებოდა ყველაზე იაფი. აღნიშნულ ინტერესთა გამოხატვაში გამარჯვებულად გამოვლინდა კომპანია ქლინ ენერჯი გრუფ ჯორჯია.<ref>{{Cite web |url=https://gedf.com.ge/new/45-namakhvan-hesebis-kaskadis-proeqts-CLEAN-ENERGY-GROUP-GEORGIA-ganakhorcielebs |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2021-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507125839/https://gedf.com.ge/new/45-namakhvan-hesebis-kaskadis-proeqts-CLEAN-ENERGY-GROUP-GEORGIA-ganakhorcielebs |archivedate=2021-05-07 }}</ref> 2019 წლის 25 აპრილს, [[საქართველოს მთავრობა|საქართველოს მთავრობას]], სს საქართველოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდს, სს ნამახვანს, სს ელექტროენერგეტიკული სისტემის კომერციულ ოპერატორს, [[საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა|სს საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემას]] და შპს ქლინ ენერჯი გრუფ ჯორჯიას შორის გაფორმდა ნამახვანის ჰიდროელექტროსადგურების კასკადის დეტალური დიზაინის, მშენებლობის, გამოცდის, ექსპლუატაციაში მიღების, ფლობის, ოპერირების და მოვლის ხელშეკრულება.<ref>{{Cite web |url=http://www.economy.ge/?page=news&nw=1645&s=ekonomikisa-da-mdgradi-ganvitarebis-saministro-namaxvani-hesis-xelshekrulebis-shesaxeb-shekitxvebs-pasuxobs |title=დაარქივებული ასლი |access-date=2021-05-07 |archive-date=2021-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509061804/http://www.economy.ge/?page=news&nw=1645&s=ekonomikisa-da-mdgradi-ganvitarebis-saministro-namaxvani-hesis-xelshekrulebis-shesaxeb-shekitxvebs-pasuxobs }}</ref> ქლინ ენერჯი გრუფი (ახლანდელი სახელწოდება ენკა რინიუებლზ) არის საქართველოში დაფუძნებული (დარეგისტრირებულია [[საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო|საქართველოს საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს]] მიერ 2016 წლის 1 თებერვალს), კომპანია, რომლის 90%იან წილს ფლობს სააქციო საზოგადოება Enka Insaat ve Sanayi A.S., 68194 (თურქეთი) ხოლო 10%იან წილს სააქციო საზოგადოება შეზღუდული პასუხისმგებლობით "ქლინ ენერჯი გრუპ ეი. ეს.", 997 763 270 (ნორვეგია). პროექტთან დაკავშირებით საბჭოთა კავშირის პერიოდიდან მოყოლებული არსებობდა მოსახლეობის უარყოფითი განწყობის პრობლემა. აღნიშნულმა პრობლემამ ხელახალი ძალით იფეთქა 2020 წელს, როდესაც აქტიურად დაიწყო პროექტის სამშენებლო სამუშაოების განხორციელება. ადგილობრივი მოსახლეობა დღემდე აპროტესტებს კასკადის პროექტს როგორც საპროექტო ტერიტორიის სიახლოვეს, ასევე საქართველოს სხვადასხვა ტერიტორიაზე. მაგალითად, ქალაქ [[ქუთაისი|ქუთაისში]], გაიმართა საპროექტო აქცია ნამახვანჰესის პროექტის წინააღმდეგ, რომელიც სხვადასხვა მონაცემებით 10 ათასზე მეტი ადამიანი დაესწრო. 2021 წლის მარტში, არასამთავრობო ორგანიზაცია სოციალური სამართლიანობის ცენტრმა გამოაქვეყნა ნამახვანის პროექტის იმპლემენტაციის ხელშეკრულების სამართლებრივი ანალიზი, სადაც მითითებულია, რომ პროექტი თითქმის არ ითვალისწინებს სახელმწიფოს ინტერესებს და მთლიანად მორგებულია კერძო ინვესტორის ინტერესებს.<ref>https://socialjustice.org.ge/ka/products/emc-namakhvanhesis-khelshekrulebit-mnishvnelovani-sakhelmtsifo-interesebi-datmobilia-kerdzo-kompaniis-sasargeblod</ref> თავად ხელშეკრულების შეფასების დოკუმენტში, არასამთავრობო ორგანიზაცია აღნიშნავს, რომ ''"ნამახვანი ჰესის შემთხვევაშიც მთავარი შეკითხვა სწორედ ამაში მდგომარეობს: რამდენად ამართლებს პროექტით მისაღები საჯარო სარგებელი ბუნებრივ და სოციალურ გარემოზე მისი ზემოქმედების მასშტაბს, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული უფლებების, გარანტიების და რესურსების კომპანიისთვის გადაცემას და რისკების ამ მოცულობით აღებას მთავრობის მიერ? პირველადი შეფასების საფუძველზე, 2019 წლის ხელშეკრულება მაქსიმალურადაა მორგებული კერძო კომპანიის ინტერესებს. სამწუხაროდ, ხელშეკრულების შინაარსი კიდევ უფრო ამწვავებს იმ შეკითხვებსა და წუხილებს, რომლებიც პროექტის გარშემო აქამდეც არსებობდა. სათანადო კვლევებზე, სამეცნიერო ცოდნაზე და თავად ხელშეკრულების ტექსტზე დაფუძნებული დამაჯერებელი არგუმენტები ნამახვანი ჰესის პროექტის ამ ფორმით განხორციელების საჯარო სარგებლიანობის შესახებ კი ამ დრომდე არ მოგვისმენია"''<ref>https://socialjustice.org.ge/ka/products/emc-namakhvanhesis-khelshekrulebit-mnishvnelovani-sakhelmtsifo-interesebi-datmobilia-kerdzo-kompaniis-sasargeblod</ref>. კონკრეტულად სოციალური სამართლიანობის ცენტრის მიერ გამოქვეყნებული ხელშეკრულების შეფასების საპასუხოდ, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ გაავრცელა ვრცელი დოკუმენტი, სადაც მათი განცხადებით პასუხობენ დასკვნაში არსებული შენიშვნებს<ref>http://www.economy.ge/?page=news&nw=1645&s=ekonomikisa-da-mdgradi-ganvitarebis-saministro-namaxvani-hesis-xelshekrulebis-shesaxeb-shekitxvebs-pasuxobs{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. ნამახვანჰესის პროექტის მოწინააღმდეგეთა განცხადებით, აღნიშნულ პროექტს, სხვა საკითხებთან ერთად, გააჩნია შემდეგი სახის უარყოფითი მახასიათებლები: * მკვეთრად გამოხატული უარყოფითი ზეგავლენა გარემოზე; * სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული მიწების საბაზროზე ბევრად ნაკლებად (ხშირ შემთხვევაში სიმბოლურ ფასად) გადაცემა ინვესტორისათვის; * ტარიფი, რომელიც შესაძლოა მძიმე ტვირთი გახდეს საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტისათვის; გარემოსთან დაკავშირებულ საკითხებთან მიმართებით ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ რაჭა-ლეჩხუმი სეისმურად აქტიური ზონაა<ref>http://drm.cenn.org/Hazard_assessment_files/Earthquakes.pdf</ref>. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ექსპერტთა გარკვეული ნაწილის აზრით, იმ შემთხვევაში, თუკი მიწისძვრა ნამახვანის კაშხალს დააზიანებს, ქალაქ ქუთაისს 30 მეტრიანი ტალღის საფრთხე ემუქრება.<ref>https://mtavari.tv/news/7399-namakhvanis-105-metriani-kashkhali-kutaisistvis</ref> თუმცა, ამავდროულად, ყურადსაღებია ის გარემოებაც, რომ რაჭაში ამ მასშტაბის წყალსაცავის მოწყობა პირველად არ მიმდინარეობს. მაგალითად რაჭაში (ასევე ცაგერის მუნიციპალიტეტში) ფუნქციონირებს [[ლაჯანურის ჰიდროელექტროსადგური|ლაჯანური ჰესი]], რომლის [[ლაჯანურის წყალსაცავი|წყალსაცავის]] მოცულობა (1.6 კვადრატული კილომეტრი) მართალია პატარაა ქვემო ნამახვანის წყალსაცავზე, მაგრამ ზომით აღემატება ზემო ნამახვანის წყალსაცავის (კასკადის ის ჰესი, რომელიც რაჭაში მდებარეობს) სარკის ზედაპირის ფართობს. ამავდროულად, ასევე რაჭაში არსებული [[შაორის წყალსაცავი|შაორის წყალსაცავის]] ფართობი (რომელიც ასევე ხელოვნური კაშხლითაა შექმნილი) 9.2 კვადრატული კილომეტრია, რაც თითქმის ორჯერ აღემატება ქვემო ნამახვანის რეზერვუარის ფართობს. რაჭაში არსებული მოცემული ორივე ჰესი (როგორც ლაჯანური, ისე შაორი), უკვე 60 წელიწადზე მეტია ოპერირებაშია. მნიშვნელოვანია ის გარემოებაც, რომ ბეტონის გრავიტაციული კაშხალი (კაშხლის ტიპი, რომელიც უნდა აშენდეს ნამახვანის პროექტის ფარგლებშიც) მსოფლიოში ჯერ არსად დანგრეულა სეისმური აქტიურობების გამო<ref>https://www.interpressnews.ge/ka/article/631286-davit-mircxulava-betonis-gravitaciuli-kashxlis-seismuri-zemokmedebis-gamo-dangrevis-precedenti-msoplioshi-ar-qopila-kvlevebidan-gamomdinare-namaxvani-magalsaimedoa/</ref>. მიწის საკითხებთან მიმართებით, მოსახლეობაში განსაკუთრებული უკმაყოფილება გამოიწვია ინვესტორი კომპანიისათვის 576 ჰექტარი მიწის 99 წლის ვადით მხოლოდ 16 ლარად გადაცემამ<ref>https://mtisambebi.ge/news/ecology/item/1266-576-beqtari,-16-larad,-99-xlit-rionis-xeoba-namaxvanbesis-kompanias-gadaszes</ref>. ამ დროს ყურადსაღებია, რომ საინვესტიციო ვალდებულებების სანაცვლოდ ქონების სიმბოლურად გადაცემა საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობით დიდი ხანია დაშვებულია და ამ ფორმით ქონება აქამდეც არაერთხელ გადაცემულა ინვესტორისათვის. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ქონების გადაცემა ხდება საინვესტიციო ვალდებულებების სანაცვლოდ, რაც ნიშნავს რომ ინვესტორის მიერ პროექტის არგანხორციელების შემთხვევაში, მიწა მასზე არსებული ნაგებობებით უფასოდ უბრუნდება სახელმწიფოს. მიწების გადაცემასთან დაკავშირებით, ცალკე განცხადება გაავრცელა თავად პროექტის განმახორციელებელმა კომპანიამაც, რომლის განცხადებითაც, მათ მხოლოდ ის მიწები გადაეცემათ, რომელიც პროექტის განსახორციელებლად აუცილებელია. ამავდროულად, მათი განცხადებით, მათ საკომპენსაციო ხელშეკრულებები გააფორმეს ადგილობრივ მოსახლეობასთან და იმ პირებს, რომლებიც იურიდიულად (ქართული კანონმდებლობით) არ იყვნენ მიწის მესაკუთრეები, მაგრამ სარგებლობდნენ წლების განმავლობაში (საუბარია 250-ზე მეტ ოჯახზე) კომპენსაციის სახით გადასცეს ჯამში 30 მილიონ ლარზე მეტი.<ref>https://energynews.ge/?p=25479</ref> ჰესის აშენების მომხრეთა მიხედვით, ჰესის აშენება საქართველოს მოუტანს სხვადასხვა სარგებელს, მათ შორის: * საქართველოში მოხდება წლიურად 1.5 ტერავატი საათში ელექტროენერგიის წარმოება, რომლის ნაწილის გამოყენება მოხდება ზამთრის პერიოდში (როდესაც საქართველოში ელექტროენერგიის მოხმარება მაღალია, ხოლო გენერაცია დაბალია და აუცილებელი ხდება ელექტროენერგიის იმპორტი უცხო ქვეყნებიდან, ისევე როგორც იმპორტირებულ საწვავზე მომუშავე თბოელექტროსადგურების ამუშავება) და აღნიშნული მნიშვნელოვნად შეამცირებს ქვეყნის იმპორტზე დამოკიდებულებას. * ნამახვანის ჰიდროელექტროსადგური იქნება სეზონური რეგულირების ჰესი, რაც საშუალებას იძლევა ელექტროენერგიის დაბალი მოხმარების შემთხვევაში მოხდეს წყლის დაგროვება და სრული დატვირთვით ელექტროენერგიის გენერაციის დაწყება მაღალი მოხმარების დროს. * მხოლოდ ქონების გადასახადის სახით (რაც [https://matsne.gov.ge/ka/document/view/1043717 საგადასახადო კოდექსის] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331234728/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/1043717 |date=2016-03-31 }} მიხედვით ადგილობრივი გადასახადია და გადაიხდება მუნიციპალიტეტში, და არა ცენტრალურ ბიუჯეტში) პროექტი ოპერირების პერიოდში გადაიხდის დაახლოებით 130 მილიონი აშშ დოლარის ოდენობის გადასახადს. 2021 წლის 24 აპრილს, საქართველოს მთავრობამ გააკეთა განცხადება, რომლის თანახმადაც ნამახვანის ჰესის კაშხლის მშენებლობა 9-12 თვის პერიოდით შეჩერდება, საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო შეისწავლის ინვესტორთან გაფორმებულ ხელშეკრულებას, ხოლო ევროკავშირის ენერგეტიკული გაერთიანების სრულუფლებიანი წარმომადგენელი ჩაერთვება მოსახლეობასთან მოლაპარაკების პროცესში<ref>https://www.interpressnews.ge/ka/article/653059-mtavrobis-administracia-namaxvanhesis-msheneblobis-irgvliv-mimdinare-procesebtan-dakavshirebit-gancxadebas-avrcelebs</ref>. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:საქართველოს ჰიდროელექტროსადგურების კასკადები]] 3cynpy8ikxyn1ru7nefwd8ivd7qo2hp 0 519762 5405295 4909403 2026-06-01T16:59:42Z Mehman 75871 5405295 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება* | სახელი = მაის ბარხუდაროვი | სურათი = Major General Mais Barkhudarov in 2017.jpg | ქვეტექსტი = | დაბ_თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1976|4|20}} | დაბ_ადგილი = [[გუბადლი]], [[აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა]] | გარდ_თარიღი = | გარდ_ადგილი = | სხვა_სახელები = | ცნობილია = | საქმიანობა = გენერალ-მაიორი | ეროვნება = [[აზერბაიჯანელები|აზერბაიჯანელი]] }} '''მაის შუქურ ოღლუ ბარხუდაროვი''' ({{Lang-az|Mais Şükür oğlu Bərxudarov}}) — [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანელი]] ოფიცერი, [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები|აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების]] გენერალ -მაიორი, რომელიც იყო [[აზერბაიჯან-სომხეთის სამხედრო დაპირისპირება (2016)|2016 წლის მთიანი ყარაბაღის შეტაკებების]] და [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|2020 წლის მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის]] მონაწილე. აზერბაიჯანის მე-2 არმიის კორპუსის ამჟამინდელი მეთაური. == ბიოგრაფია == მაის ბარხუდაროვი დაიბადა [[აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|აზერბაიჯანის სსრ]]-ს ქალაქ კუბათლიში. ბავშვობიდან უყვარდა ჭიდაობა. მას ასწავლიდა მოჭიდავე [[ალიარ ალიევი]], რომელიც მოგვიანებით მონაწილეობდა [[ყარაბაღის ომი|ყარაბაღის პირველ ომში]] და გახდა აზერბაიჯანის ეროვნული გმირი. იმ წლებში ყარაბაღში განვითარებულმა მოვლენებმა ბარხუდაროვი ჯამშიდ ნახჩივანსკის სამხედრო ლიცეუმში მიიყვანა.<ref name="hafta">[http://hafta.az/index2.php?m=yazi&id=176445 Lələ-təpə qəhrəmanı Mais Bərxudarov haqda deyilə bilənlər... ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805072450/http://hafta.az/index2.php?m=yazi&id=176445 |date=2016-08-05 }} // Həftə içi, 20 April 2016.</ref> ლიცეუმის ხელმძღვანელი გენერალი [[ვალე ბარშადლი|ვალე ბარშადლიმ]] (აზერბაიჯანის თავდაცვის ყოფილი მინისტრი) იქ სწავლის წლებში ბარხუდაროვზე დიდი გავლენა მოახდინა. [[1993]] წელს ბარხუდაროვმა სტუდენტთა ჯგუფთან ერთად გადაწყვიტა ნებაყოფლობით წასულიყო ფრონტზე. თუმცა, შემდგომ ბარხუდაროვმა სტუდენტები დაიბარა, მათ ფრონტზე წასვლა გადააფიქრებინა და მოუწოდა, რომ სწავლა გაეგრძელებინათ. [[1998]] წელს უფროსი ლეიტენანტი ბარხუდაროვი დაჯილდოვდა აზერბაიჯანის დროშის ორდენით. <ref>[http://www.e-qanun.az/framework/3614 Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715113226/http://www.e-qanun.az/framework/3614 |date=2019-07-15 }} // e-qanun.az.</ref> ეს ჯილდო მას პრეზიდენტმა [[ჰეიდარ ალიევი|ჰეიდარ ალიევმა]] პირადად გადასცა. [[2012]] წელს, აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობისა და ტერიტორიული მთლიანობის შენარჩუნებაში გაწეული განსაკუთრებული სამსახურისთვის, სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისა და სამხედრო ნაწილისთვის დაკისრებული ამოცანების გადაჭრისთვის, ბარხუდაროვი დაჯილდოვდა მედლით „სამშობლოსათვის“. <ref>[http://www.president.az/articles/5255 Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı] // president.az.</ref> [[2016]] წლის 1 და 2 აპრილის ღამეს [[მთიანი ყარაბაღი|მთიანი ყარაბაღისა]] და სამხრეთით მიმდებარე ტერიტორიების კონტაქტის ხაზის გასწვრივ [[აზერბაიჯან-სომხეთის სამხედრო დაპირისპირება (2016)|სომხურ-აზერბაიჯანულ შეტაკებები]] დაიწყო. [[5 აპრილი|5 აპრილს]] მიღწეული იქნა ორმხრივი შეთანხმება ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ. შეტაკების დროს პოლკოვნიკი ბარხუდაროვი მონაწილეობდა ლალათაფის სიმაღლეების აღებაში. ბრძოლის დაწყებისას ის პირადად შევიდა ტანკში და ბრძოლაში შეტევის პირველ ხაზზე მონაწილეობდა. თვითმხილველების თქმით, კორპუსის მეთაურის ჟესტმა შთააგონა ჯარისკაცები და აიძულა ბრძოლა ექსტრემალური აქტივობებით.<ref>[http://jam.az/index.php?sid=10765 Korpus komandiri niyə general rütbəsi aldı?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502013401/http://jam.az/index.php?sid=10765 |date=2016-05-02 }} // jam.az, 20 April 2016.</ref> აზერბაიჯანული საინფორმაციო პორტალის ცნობით, მაის ბარხუდაროვმა გაანადგურა სომხების მრავალი ჯარი, თუმცა ოფიცერს ძალები შეზღუდული ჰყავდა. <ref name="axar">[https://web.archive.org/web/20160603042739/http://en.axar.az/news/2847 Azerbaijani officer received the rank of General] // axar.az, 20 April 2016.</ref> [[2016]] წლის [[19 აპრილი|19 აპრილს]] აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა [[ილჰამ ალიევი|ილჰამ ალიევმა]] ხელი მოაწერა ბრძანებებს საპატიო წოდებების, ორდენებისა და მედლების მინიჭების შესახებ აზერბაიჯანელი სამხედრო მოსამსახურეების ჯგუფისთვის, რომლებიც „გამოირჩევიან განსაკუთრებული სიმამაცითა და გმირობით ჯარების საკონტაქტო ხაზზე სომხური სამხედრო პროვოკაციების აღკვეთისას და მტრის მოგერიებისას“.<ref>[http://en.apa.az/xeber_azerbaijan_awards_military_servicemen_fo_242364.html Azerbaijan awards military servicemen for distinguished bravery in prevention of Armenian provocations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420230010/http://en.apa.az/xeber_azerbaijan_awards_military_servicemen_fo_242364.html |date=2016-04-20 }} // apa.az.</ref> მაის ბარხუდაროვს პრეზიდენტმა ალიევმა გენერალ-მაიორის წოდება ლალათაფას აღების სამხედრო ოპერაციაში პირადად მონაწილეობის გამო მიანიჭა. ბარხუდაროვი პირველი ოფიცერია, რომელსაც ეს წოდება პრეზიდენტმა გმირობისთვის ბოლო 20 წლის განმავლობაში მიანიჭა. <ref name="axar"/> ბარხუდაროვი ამჟამად ქვედანაყოფის მეთაურია. 4 ოქტომბერს მას მიულოცეს აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების უზენაესმა მთავარსარდალმა და აზერბაიჯანის [[აზერბაიჯანის პრეზიდენტი|პრეზიდენტმა]] [[ილჰამ ალიევი|ილჰამ ალიევმა]], ასევე სპეცდანიშნულების რაზმის მეთაურს, შემდეგ გენერალ-მაიორ ჰიკმათ მირზაევს და მათ პირად შემადგენლობას ქალაქ ჯაბრაილისა და [[ჯაბრაილის რაიონი|ჯაბრაილის რაიონის]] ცხრა სოფლის განთავისუფლება [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის მეორე ომის]] დროს. [[9 დეკემბერი|9 დეკემბერს]] პრეზიდენტმა ალიევმა ხელი მოაწერა განკარგულებას ბარხუდაროვის ყარაბაღის ორდენით დაჯილდოების შესახებ. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარხუდაროვი, მაის}} [[კატეგორია:დაბადებული 20 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1976]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანელი სამხედრო მოღვაწეები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანელი გენერლები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] ds4q37ltbihu12z8enhc4y400p7ss9g 0 521131 5405166 4879563 2026-06-01T13:35:13Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405166 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი|სახელი=მუსტაფა ჩამრანი<br /> [[სპარსული ენა|სპარს.]] مصطفی چمران ساوهای|სურათი=Mostafa Chamran.jpg‎|რიგი={{დროშა|ირანი}}ს ისლამური რესპუბლიკის თავდაცვის მინისტრი|თანამდებობა დატოვა=[[12 აგვისტო]], [[1980]]|თანამდებობა დაიკავა=[[17 სექტემბერი]], [[1979]]|დაბადების თარიღი=[[8 მარტი]], [[1932]]|დაბადების ადგილი=[[თეირანი]], [[ირანი]]|გარდაცვალების თარიღი=[[20 ივნისი]], [[1981]] (49 წლის)|გარდაცვალების ადგილი=[[ხუზისტანის ოსტანი]], [[ირანი]]|პარტია=ირანის თავისუფლების მოძრაობა|განათლება=თეირანის უნივერსიტეტი, ტეხასის უნივერსიტეტი, [[კალიფორნიის უნივერსიტეტი (ბერკლი)]]|სამეცნიერო ხარისხი=[[ფილოსოფიის დოქტორი]]|საქმიანობა=პოლიტიკოსი, სამხედრო|რელიგია=[[შიიტი]] [[მუსლიმი]]}} '''მუსტაფა ჩამრან სავეხი''' ([[სპარსული ენა|სპარს]]'''.مصطفی چمران ساوهای‎;''' დ. [[8 მარტი]], [[1932]], [[თეირანი]] — გ. [[20 ივნისი]], [[1981]] [[ხუზისტანის ოსტანი|ხუზისტანი]]) — [[ირანი|ირანელი]] მეცნიერი, სახელმწიფო მოღვაწე და სამხედრო ლიდერი, [[მეჯლისი|მეჯლისის]] დეპუტატი, [[ირანის ისლამური რესპუბლიკა|ირანის ისლამური რესპუბლიკის]] თავდაცვის მინისტრი, ისლამური რევოლუციური გვარდიის კორპუსის მეთაური.<ref>Amir Taheri (12 October 2007). [https://nypost.com/2007/10/12/tehrans-price-for-solidarity/ "Tehran's Price for "Solidarity""]. ''New York Post''.</ref><ref>[http://www.iichs.org/index_en.asp?id=1609&doc_cat=16 "IICHS - Institute for Iranian Contemporary Historical Studies".] ''iichs.org''.</ref> == ბიოგრაფია == === ახალგაზრდული წლები და განათლება === მუსტაფა ჩამრანი დაიბადა 1932 წლის 8 მარტს [[თეირანი|თეირანში]] რელიგიურ ოჯახში. საწყისი რელიგიური განათლება [[აიათოლა]] [[მაჰმუდ ტალეგანი|მაჰმუდ ტალეგანისა]] და [[მურთაზა მუთაჰარი|მურთაზა მუთაჰარისგან]] მიიღო.  შემდეგ  დაამთავრა ელბურის საშუალო სკოლა და  <nowiki/>[[თეირანი|თეირანის]] უნივერსიტეტი ელექტრომექანიკის [[ბაკალავრიატი|ბაკალავრის]] ხარისხით. სწავლის პერიოდში იგი გახლდათ უნივერსიტეტის [[ისლამი|ისლამური]] სტუდენტური ასოციაციის  წევრი და აქტიურად მონაწილეობდა ბრძოლაში [[ირანი|ირანის]] [[ნავთობი|ნავთობის]] ინდუსტრიის ნაციონალიზაციისთვის. 1950 -იანი წლების ბოლოს, სტიპენდიის მიღების შემდეგ, ის გადავიდა [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]], სადაც ჩაირიცხა [[ტეხასი|ტეხასის]] A&M უნივერსიტეტში და მიიღო [[მაგისტრი|მაგისტრის]] ხარისხი. 1963 წელს, [[კალიფორნიის უნივერსიტეტი (ბერკლი)|ბერკლის კალიფორნიის უნივერსიტეტში]] სწავლისას, მან დააარსა ისლამური სტუდენტური ასოციაცია. როდესაც  საზღვარგარეთ მისი საქმიანობის შესახებ გაიგო, [[შაჰი|შაჰის]] რეჟიმმა  სტიპენდია მოუხსნა, მაგრამ ჩამრანმა მოასწრო [[ფილოსოფიის დოქტორი|ფილოსოფიის დოქტორის]] ხარისხის მიღება  ელექტრული ინჟინერიასა და პლაზმურ ფიზიკაში.<ref>[http://www.lib.ir/book/80662307/Selfconstruction-and-development/ دارالحدیث, موسسه علمی فرهنگی. "Self-construction and development (author Mostafa Chamran) - کتابخانه تخصصی جهاد و شهادت (موسسه فرهنگی روایت سیره شهدا)"]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. ''www.lib.ir''. Retrieved 24 September 2017.</ref> 1960 -იან წლებში იგი დაიქირავეს უფროს მეცნიერ თანამშრომლად „Bell Labs“– ის კომპანიასა და [[NASA]]– ს რეაქტიული ძრავის ლაბორატორიაში.<ref>[http://www.taghribnews.com/en/news/98998/martyr-chamran-s-biography-book-unveiled "Martyr Chamran's biography book unveiled"]. ''Taqrib News''. 20 June 2012. Retrieved 4 August 2013.</ref> === პოლიტიკური და სამხედრო კარიერა === 1960 -იანი წლების დასაწყისში ჩამრანი გახდა ერთ -ერთი თვალსაჩინო წევრი  [[ირანი|ირანის]] თავისუფლების მოძრაობისა, რომელსაც ხელმძღვანელობდა  [[ხემეჰდი ბაზარგანი]]. იგი წარმოადგენდა პარტიის რადიკალური ფრთის ნაწილს იბრაჰიმ იაზდის, სადეკ გოთბზადესა და ალი შარიათთან ერთად. შემდეგ ჩამრანი გაემგზავრა [[კუბა|კუბაზე]] სამხედრო სწავლებისთვის. 1963 წლის დეკემბერში მან გოთბზადესთან და იაზდისთან ერთად დატოვა [[ამერიკის შეერთებული შტატები|შეერთებული შტატები]] და ორი წლით წავიდა [[ეგვიპტე|ეგვიპტეში]] პარტიზანული ბრძოლის მეთოდების შესასწავლად. [[ეგვიპტე|ეგვიპტის]] ხელისუფლების გეგმები იყო [[შაჰი|შაჰის]] რეჟიმთან ბრძოლის ორგანიზაციის შექმნა, რომლის სამხედრო ხელმძღვანელი გახდა ჩამრანი. 1965 წელს, [[ამერიკის შეერთებული შტატები|შეერთებულ შტატებში]] დაბრუნებისთანავე, [[სან-ხოსე|სან ხოსეში]] ბოევიკების მომზადების მიზნით, მან დააარსა ჯგუფი“ წითელი შიიზმი“, რომელშიც შედიოდა მისი ძმა მეჰდი. 1968 წელს მან დააარსა სხვა ჯგუფი — [[მუსლიმი|მუსლიმ]] სტუდენტთა ასოციაცია ამერიკაში (ინგლ. Muslim Students Association in America) რომელსაც ხელმძღვანელობდა იბრაჰიმ იაზდი. მისი ხელმძღვანელობით ფილიალები გაიხსნა დიდ ბრიტანეთსა და საფრანგეთში. ჩამრანი ეწინააღმდეგებოდა [[ეგვიპტე|ეგვიპტის]] პრეზიდენტის [[გამალ აბდელ ნასერი|გამალ აბდელ ნასერის]] პოლიტიკას, მისი გარდაცვალების შემდეგ 1971 წელს,  გაემგზავრა [[ლიბანი|ლიბანში]] და გახდა [[პალესტინის გათავისუფლების ორგანიზაცია|პალესტინის გათავისუფლების ორგანიზაციის]] ბანაკების  და [[ამალი|ამალის]] მოძრაობის წევრი. იგი გახდა [[ახლო აღმოსავლეთი|ახლო აღმოსავლეთში]] [[ისლამი|ისლამური]] რევოლუციური მოძრაობის ერთ -ერთი წამყვანი ფიგურა, [[ალჟირი|ალჟირში]], [[ეგვიპტე|ეგვიპტესა]] და [[სირია|სირიაში]] პარტიზანებისა და რევოლუციური ძალების მომზადების ორგანიზატორი. [[ლიბანის სამოქალაქო ომი|ლიბანის სამოქალაქო ომის]] დროს ის აქტიურად თანამშრომლობდა [[ამალი|ამალის]] დამფუძნებელ [[მუსა სადრი|მუსა სადრთან]], იგი გახლდათ ამ მოძრაობის წევრი და "სადრის მარჯვენა ხელი". ამავდროულად, ჩამრანი, გოთბზადესთან ერთად,  [[სირია|სირიის]] ფრაქციის შემადგენლობაში შედიოდა, რომელიც მტრულად იყო განწყობილი [[მუჰამედ მონტაზერი|მუჰამედ მონტაზერის]] [[ლიბია|ლიბიის]] მეგობრობის ჯგუფის მიმართ.<ref>Mohammad Ataie (Summer 2013). "Revolutionary Iran's 1979 endeavor in Lebanon". ''Middle East Policy''. '''XX''' (2): 137–157. [[ობიექტის ციფრული იდენტიფიკატორი|doi]]:[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/mepo.12026 10.1111/mepo.12026].</ref> [[ირანის ისლამური რევოლუცია|ირანში ისლამური რევოლუციის]] დაწყების შემდეგ ჩამრანი დაბრუნდა სამშობლოში. 1979 წელს მან დაიკავა ვიცე -პრემიერის პოსტი მეჰდი ბაზარგანის კაბინეტში. 1979 წლიდან 1981 წლამდე ჩამრანი იყო ისლამური რევოლუციის გვარდიის კორპუსის მეთაური. იგი პასუხისმგებელი იყო სამხედრო ოპერაციების განხორციელებაზე [[ირანის ქურთისტანი|ირანის ქურთისტანში]], სადაც [[ქურთები]]  [[ისლამი|ისლამური]] რეჟიმის წინააღმდეგ აჯანყდნენ. 1979 წელს, მისი პირადი ბრძანებით, შეიქმნა არმიის პარტიზანული დანაყოფი— არარეგულარული ომის სარდლობა. აღსანიშნავია, რომ ჩამრანს არ ჰქონდა სამხედრო წოდება. 1979 წლიდან 1980 წლამდე (ზოგიერთი წყაროს თანახმად, 1981 წლის გაზაფხულამდე), ჩამრანს ეკავა თავდაცვის მინისტრის პოსტი. იგი გახლდათ პირველი სამოქალაქო პირი ამ თანამდებობაზე. 1980 წლის მარტში ჩამრანი აირჩიეს [[მეჯლისი|მეჯლისში]] [[თეირანი|თეირანის]] ოლქიდან, ხოლო მაისში დაინიშნა [[რაჰბარ ხომეინი|რაჰბარ ხომეინის]] წარმომადგენელად ეროვნული უშიშროების უმაღლეს საბჭოში. [[ირან-ერაყის ომი|ირან-ერაყის ომის]] დაწყების შემდეგ ჩამრანმა ნებაყოფლობით დატოვა თავდაცვის მინისტრის პოსტი და წავიდა ფრონტზე.<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19800512&id=B1ZOAAAAIBAJ&pg=6991 "Khomenei's hard-liners triumph"]. ''The Spokesman Review''. Associated Press. May 1980. Retrieved 4 August2013.</ref> == გარდაცვალება == [[ფაილი:Grave of Mostafa Chamran.jpg|მინი|მუსტაფა ჩამრანის საფლავი]] [[ირან-ერაყის ომი|ირან-ერაყის ომის]] დროს ჩამრანი  ხელმძღვანელობდა ქვეითთა ბრიგადას სუსანგერდის მახლობლად. იგი ორჯერ დაიჭრა ფეხში, მაგრამ  უარი განაცხადა თანამდებობის და ქვედანაყოფის დატოვებაზე. 1981 წლის 20 ივნისს მუსტაფა ჩამრანი გარდაიცვალა დეჰლავიეში, [[ხუზისტანის ოსტანი|ხუზისტანის ოსტანში]], შესაძლოა [[ერაყი|ერაყული]] ნაღმტყორცნების შედეგად, საეჭვო და გაურკვეველ ვითარებაში. დაკრძალულია [[თეირანი|თეირანის]] ბეჰეშტე-ზაჰრას სასაფლაოზე.<ref>Daniel Brumberg, ''Reinventing Khomeini'' p.[https://books.google.ge/books?id=Cdjs7HCjIsYC&pg=PA272&dq=&redir_esc=y#v=onepage&q& 272]</ref><ref>Houchang E. Chehabi, ''Iranian Politics and Religious Modernism'' p.[https://books.google.ge/books?id=JJEIQbUnGyYC&pg=PA293&dq=&redir_esc=y 293]</ref> == მემკვიდრეობა == [[რუჰოლა ხომეინი|აიათოლა ხომეინმა]] ჩამრანი საჯაროდ გამოაცხადა  მოწამედ, უწოდა მას "ისლამის დიდი სარდალი" და "უმაღლესი გზის ერთგული მეომარი“ . ჩამრანს გარდაცვალების შემდეგ მიენიჭა გმირის სტატუსი. [[ირანი|ირანსა]] და [[ლიბანი|ლიბანში]] მრავალ შენობას და ქუჩას დაერქვა მისი სახელი. ჩამრანის სახელობისაა აგრეთვე ჩქაროსნული მაგისტრალი და უნივერსიტეტი. 2008 წლიდან [[თეირანი|თეირანის]] სახლში, სადაც ჩამრანი ცხოვრობდა, ფუნქციონირებს ჩამრანის სახელობის მუზეუმი. 2012 წელს მწერალმა [[მოჰსენ ალავი პური|მოჰსენ ალავი პურმა]] გამოაქვეყნა მისი ბიოგრაფია. 2013 წელს [[პეპლები|პეპლების]] ახალმა სახეობამ მიიღო  ჩამრანის სახელი Anagnorisma chamrani. 2013 წელს [[ბრიტანელები|ბრიტანელმა]] მწერალმა [[ნიკ რობინსონი|ნიკ რობინსონმა]] გამოაქვეყნა ბიოგრაფია ჩამრანის ცხოვრების შესახებ . 2014 წელს გამოვიდა ფილმი ჩამრანის ცხოვრების ბოლო 48 საათის შესახებ—"ჩე", რომელმაც მიიღო რამდენიმე კინოპრემია.<ref>[https://web.archive.org/web/20131206164414/http://www.tehrantimes.com/arts-and-cult "Book on lifestyle of Iranian veteran Chamran published in UK"]. ''Tehran Times''. Tehran. 10 July 2013. Archived from the original on 6 December 2013. Retrieved 8 August2013.</ref><ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2013/07/130717114500.htm "New Anagnorisma Moth Species from Beautiful Binaloud Mountain Iran"]. ''Science Daily''. 17 July 2013. Retrieved 8 August 2013.</ref> == პირადი ცხოვრება და ოჯახი == მუსტაფა ჩამრანი ორჯერ იყო დაქორწინებული. პირველად —<nowiki/>[[მუსლიმი მესხები|მუსლიმური]] აღმსარებლობის [[ამერიკელები|ამერიკელ]] ტომპსონ ჰეიმანზე (გარდაიცვალა 2009 წელს), წყვილს ოთხი შვილი შეეძინა: ქალიშვილი ტომპსონი, სამი ვაჟი — რაჰიმნეჟადი, ალი, ჯამალი. შვილიშვილები [[ლიბანი|ლიბანში]] ცხოვრობენ. შემდეგ დაქორწინდა ლიბანელ გადე ჯაბერზე. მშობლიური [[სპარსული ენა|სპარსული ენის]] გარდა ჩამრანი კარგად ფლობდა [[ინგლისური ენა|ინგლისურ]], [[არაბული ენა|არაბულ]], [[ფრანგული ენა|ფრანგულ]] და [[გერმანული ენა|გერმანულ ენებს]]. პროფესიონალურად იყო დაკავებული ფოტოგრაფიით.<ref>[https://www.ibna.ir/en/naghli/156633/mostafa-chamran-s-lebanon-converted-into-arabic "Mostafa Chamran's Lebanon converted into Arabic"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211121151447/https://www.ibna.ir/en/naghli/156633/mostafa-chamran-s-lebanon-converted-into-arabic |date=2021-11-21 }}. ''Iran Book News Agency''. 12 December 2012. Retrieved 4 August 2013.</ref><ref>[https://english.khamenei.ir/news/3949/Chamran-was-a-scientist-who-left-behind-his-well- Chamran was a scientist who left behind his well-off life in the US to help the oppressed:] [[:en:Ali_Khamenei|Ayatollah Khamenei.Khamenei.ir]] (21 ივნისი 2016). ციტირების თარიღი<small>: 21 მაისი 2017.</small></ref> ძმა— მეჰდი ჩამრანი — [[ისლამი|ისლამური]] [[ირანი|ირანის]] მშენებელთა მმართველი კავშირის ლიდერია.  2016 წელს მან ჩამრანის წამებულთა ფონდთან ერთად გამოაქვეყნა თავისი ძმის სრული ბიოგრაფია. == რესურსები ინტერნეტში == * [https://web.archive.org/web/20140922043534/http://www.chamran.org/old/biography.htm Chamran.org] — მუსტაფა ჩამრანის საიტი ([[სპარსული ენა|სპარს]].) == ლიტერატურა == * ''Ostovar, Afshon [https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/64683/afshon_1.pdf;jsessionid=DF7BFA P.]'' [https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/64683/afshon_1.pdf;jsessionid=DF7BFA Guardians of the Islamic Revolution Ideology, Politics, and the Development of Military Power in Iran (1979–2009)] (PhD Thesis). University of Michigan (2009). ციტირების თარიღი<small>: 24 სექტემბერი 2014.</small> * ''Schahgaldian, Nikola B.'' The Iranian Military Under the Islamic Republic. RAND (March 1987). == სქოლიო == [[კატეგორია:დაბადებული 8 მარტი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1932]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 20 ივნისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1981]] [[კატეგორია:ირანელი სამხედრო მეთაურები]] [[კატეგორია:ირანელი მეცნიერები]] 0ckrqar8mwjszcwl3ghyjamv9q95dvo 0 525023 5405435 4952198 2026-06-02T03:12:58Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405435 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება|name_color=black|back_color=blue|სახელი=ნელი ბლაი|პორტრეტი=Nellie Bly 2.jpg|დაბ სახელი=Elizabeth Jane Cochran|დაბ თარიღი=[[5 მაისი]][[1864]]|დაბ ადგილი=კოკრანს მილზი [[პენსილვანია]]|გარდ ადგილი=[[ნიუ-იორკი]]|გარდ თარიღი=[[27 იანვარი]][[1962]] (57 წლის)|მოქალაქეობა={{დროშა|აშშ}}|საქმიანობა=[[მწერალი]],[[ჟურნალისტი]], მეწარმე|მეუღლე=რობერტ საიმონი|ხელმოწერა=Nellie Bly signature.svg|ჯილდოები=ქალთა დიდების ეროვნული დარბაზი (1998)}} '''ნელი ბლაი''' ({{lang-en|Nellie Bly}}; ნამდვილი სახელი ელიზაბეტ ჯეინ კოკრანი, {{lang-en|Elizabeth Jane Cochran}}; დ. [[5 მაისი]], [[1864]] (ან [[1867]]), კოკრანს - მილზი, [[პენსილვანია]] — გ. [[27 იანვარი]], [[1922]], [[ნიუ-იორკი]]) — ამერიკელი ჟურნალისტი, მწერალი, მეწარმე. საფუძველი ჩაუყარა საგამოძიებო ჟურნალისტიკის ახალ მიმართულებას.<ref>[https://www.biography.com/activist/nellie-bly "Nellie Bly Biography"]. ''Biography.com''. A&E Television Networks. Retrieved January 27, 2021.</ref><ref>[https://www.nypressclub.org/new-york-press-club-announces-its-2020-journalism-aw "New York Press Club Announces its 2020 Journalism Award Winners – The New York Press Club"]. ''www.nypressclub.org''. Retrieved November 5, 2021.</ref> == ბიოგრაფია == ნელი ბლაი დაიბადა კოკრანს-მილზში (''Cochran’s Mills''),( არმსტრონგის საგრაფო, [[პენსილვანია|პენსილვანია)]], რომელიც მდებარეობს [[პიტსბურგი|პიტსბურგიდან]] 65 კილომეტრში. მისი მამა, ყოფილი მოსამართლე, გარდაიცვალა, როდესაც გოგონა ექვსი წლის იყო. სამი წლის შემდეგ, დედა გათხოვდა, მაგრამ განქორწინდა, როდესაც ელიზაბეტი 14 წლის გახლდათ. ახალგაზრდობაში კოკრანმა თავის გვარს დაამატა ასო «ე» (Cochrane, კოკრეინი). [[ფაილი:Nellie Bly3.jpg|მინი|21 წლის ნელი ბლაი [[მექსიკა|მექსიკაში]]]] 1880 წელს ოჯახი საცხოვრებლად პიტსბურგში გადავიდა და 1885 წელს ელიზაბეტმა დაიწყო  მუშაობა რეპორტიორად გაზეთში «Pittsburgh Dispatch». გაზეთმა გამოაქვეყნა  დისკრიმინაციული სტატია ქალების მიმართ. პუბლიკაციის საპასუხოდ, კოკრეინმა მკაცრი წერილი გაუგზავნა გაზეთის რედაქტორს. წერილმა იმდენად დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა მასზე, რომ  რედაქტორმა ახალგაზრდა ქალს სამუშაო შესთავაზა. იმ პერიოდში ქალი ჟურნალისტები ხშირად იყენებდნენ ლიტერატურულ ფსევდონიმებს. კოკრეინმა აირჩია ფსევდონიმი ნელი ბლაი [[სტივენ ფოსტერი|სტივენ ფოსტერის]] სიმღერის სათაურის მიხედვით, რომელიც იმ დროს ძალიან პოპულარული იყო. თავდაპირველად, ბლაი გაზეთში აქვეყნებდა ნარკვევებს პიტსბურგის ქარხანაში მომუშავე ქალების გაჭირვებაზე, ღარიბების ცხოვრებასა და მსგავს თემებზე, მაგრამ რედაქტორებმა აიძულეს იგი გაეკეთებინა ის, რითაც მაშინ შემოიფარგლებოდა  ქალების მოღვაწეობა ჟურნალისტიკაში — დაეწერა სტატიები  მაღალი საზოგადოების ცხოვრების, მოდის, მებაღეობის და ა.შ. ბლაი, რომელიც არ ეთანხმებოდა ასეთ მიდგომას, 1886-1887 წლებში გაემგზავრა [[მექსიკა|მექსიკაში]], საიდანაც აგზავნიდა ნარკვევებს [[მექსიკელები|მექსიკელების]] ცხოვრების შესახებ: აღწერდა  [[მექსიკა|მექსიკაში]] ღარიბების მძიმე ყოფას და ქვეყანაში  გამეფებულ კორუფციას. ერთ-ერთ სტატიაში ბლაი ეწინააღმდეგებოდა ადგილობრივი ჟურნალისტის დაკავებას [[მექსიკა|მექსიკის]] მთავრობის კრიტიკის გამო (იმ დროს ხელისუფლებაში გახლდათ [[პორფირიო დიასი]]). ამის გამო იგი დაპატიმრების მუქარით გააძევეს ქვეყნიდან. მოგვიანებით მისი სტატიები გაერთიანდა  და გამოიცა კრებულის სახით  „Six Months in Mexico“ („ექვსი თვე მექსიკაში“, 1888). == ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში გამოვლენილი ფაქტები == [[ფაილი:Nellie Bly-Mad-House-07.png|მარცხნივ|მინი|ილუსტრაცია: ნელი ბლაი – 10 დღე ფსიქიატრიულში. ]] 1887 წელს ბლაიმ დატოვა გაზეთი «Pittsburgh Dispatch» და გადავიდა [[ნიუ-იორკი|ნიუ-იორკში]], სადაც მუშაობა დაიწყო  ჯოზეფ პულიტცერის „New York World“-ში. მისი ერთ-ერთი პირველი წამოწყება იყო სიგიჟის სიმულაცია, რათა მოხვედრილიყო ქალთა ფსიქიატრიულ თავშესაფარში  ბლექველის კუნძულზე (ახლანდელი [[რუზველტის კუნძული აშშ|რუზველტის კუნძული]]) და გამოევლინა კლინიკის პაციენტების მიმართ სასტიკი მოპყრობის ფაქტები. ფსიქიკური აშლილობის და ამნეზიის სიმულაციით, ბლაიმ მოახერხა რამდენიმე ექიმის შეცდომაში შეყვანა. მან კლინიკაში ათი დღე გაატარა. მოგვიანებით გამოაქვეყნა სტატია იმ საშინელი პირობების შესახებ, რომელშიც იმყოფებოდნენ საავადმყოფოს პაციენტები, პერსონალის მხრიდან პაციენტების მიმართ გულგრილი და დამამცირებელი დამოკიდებულების შესახებ და იმის შესახებ, რომ ზოგიერთი პაციენტი დაწესებულებაში აშკარად შეცდომით იყო მოხვედრილი. <ref>[http://rioc.ny.gov/DocumentCenter/View/2902/Amanda-Matthews-of-Promet "Amanda Matthews of Prometheus Art Selected to Create Monument to Journalist Nelly Bly on Roosevelt Island, Press Release"]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. ''Roosevelt Island Operating Corporation of New York''. New York State. Retrieved March 2, 2021.</ref> სტატია გახდა სენსაცია და გამოიწვია ის, რომ არა მხოლოდ საზოგადოება, არამედ ხელისუფლება დაინტერესდა ამ ტიპის საავადმყოფოებში არსებული ვითარებით. შედეგად, მნიშვნელოვნად გაზარდა საქველმოქმედო დეპარტამენტის და სასჯელაღსრულების დაწესებულებების  ბიუჯეტი.<ref>[[imdbtitle:8318648|Escaping the Madhouse]]: The Nellie Bly Story. ციტირების თარიღი<small>: 31 იანვარი 2019.</small></ref> == მოგზაურობა მსოფლიოს გარშემო == [[ფაილი:Nellie Bly in Poland.jpg|მინი|ნელი ბლაი [[პოლონეთი|პოლონეთში]]]] ფსიქიატრიულ თავშესაფარში მომხდარი მოვლენების გაშუქების შემდეგ, ნელი ბლაი ფართოდ გახდა ცნობილი. ხალხმა მას "ქალბატონის სენსაცია" უწოდა. ერთ დღეს მან თავის რედაქტორს შესთავაზა: <nowiki/>[[ჟიულ ვერნი|ჟიულ ვერნის]] წიგნის გმირის რეკორდის გაუმჯობესება [[მსოფლიო|მსოფლიოს]] გარშემო მოგზაურობით. New York World-ის ერთ-ერთ რეგულარულ ნომერში გამოქვეყნდა განცხადება, რომ კარგად ცნობილმა ნელი ბლაიმ გადაწყვიტა ფილეას ფოგის რეკორდის მოხსნა და აპირებს მსოფლიოს შემოვლას 80 დღეზე ნაკლებ დროში. ნელი მსოფლიო ტურნეზე გაემგზავრა 1889 წლის 14 ნოემბერს. გზაში მან გადაუხვია მარშრუტს, რათა თავად [[ჟიულ ვერნი|ჟიულ ვერნისგან]] აეღო ინტერვიუ. როდესაც გოგონამ მიზანს მიაღწია, ცნობილმა მწერალმა  დეპეშა გაუგზავნა New York World-ის რედაქციას: ”მე ეჭვი არ მეპარებოდა ნელი ბლაის წარმატებაში. მან აჩვენა თავისი გამძლეობა. ყოჩაღ მას! [[ჟიულ ვერნი]]<nowiki/>“. ნელიმ მიაღწია თავის მიზანს, მამაცმა ბლაიმ —გამოგონილი პერსონაჟისგან განსხვავებით, იმოგზაურა [[მსოფლიო|მსოფლიოს]] გარშემო ზუსტად 72 დღეში 6 საათსა და 10 წუთში, ეწვია [[ინგლისი|ინგლისს]], [[საფრანგეთი|საფრანგეთს (]]<nowiki/>სადაც შეხვდა [[ჟიულ ვერნი|ჟიულ ვერნს]]), [[იტალია|იტალიას]], [[სუეცის არხი|სუეცის არხს]], [[შრი-ლანკა|ცეილონს]], [[სინგაპური|სინგაპურს]], [[ჰონგ-კონგი|ჰონგ კონგს]] და [[იაპონია|იაპონიას]]. == პირადი ცხოვრება და ცხოვრების ბოლო წლები == [[ფაილი:The Grave of Nellie Bly in Woodlawn Cemetery.JPG|მინი|ნელი ბლაის საფლავი]] ნელი ბლაი რაც უფრო პოპულარული ხდებოდა, მით უფრო რთული იყო მისთვის საგამოძიებო ჟურნალისტური საქმიანობის წარმართვა, რადგან ყველგან სცნობდნენ. ნელი ბლაიმ გააცნობიერა, რომ ჟურნალისტის კარიერა უნდა მიეტოვებინა. იგი ასეც მოიქცა და დაქორწინდა მილიონერ რობერტ საიმონზე, რომელიც მასზე 42 წლით უფროსი იყო. მათ ბედნიერებას  ჩრდილს აყენებდა ის ფაქტი, რომ რობერტის შვილები უკიდურესად უარყოფითად იყვნენ განწყობილნი ნელის მიმართ. წყვილს არასოდეს ჰყოლია საკუთარი შვილები. მას შემდეგ, რაც ჟურნალისტობას ჩამოშორდა, ნელი "Iron Clad Manufacturing Co"-ის პრეზიდენტი გახდა, რომელიც ამზადებდა ფოლადის კონტეინერებს, რძის ქილებს და ქვაბებს.<ref>[https://aoghs.org/transportation/nellie-bly-oil-drum/ "The Remarkable Nellie Bly".] American Oil & Gas Historical Society. [https://web.archive.org/web/20111004215247/http://aoghs.org/technology/the-re Archived] from the original on October 4, 2011. Retrieved July 20, 2013.</ref> იგი დაქვრივდა 1904 წელს. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ნელი ბლაი იყო ერთ-ერთი წამყვანი ქალი მეწარმე [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]], მაგრამ თანამშრომლების მხრიდან გაფლანგვის გახშირებულმა შემთხვევებმა  იგი გაკოტრებამდე მიიყვანა და ბლაი იძულებული გახდა დაბრუნებოდა ჟურნალისტის პროფესიას. იგი ამზადებდა რეპორტაჟებს 1913 წლის [[სუფრაჟისტები]]ს აღლუმიდან და [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] აღმოსავლეთ ფრონტიდან. პარალელურად აქტიურად იყო ჩართული საქველმოქმედო საქმიანობაში, განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა მშობლების მზრუნველობის გარეშე დარჩენილ ობლებს.<ref>''The remarkable Nellie Bly, inventor of the metal oil drum'', Petroleum Age, 12/2006, p. 5.</ref> ნელი ბლაი გარდაიცვალა [[პნევმონია|პნევმონიით]] [[ნიუ-იორკი|ნიუ-იორკის]] წმინდა მარკის ჰოსპიტალში 1922 წლის 27 იანვარს, 57 წლის ასაკში. დაკრძალეს მოკრძალებულად [[ბრონქსი|ბრონქსის]] ვუდლაუნის  სასაფლაოზე. <ref>[[:en:Jennifer_Dunning|Dunning, Jennifer]] (February 23, 1979). [https://www.nytimes.com/1979/02/23/archives/woodlawn-bronxs-other-hall-of-fame-hitch "Woodlawn, Bronx's Other Hall of Fame"]. ''The New York Times''. [https://web.archive.org/web/20180110234051/http://www.nytimes.com/1979/02/23/arch Archived] from the original on January 10, 2018. Retrieved November 29, 2011.</ref><ref>[https://rioc.ny.gov/DocumentCenter/View/2371/Nellie-Bly-Memorial-Call-for-Artsts?bidId= "Nellie Bly Memorial Call for Artists".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415193715/https://rioc.ny.gov/DocumentCenter/View/2371/Nellie-Bly-Memorial-Call-for-Artsts?bidId= |date=2021-04-15 }} ''Roosevelt Island Operating Corporation of New York''. New York State. Retrieved March 2, 2021.</ref><ref> [https://www.nytimes.com/section/learning "Nellie Bly, journalist, Dies of Pneumonia".] ''The New York Times''. January 28, 1922. [https://web.archive.org/web/20111115224129/http://www.nytimes.com/learning/gen Archived] from the original on November 15, 2011. Retrieved November 29, 2011.</ref><ref>[https://chicagoreader.com/arts-culture/almost-100-years-after-her-death-nellie-bly-i "Reid, Kerry "Almost 100 Years After Her Death, Nellie Bly Is Back" ''Chicago Reader'', February 2, 2021".]</ref> == ლიტერატურა == * Bly, Nellie (January 12, 1915). [https://cdnc.ucr.edu/cgi-bin/cdnc?a=d&d=LAH19150112.2.23&e=----- "American Woman Imprisoned in Austria; Liberated When Identified by Dr. Friedman"]. ''Los Angeles Herald''. p. 2. Retrieved May 13, 2020. * Dietz, Dan (2010). ''Off Broadway Musicals, 1910–2007: Casts, Credits, Songs, Critical Reception and Performance Data of More Than 1,800 Shows''. McFarland. [[ISBN]] [[:en:Special:BookSources/9780345527264|<bdi>978-0786457311</bdi>.]] * Goodman, Matthew (2013). ''Eighty Days: Nellie Bly and Elizabeth Bisland's History-Making Race Around the World''. [[ISBN]] [[:en:Special:BookSources/9780345527264|<bdi>9780345527264</bdi>.]] * Kroeger, Brooke (1994). ''Nellie Bly: Daredevil, Reporter, Feminist''. Three Rivers Press. [[ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0812925258|978-0812925258]]</bdi> * <bdi>.Rittenhouse, Mignon (1956). ''The Amazing Nellie Bly''. Dutton.</bdi> * Roggenkamp, Karen (2016). ''Sympathy, Madness, and Crime: How Four Nineteenth-century Journalists Made the Newspaper Women's Business''. Kent State University Press. [[ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-1606352878|<bdi>978-1606352878</bdi>.]] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბლაი, ნელი}} [[კატეგორია:დაბადებული 5 მაისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1865]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 27 იანვარი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1922]] [[კატეგორია:ამერიკელი ჟურნალისტები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ქალი ჟურნალისტები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მოგზაურები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ქალი მოგზაურები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ჟურნალისტი-გამომძიებლები]] [[კატეგორია:ნიუ-იორკში გარდაცვლილები]] 3qwlj6yec6mnqnb534oxa5n7l2iyjsp 0 525453 5405259 4885265 2026-06-01T16:09:20Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405259 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ნადარი | ფოტო =Self-portrait of Nadar.jpg | ფოტოს სიგანე =250პქ | წარწერა = | ალტ = | მშობლსახელი = Gaspard-Félix Tournachon | დაბსახელი = გასპარ-ფელიქს ტურნაშონი | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი|1820|4|5}} | დაბადგილი = [[პარიზი]] | გარდთარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1910|3|20|1820|4|5}} | გარდადგილი = პარიზი | დაკრძალვის ადგილი = [[პერ-ლაშეზის სასაფლაო]] | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = {{coord|48.860|2.396|type:landmark|display=inline}} | ეროვნება = ფრანგი | მოქალაქეობა = {{დროშა|საფრანგეთი}} | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა = [[ფოტოგრაფია|ფოტოგრაფი]]<br>[[კარიკატურა|კარიკატურისტი]]<br>[[ჟურნალისტი]]<br>[[ნოველა|ნოველისტი]]<br>[[აეროსტატი|ბალუნისტი]] | რელიგია = | შვილები = [[პოლ ნადარი]] | მამა = [[ვიქტორ ტურნაშონი]] | ხელმოწერა = SigNadar.svg | ხელმოწერის ზომა = }} '''გასპარ-ფელიქს ტურნაშონი''' (დ. 6 აპრილი, 1820 – გ. 20 მარტი, 1910), ცნობილი ფსევდონიმით '''ნადარი''' — ფრანგი ფოტოგრაფი, კარიკატურისტი, ჟურნალისტი, ნოველისტი, [[აეროსტატი|ბალუნისტი]]. [[1858]] წელს ის გახდა პირველი ადამიანი, ვინც გადაიღო აეროფოტოსურათი. ნადარის ფოტოპორტრეტები დაცულია მრავალ დიდ ეროვნულ ფოტოკოლექციაში. მისმა ვაჟმა, [[პოლ ნადარი|პოლ ნადარმა]], მამის სიკვდილის შემდეგ განაგრძო საქმიანობა. == ცხოვრება == გასპარ-ფელიქს ტურნაშონი დაიბადა [[1820]] წლის აპრილში [[პარიზი|პარიზში]],<ref name="Lambiek">{{Cite web|title=Félix Nadar Gaspard-Félix Tournachon (6 April 1820 – 23 March 1910, France)|url=https://www.lambiek.net/artists/n/nadar.htm|access-date=12 November 2019}}</ref> თუმცა ზოგიერთი წყარო ამბობს, რომ ის დაიბადა [[ლიონი|ლიონში]]. მისი მამა, ვიქტორ ტურნაშონი, [[მესტამბე]] და წიგნების გამყიდველი იყო. ნადარმა მედიცინის შესწავლა დაიწყო, მაგრამ მამის გარდაცვალების შემდეგ ფინასური პრობლემების გამო სწავლა მიატოვა.<ref name="Lambiek" /><ref name="archivesdefrance">{{Cite web|title=Archives de France {{!}}|url=http://www.archivesdefrance.culture.gouv.fr/action-culturelle/celebrations-nationales/brochure-2010/beaux-arts/nadar|access-date=15 October 2015|archive-date=8 დეკემბერი 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208053727/http://www.archivesdefrance.culture.gouv.fr/action-culturelle/celebrations-nationales/brochure-2010/beaux-arts/nadar}}</ref> ნადარმა სხვადასხვა გაზეთში დაიწყო მუშაობა კარიკატურისტად და რომანისტად. იგი შეუერთდა პარიზულ ბოჰემიურ ჯგუფს ([[ჟერარ დე ნერვალი]], [[შარლ ბოდლერი]], თეოდორ დე ბანვილი). მეგობრებმა მას მეტსახელი შეურჩიეს: ''ტურნადარი'', რომელიც მოგვიანებით გახდა '''''ნადარი'''''.<ref name="archivesdefrance"/> მისი ნაშრომი პირველად [[1848]] წელს გამოქვეყნდა ''Le Charivari''-ში. [[1849]] წელს ნადარმა დააარსა ''La Revue Comique à l’Usage des Gens Sérieux''. კარიკატურისტის სამსახურიდან გადავიდა ფოტოგრაფიაზე. პირველი ფოტოები [[1853]] წელს გადაიღო, ხოლო [[1854]] წელს სენტ-ლაზარეს ქუჩის 113 ნომერში გახსნა ფოტოსტუდია. ის [[1860]] წელს გადავიდა კაპუცინის ბულვარის 35 ნომერში. ნადარმა გადაიღო პიროვნებების ფართო სპექტრი: პოლიტიკოსები ([[ფრანსუა გიიო|გიზო]], [[პიერ-ჟოზეფ პრუდონი|პრუდონი]]), მსახიობები ([[სარა ბერნარი|სარა ბერნჰარდტი]], პაულუსი), მწერლები ([[ვიქტორ ჰიუგო|ჰიუგო]], [[შარლ ბოდლერი|ბოდლერი]], [[ჟორჟ სანდი|სენდი]], [[ჟერარ დე ნერვალი|ნერვალი]], [[თეოფილ გოტიე|გოტიე]], [[ალექსანდრ დიუმა (მამა)|დიუმა]]), მხატვრები (კორო, [[ეჟენ დელაკრუა|დელაკრუა]], [[ჟან-ფრანსუა მილე|მილე]]) და მუსიკოსები. ([[ფერენც ლისტი|ლისტი]], [[ჯოაკინო როსინი|როსინი]], [[ჟაკ ოფენბახი|ოფენბახი]], [[ჯუზეპე ვერდი|ვერდი]], [[ჰექტორ ბერლიოზი|ბერლიოზი]]).<ref name="archivesdefrance" /> პორტრეტული ფოტოგრაფია გადიოდა ადგილობრივი ინდუსტრიალიზაციის პერიოდს და ნადარმა უარი თქვა ტრადიციული მდიდრული დეკორების გამოყენებაზე, ის ამჯობინებდა ბუნებრივ, დღის სინათლეს და ეზიზღებოდა ის, რაც მას არასაჭირო აქსესუარად მიაჩნდა. [[1886]] წელს შვილთან ერთად მან გააკეთა ის, რაც შეიძლება იყოს პირველი ფოტორეპორტაჟი: ინტერვიუ დიდ მეცნიერთან მიშელ ეჟენ შევრულთან, რომელიც იმ დროს 100 წლის იყო.<ref name="Chevreul">{{Cite news|title="Le Journal Illustré" Publishes the First Photo-Interview 9/5/1886|work=History of Information|url=http://www.historyofinformation.com/detail.php?id=3310|access-date=12 November 2019}}</ref> გამოქვეყნდა ''Le Journal Illustré-ში''.<ref name="archivesdefrance" /><gallery mode="packed" heights="200"> [[1895]] წლის 1 აპრილისათვის ნადარმა საკუთარი სტუდია შვილს, პოლს, გადასცა. ის გადავიდა [[მარსელი|მარსელში]] და აქ ფოტოგრაფიის სტუდია გახსნა [[1897]] წელს. [[1909]] წლის 3 იანვარს იგი დაბრუნდა [[პარიზი|პარიზში]].<ref name="Nadar">{{cite book |last1=Nadar |first1=Félix |title=When I Was a Photographer |date=6 November 2015 |publisher=MIT Press |pages=234–235 |isbn=9780262330725 |edition=1st English translation |translator-first1=Eduardo |translator-last1=Cadava |translator-first2=Liana |translator-last2=Theodoratou |url=https://books.google.com/books?id=oHn6CgAAQBAJ&pg=PA234 |access-date=12 November 2019}}</ref> ნადარი გარდაიცვალა [[1910]] წელს, 89 წლის ასაკში. იგი დაასაფლავეს [[პერ-ლაშეზის სასაფლაო|პერ-ლაშეზის სასაფლაოზე]]. მისი საქმიანობა გააგრძელა [[პოლ ნადარი|პოლ ნადარმა]] გარდაცვალებამდე, [[1939]] წელს.<ref>{{Cite web |url=http://www.milhist.net/docs/intellrev.html |title="Paul Nadar", Getty Museum |accessdate=2022-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309184546/http://www.milhist.net/docs/intellrev.html |archivedate=2016-03-09 }}</ref> ფაილი:Nadar, Félix - Self-portrait.jpg|ნადარის სტუდიური პორტრეტი ბუშტის კალათაში ფაილი:Honoré Daumier, Nadar élevant la Photographie à la hauteur de l'Art, 1862, NGA 42966.jpg|''Nadar élevant la Photographie à la hauteur de l'Art'' („ნადარი ელეგანტური ფოტოგრაფიიდან ხელოვნებამდე“). [[Honoré Daumier|ონორე დომიერის]] ლითოგრაფია, რომელიც გამოჩნდა ''ლე ბულვარში'', 1863 წლის 25 მაისი. ფაილი:Henry de Montaut, Petit, Catastrophe du ballons Le Géant. - La nacelle rasant le sol à Nieubourg (Hanovre). - D`après les renseignements fournis par M. Nadar. Gravure 1863.jpg|1863 წელი: კატასტროფა ''Le Géant-''თან ერთად, [[Hanover|ჰანოვერი]]. ილუსტრაცია გაზეთში ფაილი:Felix Nadar in a balloon, late 1860s photographer Felix Nadar (4559203377).jpg|ნადარი (გასპარდ-ფელიქს ტურნაჩონი), 1863 წელი, სტუდიური პორტრეტი, კარტ-დე-ვიზიტი </gallery> [[ფაილი:Balloon_flown_by_3197xn272_0_6d56zx84t.tiff|მარჯვნივ|მინი| Balloon ''Le Geant-''ის ფრენა გასპარ-ფელიქს ტურნაშონის მიერ (ნადარი), 1863 წ.]] [[ფაილი:Nadar_autoportrait_tournant.gif|მინი| დაახლოებით 1865 წელი: ნადარის „''მბრუნავი“ ავტოპორტრეტი'']] === გალერეა === <gallery mode="packed" heights="200"> ფაილი:JapaneseMissionAndNadarSon.JPG|ნადარის ვაჟი, რომელიც ნადარმა გადაიღო [[Second Japanese Embassy to Europe (1863)|ევროპაში იაპონიის მეორე საელჩოს]] წევრებთან ერთად 1863 წელს. ფაილი:Dessin de Nadar 1850.jpg|[[ბაზილიკი|ბალზაკის]] კარიკატურა, 1850 წ ფაილი:Charles Baudelaire.jpg|[[შარლ ბოდლერი]] ფაილი:Sarah Bernhardt, par Nadar, 1864, sepia.jpg|[[სარა ბერნარი]] ფაილი:Georges Ernest Boulanger by Atelier Nadar.jpg|[[ჟორჟ ბულანჟე]] ფაილი:BRÉSIL, Marguerite Neurdein. Photo Nadar.jpg|[[მარგარიტ ბრესილი]] ფაილი:LeBris1868.jpg|[[ჟან-მარი ლე ბრისი]] და მისი საფრენი მანქანა, ალბატროსი II (შეიძლება არასწორად იყოს მიკუთვნებული, ზოგიერთი წყარო ამბობს, რომ ფოტოგრაფი ''პეპინ ფილსი'' იყო) ფაილი:Maréchal Canrobert by Nadar.jpg|[[ფრანსუა სერტიან დე კანრობერი]] ფაილი:Georges Clemenceau Nadar.jpg|[[ჟორჟ კლემენსო]] ფაილი:Kropotkin Nadar.jpg|[[პიტერ კროპოტკინი]] ფაილი:Prince Czartoryski by Nadar.jpg|პრინცი [[ადამ იერჟი ჩარტორისკი]] ფაილი:Claude Debussy ca 1908, foto av Félix Nadar.jpg|[[კლოდ დებუსი]] ფაილი:Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix.jpg|[[ეჟენ დელაკრუა]] ფაილი:Paul Gustave Dore by Felix Nadar 1855-1859.jpg|[[გუსტავ დორე]] (1859) ფაილი:Alexandre Dumas Nadar.jpg|[[ალექსანდრე დიუმა]] ფაილი:N Gabrielli par Nadar.jpg|[[ნიკოლო გაბრიელი დი კვერციტა]] ფაილი:Galliffet, Gaston de.jpg|[[მარკიზ დე გალიფეტი]], ''[[პარიზის კომუნა|კომუნის]] ფუჟილერი'' ფაილი:Charles Gounod (1890) by Nadar.jpg|[[ჩარლზ გუნო]] 1890 წელს ფაილი:Elisabeth de Gramont - Nadar - 1889.jpg|[[ელისაბედ დე გრამონი]], 1889 წ ფაილი:Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|[[ფრანც ლისტი]] ფაილი:Ilja Iljitsch Metschnikow Nadar.jpg|[[ილია მეჩნიკოვი]] ფაილი:Jean-François Millet by Nadar, Metropolitan Museum copy.jpg|[[ჟან-ფრანსუა მილე]] ფაილი:Naser al-Din Shah Qajar, close up, with slight smile by Nadar.jpg|[[ნასერ ალ-დინ შაჰი]], [[სპარსეთი|სპარსეთის]] შაჰი 1848-1896 წწ ფაილი:George Sand by Nadar, 1864.jpg|[[ჟორჟ სანდი]] (1864) ფაილი:Séverine, debout, un poing sur la hanche - Nadar.jpg|[[სევერინი]] (დაახლოებით 1895) ფაილი:Émile Zola Nadar.jpg|[[ემილ ზოლა]] (1895) ფაილი:Pedro II of Brazil by Nadar.jpg|[[პედრო II ბრაზილიელი]] </gallery> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:ფრანგი ფოტოგრაფები]] [[კატეგორია:ფრანგი კარიკატურისტები]] [[კატეგორია:ფრანგი ჟურნალისტები]] [[კატეგორია:ფრანგი ნოველისტები]] [[კატეგორია:ფრანგი ბალუნისტები]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1910]] [[კატეგორია:დაბადებული 1820]] [[კატეგორია:დაბადებული 5 აპრილი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 20 მარტი]] [[კატეგორია:პერ-ლაშეზის სასაფლაოზე დაკრძალულები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] kgnqg2zn8tfxuc5mhcbezwxw3hy3j1g 0 528225 5405512 5319392 2026-06-02T07:51:39Z Jaba1977 3604 /* ბიბლიოგრაფია */ 5405512 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მეცნიერი |სახელი = გულიკო ლიპარტელიანი |ორიგინალური სახელი = |სურათი = |ლანდშაფტი = |სათაური = |სურათისზომა = |ფონი = |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = [[18 ივნისი]], [[1939]] |დაბადების ადგილი = [[თბილისი]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[პედაგოგი]], [[მეცნიერი]], [[გეოგრაფი]] |აქტიურობის წლები = |ლეიბლი = |ასოციაციები = |საიტი = |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = |ჯილდოები = }} '''გულიკო ლიპარტელიანი''' (დ. [[18 ივნისი]], [[1939]], [[თბილისი]]) — [[ქართველები|ქართველი]] [[გეოგრაფი]], [[კარტოგრაფი]], [[მეცნიერი]], [[მასწავლებელი|პედაგოგი]], გეოგრაფიის [[დოქტორი]]. ==ბიოგრაფია== [[1962]] წელს დაამთავრა [[თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის]] გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტი ფიზიკური გეოგრაფიის სპეციალობით. [[1962]]-[[1964]] წლებში მუშაობდა ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის გეგორაფიის ინსტიტუტში ლაბორანტად. იქვე, [[1964]]-[[1968]] წლებში ასპირანტურის კურსი გაიარა ეკონომიკური კარტოგრაფიის სპეციალობით. [[1968]] წლიდან მუშაობს [[თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის]] გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტზე ეკონომიკური გეოგრაფიის, ხოლო [[1973]] წლიდან კარტოგრაფია-გეოდეზიის კათედრის ასისტენად, კათედრის გამგის მოადგლედ და დოცენტად. პარალელურად, [[1980]]-[[2002]] წლებში სახელმწიფო საგეგმო კომიტეტთან არსებული ეკონომიკური და სოციალური პრობლემების სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის (ამჟამად ვ. მელიქიძის სახელობის სოციალურ-ეკონომიკური და რეგიონული პრობლემების სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი) სოციალური და ეკონომიკური კარტოგრაფირების სექტორის გამგე და წამყვანი მეცნიერი თანამშრომელი. [[2006]]-[[2014]] წლებში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა დეპარტამენტი, პროფესორი. [[2011]]-[[2014]] წლებში [[თბილისის ტექნიკური უნივერსიტეტი]], კარტოგრაფიისა და გეოინფორმატიკის დეპარტამენტი, პროფესორი. [[2013]] წლიდან კარტოგრაფია- გეოინფორმატიკის ლაბორატორიის განყოფილების ხელმძღვანელი, უფროსი მეცნიერი. არის სამეცნიერო ნაშრომების ავტორი. მისი მეცნიერული მუშაობის სფეროა თემატური კარტოგრაფია: ცალკეული თემატური რუკების, რუკათა სერიების და კომპლექსური რეგიონული ატლასების შედგენა. ამ საკითხებს ეძღვნება 30-მდე ეკონომიკური და სოციალური შინაარსის ატლასი, რუკათა სერია და რუკა. „საქართველოს ატლასში“ (1964) დაიბეჭდა მის მიერ შედგენილი რამდენიმე რუკა. აგრეთვე შედგენილი აქვს [[კახეთი|კახეთის]] რეგიონის, ცალკეული ადმინისტრაციული რაიონების რუკათა სერიები სოციალიური და ეკონომიკური განვითარების პროგრამათა საფუძველზე, საქართველოს რეგიონების მრეწველობის და მოსახლეობის რუკები, პირველი თემატური დასაკეცი რუკა-ბუკლეტები — „ქართული ჩაი“, „ქართული ღვინო“. დაამუშავა საქართევლოს „წითელი წიგნის“ კარტოგრაფიული უზრუნველყოფის ახალი მეთოდიკა და შეადგინა მცენარეული საფარისა და ცხოველთა სამყაროს კომპლექსური რუკები. მუშაობს სასკოლო გეოგრაფიაში კარტოგრაფირების მეთოდების უფრო აქტიური გამოყენებისათვის, რაც აისახა საშუალო სკოლების VIII-IX კლასების საქართველოს გეოგრაფიის სამუშაო რვეულებში (გამოდის 2000 წლიდან). [[ქართული ენა|ქართულიდან]] [[რუსული ენა|რუსულ]] ენაზე თარგმნა IX კლასის სახელმძღვანელო - „სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური გეოგრაფია“ (2002). გეოგრაფიის დოქტორი. საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „საქართველოს სსრ აღმოსავლეთ (კახეთის) ეკონომიკური რაიონის კომპლექსური რეგიონალური კარტოგრაფირება სოფლის მეურნეობის მიზნებისათვის“, დაიცვა 1979 წელს. ==ბიბლიოგრაფია== * საქართველოს გეოგრაფიული ატლასი, თბილისი, პალიტრა L, 2018, ISBN 9789941249846 * საქართველოს რეგიონების კარტოგრაფირება : კონცეფცია და მეთოდოლოგია, საქართველოს ალექსანდრე ჯავახიშვილის სახელობის გეოგრაფიული საზოგადოების შრომები. N1 (XIX), თბილისი, 2018 * გეოგრაფიული კარტოგრაფიის ტერმინოლოგიური ცნობარი, თბილისი, უნივერსალი, 2012, ISBN 9789941175879 * მსოფლიოს ილუსტრირებული ატლასი : საბავშვო ენციკლოპედია, თბილისი, პალიტრა L, 2009-2013, ISBN 978-99940-42-24-1 * სოციალიური და ეკონომიკური კარტოგრაფია : სახელმძღვანელო უმაღლესი სასწავლებლების სტუდენტებისთვის, თბილისი, უნივერსალი, 2004 ==ლიტერატურა== * წყარო: ქართველი მოგზაურები, გეოგრაფები, ბუნების მკვლევარნი: ენციკლოპედიური ცნობარი. თბ., 2003 გვ. 172; geography.tsu.ge ==რესურსები ინტერნეტში== {{nplg ბიოგრაფია|00015552}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ლიპარტელიანი, გულიკო}} [[კატეგორია:დაბადებული 18 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1939]] [[კატეგორია:ქართველი გეოგრაფები]] [[კატეგორია:ქართველი პედაგოგები]] [[კატეგორია:თბილისში დაბადებულები]] [[კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები]] [[კატეგორია:ქართველი კარტოგრაფები]] i98i6qlyfevuzqwaz9g8lipqxzr8btq 5405513 5405512 2026-06-02T07:51:57Z Jaba1977 3604 /* ლიტერატურა */ 5405513 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მეცნიერი |სახელი = გულიკო ლიპარტელიანი |ორიგინალური სახელი = |სურათი = |ლანდშაფტი = |სათაური = |სურათისზომა = |ფონი = |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = [[18 ივნისი]], [[1939]] |დაბადების ადგილი = [[თბილისი]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[პედაგოგი]], [[მეცნიერი]], [[გეოგრაფი]] |აქტიურობის წლები = |ლეიბლი = |ასოციაციები = |საიტი = |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = |ჯილდოები = }} '''გულიკო ლიპარტელიანი''' (დ. [[18 ივნისი]], [[1939]], [[თბილისი]]) — [[ქართველები|ქართველი]] [[გეოგრაფი]], [[კარტოგრაფი]], [[მეცნიერი]], [[მასწავლებელი|პედაგოგი]], გეოგრაფიის [[დოქტორი]]. ==ბიოგრაფია== [[1962]] წელს დაამთავრა [[თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის]] გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტი ფიზიკური გეოგრაფიის სპეციალობით. [[1962]]-[[1964]] წლებში მუშაობდა ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის გეგორაფიის ინსტიტუტში ლაბორანტად. იქვე, [[1964]]-[[1968]] წლებში ასპირანტურის კურსი გაიარა ეკონომიკური კარტოგრაფიის სპეციალობით. [[1968]] წლიდან მუშაობს [[თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის]] გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტზე ეკონომიკური გეოგრაფიის, ხოლო [[1973]] წლიდან კარტოგრაფია-გეოდეზიის კათედრის ასისტენად, კათედრის გამგის მოადგლედ და დოცენტად. პარალელურად, [[1980]]-[[2002]] წლებში სახელმწიფო საგეგმო კომიტეტთან არსებული ეკონომიკური და სოციალური პრობლემების სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის (ამჟამად ვ. მელიქიძის სახელობის სოციალურ-ეკონომიკური და რეგიონული პრობლემების სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი) სოციალური და ეკონომიკური კარტოგრაფირების სექტორის გამგე და წამყვანი მეცნიერი თანამშრომელი. [[2006]]-[[2014]] წლებში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა დეპარტამენტი, პროფესორი. [[2011]]-[[2014]] წლებში [[თბილისის ტექნიკური უნივერსიტეტი]], კარტოგრაფიისა და გეოინფორმატიკის დეპარტამენტი, პროფესორი. [[2013]] წლიდან კარტოგრაფია- გეოინფორმატიკის ლაბორატორიის განყოფილების ხელმძღვანელი, უფროსი მეცნიერი. არის სამეცნიერო ნაშრომების ავტორი. მისი მეცნიერული მუშაობის სფეროა თემატური კარტოგრაფია: ცალკეული თემატური რუკების, რუკათა სერიების და კომპლექსური რეგიონული ატლასების შედგენა. ამ საკითხებს ეძღვნება 30-მდე ეკონომიკური და სოციალური შინაარსის ატლასი, რუკათა სერია და რუკა. „საქართველოს ატლასში“ (1964) დაიბეჭდა მის მიერ შედგენილი რამდენიმე რუკა. აგრეთვე შედგენილი აქვს [[კახეთი|კახეთის]] რეგიონის, ცალკეული ადმინისტრაციული რაიონების რუკათა სერიები სოციალიური და ეკონომიკური განვითარების პროგრამათა საფუძველზე, საქართველოს რეგიონების მრეწველობის და მოსახლეობის რუკები, პირველი თემატური დასაკეცი რუკა-ბუკლეტები — „ქართული ჩაი“, „ქართული ღვინო“. დაამუშავა საქართევლოს „წითელი წიგნის“ კარტოგრაფიული უზრუნველყოფის ახალი მეთოდიკა და შეადგინა მცენარეული საფარისა და ცხოველთა სამყაროს კომპლექსური რუკები. მუშაობს სასკოლო გეოგრაფიაში კარტოგრაფირების მეთოდების უფრო აქტიური გამოყენებისათვის, რაც აისახა საშუალო სკოლების VIII-IX კლასების საქართველოს გეოგრაფიის სამუშაო რვეულებში (გამოდის 2000 წლიდან). [[ქართული ენა|ქართულიდან]] [[რუსული ენა|რუსულ]] ენაზე თარგმნა IX კლასის სახელმძღვანელო - „სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური გეოგრაფია“ (2002). გეოგრაფიის დოქტორი. საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „საქართველოს სსრ აღმოსავლეთ (კახეთის) ეკონომიკური რაიონის კომპლექსური რეგიონალური კარტოგრაფირება სოფლის მეურნეობის მიზნებისათვის“, დაიცვა 1979 წელს. ==ბიბლიოგრაფია== * საქართველოს გეოგრაფიული ატლასი, თბილისი, პალიტრა L, 2018, ISBN 9789941249846 * საქართველოს რეგიონების კარტოგრაფირება : კონცეფცია და მეთოდოლოგია, საქართველოს ალექსანდრე ჯავახიშვილის სახელობის გეოგრაფიული საზოგადოების შრომები. N1 (XIX), თბილისი, 2018 * გეოგრაფიული კარტოგრაფიის ტერმინოლოგიური ცნობარი, თბილისი, უნივერსალი, 2012, ISBN 9789941175879 * მსოფლიოს ილუსტრირებული ატლასი : საბავშვო ენციკლოპედია, თბილისი, პალიტრა L, 2009-2013, ISBN 978-99940-42-24-1 * სოციალიური და ეკონომიკური კარტოგრაფია : სახელმძღვანელო უმაღლესი სასწავლებლების სტუდენტებისთვის, თბილისი, უნივერსალი, 2004 ==ლიტერატურა== * ქართველი მოგზაურები, გეოგრაფები, ბუნების მკვლევარნი: ენციკლოპედიური ცნობარი. თბ., 2003 გვ. 172 ==რესურსები ინტერნეტში== {{nplg ბიოგრაფია|00015552}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ლიპარტელიანი, გულიკო}} [[კატეგორია:დაბადებული 18 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1939]] [[კატეგორია:ქართველი გეოგრაფები]] [[კატეგორია:ქართველი პედაგოგები]] [[კატეგორია:თბილისში დაბადებულები]] [[კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები]] [[კატეგორია:ქართველი კარტოგრაფები]] lajv7d1o4a6xnvne8qr1267nwsaw3k9 0 535653 5405411 4447416 2026-06-02T00:05:11Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405411 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა|სახელი=ნარისჯაგა|სურათის ფაილი=Carlina_vulgaris_170805a.jpg|სამეფო=მცენარეები|განყოფილება=[[ფარულთესლოვნები]]|კლასი=[[ორლებნიანნი]]|ოჯახი=[[რთულყვავილოვანნი]]|გვარი='''ნარისჯაგა'''|ლათ=Carlina vulgaris L.|ვიკისახეობები=Carlina vulgaris |commons=Category:Carlina vulgaris }} '''ნარისჯაგა''' ({{lang-la|}}Carlina vulgaris) — ორწლიანი [[ბალახოვანი მცენარე]]. ღერო – 15-50 სმ სიმაღლის, სწორი, აბლაბუდისებურად შებუსული, ზედა ნაწილში დატოტვილი. ფოთლები ტყავისებურია, ჩხვლეტია კბილებით. ქვედა ფოთლები მოგრძოლანცეტა ფორმისაა. კალათები 2,5 სმ დიამეტრისაა, ყვავილები – მეწამულ-ყვითელია. იზრდება სუბალპურ სარტყლამდე – ტყეებში, მდელოებზე, მშრალ ფერდობებზე, გზისპირებზე და ბუჩქნარებში. გავრცელებულია თითქმის მთელ [[საქართველო|საქართველოში]]. გავრცელების საერთო არეალი მოიცავს [[კავკასია|კავკასიას]], [[ევროპა|ევროპას]], [[მცირე აზია|მცირე აზიას]], [[ირანი|ირანს]]. == გალერეა == <gallery mode="packed" heights="190px"> სურათი:20200904Carlina_vulgaris2.jpg|ყვავილი სურათი:Carlina_vulgaris_2.jpg|ფოთლები სურათი:Carlina_vulgaris.jpg|ილუსტრაცია </gallery> == ლიტერატურა == * ''სუხიტაშვილი კ''., [http://environment.cenn.org/ge/%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%93%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%AC%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%90/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A1-%E1%83%A7%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98/ საქართველოს ყვავილოვანი მცენარეები]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, თბ., 2018, გვ. 224. [[კატეგორია:ორლებნიანნი]] [[კატეგორია:რთულყვავილოვანნი]] gl89j4diw7rzbgnbswvrhw85mmqfga9 0 535716 5405412 4393016 2026-06-02T00:07:53Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405412 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა|სახელი=ნარცეცხლა|სურათის ფაილი=Centaurea_iberica_10.jpg|სამეფო=მცენარეები|განყოფილება=[[ფარულთესლოვნები]]|კლასი=[[ორლებნიანნი]]|ოჯახი=[[რთულყვავილოვანნი]]|გვარი=[[ხახვისთავა]]|სახეობა='''ნარცეცხლა'''||ლათ=Centaurea iberica Trevir. Ex Spreng.|ვიკისახეობები=Centaurea iberica|commons=Category:Centaurea iberica }} '''ნარცეცხლა''' ({{lang-la|}}Centaurea iberica) — ერთწლიანი [[ბალახოვანი მცენარე|ბალახოვანი მცენარეა]], ღერო სწორია, 20-60 სმ სიმაღლის, მონაცრისფრო-მწვანე, გაფარჩხულად დატოტვილი, ხაოიანი ბეწვით მოფენილი. ფესვთანური და ღეროსეული ფოთლები ფრთისებურად არის განკვეთილი, ხაზურ-ლანცეტა ფორმისაა. კალათები საშუალო ზომისაა, კვერცხის ფორმის, მარტოული. ყვავილები ვარდისფერ-მეწამული ფერისაა. იზრდება მთის ზედა სარტყლამდე მშრალ ქვიან ფერდობებზე, გზისპირებზე და მთის სტეპებში. გავრცელებულია მთელ [[საქართველო|საქართველოში]]. გავრცელების საერთო არეალი მოიცავს [[კავკასია|კავკასიას]], [[ცენტრალური ევროპა|ცენტრალურ]] და [[სამხრეთ ევროპა|სამხრეთ]]-[[აღმოსავლეთ ევროპა|აღმოსავლეთ ევროპას]], [[მცირე აზია|მცირე]] და [[შუა აზია|შუა აზიას]]. == ლიტერატურა == * ''სუხიტაშვილი კ''., [http://environment.cenn.org/ge/%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%93%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%AC%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%90/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A1-%E1%83%A7%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98/ საქართველოს ყვავილოვანი მცენარეები]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, თბ., 2018, გვ. 228. [[კატეგორია:ორლებნიანნი]] [[კატეგორია:რთულყვავილოვანნი]] r6vfhyef12z49l2w4sk4exyuttn6rd5 0 535727 5405210 4546750 2026-06-01T15:19:36Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405210 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა|სახელი=მწვავე კლდისდუმა|სურათის ფაილი=Sedum_acre_single_-_Niitvälja.jpg|სამეფო=მცენარეები|განყოფილება=[[ფარულთესლოვნები]]|კლასი=[[ორლებნიანნი]]|ოჯახი=[[მსუქანასებრნი]]|გვარი=[[კლდისდუმა]]|სახეობა='''მწვავე კლდისდუმა'''|ლათ=Sedum acre L.|ვიკისახეობები=Sedum acre|commons=Category:Sedum acre }} '''მწვავე კლდისდუმა''' ({{lang-la|}}Sedum acre) — მრავალწლიანი [[ბალახოვანი მცენარე|ბალახოვანი მცენარეა]]. საყვავილე ყლორტების სიმაღლე 10 სმ-მდეა, უნაყოფო ყლორტებისა – 3 სმ-მდე. მცენარე შიშველია. ფოთლები რიგ-რიგად არის განლაგებული, კვერცხისებური, მჯდომარე. ყვავილედი ქოლგისებურ-ფარისებურია. გვირგვინი ოქროსფერ-ყვითელია. იზრდება მთის შუა სარტყლიდან სუბალპურ სარტყლამდე მშრალ, კლდიან ადგილებში. [[საქართველო|საქართველოში]] გავრცელებულია სპორადულად თითქმის ყველგან. გავრცელების საერთო არეალი მოიცავს [[კავკასია|კავკასიას]], [[ცენტრალური ევროპა|ცენტრალურ]] და [[სამხრეთ ევროპა|სამხრეთ ევროპას]], [[შუა აზია|შუა]] და [[მცირე აზია|მცირე აზიას]], [[ჩრდილოეთი აფრიკა|ჩრდილოეთ აფრიკას]]. == გალერეა == <gallery mode="packed" heights="150px"> სურათი:Sedum_acre_139527483.jpg|ყვავილი სურათი:20150701Sedum_acre.jpg|მწვავე კლდისდუმები სურათი:123_Sedum_acre_L.,_S._boloniense_Lois.jpg|ილუსტრაცია </gallery> == ლიტერატურა == * ''სუხიტაშვილი კ''., [http://environment.cenn.org/ge/%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%93%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%AC%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%90/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A1-%E1%83%A7%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%98/ საქართველოს ყვავილოვანი მცენარეები]{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, თბ., 2018, გვ. 302. [[კატეგორია:ორლებნიანნი]] [[კატეგორია:მსუქანასებრნი]] th3ummjkuee4jke9qbyk22xazc3hl8b 0 537041 5405190 4724867 2026-06-01T14:03:11Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405190 wikitext text/x-wiki {{გასწორება}}{{ინფოდაფა სამხედრო მოღვაწე |სრული სახელი = მუხთარ გასიმლი |ორიგინალური სახელი = |ცხოვრების პერიოდი = * |დაბადების თარიღი = 23 თებერვალი 1993 |დაბადების ადგილი = [[ბაქო]] |გარდაცვალების თარიღი = 2 ოქტომბერი 2020 |გარდაცვალების ადგილი = [[ფუზულის რაიონი]] |პორტრეტი = |ხელმოწერა = |მეტსახელი = |ეროვნება = |კუთვნილება = [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები]] |სამხედრო სამსახურის წლები = 2013—2014 / 2020 |წოდება = |ჯარის სახეობა = [[აზერბაიჯანის სახმელეთო ძალები]] |მეთაურობდა = |ნაწილი = |ბრძოლები/ომები = [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის ომი]]<br>• ფუზულის ბრძოლები |ჯილდოები = |კავშირი = |სამსახურიდან გადადგომა = }} '''მუხთარ ალი-ოღლუ გასიმლი''' ({{ვმ-წყარო}}) — აზერბაიჯანის ჩემპიონი ფიტნესში. [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები|აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების]] უფროსი ლეიტენანტი, [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის 2020 წლის ომის]] მონაწილე. == სასიცოცხლო == მუხთარ გასიმლი დაიბადა 1993 წლის 23 თებერვალს, ქალაქ ბაქოში. 1999 წელს ჩაირიცხა ბაქოს 318-ე საშუალო სკოლაში. სკოლა დაამთავრა 2009 წელს. იმავე წელს ჩაირიცხა აზერბაიჯანის ფიზიკური აღზრდისა და სპორტის ინსტიტუტში. დაამთავრა 2013 წელს, კიკბოქსინგის ბაკალავრის ხარისხით. სპორტით ადრეული ასაკიდან იყო დაინტერესებული. მონაწილეობდა მრავალ კონკურსში და დაჯილდოვდა პრიზებით. 2019 წლის 27 ოქტომბერს ფიტნესში აზერბაიჯანის ჩემპიონის წოდება მიენიჭა. == სამხედრო სამსახური == 2013 წელს მუხთარ გასიმლი გაიწვიეს [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები|აზერბაიჯანის შეიარაღებულ ძალებში]] [[გადაბეის რაიონი| გადაბეის რეგიონიდან]]. სამსახურის გაგრძელებისას ჩაირიცხა შეიარაღებული ძალების მომზადებისა და აღზრდის ცენტრის ოფიცერთა კურსებზე. 2014 წელს ჯარიდან დაითხოვეს როგორც თადარიგის ჯარისკაცი. === მონაწილეობა ყარაბაღის მეორე ომში === [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების დღე|აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების]] უფროსმა ლეიტენანტმა მუხთარ გასიმლიმ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანსა]] და [[სომხეთი|სომხეთს]] შორის 2020 წლის 27 სექტემბერს დაწყებულ ომში. 2 ოქტომბერს დაიღუპა ფუზულისათვის გამართულ ბრძოლებში, თანამებრძოლების ბრძოლის ველიდან გაყვანისას. დაკრძალეს ბაქოს გალას სასაფლაოზე. == ჯილდოები და პრიზები == * [[ფაილი:AZ_For_The_Fatherland_medal_ribbon_(2nd_version).png|ბმული=Fayl:AZ_For_The_Fatherland_medal_ribbon_(2nd_version).png|50x50პქ]] (15.12.2020) — მედალი „სამშობლოსათვის“ (გარდაცვალების შემდგომ)<ref name=":VUM">{{Cite news|last=|date=15.12.2020|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|language=|work=[[president.az|www.president.az]] ([[Azərbaycan Prezidenti]]nin rəsmi saytı)|url=https://president.az/articles/49098|url-status=live|access-date=15.12.2020|archive-url=https://archive.today/20201215202354/https://president.az/articles/49098|archive-date=2020-12-15}}</ref> * [[ფაილი:AZ_For_liberation_medal_ribbon.png|ბმული=Fayl:AZ_For_liberation_medal_ribbon.png|50x50პქ]] (25.12.2020) — მედალი „ფუზულის გათავისუფლებისთვის“ (გარდაცვალების შემდგომ)<ref name=":FMEQ">{{Cite news|last=|date=25.12.2020|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|language=|work=[[e-qanun.az|www.e-qanun.az]] (Normativ hüquqi aktların vahid internet elektron bazası)|url=http://e-qanun.az/framework/46529|url-status=live|access-date=25.12.2020|archive-url=https://archive.today/20210116083956/http://e-qanun.az/framework/46529|archive-date=2021-01-16}}</ref> == რესურსები ინტერნეტში == * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=baku.ws|url=https://baku.ws/karabakh/99726|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Чемпион Азербайджана стал шехидом - ВИДЕО|work=media.az|url=https://media.az/sports/1067793726/chempion-azerbaydzhana-stal-shehidom-video/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=oxu.az|url=https://oxu.az/war/428089|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu, baş leytenant Muxtar Qasımlı|work=baku.tv|url=https://baku.tv/az/cemiyyet/25568/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azfakt.com|url=https://azfakt.com/_ehid_olan_azerbaycan__empionu_muxtar_qas_ml__-_v_deo-95089-xeber.html|access-date=}} * {{Cite news|date=3 Oktyabr 2020|title=Azərbaycan çempionu Qarabağda şəhid oldu - FOTO|work=sportinfo.az|url=https://www.sportinfo.az/idman_xeberleri/hadise/93803.html|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azpolitika.info|url=https://azpolitika.info/?p=606546|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=baxar.az|url=https://baxar.az/xeber/14851-Sehidimiz-Azerbaycan-cempionu--Bas-leytenant-Muxtar-Qasimli--VIDEO|url-status=dead|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211212157/https://baxar.az/xeber/14851-Sehidimiz-Azerbaycan-cempionu--Bas-leytenant-Muxtar-Qasimli--VIDEO|archive-date=2020-12-11}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı|work=medonline.az|url=https://medonline.az/2020/10/06/s%C9%99hid-olan-az%C9%99rbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193142/https://medonline.az/2020/10/06/s%C9%99hid-olan-az%C9%99rbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|archivedate=2022-08-12}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı|work=azerbaycan24.com|url=https://www.azerbaycan24.com/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|access-date=}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=fanat.az|url=https://fanat.az/az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=aqreqator.az|url=https://aqreqator.az/az/hadise/1040397|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=yenilik.az|url=https://yenilik.az/cemiyyet/5514-dushmenin-generalini-ve-iki-polkovnikini-bogaraq-olduren-shehidimiz-vdeo.html|url-status=dead|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210162430/https://yenilik.az/cemiyyet/5514-dushmenin-generalini-ve-iki-polkovnikini-bogaraq-olduren-shehidimiz-vdeo.html|archive-date=2020-12-10}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımov - Video|work=pia.az|url=http://pia.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimov-video-365819-xeber.html|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209234040/http://pia.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimov-video-365819-xeber.html|archivedate=2020-12-09}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azia.az|url=http://azia.az/cemiyyet/13967-shehid-olan-azerbaycan-chempionu-muxtar-qasimli-vdeo.html|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=xeber.media|url=https://xeber.media/news/15609496/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - Video|work=yenisabah.az|url=https://yenisabah.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231120100951/https://yenisabah.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|archivedate=2023-11-20}} == სქოლიო == {{სქოლიო|2}} {{DEFAULTSORT:გასიმლი, მუხთარ}} [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2020]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:ბაქოში დაბადებულები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1993]] [[კატეგორია:დაბადებული 23 თებერვალი]] [[კატეგორია:ფუზულის რაიონი]] fp7podlrilm9dw301h0komysebq5i6q 5405208 5405190 2026-06-01T15:06:30Z Mehman 75871 5405208 wikitext text/x-wiki {{გასწორება}}{{ინფოდაფა სამხედრო მოღვაწე |სრული სახელი = მუხთარ გასიმლი |ორიგინალური სახელი = |ცხოვრების პერიოდი = * |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1993|2|23}} |დაბადების ადგილი = [[ბაქო]], [[აზერბაიჯანი]] |გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|2020|10|2|1993|2|23}} |გარდაცვალების ადგილი = [[ფუზულის რაიონი]], [[აზერბაიჯანი]] |პორტრეტი = |ხელმოწერა = |მეტსახელი = |ეროვნება = |კუთვნილება = [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები]] |სამხედრო სამსახურის წლები = [[2013]]—[[2014]], [[2020]] |წოდება = |ჯარის სახეობა = [[აზერბაიჯანის სახმელეთო ძალები]] |მეთაურობდა = |ნაწილი = |ბრძოლები/ომები = [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის ომი]] |ჯილდოები = |კავშირი = |სამსახურიდან გადადგომა = }} '''მუხთარ გასიმლი''' ({{ვმ-წყარო}}) — [[აზერბაიჯანი]]ს ჩემპიონი ფიტნესში. [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები]]ს უფროსი ლეიტენანტი, [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის 2020 წლის ომის]] მონაწილე. == ბიოგრაფია == მუხთარ გასიმლი დაიბადა [[1993|1993 წლის]] [[23 თებერვალი|23 თებერვალს]] [[ბაქო]]ში. 1999 წელს დაიწყო სწავლა ბაქოს 318-ე საშუალო სკოლაში, რომელიც 2009 წელს დაასრულა. იმავე წელს ჩაირიცხა აზერბაიჯანის ფიზიკური აღზრდისა და სპორტის ინსტიტუტში, რომელიც 2013 წელს დაამთავრა კიკბოქსინგის ბაკალავრის ხარისხით. ის სპორტით ადრეული ასაკიდან იყო დაინტერესებული და მონაწილეობდა მრავალ კონკურსში, სადაც მიიღო მრავალი ჯილდო და პრიზი. [[2019|2019 წლის]] [[27 ოქტომბერი|27 ოქტომბერს]], მას ფიტნესში აზერბაიჯანის ჩემპიონის წოდება მიენიჭა. == სამხედრო სამსახური == 2013 წელს მუხთარ გასიმლი გაიწვიეს [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები|აზერბაიჯანის შეიარაღებულ ძალებში]] [[გადაბეის რაიონი| გადაბეის რეგიონიდან]]. სამსახურის გაგრძელებისას ჩაირიცხა შეიარაღებული ძალების მომზადებისა და აღზრდის ცენტრის ოფიცერთა კურსებზე. 2014 წელს ჯარიდან დაითხოვეს როგორც თადარიგის ჯარისკაცი. === მონაწილეობა ყარაბაღის მეორე ომში === [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების დღე|აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების]] უფროსმა ლეიტენანტმა მუხთარ გასიმლიმ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანსა]] და [[სომხეთი|სომხეთს]] შორის 2020 წლის 27 სექტემბერს დაწყებულ ომში. 2 ოქტომბერს დაიღუპა ფუზულისათვის გამართულ ბრძოლებში, თანამებრძოლების ბრძოლის ველიდან გაყვანისას. დაკრძალეს ბაქოს გალას სასაფლაოზე. == ჯილდოები და პრიზები == * [[ფაილი:AZ_For_The_Fatherland_medal_ribbon_(2nd_version).png|50x50პქ]] (15.12.2020) — მედალი „სამშობლოსათვის“ (გარდაცვალების შემდგომ)<ref name=":VUM">{{Cite news|last=|date=15.12.2020|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|language=|work=www.president.az (Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytı)|url=https://president.az/articles/49098|url-status=live|access-date=15.12.2020|archive-url=https://archive.today/20201215202354/https://president.az/articles/49098|archive-date=2020-12-15}}</ref> * [[ფაილი:AZ_For_liberation_medal_ribbon.png|50x50პქ]] (25.12.2020) — მედალი „ფუზულის გათავისუფლებისთვის“ (გარდაცვალების შემდგომ)<ref name=":FMEQ">{{Cite news|last=|date=25.12.2020|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|language=|work=www.e-qanun.az (Normativ hüquqi aktların vahid internet elektron bazası)|url=http://e-qanun.az/framework/46529|url-status=live|access-date=25.12.2020|archive-url=https://archive.today/20210116083956/http://e-qanun.az/framework/46529|archive-date=2021-01-16}}</ref> == რესურსები ინტერნეტში == * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=baku.ws|url=https://baku.ws/karabakh/99726|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Чемпион Азербайджана стал шехидом - ВИДЕО|work=media.az|url=https://media.az/sports/1067793726/chempion-azerbaydzhana-stal-shehidom-video/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=oxu.az|url=https://oxu.az/war/428089|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu, baş leytenant Muxtar Qasımlı|work=baku.tv|url=https://baku.tv/az/cemiyyet/25568/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azfakt.com|url=https://azfakt.com/_ehid_olan_azerbaycan__empionu_muxtar_qas_ml__-_v_deo-95089-xeber.html|access-date=}} * {{Cite news|date=3 Oktyabr 2020|title=Azərbaycan çempionu Qarabağda şəhid oldu - FOTO|work=sportinfo.az|url=https://www.sportinfo.az/idman_xeberleri/hadise/93803.html|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azpolitika.info|url=https://azpolitika.info/?p=606546|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=baxar.az|url=https://baxar.az/xeber/14851-Sehidimiz-Azerbaycan-cempionu--Bas-leytenant-Muxtar-Qasimli--VIDEO|url-status=dead|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211212157/https://baxar.az/xeber/14851-Sehidimiz-Azerbaycan-cempionu--Bas-leytenant-Muxtar-Qasimli--VIDEO|archive-date=2020-12-11}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı|work=medonline.az|url=https://medonline.az/2020/10/06/s%C9%99hid-olan-az%C9%99rbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193142/https://medonline.az/2020/10/06/s%C9%99hid-olan-az%C9%99rbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|archivedate=2022-08-12}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı|work=azerbaycan24.com|url=https://www.azerbaycan24.com/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|access-date=}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=fanat.az|url=https://fanat.az/az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=aqreqator.az|url=https://aqreqator.az/az/hadise/1040397|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=yenilik.az|url=https://yenilik.az/cemiyyet/5514-dushmenin-generalini-ve-iki-polkovnikini-bogaraq-olduren-shehidimiz-vdeo.html|url-status=dead|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210162430/https://yenilik.az/cemiyyet/5514-dushmenin-generalini-ve-iki-polkovnikini-bogaraq-olduren-shehidimiz-vdeo.html|archive-date=2020-12-10}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımov - Video|work=pia.az|url=http://pia.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimov-video-365819-xeber.html|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209234040/http://pia.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimov-video-365819-xeber.html|archivedate=2020-12-09}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azia.az|url=http://azia.az/cemiyyet/13967-shehid-olan-azerbaycan-chempionu-muxtar-qasimli-vdeo.html|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=xeber.media|url=https://xeber.media/news/15609496/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - Video|work=yenisabah.az|url=https://yenisabah.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231120100951/https://yenisabah.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|archivedate=2023-11-20}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გასიმლი, მუხთარ}} [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2020]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:ბაქოში დაბადებულები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1993]] [[კატეგორია:დაბადებული 23 თებერვალი]] [[კატეგორია:ფუზულის რაიონი]] f624937hyaupzobhovmr8lx3uembpdq 5405285 5405208 2026-06-01T16:56:30Z Mehman 75871 5405285 wikitext text/x-wiki {{გასწორება}}{{ინფოდაფა სამხედრო მოღვაწე |სრული სახელი = მუხთარ გასიმლი |ორიგინალური სახელი = |ცხოვრების პერიოდი = * |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1993|2|23}} |დაბადების ადგილი = [[ბაქო]], [[აზერბაიჯანი]] |გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|2020|10|2|1993|2|23}} |გარდაცვალების ადგილი = [[ფუზულის რაიონი]], [[აზერბაიჯანი]] |პორტრეტი = |ხელმოწერა = |მეტსახელი = |ეროვნება = |კუთვნილება = [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები]] |სამხედრო სამსახურის წლები = [[2013]]—[[2014]], [[2020]] |წოდება = |ჯარის სახეობა = [[აზერბაიჯანის სახმელეთო ძალები]] |მეთაურობდა = |ნაწილი = |ბრძოლები/ომები = [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის ომი]] |ჯილდოები = |კავშირი = |სამსახურიდან გადადგომა = }} '''მუხთარ გასიმლი''' ({{ვმ-წყარო}}) — [[აზერბაიჯანი]]ს ჩემპიონი ფიტნესში. [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები]]ს უფროსი ლეიტენანტი, [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის 2020 წლის ომის]] მონაწილე. == ბიოგრაფია == მუხთარ გასიმლი დაიბადა [[1993|1993 წლის]] [[23 თებერვალი|23 თებერვალს]] [[ბაქო]]ში. 1999 წელს დაიწყო სწავლა ბაქოს 318-ე საშუალო სკოლაში, რომელიც 2009 წელს დაასრულა. იმავე წელს ჩაირიცხა აზერბაიჯანის ფიზიკური აღზრდისა და სპორტის ინსტიტუტში, რომელიც 2013 წელს დაამთავრა კიკბოქსინგის ბაკალავრის ხარისხით. ის სპორტით ადრეული ასაკიდან იყო დაინტერესებული და მონაწილეობდა მრავალ კონკურსში, სადაც მიიღო მრავალი ჯილდო და პრიზი. [[2019|2019 წლის]] [[27 ოქტომბერი|27 ოქტომბერს]], მას ფიტნესში აზერბაიჯანის ჩემპიონის წოდება მიენიჭა. == სამხედრო სამსახური == 2013 წელს მუხთარ გასიმლი გაიწვიეს სავალდებულო სამხედრო სამსახურში. სამსახურის დროს ჩაირიცხა [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები|შეიარაღებული ძალების]] მომზადებისა და აღზრდის ცენტრის ოფიცერთა კურსებზე. 2014 წელს, ჯარიდან დაითხოვეს როგორც თადარიგის ჯარისკაცი. === ყარაბაღის მეორე ომი === [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|ყარაბაღის მეორე ომის]] დაწყების შემდეგ, როგორც უფროსი ლეიტენანტი, მუხთარ გასიმლიმ მონაწილეობა მიიღო დაწყებულ ომში. 2 ოქტომბერს დაიღუპა [[ფუზულის ბრძოლა|ფუზულისათვის მიმდინარე ბრძოლაში]], თანამებრძოლების ბრძოლის ველიდან გაყვანისას. დაკრძალეს ბაქოს ყალას სასაფლაოზე. == ჯილდოები == * [[ფაილი:AZ_For_The_Fatherland_medal_ribbon_(2nd_version).png|50x50პქ]] (15.12.2020) — მედალი „სამშობლოსათვის“ (გარდაცვალების შემდგომ)<ref name=":VUM">{{Cite news|last=|date=15.12.2020|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|language=|work=www.president.az (Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytı)|url=https://president.az/articles/49098|url-status=live|access-date=15.12.2020|archive-url=https://archive.today/20201215202354/https://president.az/articles/49098|archive-date=2020-12-15}}</ref> * [[ფაილი:AZ_For_liberation_medal_ribbon.png|50x50პქ]] (25.12.2020) — მედალი „ფუზულის გათავისუფლებისთვის“ (გარდაცვალების შემდგომ)<ref name=":FMEQ">{{Cite news|last=|date=25.12.2020|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|language=|work=www.e-qanun.az (Normativ hüquqi aktların vahid internet elektron bazası)|url=http://e-qanun.az/framework/46529|url-status=live|access-date=25.12.2020|archive-url=https://archive.today/20210116083956/http://e-qanun.az/framework/46529|archive-date=2021-01-16}}</ref> == რესურსები ინტერნეტში == * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=baku.ws|url=https://baku.ws/karabakh/99726|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Чемпион Азербайджана стал шехидом - ВИДЕО|work=media.az|url=https://media.az/sports/1067793726/chempion-azerbaydzhana-stal-shehidom-video/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=oxu.az|url=https://oxu.az/war/428089|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu, baş leytenant Muxtar Qasımlı|work=baku.tv|url=https://baku.tv/az/cemiyyet/25568/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azfakt.com|url=https://azfakt.com/_ehid_olan_azerbaycan__empionu_muxtar_qas_ml__-_v_deo-95089-xeber.html|access-date=}} * {{Cite news|date=3 Oktyabr 2020|title=Azərbaycan çempionu Qarabağda şəhid oldu - FOTO|work=sportinfo.az|url=https://www.sportinfo.az/idman_xeberleri/hadise/93803.html|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azpolitika.info|url=https://azpolitika.info/?p=606546|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=baxar.az|url=https://baxar.az/xeber/14851-Sehidimiz-Azerbaycan-cempionu--Bas-leytenant-Muxtar-Qasimli--VIDEO|url-status=dead|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211212157/https://baxar.az/xeber/14851-Sehidimiz-Azerbaycan-cempionu--Bas-leytenant-Muxtar-Qasimli--VIDEO|archive-date=2020-12-11}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı|work=medonline.az|url=https://medonline.az/2020/10/06/s%C9%99hid-olan-az%C9%99rbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193142/https://medonline.az/2020/10/06/s%C9%99hid-olan-az%C9%99rbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|archivedate=2022-08-12}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı|work=azerbaycan24.com|url=https://www.azerbaycan24.com/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|access-date=}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=fanat.az|url=https://fanat.az/az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=aqreqator.az|url=https://aqreqator.az/az/hadise/1040397|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=yenilik.az|url=https://yenilik.az/cemiyyet/5514-dushmenin-generalini-ve-iki-polkovnikini-bogaraq-olduren-shehidimiz-vdeo.html|url-status=dead|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210162430/https://yenilik.az/cemiyyet/5514-dushmenin-generalini-ve-iki-polkovnikini-bogaraq-olduren-shehidimiz-vdeo.html|archive-date=2020-12-10}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımov - Video|work=pia.az|url=http://pia.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimov-video-365819-xeber.html|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209234040/http://pia.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimov-video-365819-xeber.html|archivedate=2020-12-09}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azia.az|url=http://azia.az/cemiyyet/13967-shehid-olan-azerbaycan-chempionu-muxtar-qasimli-vdeo.html|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=xeber.media|url=https://xeber.media/news/15609496/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - Video|work=yenisabah.az|url=https://yenisabah.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231120100951/https://yenisabah.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|archivedate=2023-11-20}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გასიმლი, მუხთარ}} [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2020]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:ბაქოში დაბადებულები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1993]] [[კატეგორია:დაბადებული 23 თებერვალი]] efg6fckmlwlrx8gzra8rovfiu57xxou 5405286 5405285 2026-06-01T16:56:40Z Mehman 75871 5405286 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა სამხედრო მოღვაწე |სრული სახელი = მუხთარ გასიმლი |ორიგინალური სახელი = |ცხოვრების პერიოდი = * |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1993|2|23}} |დაბადების ადგილი = [[ბაქო]], [[აზერბაიჯანი]] |გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|2020|10|2|1993|2|23}} |გარდაცვალების ადგილი = [[ფუზულის რაიონი]], [[აზერბაიჯანი]] |პორტრეტი = |ხელმოწერა = |მეტსახელი = |ეროვნება = |კუთვნილება = [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები]] |სამხედრო სამსახურის წლები = [[2013]]—[[2014]], [[2020]] |წოდება = |ჯარის სახეობა = [[აზერბაიჯანის სახმელეთო ძალები]] |მეთაურობდა = |ნაწილი = |ბრძოლები/ომები = [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის ომი]] |ჯილდოები = |კავშირი = |სამსახურიდან გადადგომა = }} '''მუხთარ გასიმლი''' ({{ვმ-წყარო}}) — [[აზერბაიჯანი]]ს ჩემპიონი ფიტნესში. [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები]]ს უფროსი ლეიტენანტი, [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის 2020 წლის ომის]] მონაწილე. == ბიოგრაფია == მუხთარ გასიმლი დაიბადა [[1993|1993 წლის]] [[23 თებერვალი|23 თებერვალს]] [[ბაქო]]ში. 1999 წელს დაიწყო სწავლა ბაქოს 318-ე საშუალო სკოლაში, რომელიც 2009 წელს დაასრულა. იმავე წელს ჩაირიცხა აზერბაიჯანის ფიზიკური აღზრდისა და სპორტის ინსტიტუტში, რომელიც 2013 წელს დაამთავრა კიკბოქსინგის ბაკალავრის ხარისხით. ის სპორტით ადრეული ასაკიდან იყო დაინტერესებული და მონაწილეობდა მრავალ კონკურსში, სადაც მიიღო მრავალი ჯილდო და პრიზი. [[2019|2019 წლის]] [[27 ოქტომბერი|27 ოქტომბერს]], მას ფიტნესში აზერბაიჯანის ჩემპიონის წოდება მიენიჭა. == სამხედრო სამსახური == 2013 წელს მუხთარ გასიმლი გაიწვიეს სავალდებულო სამხედრო სამსახურში. სამსახურის დროს ჩაირიცხა [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები|შეიარაღებული ძალების]] მომზადებისა და აღზრდის ცენტრის ოფიცერთა კურსებზე. 2014 წელს, ჯარიდან დაითხოვეს როგორც თადარიგის ჯარისკაცი. === ყარაბაღის მეორე ომი === [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|ყარაბაღის მეორე ომის]] დაწყების შემდეგ, როგორც უფროსი ლეიტენანტი, მუხთარ გასიმლიმ მონაწილეობა მიიღო დაწყებულ ომში. 2 ოქტომბერს დაიღუპა [[ფუზულის ბრძოლა|ფუზულისათვის მიმდინარე ბრძოლაში]], თანამებრძოლების ბრძოლის ველიდან გაყვანისას. დაკრძალეს ბაქოს ყალას სასაფლაოზე. == ჯილდოები == * [[ფაილი:AZ_For_The_Fatherland_medal_ribbon_(2nd_version).png|50x50პქ]] (15.12.2020) — მედალი „სამშობლოსათვის“ (გარდაცვალების შემდგომ)<ref name=":VUM">{{Cite news|last=|date=15.12.2020|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|language=|work=www.president.az (Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytı)|url=https://president.az/articles/49098|url-status=live|access-date=15.12.2020|archive-url=https://archive.today/20201215202354/https://president.az/articles/49098|archive-date=2020-12-15}}</ref> * [[ფაილი:AZ_For_liberation_medal_ribbon.png|50x50პქ]] (25.12.2020) — მედალი „ფუზულის გათავისუფლებისთვის“ (გარდაცვალების შემდგომ)<ref name=":FMEQ">{{Cite news|last=|date=25.12.2020|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|language=|work=www.e-qanun.az (Normativ hüquqi aktların vahid internet elektron bazası)|url=http://e-qanun.az/framework/46529|url-status=live|access-date=25.12.2020|archive-url=https://archive.today/20210116083956/http://e-qanun.az/framework/46529|archive-date=2021-01-16}}</ref> == რესურსები ინტერნეტში == * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=baku.ws|url=https://baku.ws/karabakh/99726|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Чемпион Азербайджана стал шехидом - ВИДЕО|work=media.az|url=https://media.az/sports/1067793726/chempion-azerbaydzhana-stal-shehidom-video/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=oxu.az|url=https://oxu.az/war/428089|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu, baş leytenant Muxtar Qasımlı|work=baku.tv|url=https://baku.tv/az/cemiyyet/25568/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azfakt.com|url=https://azfakt.com/_ehid_olan_azerbaycan__empionu_muxtar_qas_ml__-_v_deo-95089-xeber.html|access-date=}} * {{Cite news|date=3 Oktyabr 2020|title=Azərbaycan çempionu Qarabağda şəhid oldu - FOTO|work=sportinfo.az|url=https://www.sportinfo.az/idman_xeberleri/hadise/93803.html|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azpolitika.info|url=https://azpolitika.info/?p=606546|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=baxar.az|url=https://baxar.az/xeber/14851-Sehidimiz-Azerbaycan-cempionu--Bas-leytenant-Muxtar-Qasimli--VIDEO|url-status=dead|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211212157/https://baxar.az/xeber/14851-Sehidimiz-Azerbaycan-cempionu--Bas-leytenant-Muxtar-Qasimli--VIDEO|archive-date=2020-12-11}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı|work=medonline.az|url=https://medonline.az/2020/10/06/s%C9%99hid-olan-az%C9%99rbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193142/https://medonline.az/2020/10/06/s%C9%99hid-olan-az%C9%99rbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|archivedate=2022-08-12}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı|work=azerbaycan24.com|url=https://www.azerbaycan24.com/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|access-date=}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=fanat.az|url=https://fanat.az/az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=aqreqator.az|url=https://aqreqator.az/az/hadise/1040397|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=yenilik.az|url=https://yenilik.az/cemiyyet/5514-dushmenin-generalini-ve-iki-polkovnikini-bogaraq-olduren-shehidimiz-vdeo.html|url-status=dead|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210162430/https://yenilik.az/cemiyyet/5514-dushmenin-generalini-ve-iki-polkovnikini-bogaraq-olduren-shehidimiz-vdeo.html|archive-date=2020-12-10}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımov - Video|work=pia.az|url=http://pia.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimov-video-365819-xeber.html|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209234040/http://pia.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimov-video-365819-xeber.html|archivedate=2020-12-09}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azia.az|url=http://azia.az/cemiyyet/13967-shehid-olan-azerbaycan-chempionu-muxtar-qasimli-vdeo.html|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=xeber.media|url=https://xeber.media/news/15609496/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - Video|work=yenisabah.az|url=https://yenisabah.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231120100951/https://yenisabah.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|archivedate=2023-11-20}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გასიმლი, მუხთარ}} [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2020]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:ბაქოში დაბადებულები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1993]] [[კატეგორია:დაბადებული 23 თებერვალი]] 7om10f1gt8m7dotcw2p4uilb9xc33dj 5405287 5405286 2026-06-01T16:57:29Z Mehman 75871 დაემატა [[კატეგორია:აზერბაიჯანელი სამხედრო მოღვაწეები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405287 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა სამხედრო მოღვაწე |სრული სახელი = მუხთარ გასიმლი |ორიგინალური სახელი = |ცხოვრების პერიოდი = * |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1993|2|23}} |დაბადების ადგილი = [[ბაქო]], [[აზერბაიჯანი]] |გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|2020|10|2|1993|2|23}} |გარდაცვალების ადგილი = [[ფუზულის რაიონი]], [[აზერბაიჯანი]] |პორტრეტი = |ხელმოწერა = |მეტსახელი = |ეროვნება = |კუთვნილება = [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები]] |სამხედრო სამსახურის წლები = [[2013]]—[[2014]], [[2020]] |წოდება = |ჯარის სახეობა = [[აზერბაიჯანის სახმელეთო ძალები]] |მეთაურობდა = |ნაწილი = |ბრძოლები/ომები = [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის ომი]] |ჯილდოები = |კავშირი = |სამსახურიდან გადადგომა = }} '''მუხთარ გასიმლი''' ({{ვმ-წყარო}}) — [[აზერბაიჯანი]]ს ჩემპიონი ფიტნესში. [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები]]ს უფროსი ლეიტენანტი, [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|მთიანი ყარაბაღის 2020 წლის ომის]] მონაწილე. == ბიოგრაფია == მუხთარ გასიმლი დაიბადა [[1993|1993 წლის]] [[23 თებერვალი|23 თებერვალს]] [[ბაქო]]ში. 1999 წელს დაიწყო სწავლა ბაქოს 318-ე საშუალო სკოლაში, რომელიც 2009 წელს დაასრულა. იმავე წელს ჩაირიცხა აზერბაიჯანის ფიზიკური აღზრდისა და სპორტის ინსტიტუტში, რომელიც 2013 წელს დაამთავრა კიკბოქსინგის ბაკალავრის ხარისხით. ის სპორტით ადრეული ასაკიდან იყო დაინტერესებული და მონაწილეობდა მრავალ კონკურსში, სადაც მიიღო მრავალი ჯილდო და პრიზი. [[2019|2019 წლის]] [[27 ოქტომბერი|27 ოქტომბერს]], მას ფიტნესში აზერბაიჯანის ჩემპიონის წოდება მიენიჭა. == სამხედრო სამსახური == 2013 წელს მუხთარ გასიმლი გაიწვიეს სავალდებულო სამხედრო სამსახურში. სამსახურის დროს ჩაირიცხა [[აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები|შეიარაღებული ძალების]] მომზადებისა და აღზრდის ცენტრის ოფიცერთა კურსებზე. 2014 წელს, ჯარიდან დაითხოვეს როგორც თადარიგის ჯარისკაცი. === ყარაბაღის მეორე ომი === [[მთიანი ყარაბაღის ომი (2020)|ყარაბაღის მეორე ომის]] დაწყების შემდეგ, როგორც უფროსი ლეიტენანტი, მუხთარ გასიმლიმ მონაწილეობა მიიღო დაწყებულ ომში. 2 ოქტომბერს დაიღუპა [[ფუზულის ბრძოლა|ფუზულისათვის მიმდინარე ბრძოლაში]], თანამებრძოლების ბრძოლის ველიდან გაყვანისას. დაკრძალეს ბაქოს ყალას სასაფლაოზე. == ჯილდოები == * [[ფაილი:AZ_For_The_Fatherland_medal_ribbon_(2nd_version).png|50x50პქ]] (15.12.2020) — მედალი „სამშობლოსათვის“ (გარდაცვალების შემდგომ)<ref name=":VUM">{{Cite news|last=|date=15.12.2020|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|language=|work=www.president.az (Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytı)|url=https://president.az/articles/49098|url-status=live|access-date=15.12.2020|archive-url=https://archive.today/20201215202354/https://president.az/articles/49098|archive-date=2020-12-15}}</ref> * [[ფაილი:AZ_For_liberation_medal_ribbon.png|50x50პქ]] (25.12.2020) — მედალი „ფუზულის გათავისუფლებისთვის“ (გარდაცვალების შემდგომ)<ref name=":FMEQ">{{Cite news|last=|date=25.12.2020|title=Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidentinin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamı|language=|work=www.e-qanun.az (Normativ hüquqi aktların vahid internet elektron bazası)|url=http://e-qanun.az/framework/46529|url-status=live|access-date=25.12.2020|archive-url=https://archive.today/20210116083956/http://e-qanun.az/framework/46529|archive-date=2021-01-16}}</ref> == რესურსები ინტერნეტში == * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=baku.ws|url=https://baku.ws/karabakh/99726|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Чемпион Азербайджана стал шехидом - ВИДЕО|work=media.az|url=https://media.az/sports/1067793726/chempion-azerbaydzhana-stal-shehidom-video/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=oxu.az|url=https://oxu.az/war/428089|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu, baş leytenant Muxtar Qasımlı|work=baku.tv|url=https://baku.tv/az/cemiyyet/25568/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azfakt.com|url=https://azfakt.com/_ehid_olan_azerbaycan__empionu_muxtar_qas_ml__-_v_deo-95089-xeber.html|access-date=}} * {{Cite news|date=3 Oktyabr 2020|title=Azərbaycan çempionu Qarabağda şəhid oldu - FOTO|work=sportinfo.az|url=https://www.sportinfo.az/idman_xeberleri/hadise/93803.html|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azpolitika.info|url=https://azpolitika.info/?p=606546|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=baxar.az|url=https://baxar.az/xeber/14851-Sehidimiz-Azerbaycan-cempionu--Bas-leytenant-Muxtar-Qasimli--VIDEO|url-status=dead|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211212157/https://baxar.az/xeber/14851-Sehidimiz-Azerbaycan-cempionu--Bas-leytenant-Muxtar-Qasimli--VIDEO|archive-date=2020-12-11}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı|work=medonline.az|url=https://medonline.az/2020/10/06/s%C9%99hid-olan-az%C9%99rbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193142/https://medonline.az/2020/10/06/s%C9%99hid-olan-az%C9%99rbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|archivedate=2022-08-12}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı|work=azerbaycan24.com|url=https://www.azerbaycan24.com/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli/|access-date=}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=fanat.az|url=https://fanat.az/az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video/|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=aqreqator.az|url=https://aqreqator.az/az/hadise/1040397|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhidimiz Azərbaycan çempionu - Baş leytenant Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=yenilik.az|url=https://yenilik.az/cemiyyet/5514-dushmenin-generalini-ve-iki-polkovnikini-bogaraq-olduren-shehidimiz-vdeo.html|url-status=dead|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210162430/https://yenilik.az/cemiyyet/5514-dushmenin-generalini-ve-iki-polkovnikini-bogaraq-olduren-shehidimiz-vdeo.html|archive-date=2020-12-10}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımov - Video|work=pia.az|url=http://pia.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimov-video-365819-xeber.html|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209234040/http://pia.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimov-video-365819-xeber.html|archivedate=2020-12-09}} * {{Cite news|date=6 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=azia.az|url=http://azia.az/cemiyyet/13967-shehid-olan-azerbaycan-chempionu-muxtar-qasimli-vdeo.html|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - VİDEO|work=xeber.media|url=https://xeber.media/news/15609496/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|access-date=}} * {{Cite news|date=5 Oktyabr 2020|title=Şəhid olan Azərbaycan çempionu Muxtar Qasımlı - Video|work=yenisabah.az|url=https://yenisabah.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|access-date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231120100951/https://yenisabah.az/sehid-olan-azerbaycan-cempionu-muxtar-qasimli-video|archivedate=2023-11-20}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გასიმლი, მუხთარ}} [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2020]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:ბაქოში დაბადებულები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1993]] [[კატეგორია:დაბადებული 23 თებერვალი]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანელი სამხედრო მოღვაწეები]] evgsuomzv3s0r9y2xkzqgq74mosya7l 0 540362 5405164 5381960 2026-06-01T13:28:34Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405164 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = მუსტაფა თოფჩუბაშოვი | სურათი= Алиев_и_Топчибашев_(cropped).png | სურათის ზომა =250პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბთარიღი = [[17 აგვისტო]] [[1895]] | დაბადგილი = [[გეღანისტი (არარატი)|გეღანისტი]] | გარდთარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1981|11|20|1895|8|17}} | გარდადგილი = [[ბაქო]], [[აზერბაიჯანი]] | მოქალაქეობა ={{დროშა|რუსეთის იმპერია}} →<br />{{დროშანიშანი|აზერბაიჯანი}} [[აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა|აზერბაიჯანის დრ]] | ეროვნება =[[აზერბაიჯანელები|აზერბაიჯანელი]] | რეზიდენცია = | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = [[რეიჰან თოფჩუბაშოვა]] | შვილები= | განათლება = [[კიევის ტარას შევჩენკოს სახელობის ეროვნული უნივერსიტეტი|კიევის უნივერსიტეტი]] | პროფესია = [[ექიმი]] | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = [[ლენინის ორდენი]]<br />[[სტალინური პრემია]]<br />[[სოციალისტური შრომის გმირი]]<br />[[შრომის წითელი დროშის ორდენი]] | პარტია = [[საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტია|სკკპ]] | საიტი= | რიგი = [[აზერბაიჯანის სსრ]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე | თანამდებობა დაიკავა = [[5 აპრილი]], [[1967]] | თანამდებობა დატოვა = 1 ივლისი, [[1971]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი = | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = მამედ დადაშ-ზადე | მემკვიდრე = [[სულეიმან რუსტამი]] | რიგი2 = [[აზერბაიჯანის სსრ]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე | თანამდებობა დაიკავა2 = [[18 აპრილი]], [[1953]] | თანამდებობა დატოვა2=[[25 მარტი]], [[1955]] | წინამორბედი2 = აღამირზა ახმედოვი | მემკვიდრე2 = აბდულა ბაირამოვი | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= }} '''მუსტაფა აგაბეი ოღლუ თოფჩუბაშოვი''' ({{lang-az|Mustafa Ağabəy oğlu Topçubaşov}}; დ. [[17 აგვისტო]], [[1895]], [[გეღანისტი (არარატი)|გეღანისტი (ერევნის გუბერნია)]] — გ. [[20 ნოემბერი]], [[1981]], [[ბაქო]]) — აზერბაიჯანელი საბჭოთა ქირურგი, საზოგადო და სახელმწიფო მოღვაწე. [[აზერბაიჯანი|სამედიცინო განათლებისა და ჯანდაცვის ორგანიზატორი აზერბაიჯანში]], რესპუბლიკის [[ქირურგია|ქირურგიის]] სამეცნიერო სკოლის ერთ-ერთი დამფუძნებელი.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_nwpVv5vO-M|title=Музей медицины Азербайджана|author=CBC|date=21.04.2016|work=|publisher=[http://www.youtube.com Youtube.com]|accessdate=2016-04-21|language=ru}}</ref> აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1945), ბულგარეთის სახალხო რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1951), სსრკ სამედიცინო მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1960), [[სტალინური პრემია|სტალინის პრემიის]] ლაურეატი (1943), [[სოციალისტური შრომის გმირი]] (1975), აზერბაიჯანის სსრ დამსახურებული მეცნიერი (1940),<ref>{{Cite web|title=Топчибашев Мустафа Агабек оглы|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11696|accessdate=2013-08-19}}</ref> აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ვიცე-პრეზიდენტი (1951–1956 და 1969–1981). აზერბაიჯანის სსრ უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე (1955–59 და 1967–71), აზერბაიჯანის სსრ უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი (1–10 მოწვევები).<ref>Депутаты Верховного Совета Азербайджанской ССР. Десятый созыв. — Баку: Азербайджанской государственное издательство, 1982. — С. 379</ref> <ref name="Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası 1986">Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, IX cild, Bakı-1986, səh. 317</ref> ==ბიოგრაფია== მუსტაფა თოფჩუბაშოვი დაიბადა 1895 წელს [[დასავლეთ აზერბაიჯანი|დასავლეთ აზერბაიჯანის]] [[გეღანისტი (არარატი)|სოფელ გოიკუმბატში]] (ახლანდელი [[სომხეთი|სომხეთის რესპუბლიკა]]). ის ძველი [[ერევანი|ერევნის]] ერთ-ერთი თავდაპირველი თაობის წარმომადგენელი იყო. [[გეღანისტი (არარატი)|სოფელ გოიკუმბათში,]] სადაც დაიბადა 1895 წლის 17 აგვისტოს, იყო თოფჩუბაშოვების საგვარეულო სახლი. მათ ქონება ჰქონდათ [[ერევანი|ქალაქ ერევანშიც]]. აქ ცხოვრობდნენ მისი მამა აგაბაი, დედა ფატიმა, მუსტაფა და მისი სამი ძმა. მუსტაფა სწავლობდა ცნობილი აზერბაიჯანელი მხატვრის [[მირზა ქადიმ ერევანი|მირზა ქადიმ ერევანის]] შვილიშვილის, მირზა რზა ქედიმოვის გახსნილ დაწყებით სკოლაში. 1904 წელს დაამთავრა დაწყებითი განათლება და ჩაირიცხა გიმნაზიაში. გიმნაზია დაამთავრა 1914 წელს. მიუხედავად იმისა, რომ მშობლებს არ უნდოდათ მისი გაშვება, მუსტაფა [[კიევი|კიევში]] წავიდა და [[კიევის ტარას შევჩენკოს სახელობის ეროვნული უნივერსიტეტი|უნივერსიტეტის]] სამედიცინო ფაკულტეტზე ჩააბარა.<ref>{{Cite web|title=Arxivlənmiş surət|url=http://www.anl.az/down/meqale/az_muellimi/2012/sentyabr/266043.htm|access-date=2018-03-30|archive-date=2018-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180420071451/http://www.anl.az/down/meqale/az_muellimi/2012/sentyabr/266043.htm}}</ref> როცა მესამე კურსზე იყო, [[ოქტომბრის რევოლუცია]] მოხდა. ამ პერიოდში კიევში დარჩა და სახელმწიფო გამოცდებისთვის ემზადებოდა.<ref name="anl.az">{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/avqust/131076.htm |title=დაარქივებული ასლი |access-date=2022-10-22 |archive-date=2023-08-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230801022752/http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/avqust/131076.htm }}</ref> ==საქმიანობა== ახალგაზრდა ექიმი, რომელმაც სწავლა 1919 წელს დაასრულა, ოპერაციას [[ნახჩევანი]]სა და [[ბაქო]]ს საავადმყოფოებში აკეთებდა. 1920-1923 წლებში მუშაობდა [[აზერბაიჯანის სამედიცინო უნივერსიტეტი|აზერბაიჯანის სახელმწიფო უნივერსიტეტის]] სამედიცინო ფაკულტეტის ქირურგიულ კლინიკაში ორდინატორად, ხოლო 1923-1930 წლებში ფაკულტეტის ქირურგიის კლინიკაში ასისტენტად.<ref name="Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası 1986">Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, IX cild, Bakı-1986, səh. 317</ref> 1930 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე „მალარიული წარმოშობის სპლენომეგალიის კლინიკური, პათოლოგიური და ქირურგიული მკურნალობა“. ამ სამუშაოს მნიშვნელობიდან გამომდინარე, მ.თოფჩუბაშოვს მიენიჭა პროფესორის წოდება და იგი აირჩიეს აზერბაიჯანის სამედიცინო უნივერსიტეტის ქირურგიის (ამჟამად ქირურგიული სნეულებათა III განყოფილება<ref>Azərbaycan Tibb Universiteti — 80. Bakı, 2010. səh. 24</ref>) ხელმძღვანელად.<ref>{{Cite web|title=Arxivlənmiş surət|url=http://salamnews.org/az/news/read/87191|accessdate=2014-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331130533/http://salamnews.org/az/news/read/87191|archivedate=2022-03-31}}</ref> ==სამეცნიერო საქმიანობა== 1937 წელს მ. თოფჩუბაშოვმა ანესთეზიოლოგიის მსოფლიო მეცნიერების ისტორიაში პირველად აღმოაჩინა ანესთეზიის ორიგინალური მეთოდი — ინექციური ეთერზეთის ნარკოზის — ანალგეზიის მეთოდი.<ref>{{Cite web|title=Arxivlənmiş surət|url=http://big.az/25038-Dunyada_ilk_defe_anelgeziyani_kesf_eden_-_Topcubasov.html|access-date=2014-07-21}}</ref> ამ მეთოდის ფართო გამოყენება დაიწყო მისი სიმარტივის, მომზადებისა და გამოყენების ტექნიკის სიმარტივის და ინჰალაციის ანესთეზიის დროს წარმოქმნილი მთელი რიგი უარყოფითი სიტუაციების აღმოფხვრის გამო (ღრმა საანესთეზიო ძილი, სისხლში ნარკოტიკების მაღალი კონცენტრაცია და ა.შ.). ეთერზეთოვანი ნარევის ინექციები ასევე გამოიყენებოდა როგორც ანალგეზიის საშუალება ნაღველკენჭოვანი დაავადების, ტრავმული შოკის, ტეტანუსის, კრუნჩხვების, მკურნალობისა და მშობიარობის დროს. 1945 წელს სსრკ ჯანდაცვის სახალხო კომისარიატის სამეცნიერო სამედიცინო საბჭომ ფარმაკოლოგიური კომიტეტის სხდომაზე ნება დართო ეთერზეთების ნარევის წარმოება სახელწოდებით „ანალგეზინი“.<ref name="anl.az"/> 1938 წელს, პირველმა მსოფლიო პრაქტიკაში, შექმნა და დანერგა ანალგეზინით ხანგრძლივი გაუტკივარების მეთოდი. პრეპარატი ხსნიდა ტკივილების შეგრძნებას 6-8 საათით და დაჭრილთა ტრანსპორტირებისას გამორიცხავდა ტკივილებით გამოწვეულ შოკს, რამაც ბევრი სიცოცხლე გადაარჩინა [[დიდი სამამულო ომი|ომის დროს]]. 1941-1945 წლებში თოფჩუბაშოვი მუშაობდა აზერბაიჯანის სახალხო ჯანდაცვის კომისარიატის სამხედრო ჰოსპიტალების განყოფილების მთავარ ქირურგად. მან დაიწყო ევაკუაციური საავადმყოფოების შექმნა პირველად სსრკ-ში და ეს წინადადება წარმატებით იქნა გამოყენებული სამხედრო ქირურგიის ორგანიზებაში. იმ პერიოდში ბაქო ერთ-ერთი მთავარი ზურგის ქალაქი იყო სსრკ-ს ტერიტორიაზე. [[ფაილი:Члены_Академии_наук_Азербайджана_(1945).jpg|მინი|500 პქ|მარჯვნივ|<small>აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმის პირველი წევრები: პოეტი [[სამედ ვურღუნი]], მეცნიერ-ჰიდრავლიკოსი იოსებ ესმანი, კომპოზიტორი [[უზეირ ჰაჯიბეკოვი]], გეოლოგი ალი ალიზადე, აკადემიის პრეზიდენტი მირ მირქასიმოვი, ი. შიროკოგოროვი, [[ალექსანდრე გროსჰეიმი]], აკადემიკოსი მუსტაფა თოფჩუბაშოვი; დგანან: აკადემიკოსი იუსიფ მემედალიევი, მწერალი [[მირზა იბრაჰიმოვი]], გეოლოგი შამილ აზიზბეგოვი, ფილოსოფოსი ჰეიდარ ჰუსეინოვი, გეოლოგი [[მირ ალი ქაშქაი]], არქიტექტორები [[სადიქ დადაშოვი]] და [[მიქაილ ჰუსეინოვი]]</small><ref>https://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai133_folder/133_articles/133_hajibeyov_realities.html</ref>]] ომის შემდეგ პროფესორი თოფჩუბაშოვი იყო აზერბაიჯანის სსრ ჯანდაცვის სამინისტროს მთავარი ქირურგი 1945-1950 წლებში.<ref>М. А. Топчибашев. Библиография. Баky-1965, səh. 16</ref> 1945 წელს აირჩიეს აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად (აკადემიკოსად). 1945-1948 წლებში მუშაობდა აზერბაიჯანის სსრ ექსპერიმენტული მედიცინის ინსტიტუტის დირექტორად. ორჯერ (1951–1956 და 1969–1981 წწ.) ეკავა [[აზერბაიჯანის სსრ]] მეცნიერებათა აკადემიის ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობა. 1954 წელს მოაწყო ოპერაცია-აუდიტორია განყოფილებაში, სადაც მუშაობდა. მუსტაფა თოფჩუბაშოვმა დამსახურებული მეცნიერის წოდება 1940 წელს მიიღო. 1950 წელს აირჩიეს საკავშირო ქირურგიული საზოგადოების საპატიო წევრად და საერთაშორისო ქირურგიული ასოციაციის წევრად. 1960 წელს აირჩიეს [[სსრკ]] სამედიცინო მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსად.<ref>Ermənistan Azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası // Tərtib edəni: S.Əsədov; Elmi red. Budaq Budaqov, Qiyasəddin Qeybullayev. Bakı: "Gənclik", 1995. ISBN 5-8020-0852-0</ref> 1953-1971 წლებში ორჯერ (1953 და 1967) აირჩიეს [[აზერბაიჯანის სსრ]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ. ავტორია წიგნებისა: „უცხო სხეულთა მოსაშირებელი აპარატი და მისი გამოყენება“, „პორტალური ჰიპერტენზია და მისი ქირურგიული მკურნალობა“. გარდაიცვალა 1981 წლის 20 ნოემბერს ბაქოში. ==ოჯახი== დაქორწინებული იყო აზერბაიჯანელ მხატვარ [[რეიჰან თოფჩუბაშოვა|რეიჰან თოფჩუბაშოვაზე]] (1905-1970), რომელთანაც ჰყავდა სამი შვილი: ვაჟი იბრაჰიმი (1924-1970; ექიმი), ტყუპი ქალიშვილები ზემფირა (1927-2017; ექიმი) და ელმირა (დ. 1927) ==ჯილდოები და აღიარება== * [[სოციალისტური შრომის გმირი]] — 1975 წლის 4 აგვისტო ([[ლენინის ორდენი|დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით]] და [[ნამგალი და ურო (მედალი)| მედლით „ნამგალი და ურო“]]) * „აზერბაიჯანის სსრ დამსახურებული დოქტორის“ საპატიო წოდება — 1940 წლის 23 აპრილი * [[სტალინური პრემია|სტალინის პრემია]] (მე-2 ხარისხი) — 1943 წლის 22 მარტი * [[ლენინის ორდენი]] 4-ჯერ — 1944 წლის 4 ნოემბერი, 1951 წლის 6 ნოემბერი, 1954 წლის 4 სექტემბერი, 1975 წლის 4 აგვისტო * [[ოქტომბრის რევოლუციის ორდენი|„ოქტომბრის რევოლუციის“ ორდენი]] — 1971 წლის 20 ივლისი * [[შრომის წითელი დროშის ორდენი|„შრომის წითელი დროშის“ ორდენი]] — 1946 წლის 25 თებერვალი * [[წითელი ვარსკვლავის ორდენი|„წითელი ვარსკვლავის“ ორდენი]] — 1942 წლის 3 მარტი * [[საპატიო ნიშანი|ორდენი „საპატიო სამკერდე ნიშანი“]] — 1936 წლის 27 იანვარი [[ფაილი:1996_The_100th_Anniversary_of_an_academician_M_A_Topchubashev.jpg|მინი|200პქ|მარჯვნივ|მუსტაფა თოფჩუბაშოვის დაბადებიდან 100 წლისთავისადმი მიძღვნილი საფოსტო მარკა]] ==ხსოვნა== * თოფჩუბაშოვის სახელს ატარებს ბაქოში ერთ-ერთი ქუჩა და კლინიკური და ექსპერიმენტული ქირურგიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი. * 1995 წლის 31 ივლისს [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანის]] რესპუბლიკის პრეზიდენტმა [[ჰეიდარ ალიევი|ჰეიდარ ალიევმა]] გამოსცა ბრძანებულება აკადემიკოს მუსტაფა თოფჩუბაშოვის დაბადებიდან 100 წლის იუბილეს სახელმწიფო დონეზე გამართვის შესახებ. იმავე წელს გამოვიდა [[საფოსტო მარკა]], რომელიც მეცნიერს მიეძღვნა. * რეჟისორმა იალჩინ ეფენდიევმა გადაიღო დოკუმენტური ფილმი „მუსტაფა თოფჩიბაშოვი. პორტრეტი საუკუნის ფონზე“. <ref>Akademik Topçubaşov haqqında sənədli film çəkilib: [rejissor Yalçın Əfəndiyevin "Mustafa Topçubaşov. Əsrin fonunda portret." filmi haqqında] //Ayna.- 2011.- 19 noyabr.- S.20.</ref> ==ლიტერატურა== * Əsgər Zeynalov. "İrəvan ziyalıları". Bakı. "Oğuz eli", 1999. səh.154 ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://gobaku.ru/wearefrom/mustafa-topchibashev/ Мустафа Топчибашев] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:თოფჩუბაშოვი, მუსტაფა}} [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სსრ-ის X მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სსრ-ის IX მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სსრ-ის VIII მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სსრ-ის VII მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სსრ-ის VI მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სსრ-ის V მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სსრ-ის IV მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სსრ-ის I მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1981]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 20 ნოემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1895]] [[კატეგორია:დაბადებული 17 აგვისტო]] [[კატეგორია:სტალინური პრემიის ლაურეატები]] [[კატეგორია:საპატიო ნიშნის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:წითელი ვარსკვლავის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:შრომის წითელი დროშის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:ოქტომბრის რევოლუციის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:ლენინის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:სოციალისტური შრომის გმირები]] [[კატეგორია:კიევის ტარას შევჩენკოს ეროვნული უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები]] [[კატეგორია:საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანელი ქირურგები]] [[კატეგორია:ბაქოში გარდაცვლილები]] [[კატეგორია:ერევანში დაბადებულები]] 5zew11ktj715l3ccrvylzfifgeplziq 0 541314 5405420 5382427 2026-06-02T00:44:33Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405420 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ნატაშა პირც-მუსარი | სურათი= Nataša_Pirc_Musar_02_(cropped).jpg | სურათის ზომა = 250პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1968|5|9}} | დაბადების ადგილი= [[ლიუბლიანა]], [[სლოვენიის სოციალისტური რესპუბლიკა|სლოვენიის სრ]], [[იუგოსლავიის სოციალისტური ფედერაციული რესპუბლიკა|იუგოსლავიის სფრ]] | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი= | მოქალაქეობა = | ეროვნება = | რეზიდენცია = | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = ალეშ მუსარი | შვილები= 1 | განათლება = | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = დამოუკიდებელი | საიტი= [https://pirc-musar.si pirc-musar.si] | რიგი = [[სლოვენიის პრეზიდენტი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 დეკემბერი]], [[2022]] | თანამდებობა დატოვა = | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი = | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ბორუტ პაჰორი]] | მემკვიდრე = | რიგი2 = სლოვენიის წითელი ჯვრის პრეზიდენტი | თანამდებობა დაიკავა2 = [[2015]] | თანამდებობა დატოვა2= [[2016]] | წინამორბედი2 = | მემკვიდრე2 = | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = | თანამდებობა დაიკავა3 = | თანამდებობა დატოვა3 = | წინამორბედი3 = | მემკვიდრე3 = | პრეზიდენტი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= }} '''ნატაშა პირც-მუსარი''' ({{lang-sl|Nataša Pirc Musar}}; დ. [[9 მაისი]], [[1968]], [[ლიუბლიანა]]) — სლოვენიელი იურისტი, მწერალი, ჟურნალისტი და [[სლოვენიის პრეზიდენტი]] [[2022]] წლის 23 დეკემბრიდან. 2022 წლის სლოვენიის საპრეზიდენტო არჩევნების მეორე ტურში გაიმარჯვა და თანამდებობის დაკავების შემდეგ გახდა სლოვენიის პირველი [[ქალი პრეზიდენტების სია|ქალი პრეზიდენტი]].<ref>{{Cite web |title=Wahlkommission: Slowenen küren Pirc-Musar zur Präsidentin |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fnews%2F2022-11%2F13%2Fwahlkommission-slowenen-kueren-pirc-musar-zur-praesidentin |access-date=2022-11-13 |website=www.zeit.de |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221113202821/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fnews%2F2022-11%2F13%2Fwahlkommission-slowenen-kueren-pirc-musar-zur-praesidentin |archivedate=2022-11-13 }}</ref> ==ბიოგრაფია== ===ადრეული ცხოვრება და განათლება=== პირც-მუსარმა [[1992]] წელს დაამთავრა ლიუბლიანის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი, სადაც მისი ხელმძღვანელი იყო [[მარკო ილეშიჩი]].<ref name=":0" /> [[1997]] წელს მან ჩააბარა ადვოკატთა გამოცდა, შემდეგ კი მუშაობა დაიწყო სლოვენიის ტელევიზიაში, სადაც ექვსი წლის განმავლობაში მუშაობდა ჟურნალისტად და ცენტრალურ საინფორმაციო გამოშვების წამყვანად.<ref name=":0" /> შემდეგ, ხუთი წლის განმავლობაში, იგი იყო კომერციული ტელევიზიის POP TV-ის ცენტრალური საინფორმაციო გამოშვების წამყვანი.<ref name=":0">{{Cite web |title=Življenjepis |url=https://predsednica.bo/zivljenjepis/ |access-date=2022-09-01 |website=Nataša Pirc Musar - Kandidatka za predsednico |language=sl-SI |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831202246/https://predsednica.bo/zivljenjepis/ |archivedate=2022-08-31 }}</ref> კვალიფიკაციის ასამაღლებლად სწავლობდა [[CNN]]-ში, [[ატლანტა]].<ref name=":1">{{Cite web |title=EXCLUSIVE, NATASA PIRC MUSAR: How I became Melania Trump's attorney, and we never met! |url=https://www.telegraf.rs/english/2899588-exclusive-natasa-pirc-musar-how-i-became-melania-trumps-attorney-and-we-never-met |access-date=2022-09-01 |website=Telegraf.rs |language=sr}}</ref> შემდეგ მან სწავლა განაგრძო მანჩესტერის სალფორდის უნივერსიტეტში ორი სემესტრის განმავლობაში, რომლის დროსაც გაიარა სტაჟირება [[BBC]]-ში, [[Granada TV]]-ში, [[Sky News]]-ში, [[Reuters TV]]-სა და [[Border TV]]-ში.<ref name=":1" /> დოქტორის ხარისხი დაიცვა ვენის უნივერსიტეტში.<ref>{{Cite web |title=dr. NATAŠA PIRC MUSAR |url=https://privacy-days.com/speaker/natasa-pirc-musar/ |access-date=2022-08-31 |website=Privacy Days |language=sl-SI |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221201230857/https://privacy-days.com/speaker/natasa-pirc-musar/ |archivedate=2022-12-01 }}</ref> [[2001]] წელს იგი გახდა Aktiva Group-ის კორპორატიული კომუნიკაციის განყოფილების ხელმძღვანელი, სადაც მუშაობდა მისი მეუღლე ალეშ მუსარი.<ref>{{Cite web |date=2022-06-23 |title=Kdo je srčni izbranec Nataše Pirc Musar? |url=https://www.metropolitan.si/scena/traci/to-je-srcni-izbranec-natase-pirc-musar/ |access-date=2022-09-01 |website=Metropolitan.si |language=en}}</ref> [[2015]] წელს ფილოსოფიის დოქტორის ხარისხი დაიცვა ვენის უნივერსიტეტში.<ref name=":4">{{Cite web |title=Nataša Pirc Musar |url=https://www.eipa.eu/expert/natasa-pirc-musar/ |access-date=2022-09-23 |website=European Institution of Public Administration |language=en-US |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220710050122/https://www.eipa.eu/expert/natasa-pirc-musar/ |archivedate=2022-07-10 }}</ref> ===იურიდიული და ბიზნეს კარიერა=== [[2003]] წლის აპრილში იგი შეუერთდა [[სლოვენიის უზენაესი სასამართლო|სლოვენიის უზენაეს სასამართლოს]] როგორც განათლებისა და ინფორმაციის ცენტრის დირექტორი.<ref>{{Cite web|lang=sr|url=https://www.telegraf.rs/english/2899588-exclusive-natasa-pirc-musar-how-i-became-melania-trumps-attorney-and-we-never-met|title=EXCLUSIVE, NATASA PIRC MUSAR: How I became Melania Trump's attorney, and we never met!|website=Telegraf.rs|access-date=2022-09-01}}</ref> 2011 წლის მარტიდან იყო [[ევროპოლი]]ს გაერთიანებული სამეთვალყურეო ორგანოს ვიცე-პრეზიდენტი, ხოლო 2012 წლიდან ინფორმაციის კომისრის მანდატის დასრულებამდე იყო [[ევროკავშირი|ევროკავშირის]] ამ ორგანოს პრეზიდენტი.<ref>{{Cite web |title=Nataša Pirc Musar |url=https://www.advisoryexcellence.com/experts/natasa-pirc-musar/ |access-date=2022-09-01 |website=Advisory Excellence |language=en-US}}</ref> ინფორმაციის კომისრის მანდატის დასრულების შემდეგ მან დააარსა საკუთარი იურიდიული ფირმა, რომელსაც 2016 წლიდან ეწოდა ''Pirc Musar & Lamut Strle''.<ref name=":5">{{Cite web |title=Law firm in Slovenia |url=https://pirc-musar.si/en/law-firm-in-slovenia/ |access-date=2022-09-23 |website=Law Firm Pirc Musar & Lemut Strle |language=en-US}}</ref> იგი იყო სლოვენიაში დაბადებული [[მელანია ტრამპი]]ს ადვოკატი, მაშინ როდესაც ამ უკანასკნელის [[დონალდ ტრამპი|მეუღლე]] იყო [[აშშ-ის პრეზიდენტი]].<ref>{{Cite web |last=Zerdin |first=Ali |title=No more ‘Melania Trump’ underwear, honey for Slovenians |url=https://www.detroitnews.com/story/news/world/2016/12/02/slovenia-melania-trump-trademark/94799910/ |access-date=2022-09-23 |website=[[The Detroit News]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nemtsova |first=Anna |date=2017-08-09 |title=Melania Trump’s Lawyer Back Home Says You Better Not Say She Was an ‘Escort’ |language=en |work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/melania-trumps-lawyer-back-home-says-you-better-not-say-she-was-an-escort |access-date=2022-09-23}}</ref> ფართოდ გახმაურებულ შემთხვევებში იგი სლოვენიელი სოციალ-დემოკრატი პოლიტიკოსების,<ref>{{Cite web |title=Janez Janša javno objavil pismo, ki ga je dobil od Nataše Pirc Musar (FOTO) |url=https://www.slovenskenovice.si/novice/slovenija/janez-jansa-javno-objavil-pismo-ki-ga-je-dobil-od-natase-pirc-musar-foto/ |access-date=2022-09-03 |website=www.slovenskenovice.si |language=sl-si}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-02-10 |title=Bo ustavno sodišče o pobudi za izbris SD in Levice odločalo še pred volitvami? |url=https://n1info.si/novice/slovenija/bo-ustavno-sodisce-o-pobudi-za-izbris-sd-in-levice-odlocalo-se-pred-volitvami/ |access-date=2022-09-03 |website=N1 |language=sl-SI}}</ref> [[აშშ]]-ში სლოვენიის ელჩის სტანისლავ ვიდოვიჩის<ref>{{Cite web |last=Požar |first=Bojan |title=Stanislav Vidovič, diplomat, politik SMC in-bivši tajni agent prek Nataše Pirc Musar tožil Bojana Požarja in izgubil |url=https://pozareport.si/pravosodje/post/439704/stanislav-vidovic-diplomat-politik-smc-in-bivsi-tajni-agent-prek-natase-pirc-musar-tozil-bojana-pozarja-in-izgubil |website=Požareport |access-date=2022-11-10 |archive-date=2024-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211021351/https://pozareport.si/pravosodje/post/439704/stanislav-vidovic-diplomat-politik-smc-in-bivsi-tajni-agent-prek-natase-pirc-musar-tozil-bojana-pozarja-in-izgubil }}</ref> და სხვათა ადვოკატია. 2010-დან 2021 წლამდე ნატაშა პირც-მუსარი არაერთხელ მოხვდა ქვეყნის ყველაზე გავლენიანი იურისტების ათეულში.<ref>{{Cite web |title=Najvplivnejši pravniki o pravni korektnosti, politični všečnosti pravnikov, arbitraži in Wikileaksu |url=https://www.dnevnik.si/1042409175 |access-date=2022-09-02 |website=Dnevnik |archive-date=2022-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220902184020/https://www.dnevnik.si/1042409175 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Vsak dan prvi - 24ur.com |url=https://www.24ur.com/novice/slovenija/matoz-je-najvplivnejsi-pravnik.html |access-date=2022-09-02 |website=www.24ur.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kdo je najvplivnejši pravnik? |url=http://www.mladina.si/117686/kdo-je-najvplivnejsi-pravnik/ |access-date=2022-09-02 |website=Mladina.si}}</ref><ref>{{Cite web |title=ZNANIH JE 10 NAJVPLIVNEJŠIH PRAVNIKOV 2021 |url=https://www.iusinfo.si/medijsko-sredisce/dnevne-novice/289477 |access-date=2022-09-02 |website=IUS-INFO |language=sl}}</ref> მან დააარსა ასოციაცია OnaVe, რათა დააკავშიროს ქალი ექსპერტები და ხელი შეუწყოს განათლებას.<ref>{{Cite web |last=itmelona |title=Kdo smo |url=https://onave.si/kdo-smo/ |access-date=2022-09-01 |website=ONA VE |language=sl-SI}}</ref><ref name="demokracija.si">{{Cite web |date=2022-07-20 |title=Med Marto Kos in Natašo Pirc Musar se že iskri; ali je to v resnici samo predstava za javnosti, preberite v jutrišnji reviji Demokracija |url=https://demokracija.si/fokus/med-marto-kos-in-nataso-pirc-musar-se-ze-iskri/ |access-date=2022-09-01 |website=Demokracija |language=sl-SI}}</ref> 2015-2016 წლებში ის იყო სლოვენიის წითელი ჯვრის პრეზიდენტი.<ref>{{Cite web |last=Delo.si |first=Ti K. |date=2015-06-29 |title=Nataša Pirc Musar na čelu Rdečega križa |url=https://old.delo.si/novice/slovenija/natasa-pirc-musar-na-celu-rdecega-kriza.html |access-date=2022-09-03 |website=old.delo.si |language=sl-si}}</ref> პირც-მუსარი არის ექვსი წიგნის ავტორი ან თანაავტორი ინფორმაციის თავისუფლებისა და კონფიდენციალურობის შესახებ [[სლოვენური ენა|სლოვენურ]], [[ინგლისური ენა|ინგლისურ]] და [[ხორვატული ენა|ხორვატულ]] ენებზე.<ref>{{Cite web |last=Maribor |first=IZUM-Institut informacijskih znanosti |title=Vstop v zasebnost prepovedan! : varstvo osebnih podatkov :: COBISS+ |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/si/sl/bib/225103360 |access-date=2022-09-03 |website=plus.cobiss.net |language=sl |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922205251/https://plus.cobiss.net/cobiss/si/sl/bib/225103360 |archivedate=2022-09-22 }}</ref><ref name="Maribor">{{Cite web |last=Maribor |first=IZUM-Institut informacijskih znanosti |title=Kako in kdaj uporabljati test javnega interesa? : novela Zakona o dostopu do informacij javnega značaja :: COBISS+ |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/si/sl/bib/221224448 |access-date=2022-09-03 |website=plus.cobiss.net |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |last=Maribor |first=IZUM-Institut informacijskih znanosti |title=Zaštita podataka i nadležnosti institucija Evropske unije : priručnik; Data protection and competencies of European Union institutions :: COBISS+ |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/si/sl/bib/255002636 |access-date=2022-09-03 |website=plus.cobiss.net |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |last=Maribor |first=IZUM-Institut informacijskih znanosti |title=Tudi danes imate pravico vedeti :: COBISS+ |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/si/sl/bib/1698273 |access-date=2022-09-03 |website=plus.cobiss.net |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |last=Maribor |first=IZUM-Institut informacijskih znanosti |title=Samo ti odločaš : komu lahko zaupam osebne podatke in kdaj? :: COBISS+ |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/si/sl/bib/236076032 |access-date=2022-09-03 |website=plus.cobiss.net |language=sl}}</ref><ref name="plus.cobiss.net">{{Cite web |last=Maribor |first=IZUM-Institut informacijskih znanosti |title=Zasebnost in varovanje osebnih podatkov v organizaciji :: COBISS+ |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/si/sl/bib/513258370 |access-date=2022-09-03 |website=plus.cobiss.net |language=sl}}</ref> ===პოლიტიკური კარიერა=== 2022 წლის 23 ივნისს მან წამოაყენა თავისი კანდიდატურა სლოვენიის პრეზიდენტის თანამდებობაზე 2022 წლის ოქტომბრის საპრეზიდენტო არჩევნებზე, მონაწილეობას მიიღებდა, როგორც დამოუკიდებელი კანდიდატი.<ref>{{Cite web |title=Nataša Pirc Musar bo v Ruski dači sporočila, ali bo kandidirala za predsednico države |url=https://siol.net/novice/slovenija/natasa-pirc-musar-bo-v-ruski-daci-sporocila-ali-bo-kandidirala-za-predsednico-drzave-582249 |access-date=2022-09-01 |website=siol.net |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |last=Maček |first=Sebastijan R. |date=2022-08-23 |title=Former information commissioner top contender in Slovenia’s presidential race |url=https://www.euractiv.com/section/politics/short_news/former-information-commissioner-top-contender-in-slovenias-presidential-race/ |access-date=2022-08-31 |website=www.euractiv.com |language=en-GB}}</ref> მას მხარი დაუჭირეს სლოვენიის ყოფილმა პრეზიდენტებმა [[მილან კუჩანი|მილან კუჩანმა]] და [[დანილო ტიურკი|დანილო ტიურკმა]].<ref>{{Cite web |title=Pirc Musar the first candidate to formally announce her presidential bid |url=https://www.rtvslo.si/radio-si/news/pirc-musar-the-first-candidate-to-formally-announce-her-presidential-bid/631965 |access-date=2022-09-23 |website=rtvslo.si |language=en}}</ref> პირც-მუსარი არასოდეს ყოფილა არცერთი პოლიტიკური პარტიის წევრი.<ref name=":6">{{Cite web |date=2022-09-21 |title=A week before the deadline, five candidates |url=https://slovenia.postsen.com/local/30039/A-week-before-the-deadline-five-candidates.html |access-date=2022-09-23 |website=Slovenia Posts English |language=en-us}}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ იგი დამოუკიდებელი კადიდატია მას მხარს უჭერენ [[სლოვენიის პირატების პარტია]]<ref name=":3">{{Cite web |last= |date=2022-07-26 |title=Pirate Party endorses Pirc Musar for president |url=https://sloveniatimes.com/pirate-party-endorses-pirc-musar-for-president/ |access-date=2022-09-23 |website=Slovenia Times |language=en-US |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809163650/https://sloveniatimes.com/pirate-party-endorses-pirc-musar-for-president/ |archivedate=2022-08-09 }}</ref> და [[ახალგაზრდული პარტია — ევროპელი მწვანეები]].<ref>{{Cite web |title=Pirc Musarjeva: I don’t want punches below the belt and attacks to order |url=https://slovenia.postsen.com/trends/amp/30042 |access-date=2022-09-23 |website=slovenia.postsen.com}}</ref> საპრეზიდენტო არჩევნების პირველ ტურში მიიღო ხმების 26,88 %, დაიკავა მეორე ადგილი და გადავიდა მეორე ტურში.<ref>{{Cite web |url=https://volitve.dvk-rs.si/vp2022/#/rezultati |title=Izidi glasovanja |accessdate=2022-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026204642/https://volitve.dvk-rs.si/vp2022/#/rezultati |archivedate=2022-10-26 }}</ref> 13 ნოემბრის მეორე ტურში ნატაშა პირც-მუსარმა დაამარცხა [[ანჟე ლოგარი]] და აირჩიეს სლოვენიის პირველ ქალ პრეზიდენტად.<ref>{{Cite news |date=2022-11-13 |title=Slovenia elects Natasa Pirc Musar to become first female president |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/elections/article/2022/11/13/slovenia-elects-natasa-pirc-musar-to-become-first-female-president_6004144_84.html |access-date=2022-11-14}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== მისი მეუღლეა ბიზნესმენი ალეშ მუსარი. მათ ჰყავთ ვაჟი. ისინი არიან რუსული დაჩის სახელით ცნობილი ქონების მფლობელები [[ზგორნე-გამელნე]]ში და ასევე ფლობენ Rolls Royce Phantom VI ლიმუზინს, რომელიც დამზადებულია [[1971]] წელს და ოდესღაც ფლობდა ბრიტანეთის სამეფო ოჯახის წევრი, [[ალექსანდრა ოგილვი|პრინცესა ალექსანდრა]].<ref>{{Cite news |title=Ruska dača je dolgo propadala, po dveh letih prenove pa spet živi #video #foto |language=sl |url=https://siol.net/trendi/potovanja/ruska-daca-je-dolgo-propadala-po-dveh-letih-prenove-pa-spet-zivi-foto-499325 |access-date=2022-08-31}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rolls Royce {{!}} Najem limuzine Ruska dača {{!}} Kraljevski Rolls Royce |url=https://www.ruska-daca.si/limuzine/rolls-royce/ |access-date=2022-08-31 |website=Ruska dača |language=sl-SI}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{სლოვენიის პრეზიდენტები}} {{DEFAULTSORT:პირც-მუსარი, ნატაშა}} [[კატეგორია:დაბადებული 9 მაისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1968]] [[კატეგორია:სლოვენიელი ქალი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:სლოვენიის პრეზიდენტები]] [[კატეგორია:ქალი პრეზიდენტები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ქალი პრეზიდენტები]] [[კატეგორია:პირველი ქალი პრეზიდენტები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 5ev17pg61iq8nnz2whlh51nkb5hoyhr 0 548024 5405417 4624396 2026-06-02T00:32:46Z Dostojewskij 61014 კატეგორია:გარდაცვლილი 2017 5405417 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება|ფერი=|სახელი=ლოლა ოლბრაიტი|ფოტო=Lola albright 1959.JPG|ფოტოს სიგანე=220პქ|წარწერა=|დაბსახელი=|დაბთარიღი={{Birth date|mf=yes|1924|7|20}}|დაბადგილი=[[აკრონი]], [[ოჰაიო]], [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]|გარდთარიღი={{Death date and age|2017|3|23|1924|7|20}}|გარდადგილი=[[ტოლუკას ტბა]], [[კალიფორნია]], [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]|სხვა სახელები=|აქტიურობის წლები=[[1947 - 1984]]|მეუღლე=|საქმიანობა=მსახიობი|მამა=|რეზიდენცია=|საიტი=|გამორჩეული როლები=}} '''ლოლა ჯინ ოლბრაიტი''' ({{lang-en|Lola Jean Albright}} დ. [[20 ივლისი]], [[1924]], [[აკრონი]], [[ოჰაიო]], [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]] – გ. [[23 მარტი]], [[2017]], [[ტოლუკას ტბა]], [[კალიფორნია]], [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]) — ამერიკელი მომღერალი და მსახიობი, რომელიც ყველაზე ცნობილი გახადა საზიზღარი მომღერლის, პიტერ განის შეყვარებულის როლმა. ის მონაწილეობდა ''Peter Gunn-''ის სამივე სეზონში. == ადრეული წლები == ოლბრაიტი დაიბადა [[აკრონი|აკრონში]], [[ოჰაიო]], მარიონის და ჯონ პოლ ოლბრაიტის ოჯახში. ლოლას დედა ასევე დაიბადა ოჰაიოში, მაგრამ მისი მამა წარმოშობით [[ჩრდილოეთი დაკოტა|ჩრდილოეთ დაკოტადან]] იყო. ოლბრაიტი სწავლობდა King Grammar School-სა და West High School-ში აკრონში. 15 წლის ასაკიდან მღეროდა და 20 წელი სწავლობდა ფორტეპიანოს. ის მუშაობდა მიმღებად რადიოსადგურ WAKR-ში აკრონში.<ref name="isn">{{cite news|last1=Shearer|first1=Lloyd|date=October 29, 1961|title=Lola Albright|pages=96–97|newspaper=Independent Star-News|agency=Independent Star-News|url=https://www.newspapers.com/clip/3353447/independent_starnews|access-date=October 4, 2015|via=Newspapers.com}} {{Open access}}</ref> 18 წლის ასაკში ის დატოვა და გადავიდა [[კლივლენდი|კლივლენდში]], სადაც მუშაობდა სტენოგრაფად WTAM რადიოში. მისი პირველი რადიო შესრულება გავიდა WJW-ზე კლივლენდში.<ref name="ecf">Aaker, Everett (2006). ''Encyclopedia of Early Television Crime Fighters''. McFarland & Company, Inc. {{ISBN|978-0-7864-6409-8}}, pp. 6–8.</ref> შემდეგ გადავიდა ჩიკაგოში, მუშაობდა მოდელად, აქ ის აღმოაჩინა ნიჭიერმა სკაუტმა, რამაც განაპირობა მისი ჰოლივუდში გადასვლა 23 წლის ასაკში.<ref>{{Cite news|last=bjstaff|title=Akron native Lola Albright, glamorous Hollywood actress, dies at age 92|language=en-US|work=www.ohio.com|url=https://www.ohio.com/akron/entertainment/akron-native-lola-albright-glamorous-hollywood-actress-dies-at-age-92|access-date=October 30, 2017}}</ref> == კარიერა == ოლბრაიტის დებიუტი ედგა 1947 წლის მუსიკალურ კომედიაში „The Unfinished Dance“, ხოლო შემდეგ წელს გამოჩნდა ჯუდი გარლანდის ორ ფილმში: Pirate და Easter Parade. ის პირველად მოხვდა ფართო საზოგადოების ყურადღების ცენტრში 1949 წლის film noir-ის წარმოების ფილმით Champion, სადაც ასრულებდა მანიპულატორი კრივის მენეჯერის მეუღლის როლს. მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში, იგი მეორე ხარისხოვან როლებში 20-ზე მეტ ფილმში გამოჩნდა, მათ შორის იყო 1950 წლის კომედია The Good Humor Man, სადაც მომავალ მეუღლესთან [[ჯეკ კარსონი|ჯეკ კარსონთან]] ერთად გამოჩნდა. ის, ასევე, თამაშბდა ფილმებში, როგორიცაა Tulsa (1949), რომელშიც მთავარ როლს ასრულებს [[სიუზან ჰეივორდი]]; The Silver Whip (1953), სადაც მან ითამაშა [[დეილ რობერტსონი|დეილ რობერტსონის]] სიყვარულის ობიექტის როლი; "The Tender Trap" (1955), რომელშიც ის იყო ერთ-ერთი იმ რამდენიმე ქალთაგან, რომელნიც ცდილობდნენხაფანგში გაებათ სტუდენტი, რომელსაც [[ფრენკ სინატრა]] თამაშობდა. 1950-იანი წლების დასაწყისში ოლბრაიტი ასევე იყო მხატვრის [[გილ ელვგრენი|გილ ელვგრენის]] მოდელი.<ref>{{cite web|title=Elvgren on beauty|publisher=Chicago Tribune|date=March 31, 2017|url=http://www.chicagotribune.com/chi-pinup-smile-photo.html|access-date=April 1, 2017}}</ref> 1961 წელს მან ითამაშა ალექსანდრე სინგერის ფილმში "A Cold Wind in August". კრიტიკოსმა პოლინ კეელმა მაღალი შეფასება მისცა ოლბრაიტის შესრულებას. 1985 წელს The New York Times-მა ასევე შეაქო ოლბრაიტის როლი. თავად ოლბრაიტმა მის როლთან დაკავშირებით 1961 წელს თქვა: „ზოგიერთი ადამიანი მოდის ჩემთან და მეუბნება: „ლოლა, შენ არ უნდა ითამაშო ასეთი როლი. ეს შენ არ ხარ. ჰოდა, ვითვლი 10-მდე, ვკბენ ენას და მერე ვეუბნები, რომ მსახიობი ვარ: არ მინდა საკუთარი თავის თამაში“.<ref name="Schudel">{{cite news|last=Schudel|first=Matt|date=March 25, 2017|title=Lola Albright, alluring actress in stylish 'Peter Gunn' TV series, dies at 92|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/lola-albright-alluring-actress-in-stylish-peter-gunn-tv-series-dies-at-92/2017/03/25/e1e25bc0-116b-11e7-9d5a-a83e627dc120_story.html|access-date=April 1, 2017}}</ref> ფილმმა A Cold Wind in August ახალი სტიმული მისცა მის კინოკარიერას, რასაც მოჰყვა როლები [[ელვის პრესლი|ელვის პრესლის]] მიუზიკლში Kid Galahad 1962 წელს, რომელშიც მან განასახიერა მანიპულატორი კრივის მენეჯერის შეყვარებული, შესრულებული გიგ იანგის მიერ. ამის შემდეგ იყო ფრანგი რეჟისორის [[რენე კლემენტი|რენე კლემენტის]] Joy House, სადაც თამაშობდა მდიდარ ქვრივს, რომელიც გატაცებული იყო ღარიბებისთვის კერძების დარიგებით (თუმცა ფარული მოტივით). Lord Love a Duck-ში (1966) მან განასახიერა კოქტეილის მიმტანი, რომელსაც თვითმკვლელობისკენ მიდრეკილი ფიქრები აქვს, მას შემდეგ, რაც მან გაანადგურა მისი ქალიშვილის ცხოვრება. მომდევნო წელს ის იყო დასავლურ ეპოსში The Way West. მან მიატოვა მხატვრული კინოკარიერა 1968 წელს, მას შემდეგ რაც დაასრულა ნამუშევარი "The Impossible Years", რომელშიც მან შეასრულა ალისა კინგსლის როლი - ორი მოზარდის დედა და ფსიქიატრიის პროფესორის სასოწარკვეთილი ცოლი, რომელსაც დევიდ ნივენი თამაშობს. == პირადი ცხოვრება == ოლბრაიტი სამჯერ დაქორწინდა და განქორწინდა. მისი პირველი ქორწინება, კლივლენდის რადიოს დიქტორ [[უორენ დინი|უორენ დინთან]] იყო 1944 წელს. ისინი განქორწინდნენ 1949 წელს. 1951 წლიდან 1958 წლამდე მისი მეორე ქმარი იყო მსახიობი [[ჯეკ კარსონი]], რომელიც იყო მისი პარტნიორი ფილმში „The Good Humor Man“ (1950). მისი მესამე ქორწინება იყო ბილ ჩადნიზე, ისინი დაქორწინდნენ 1961 წლის 19 მაისს და განქორწინდნენ 1975 წელს. მსახიობობიდან წასვლის შემდეგ, ოლბრაიტმა დარჩენილი წლები გაატარა ტოლუკას ტბაზე, კალიფორნიაში. 2014 წელს ის დაეცა და დაიზიანა ხერხემალი. ტრავმამ ხელი შეუწყო მისი ჯანმრთელობის ზოგად დაქვეითებას მომდევნო სამი წლის განმავლობაში. 2017 წლის 23 მარტს, ოლბრაიტი გარდაიცვალა საკუთარ სახლში ბუნებრივი სიკვდილით 92 წლის ასაკში.<ref>McNary, Dave (2017). [https://variety.com/2017/film/obituaries-people-news/lola-albright-dead-peter-gunn-dies-obituary-1202015831 ''Peter Gunn'' Star Lola Albright Dies at 92], Variety.com, March 26, 2017; retrieved July 26, 2017.</ref> == რესურსები ინტერნეტში == {{IMDb name|0017030}} * {{Tcmdb name|1723}} * {{Amg name|707}} == სქოლიო == <references /> [[კატეგორია:ქალები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ქალები საქმიანობის მიხედვით]] [[კატეგორია:დაბადებული 1924]] [[კატეგორია:დაბადებული 20 ივლისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2017]] [[კატეგორია:ამერიკელი მსახიობი ქალები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ტელემსახიობები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მსახიობები]] {{DEFAULTSORT:ლოლა, ოლბრაიტი}} mdnkahyzmi97wz2fd9272qywq13oecd 0 554400 5405468 5285141 2026-06-02T05:50:07Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405468 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ფეხბურთელის ბიოგრაფია |სახელი = ნიკა გაგნიძე |სურათი = |სურათის ზომა = |წარწერა = |სრული სახელი = |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2001|3|20}} |დაბადების ადგილი = [[გორი]], [[საქართველო]] |სიმაღლე = 180 [[სმ]] |პოზიცია = [[ნახევარმცველი (ფეხბურთი)|ნახევარმცველი]] |მიმდინარე კლუბი = კოლოსი კოვალივკა |ნომერი = 20 |ახალგაზრდული წელი1 = 2017–2019 |ახალგაზრდული კლუბი1 = [[დილა გორი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო თბილისი]] |წელი1 = 2018–2024 |კლუბი1 = [[დილა გორი (საფეხბურთო კლუბი)|დილა გორი]] |მატჩი1 = 116 |გოლი1 = 21 |წელი2 = 2022 |კლუბი2 = {{იჯარა}} უმრანიესფორი |მატჩი2 = 2 |გოლი2 = 0 |წელი3 = 2024– |კლუბი3 = კოლოსი |მატჩი3 = 34 |გოლი3 = 2 |ეროვნული წელი1 = 2019–2020 |ეროვნული ნაკრები1 = [[საქართველოს 19 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრები|საქართველო 19-წ.]] |ეროვნული მატჩი1 = 5 |ეროვნული გოლი1 = 0 |ეროვნული წელი2 = 2021– |ეროვნული ნაკრები2 = [[საქართველოს 21 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრები|საქართველო 21-წ.]] |ეროვნული მატჩი2 = 10 |ეროვნული გოლი2 = 0 |ეროვნული წელი3 = 2025– |ეროვნული ნაკრები3 = [[საქართველოს ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|საქართველო]] |ეროვნული მატჩი3 = 6 |ეროვნული გოლი3 = 1 |მედლის თარგები = |კლუბი-განახლება = 7 ნოემბერი, 2025 |ეროვნული ნაკრები-განახლება = 14 ოქტომბერი, 2025 }} '''ნიკა გაგნიძე''' (დ. [[20 მარტი]], [[2001]]) — [[ქართველები|ქართველი]] [[ფეხბურთელი]]. საფეხბურთო კლუბ კოვალივკას „კოლოსის“ და [[საქართველოს ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|საქართველოს ეროვნული ნაკრების]] [[ნახევარმცველი (ფეხბურთი)|ნახევარმცველი]]. ==საკლუბო კარიერა== გაგნიძე რომელიც გორის „დილას“ აღზრდილია (16 წლიდან), ძირითად გუნდს [[2018]] წელს შეუერთდა და ძირითად შემადგენლობაში თავი მალევე დაიმკვიდრა.<ref>{{Cite web|url=https://1tv.ge/news/nika-gagnidze-sauketesoa-erovnulma-ligam-meotkhe-wris-fekhburteli-daasakhela-1tvsport/|title=ნიკა გაგნიძე საუკეთესოა - ეროვნულმა ლიგამ მეოთხე წრის ფეხბურთელი დაასახელა #1TVSPORT|website=1TV}}</ref> [[2022]] წლის 15 ივლისს გუნდთან კონტრაქტი გაახანგრძლივა.<ref>{{Cite web|url=https://lelo.ge/article/%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%90-%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%92%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%9B-%E1%83%92%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%93%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%9C-%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%A2%E1%83%98-%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%90%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%90-35226/|title=ნიკა გაგნიძემ გორის დილასთან კონტრაქტი გააგრძელა|website=Lelo.Ge|access-date=2025-10-11|archive-date=2025-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250613214632/https://lelo.ge/article/%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%90-%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%92%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%9B-%E1%83%92%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%93%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%9C-%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%A2%E1%83%98-%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%90%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%90-35226/}}</ref> [[2022]] წლის 20 ივლისს შეუერთდა თურქეთის სუპერ ლიგაში ახლადაღზევებულ „უმრანიესფორს“.<ref>{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/umraniyespor-nika-gagnidzeyi-transfer-etti-6793295|title=Ümraniyespor, Nika Gagnidze'yi transfer etti|website=Milliyet}}</ref> გაგნიძის დებიუტი თურქულ გუნდში [[2022]] წლის [[14 აგვისტო]]ს ჰქონდა, შეხვედრაში სადაც მისი გუნდი „ანტალიასპორს“ დაუპირსპირდა.<ref>{{Cite web|url=https://www.iha.com.tr/istanbul-haberleri/spor-toto-super-lig-umraniyespor-0-antalyaspor-1-mac-sonucu-3860431/|title=Spor Toto Süper Lig: Ümraniyespor: 0 - Antalyaspor: 1 (Maç sonucu)|website=İhlas Haber Ajansı}}</ref> [[2022]] წლის დეკემბერში დაბრუნდა გორის „დილაში“ და გუნდის კაპიტანი გახდა.<ref>{{cite web |title=ნიკა გაგნიძე „დილაში“ დაბრუნდა |url=https://1tv.ge/news/nika-gagnidze-dilashi-dabrunda-1tvsport/ |website=1tv.ge}}</ref> 2024 წლის აპრილში ეროვნულმა ლიგამ გაგნიძე სეზონის პირველი წრის საუკეთესო მოთამაშედ დაასახელა, რომელშიც მან ერთი გოლი გაიტანა და ხუთი საგოლე გადაცემა გააკეთა.<ref>[https://atiani.ge/2024/04/17/miqadze-pirveli-tsris-sauketheso-mtsvrthnelia/ პირველი წრის საუკეთესო მწვრთნელი მიქაძეა, ფეხბურთელი – გაგნიძე]</ref> 2024 წლის ივლისიდან უკრაინული კლუბის, „კოლოსის“ შემადგენლობაშია. ==სანაკრებო კარიერა== გაგნიძეს ნათამაშები აქვს საქართველოს 19 და 21-წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრებებში. [[2023]] წელს ითამაშა ევროპის 21 წლამდე ფეხბურთელთა ჩემპიონატზე.<ref>{{cite web |title=U21 საქართველოს ნაკრების 23-კაციანი შემადგენლობა ცნობილია |url=https://europop.ge/article/53937-u21-sakartvelos-nakrebis-23-katsiani-shemadgenloba-tsnobilia |accessdate=2024-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230622170030/https://europop.ge/article/53937-u21-sakartvelos-nakrebis-23-katsiani-shemadgenloba-tsnobilia |archivedate=2023-06-22 }}</ref> [[საქართველოს ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|საქართველოს ეროვნულ ნაკრებში]] პირველად [[2025]] წლის [[5 ივნისი|5 ივნისს]] ფარერის კუნძულების ეროვნული ნაკრების წინააღმდეგ თბილისში გამართულ ამხანაგურ შეხვედრაში შედგა. ნიკა გაგნიძემ შეხვედრა, ძირითად შემადგენლობაში დაიწყო და შეუცვლელად ითამაშა. მატჩი საქართველოს ნაკრების გამარჯვებით 1–0 დასრულდა.<ref>[https://1tv.ge/news/saqartelos-nakrebma-amkhanagur-matchshi-fareris-kundzulebi-daamarckha-video-1tvsport/ საქართველოს ნაკრებმა ამხანაგურ მატჩში ფარერის კუნძულები დაამარცხა]</ref> ==სანაკრებო მატჩები და გოლები== {| width="820" style="background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;" border="1" cellspacing="0" |- bgcolor="#c2d2e5" ! scope=col | № ! scope=col | თარიღი ! scope=col | შეხვედრის ადგილი ! scope=col | მასპინძელი ! scope=col | ანგ. ! scope=col | სტუმარი ! scope=col | შეჯიბრება ! scope=col | გოლები ! scope=col | შენიშვნა ! scope=col | წყარო |- ! scope=row |1||05.06.2025||[[თბილისი]]||align=right|{{fb-rt|GEO}}||bgcolor=D0F0C0|1–0||align=left|{{fb|FRO}}||ამხანაგური|| || ||<ref>Georgia 1–0 Faroe Islands / [https://www.uefa.com/uefanationsleague/friendlies/match/2044965--georgia-vs-faroe-islands/lineups/ Friendlies]. ''uefa.com''</ref> |- ! scope=row |2||08.06.2025||[[ქუთაისი]]||align=right|{{fb-rt|GEO}}||bgcolor=LightYellow|1–1||align=left|{{fb|CPV}}||ამხანაგური|| || || |- ! scope=row |3||04.09.2025||[[თბილისი]]||align=right|{{fb-rt|GEO}}||bgcolor=Moccasin|2–3||align=left|{{fb|TUR}}||მსოფ. შეს.|| ||{{შეცვლაზე შესვლა|46}}||<ref>Georgia 2–3 Turkey / [https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044211--georgia-vs-turkiye/ World Cup Qualifiers]. ''uefa.com''</ref> |- ! scope=row |4||07.09.2025||[[თბილისი]]||align=right|{{fb-rt|GEO}}||bgcolor=D0F0C0|3–0||align=left|{{fb|BUL}}||მსოფ. შეს.||{{გოლი|44}}||||<ref>Georgia 3–0 Bulgaria / [https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044237--georgia-vs-bulgaria/ World Cup Qualifiers]. ''uefa.com''</ref> |- ! scope=row |5||11.10.2025||[[ელჩე]]||align=right|{{fb-rt|ESP}}||bgcolor=Moccasin|2–0||align=left|{{fb|GEO}}||მსოფ. შეს.|| ||{{შეცვლაზე შესვლა|69}}||<ref>Spain 2–0 Georgia / [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/520/288329/288330/400019282 World Cup Qualifiers]. ''fifa.com''</ref> |- ! scope=row |6||14.10.2025||[[იზმითი]]||align=right|{{fb-rt|TUR}}||bgcolor=Moccasin|4–1||align=left|{{fb|GEO}}||მსოფ. შეს.|| ||{{შეცვლაზე შესვლა|64}}||<ref>Türkiye 4–1 Georgia / [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/520/288329/288330/400019292 World Cup Qualifiers]. ''fifa.com''</ref> |} {{შენიშვნების სია}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://erovnuliliga.ge/ge/player/3902-nika-gagnidze ნიკა გაგნიძე] — [[ეროვნული ლიგა|ეროვნული ლიგის]] ოფიციალურ საიტზე * [https://nakrebi.ge/ka/team/men-seniors/squad/player/4537 ნიკა გაგნიძე] — [[საქართველოს ფეხბურთის ფედერაცია|საქართველოს ფეხბურთის ფედერაციის]] ოფიციალურ საიტზე * {{Soccerway|nika-gagnidze/577040}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გაგნიძე, ნიკა}} [[კატეგორია:დაბადებული 20 მარტი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2001]] [[კატეგორია:გორის დილას ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ქართველი ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ეროვნული ლიგის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:თურქეთის საფეხბურთო სუპერლიგის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:უკრაინის საფეხბურთო პრემიერლიგის ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:საქართველოს ნაკრების ფეხბურთელები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] ibizyualbid734gna9qqthg7gr7knzd 0 559308 5405431 4629212 2026-06-02T02:06:30Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405431 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მეცნიერი|მშობლიური სახელი={{Lang-vi|Nguyễn Văn Hiệu}}}} '''ნგუენ ვან ჰიეუ''' ({{Lang-vi|Nguyễn Văn Hiệu}} დ. [[21 ივლისი]], [[1938]], [[ჰანოი]], [[ვიეტნამი]] — [[23 იანვარი]], [[2022]]) — [[ვიეტნამელები|ვიეტნამელი]] ფიზიკოსი, ( დიდი ხნის განმავლობაში მუშაობდა დუბნის ბირთვული კვლევების გაერთიანებულ ინსტიტუტში ), კვანტური ველის თეორიის და [[ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკა|ელემენტარული ნაწილაკების თეორიული ფიზიკის]] სპეციალისტი, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის უცხოეელი წევრი ([[1982|1982)]] <ref name="isaran">{{Cite web|title=Нгуен Ван Хьеу|work=|author=|publisher=ИС «Архивы Российской академии наук» — isaran.ru|url=http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=83CB8449-9051-D865-F192-6BC875878D88|date=|format=HTML|accessdate=08.01.2014}}</ref>, [[ლენინური პრემია|ლენინის პრემიის]] ლაურეატი მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების დარგში ([[1986]]). == ბიოგრაფია == ნგუენ ვან ჰიეუ დაიბადა [[ჰანოი|ჰანოიში]] [[1938]] წლის [[21 ივლისი|21 ივლისს.]] <ref name="dubna_org">{{Cite web|title=Нгуен Ван Хьеу — физик|work=|author=Н.Н. Прислонов|publisher=www.dubna.org|url=http://www.dubna.org/who_is_who/?id=82269125|date=|format=HTML|accessdate=08.01.2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102122126/http://www.dubna.org/who_is_who/?id=82269125|archivedate=02.01.2014}}</ref> <ref name="gazeta_vstu"/> ოჯახში ათი შვილიდან უფროსი ვაჟი იყო. <ref name="philosophyofscienceportal">{{Cite web|title=Nguyen Van Hieu (particle physicist) celebrates 70 years|work=|author=|publisher=philosophyofscienceportal.blogspot.com|url=http://philosophyofscienceportal.blogspot.com/2008/07/nguyen-van-hieu-particle-physicist.html|date=|format=HTML|accessdate=08.01.2014}}</ref> [[1954]] წელს ნგუენ ვან ჰიუ შევიდა [[ჰანოი|ჰანოის]] პედაგოგიური უნივერსიტეტის ფიზიკის ფაკულტეტზე, რომელიც დაამთავრა [[1956]] წელს, რის შემდეგაც მან განაგრძო მუშაობა იმავე უნივერსიტეტში. <ref name="dubna_org"/> <ref name="gazeta_vstu"/> [[1960]] წელს ნგუენ ვან ჰიუ ჩავიდა [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|სსრკ]]-ში და შეუდგა მუშაობას დუბნის ბირთვული კვლევების ერთობლივი ინსტიტუტის თეორიული ფიზიკის ლაბორატორიაში. [[1964]] წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია, ხოლო [[1966]]-[[1969]] წლებში იყო თეორიული ფიზიკის ლაბორატორიის ჯგუფის ხელმძღვანელი. <ref name="dubna_org"/> [[1968]] წელს გახდა [[მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|მ.ვ.ლომონოსოვის სახელობის მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის]] პროფესორი. <ref name="gazeta_vstu">{{Cite web|title=Знакомьтесь: Нгуен Ван Хьеу — вьетнамский физик-теоретик|work=|author=Фам Май Ан|publisher=[[Волгоградский государственный технический университет]], газета «Политехник»|url=http://gazeta.vstu.ru/?n=1345&a=16|date=|format=HTML|accessdate=08.01.2014}}</ref> [[1970]] წელს ნგუენ ვან ჰიუ დაბრუნდა [[ვიეტნამი|ვიეტნამში]] და სათავეში ჩაუდგა ფიზიკის ინსტიტუტს დირექტორის რანგში, ამავე დროს იყო სამეცნიერო კვლევების ეროვნული ცენტრის თავმჯდომარის მოადგილე. [[1975]] წლიდან [[2006]] წლამდე ეკავა მრავალი ხელმძღვანელი თანამდებობა სამეცნიერო და საგანმანათლებლო დაწესებულებებში და ორგანიზაციებში: იყო ვიეტნამის რესპუბლიკის სამეცნიერო კვლევის ეროვნული ცენტრის პრეზიდენტი, მასალების კვლევის აკადემიის დირექტორი, ჰანოის ინსტიტუტის დირექტორი. ტექნიკის და ვიეტნამის მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების აკადემიის დირექტორი. [[2005]] წლიდან აზია-წყნარი ოკეანის თეორიული ფიზიკის ცენტრის ხელმძღვანელია. <ref name="gazeta_vstu"/> პარალელურად, ნგუენ ვან ჰიე აგრძელებდა თანამშრომლობას ბირთვული კვლევების საერთაშორისო ინსტიტუტთან. [[1982]] წელს დაინიშნა ბირთვული კვლევების გაერთიანებული ინსტიტუტი თეორიული ფიზიკის ლაბორატორიის სექტორის ხელმძღვანელად. <ref name="dubna_org"/> [[1982]] წლის სექტემბერში აირჩიეს [[საბჭოთა კავშირის მეცნიერებათა აკადემია|სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის]] უცხოელ წევრად ([[1991]] წლიდან - [[რუსეთი|რუსეთის]] მეცნიერებათა აკადემიის უცხოელი წევრი ) <ref name="isaran"/> . მრავალი წლის განმავლობაში ის იყო ვიეტნამის სოციალისტური რესპუბლიკის მთავრობის სრულუფლებიანი წარმომადგენელი ბირთვული კვლევების გაერთიანებულ ინსტიტუტში და ამავე ინსტიტუტის სამეცნიერო საბჭოს წევრი. <ref name="jinr_vietnam">{{Cite web|title=Социалистическая Республика Вьетнам — Полномочный представитель|work=|author=|publisher=[[ОИЯИ]] — jinr.ru|url=http://jinr.ru/section.asp?sd_id=52&language=rus|date=|format=HTML|accessdate=10.01.2014}}</ref> ნგუენ ვან ჰიუ გარდაიცვალა [[2022]] წლის [[23 იანვარი|23 იანვარს]]. <ref name="saclay">{{Cite web|title=Hommage au professeur Nguyên Van Hiêu|work=|author=|publisher=ens-paris-saclay.fr|url=https://ens-paris-saclay.fr/actualite/hommage-au-professeur-nguyen-van-hieu|date=2022-01-24|format=HTML|accessdate=2022-01-31}}</ref> == სამეცნიერო შედეგები == ნგუენ ვან ჰიეუს ძირითადი ნაშრომები დაკავშირებულია კვანტური ველის და მრავალნაწილაკიანი სისტემების თეორიებთან. მან შეისწავლა ასიმპტომური მიმართებები გაფანტვის ამპლიტუდებს შორის რელატივისტურ ლოკალურ კვანტურ ველის თეორიაში. ზოგიერთი ნაშრომი ეძღვნება [[სუსტი ურთიერთქმედება|სუსტი ურთიერთქმედების]] ვექტორული დენის სტრუქტურას, ელემენტარული ნაწილაკების უნიტარული სიმეტრიის თეორიას და დისპერსიულ მიმართებებს. მას აგრეთვე ეკუთვნის ნაშრომი [[ზეგამტარობა|სუპერგამტარობის]] თეორიაზე და ზეგამტარებში ელექტრონების დაწყვილებაზე. <ref name="jinr_vietnam"/> [[1986]] წელს, ნაშრომების სერიისთვის "ინკლუზიური პროცესები მაღალი ენერგიის ელემენტარული ნაწილაკების ძლიერ ურთიერთქმედებებში და ამ პროცესებში მასშტაბის უცვლელობის აღმოჩენა", ნგუენ ვან ჰიუს მიენიჭა [[ლენინური პრემია|ლენინის პრემია]] მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების დარგში ( სერგეი დენისოვთან, მირიან მესტვირიშვილთან და იური პროკოშკინთან ერთად). <ref name="jinr50">{{Cite web|title=Награды института|work=|author=|publisher=[[ОИЯИ]] — jinr.ru|url=http://webadm.jinr.ru/jinr50/pdf_files/Pages90.pdf|date=|format=PDF|accessdate=10.01.2014|archive-date=11.01.2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140111061622/http://webadm.jinr.ru/jinr50/pdf_files/Pages90.pdf}}</ref> <ref name="jhep">{{Cite web|title=Премии и награды, открытия, медали РАН|work=|author=|publisher=[[ИФВЭ]] — www.ihep.su|url=http://www.ihep.su/pages/main/information/6586/index.shtml|date=|format=HTML|accessdate=10.01.2014}}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიოს სია}} [[კატეგორია:დაბადებული 21 ივლისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1938]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 23 იანვარი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2022]] [[კატეგორია:ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორები]] [[კატეგორია:ლენინური პრემიის ლაურეატები]] [[კატეგორია:რუსეთის მეგობრობის ორდენის კავალრები]] k2vpu72b9et781dsd4oveec4lu0djp7 0 567431 5405549 4898858 2026-06-02T09:43:10Z Mehman 75871 5405549 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ყოფილი ქვეყანა |სახელი = თურქეთის სახელმწიფო (ანკარის მთავრობა) |მშობლიური სახელი = {{lang-tr|''Türkiye Devleti''}} |სტატუსი = დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა |ჰიმნი = |დროშა = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg |დროშის აღწერა = |გერბი = |გერბის აღწერა = |რუკა = Treaty of Sèvres 1920.svg |აღწერა = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |შექმნილია = 1920 წლის 23 აპრილი |ლიკვიდერებულია = 1923 წლის 29 ოქტომბერი |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |დევიზი = Ya istiklâl ya ölüm! (დამოუკიდებლობა ან სიკვდილი!) |დედაქალაქი = [[ანკარა]] ([[დე ფაქტო]]) |ქალაქები = |ენა = [[თურქული ენა|თურქული]] |რელიგია = [[ისლამი]] |ვალუტა = [[ოსმალური ლირა]] |დამატებითი პარამეტრი = |პარამეტრის შიგთავსი = |ფართობი = |მოსახლეობა = 6–7 მილიონი |მართველობის ფორმა = დროებითი მთავრობა საპარლამენტო რესპუბლიკის ქვეშ |დინასტია = |მმართველის ტიტული = |მმართველის ტიტული2 = თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის სპიკერი |მმართველი2 = [[ქემალ ათათურქი]] |მმართველი2 წელი = 1920—1923 |მმართველის ტიტული3 = [[პრემიერ-მინისტრი]] |მმართველი3 = [[ქემალ ათათურქი]] |მმართველი3 წელი = 1920—1921 |მმართველის ტიტული4 = [[პრემიერ-მინისტრი]] |მმართველი4 = [[ფევზი ჩაქმაქი]] |მმართველი4 წელი = 1921—1922 |მმართველის ტიტული5 = [[პრემიერ-მინისტრი]] |მმართველი5 = [[რაუფ ორბეი]] |მმართველი5 წელი = 1922—1923 |მმართველის ტიტული6 = [[პრემიერ-მინისტრი]] |მმართველი6 = [[ფეთჰი ოქიარი]] |მმართველი6 წელი = 1923 |მმართველის ტიტული7 = |მმართველი7 = |მმართველი7 წელი = |მმართველის ტიტული8 = |მმართველი8 = |მმართველი8 წელი = |დამატებითი პარამეტრი1 = |პარამეტრის შიგთავსი1 = |ეტაპი1 = |თარიღი1 = |წელი1 = |ეტაპი2 = |თარიღი2 = |წელი2 = |ეტაპი3 = |თარიღი3 = |წელი3 = |ეტაპი4 = |თარიღი4 = |წელი4 = |ეტაპი5 = |თარიღი5 = |წელი5 = |ეტაპი6 = |თარიღი6 = |წელი6 = |ეტაპი7 = |თარიღი7 = |წელი7 = |ეტაპი8 = |თარიღი8 = |წელი8 = |ეტაპი9 = |თარიღი9 = |წელი9 = |ეტაპი10 = |თარიღი10 = |წელი10 = |დამატებითი პარამეტრი2 = |პარამეტრის შიგთავსი2 = |წინა = |წინამორბედი1 = |წინამორბედი2 = |წინამორბედი3 = |წინამორბედი4 = |წინამორბედი5 = |წინამორბედი6 = |წინამორბედი7 = |შემდეგი = |მემკვიდრე1 = |მემკვიდრე2 = |მემკვიდრე3 = |მემკვიდრე4 = |მემკვიდრე5 = |მემკვიდრე6 = |მემკვიდრე7 = |სქოლიო = }} '''დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა''' ([[თურქეთი|თურქ]]. ''Büyük Millet Meclisi Hükûmeti'') — თვითიდენტიფიცირებული, როგორც '''თურქეთის სახელმწიფო''' (''Türkiye Devleti'') ან [[თურქეთი]] (''Türkiye''),<ref>{{cite book|title=Eternal Dawn: Turkey in the Age of Atatürk|page=86|year=2019|author=Ryan Gingeras}}</ref> ასევე ზოგადად ცნობილი, როგორც '''ანკარის მთავრობა''' (''Ankara Hükûmeti''),<ref>Esra Yakut: ''Şeyhülislâmlık: yenileşme döneminde devlet ve din'', Kitap Yayınevi Ltd., 2005, {{ISBN|9789758704941}}, [https://books.google.com/books?id=8xkQ5Ye5fVMC&q=%22ankara+h%C3%BCk%C3%BCmeti%22&pg=PA198 page 198,199]. {{in lang|tr}}</ref><ref>Pars Tuğlacı: ''Çağdaş Türkiye'', Cem Yayınevi, 1987, Turkey [https://books.google.com/books?ei=xinOUMT2MuWD4gS7rIHICQ&hl=de&id=il9pAAAAMAAJ&dq=ankara+h%C3%BCk%C3%BCmeti&q=%22Ankara+H%C3%BCk%C3%BCmeti+kabul%22 page 358]. {{in lang|tr}}</ref><ref>Hakan Alan, Avni Alan: ''İstanbul Şehir Rehberi'', ASBOOK, 2007, {{ISBN|9750114701}}, [https://books.google.com/books?id=IlGEuAKilQgC&dq=%22ankara+h%C3%BCk%C3%BCmeti%22&pg=PA12 page 12]. {{in lang|tr}}</ref><ref>Yahya Kemal: ''Eğil Dağlar'', Kubbealtı Publishing, 1966, {{ISBN|9757618519}}, [https://books.google.com/books?id=41MWF9vWFkYC&dq=%22ankara+h%C3%BCk%C3%BCmeti%22&pg=PA93 pages 13, 92-93, 138, 155, 170, 188, 204-205, 232, 302, 338]. {{in lang|tr}}</ref><ref>William Hale: ''Turkish Foreign Policy, 1774-2000'', Routledge, 2012, {{ISBN|0415599865}}, [https://books.google.com/books?id=PlcpRNvsM4cC&q=%22ankara+government%22&pg=PA37 pages 36, 37, 38, 50, 265].</ref><ref>Kemal Kirişci, Gareth M. Winrow: ''The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-State Ethnic Conflict'', Routledge, 1997, {{ISBN|0714647462}}, [https://books.google.com/books?id=34yogVZh9oUC&q=%22ankara+government%22&pg=PA71 pages 71-75, 77-79, 80, 82-84].</ref> ან არქაულად, '''აგორას მთავრობა''', რომელიც [[ანკარა]]ში დაფუძნებული დროებითი და რევოლუციური თურქული მთავრობა იყო (მოგვიანებით ცნობილი, როგორც ანგორა) [[თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის|თურქეთის დამოუკიდებლობისთვის ომის]] (1919–1923 წწ.) და [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] უკანასკნელი წლების განმავლობაში. მას ხელმძღვანელობდა თურქეთის ეროვნული მოძრაობა, განსხვავებით დანგრეული კონსტანტინოპოლის მთავრობის/სტამბოლის მთავრობისგან, რომელსაც სათავეში ედგა [[ოსმალეთის სულთნების სია|ოსმალეთის სულთანი]]. დამოუკიდებლობისთვის ომის განმავლობაში დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა ხელმძღვანელობდა არმიას, სახელწოდებით „ეროვნული ძალები“ ({{lang-tr|Kuva-yi Milliye}}). კონსტანტინოპოლის [[მონარქიზმი|მონარქისტულ]] მთავრობასთან ომისა და გამარჯვების შემდეგ ანკარის რესპუბლიკურმა მთავრობამ გამოაცხადა ოსმალეთის იმპერიის აღსასრული და მისი ნანგრევებიდან 1923 წელს [[თურქეთი]]ს რესპუბლიკის დაარსება. დღესდღეობით [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეა]] არის თურქეთის საპარლამენტო ორგანო. == წინაპირობები == იმ დროს, როდესაც გამოცხადდა ანკარის მთავრობა, მოკავშირეების მიერ ოკუპირებულ [[კონსტანტინოპოლი|კონსტანტინოპოლში]] (ამჟამად [[სტამბოლი]]) არსებობდა განსხვავებული თურქული მთავრობა, სახელდობრ ხშირად ცნობილი, როგორც ''„კონსტანტინოპოლის მთავრობა“'' (ანკარის ნაციონალისტური მთავრობის საპირისპიროდ). როდესაც 1920 წლის 23 აპრილს დიდი ეროვნული ასამბლეა დაფუძნდა, თავდაპირველად ოსმალეთის სასულთნოს ლეგიტიმაციის უარყოფის გარეშე, ახალმა პარლამენტმა შექმნა საკუთარი მთავრობა ანკარაში. მინისტრებს უწოდეს "''Vekil''" ჩვეულებრივი "''Nazır''"-ის სანაცვლოდ, რათა შეენარჩუნებინათ მთავრობის დროებითი ფორმა. ანკარის მთავრობა დაფუძნდა იმისთვის, რათა [[თურქეთი]] წარედგინა, რადგან ''[[დე იურე]]'' დედაქალაქი [[კონსტანტინოპოლი]] ოკუპაციის ქვეშ იმყოფებოდა. 1921 წლის 8 თებერვლის შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის]], ხოლო მოგვიანებით თურქეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტი იყო [[ქემალ ათათურქი|მუსტაფა ქემალ ფაშა]]. მას შემდეგ, რაც მუნდროსის ზავი (1918 წელს ოსმალეთის იმპერიამ ხელი მოაწერა [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს ბოლოს) ჩაანაცვლა მუდანიას ზავმა და [[თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის]] დასრულდა, თურქეთის დიდმა ეროვნულმა ასამბლეამ [[ოსმალეთის სასულთნოს გაუქმება|გააუქმა იმპერიული სასულთნო]], რომელიც დადანაშაულებული იყო მოკავშირეებთან კოლაბორაციის გამო თურქეთის ოკუპაციის განმავლობაში. [[ფაილი:The_Angora_Government_and_its_Claims.jpg|მინი|400x400პქ| 1921 წლის 1–5 მარტს ''The Sphere-ის'' მიერ გამოქვეყნებული რუკა: ''ქემალისტები ანუ ნაციონალისტები მეტ-ნაკლებად ეფექტურად აკონტროლებენ დაჩრდილულ ტერიტორიას.'' ''ისინი ბერძნებმა განდევნეს ეგეოსიდან, მაგრამ პრეტენზიას აცხადებენ თრაკიის, სმირნის, სომხეთის და სპარსეთის ყურემდე. მთელი მესოპოტამიის ტერიტორიაზე.'']] კონსტანტინოპოლის მთავრობამ, რომელიც წარმოადგენდა ოსმალეთის სასულთნოსა და ძველ იმპერიულ და მონარქიულ წესრიგს, თავდაპირველად უარი განაცხადა თურქეთის ეროვნული მოძრაობისა და ანკარის დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობის აღიარებაზე. კონსტანტინოპოლი თვლიდა, რომ თავად იყო ოსმალეთის იმპერიის ლეგიტიმური მთავრობა. ის ცდილობდა სამხედრო გზით დაემარცხებინა ანკარის მთავრობა და „წესრიგის ძალები“, ზოგადად ცნობილი, როგორც „სახალიფოს არმია“ (განსხვავებით ასამბლეის „ერის არმიის“ ძალებისგან), მაგრამ მისი ეს გეგმა ჩაიშალა. 1921 წელს კონსტანტინოპოლის მონარქიული მთავრობისა და ანკარის რესპუბლიკური მთავრობის დიპლომატიური ჯგუფები გამოჩდნენ ლონდონის კონფერენციაზე. თუმცა საკვირველი ნაბიჯი იყო [[აჰმეთ თევფიქ-ფაშა]]ს ხელმძღვანელობით ოსმალეთის დიპლომატიური გუნდის მიერ [[ბექირ სამი კუნდუხი]]ს ხელმძღვანელობით თურქეთის დიპლომატიურ გუნდისთვის ადგილი დათმობა, რის შედეგადაც ეს უკანასკნელი უნდა ყოფილიყო ქვეყნის ერთადერთი წარმომადგენელი კონფერენციაზე. 1923 წლის 24 ივლისს მოკავშირეებსა და ანკარის წარმომადგენლებს შორის [[ლოზანის საზავო ხელშეკრულება]]ს მოეწერა ხელი. ამდენად მხარეებმა ზავის შედეგად ოფიციალურად აღიარეს ანკარა, როგორც თურქეთის ლეგიტიმური მთავრობა. 29 ოქტომბერს ეროვნულმა ასამბლეამ გამოაცხადა [[თურქეთი]]ს რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა. == იხილეთ აგრეთვე == * [[თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის|თურქეთის დამოუკიდებლობის ომი]] * [[ოსმალეთის სასულთნოს გაუქმება]] == ინტერნეტ-რესურსები == * [http://global.tbmm.gov.tr/index.php/EN/yd/icerik/12 დიდი ეროვნული ასამბლეის ისტორია] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:1923 წელი თურქეთში]] [[კატეგორია:თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის]] hkbar8a54ax48d1jxr28a71mnlbawbf 5405551 5405549 2026-06-02T09:44:41Z Mehman 75871 მომხმარებელმა Mehman გვერდი „[[დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა (თურქეთი)]]“ გადაიტანა გვერდზე „[[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა]]“: სტილის გასწორება 5405549 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ყოფილი ქვეყანა |სახელი = თურქეთის სახელმწიფო (ანკარის მთავრობა) |მშობლიური სახელი = {{lang-tr|''Türkiye Devleti''}} |სტატუსი = დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა |ჰიმნი = |დროშა = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg |დროშის აღწერა = |გერბი = |გერბის აღწერა = |რუკა = Treaty of Sèvres 1920.svg |აღწერა = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |შექმნილია = 1920 წლის 23 აპრილი |ლიკვიდერებულია = 1923 წლის 29 ოქტომბერი |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |დევიზი = Ya istiklâl ya ölüm! (დამოუკიდებლობა ან სიკვდილი!) |დედაქალაქი = [[ანკარა]] ([[დე ფაქტო]]) |ქალაქები = |ენა = [[თურქული ენა|თურქული]] |რელიგია = [[ისლამი]] |ვალუტა = [[ოსმალური ლირა]] |დამატებითი პარამეტრი = |პარამეტრის შიგთავსი = |ფართობი = |მოსახლეობა = 6–7 მილიონი |მართველობის ფორმა = დროებითი მთავრობა საპარლამენტო რესპუბლიკის ქვეშ |დინასტია = |მმართველის ტიტული = |მმართველის ტიტული2 = თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის სპიკერი |მმართველი2 = [[ქემალ ათათურქი]] |მმართველი2 წელი = 1920—1923 |მმართველის ტიტული3 = [[პრემიერ-მინისტრი]] |მმართველი3 = [[ქემალ ათათურქი]] |მმართველი3 წელი = 1920—1921 |მმართველის ტიტული4 = [[პრემიერ-მინისტრი]] |მმართველი4 = [[ფევზი ჩაქმაქი]] |მმართველი4 წელი = 1921—1922 |მმართველის ტიტული5 = [[პრემიერ-მინისტრი]] |მმართველი5 = [[რაუფ ორბეი]] |მმართველი5 წელი = 1922—1923 |მმართველის ტიტული6 = [[პრემიერ-მინისტრი]] |მმართველი6 = [[ფეთჰი ოქიარი]] |მმართველი6 წელი = 1923 |მმართველის ტიტული7 = |მმართველი7 = |მმართველი7 წელი = |მმართველის ტიტული8 = |მმართველი8 = |მმართველი8 წელი = |დამატებითი პარამეტრი1 = |პარამეტრის შიგთავსი1 = |ეტაპი1 = |თარიღი1 = |წელი1 = |ეტაპი2 = |თარიღი2 = |წელი2 = |ეტაპი3 = |თარიღი3 = |წელი3 = |ეტაპი4 = |თარიღი4 = |წელი4 = |ეტაპი5 = |თარიღი5 = |წელი5 = |ეტაპი6 = |თარიღი6 = |წელი6 = |ეტაპი7 = |თარიღი7 = |წელი7 = |ეტაპი8 = |თარიღი8 = |წელი8 = |ეტაპი9 = |თარიღი9 = |წელი9 = |ეტაპი10 = |თარიღი10 = |წელი10 = |დამატებითი პარამეტრი2 = |პარამეტრის შიგთავსი2 = |წინა = |წინამორბედი1 = |წინამორბედი2 = |წინამორბედი3 = |წინამორბედი4 = |წინამორბედი5 = |წინამორბედი6 = |წინამორბედი7 = |შემდეგი = |მემკვიდრე1 = |მემკვიდრე2 = |მემკვიდრე3 = |მემკვიდრე4 = |მემკვიდრე5 = |მემკვიდრე6 = |მემკვიდრე7 = |სქოლიო = }} '''დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა''' ([[თურქეთი|თურქ]]. ''Büyük Millet Meclisi Hükûmeti'') — თვითიდენტიფიცირებული, როგორც '''თურქეთის სახელმწიფო''' (''Türkiye Devleti'') ან [[თურქეთი]] (''Türkiye''),<ref>{{cite book|title=Eternal Dawn: Turkey in the Age of Atatürk|page=86|year=2019|author=Ryan Gingeras}}</ref> ასევე ზოგადად ცნობილი, როგორც '''ანკარის მთავრობა''' (''Ankara Hükûmeti''),<ref>Esra Yakut: ''Şeyhülislâmlık: yenileşme döneminde devlet ve din'', Kitap Yayınevi Ltd., 2005, {{ISBN|9789758704941}}, [https://books.google.com/books?id=8xkQ5Ye5fVMC&q=%22ankara+h%C3%BCk%C3%BCmeti%22&pg=PA198 page 198,199]. {{in lang|tr}}</ref><ref>Pars Tuğlacı: ''Çağdaş Türkiye'', Cem Yayınevi, 1987, Turkey [https://books.google.com/books?ei=xinOUMT2MuWD4gS7rIHICQ&hl=de&id=il9pAAAAMAAJ&dq=ankara+h%C3%BCk%C3%BCmeti&q=%22Ankara+H%C3%BCk%C3%BCmeti+kabul%22 page 358]. {{in lang|tr}}</ref><ref>Hakan Alan, Avni Alan: ''İstanbul Şehir Rehberi'', ASBOOK, 2007, {{ISBN|9750114701}}, [https://books.google.com/books?id=IlGEuAKilQgC&dq=%22ankara+h%C3%BCk%C3%BCmeti%22&pg=PA12 page 12]. {{in lang|tr}}</ref><ref>Yahya Kemal: ''Eğil Dağlar'', Kubbealtı Publishing, 1966, {{ISBN|9757618519}}, [https://books.google.com/books?id=41MWF9vWFkYC&dq=%22ankara+h%C3%BCk%C3%BCmeti%22&pg=PA93 pages 13, 92-93, 138, 155, 170, 188, 204-205, 232, 302, 338]. {{in lang|tr}}</ref><ref>William Hale: ''Turkish Foreign Policy, 1774-2000'', Routledge, 2012, {{ISBN|0415599865}}, [https://books.google.com/books?id=PlcpRNvsM4cC&q=%22ankara+government%22&pg=PA37 pages 36, 37, 38, 50, 265].</ref><ref>Kemal Kirişci, Gareth M. Winrow: ''The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-State Ethnic Conflict'', Routledge, 1997, {{ISBN|0714647462}}, [https://books.google.com/books?id=34yogVZh9oUC&q=%22ankara+government%22&pg=PA71 pages 71-75, 77-79, 80, 82-84].</ref> ან არქაულად, '''აგორას მთავრობა''', რომელიც [[ანკარა]]ში დაფუძნებული დროებითი და რევოლუციური თურქული მთავრობა იყო (მოგვიანებით ცნობილი, როგორც ანგორა) [[თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის|თურქეთის დამოუკიდებლობისთვის ომის]] (1919–1923 წწ.) და [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] უკანასკნელი წლების განმავლობაში. მას ხელმძღვანელობდა თურქეთის ეროვნული მოძრაობა, განსხვავებით დანგრეული კონსტანტინოპოლის მთავრობის/სტამბოლის მთავრობისგან, რომელსაც სათავეში ედგა [[ოსმალეთის სულთნების სია|ოსმალეთის სულთანი]]. დამოუკიდებლობისთვის ომის განმავლობაში დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა ხელმძღვანელობდა არმიას, სახელწოდებით „ეროვნული ძალები“ ({{lang-tr|Kuva-yi Milliye}}). კონსტანტინოპოლის [[მონარქიზმი|მონარქისტულ]] მთავრობასთან ომისა და გამარჯვების შემდეგ ანკარის რესპუბლიკურმა მთავრობამ გამოაცხადა ოსმალეთის იმპერიის აღსასრული და მისი ნანგრევებიდან 1923 წელს [[თურქეთი]]ს რესპუბლიკის დაარსება. დღესდღეობით [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეა]] არის თურქეთის საპარლამენტო ორგანო. == წინაპირობები == იმ დროს, როდესაც გამოცხადდა ანკარის მთავრობა, მოკავშირეების მიერ ოკუპირებულ [[კონსტანტინოპოლი|კონსტანტინოპოლში]] (ამჟამად [[სტამბოლი]]) არსებობდა განსხვავებული თურქული მთავრობა, სახელდობრ ხშირად ცნობილი, როგორც ''„კონსტანტინოპოლის მთავრობა“'' (ანკარის ნაციონალისტური მთავრობის საპირისპიროდ). როდესაც 1920 წლის 23 აპრილს დიდი ეროვნული ასამბლეა დაფუძნდა, თავდაპირველად ოსმალეთის სასულთნოს ლეგიტიმაციის უარყოფის გარეშე, ახალმა პარლამენტმა შექმნა საკუთარი მთავრობა ანკარაში. მინისტრებს უწოდეს "''Vekil''" ჩვეულებრივი "''Nazır''"-ის სანაცვლოდ, რათა შეენარჩუნებინათ მთავრობის დროებითი ფორმა. ანკარის მთავრობა დაფუძნდა იმისთვის, რათა [[თურქეთი]] წარედგინა, რადგან ''[[დე იურე]]'' დედაქალაქი [[კონსტანტინოპოლი]] ოკუპაციის ქვეშ იმყოფებოდა. 1921 წლის 8 თებერვლის შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის]], ხოლო მოგვიანებით თურქეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტი იყო [[ქემალ ათათურქი|მუსტაფა ქემალ ფაშა]]. მას შემდეგ, რაც მუნდროსის ზავი (1918 წელს ოსმალეთის იმპერიამ ხელი მოაწერა [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს ბოლოს) ჩაანაცვლა მუდანიას ზავმა და [[თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის]] დასრულდა, თურქეთის დიდმა ეროვნულმა ასამბლეამ [[ოსმალეთის სასულთნოს გაუქმება|გააუქმა იმპერიული სასულთნო]], რომელიც დადანაშაულებული იყო მოკავშირეებთან კოლაბორაციის გამო თურქეთის ოკუპაციის განმავლობაში. [[ფაილი:The_Angora_Government_and_its_Claims.jpg|მინი|400x400პქ| 1921 წლის 1–5 მარტს ''The Sphere-ის'' მიერ გამოქვეყნებული რუკა: ''ქემალისტები ანუ ნაციონალისტები მეტ-ნაკლებად ეფექტურად აკონტროლებენ დაჩრდილულ ტერიტორიას.'' ''ისინი ბერძნებმა განდევნეს ეგეოსიდან, მაგრამ პრეტენზიას აცხადებენ თრაკიის, სმირნის, სომხეთის და სპარსეთის ყურემდე. მთელი მესოპოტამიის ტერიტორიაზე.'']] კონსტანტინოპოლის მთავრობამ, რომელიც წარმოადგენდა ოსმალეთის სასულთნოსა და ძველ იმპერიულ და მონარქიულ წესრიგს, თავდაპირველად უარი განაცხადა თურქეთის ეროვნული მოძრაობისა და ანკარის დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობის აღიარებაზე. კონსტანტინოპოლი თვლიდა, რომ თავად იყო ოსმალეთის იმპერიის ლეგიტიმური მთავრობა. ის ცდილობდა სამხედრო გზით დაემარცხებინა ანკარის მთავრობა და „წესრიგის ძალები“, ზოგადად ცნობილი, როგორც „სახალიფოს არმია“ (განსხვავებით ასამბლეის „ერის არმიის“ ძალებისგან), მაგრამ მისი ეს გეგმა ჩაიშალა. 1921 წელს კონსტანტინოპოლის მონარქიული მთავრობისა და ანკარის რესპუბლიკური მთავრობის დიპლომატიური ჯგუფები გამოჩდნენ ლონდონის კონფერენციაზე. თუმცა საკვირველი ნაბიჯი იყო [[აჰმეთ თევფიქ-ფაშა]]ს ხელმძღვანელობით ოსმალეთის დიპლომატიური გუნდის მიერ [[ბექირ სამი კუნდუხი]]ს ხელმძღვანელობით თურქეთის დიპლომატიურ გუნდისთვის ადგილი დათმობა, რის შედეგადაც ეს უკანასკნელი უნდა ყოფილიყო ქვეყნის ერთადერთი წარმომადგენელი კონფერენციაზე. 1923 წლის 24 ივლისს მოკავშირეებსა და ანკარის წარმომადგენლებს შორის [[ლოზანის საზავო ხელშეკრულება]]ს მოეწერა ხელი. ამდენად მხარეებმა ზავის შედეგად ოფიციალურად აღიარეს ანკარა, როგორც თურქეთის ლეგიტიმური მთავრობა. 29 ოქტომბერს ეროვნულმა ასამბლეამ გამოაცხადა [[თურქეთი]]ს რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა. == იხილეთ აგრეთვე == * [[თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის|თურქეთის დამოუკიდებლობის ომი]] * [[ოსმალეთის სასულთნოს გაუქმება]] == ინტერნეტ-რესურსები == * [http://global.tbmm.gov.tr/index.php/EN/yd/icerik/12 დიდი ეროვნული ასამბლეის ისტორია] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:1923 წელი თურქეთში]] [[კატეგორია:თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის]] hkbar8a54ax48d1jxr28a71mnlbawbf 1 567432 5405553 5214268 2026-06-02T09:44:42Z Mehman 75871 მომხმარებელმა Mehman გვერდი „[[განხილვა:დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა (თურქეთი)]]“ გადაიტანა გვერდზე „[[განხილვა:თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა]]“: სტილის გასწორება 5214268 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} {{ვიკიგაზაფხული 2024}} cc3vd7bzuldpwye8dptw6j23qjxlyye 0 568360 5405515 4969154 2026-06-02T08:07:56Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405515 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მეცნიერი}} '''ნიკოლოზ თედორეს ძე დუბროვინი''' ({{lang-ru|Никола́й Фёдорович Дубро́вин}}; დ. [[26 ნოემბერი]], [[1837]], სოფ. კორიტოვო, ახლანდ. [[ფსკოვის ოლქი]], [[რუსეთი]], — გ. [[12 ივნისი]], [[1904]], [[სანქტ-პეტერბურგი]]) — [[რუსები|რუსი]] სამხედრო ისტორიკოსი, გენერალ-ლეიტენანტი (1888), [[რუსეთის მეცნიერებათა აკადემია|პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის]] აკადემიკოსი (1890). სამხედრო სამსახურში ირიცხებოდა 1855 წლიდან. დაამთავრა კონსტანტინეს კადეტთა კორპუსი და მიხეილის საარტილერიო აკადემია. მსახურობდა საარტილერიო ნაწილებში, 1868 წლიდან კი მუშაობდა მთავარ შტაბში სამხედრო ისტორიკოსად. 1882 წლიდან იყო მთავარ შტაბთან არსებული სამხედრო-სამეცნიერო კომიტეტის წევრი, 1886 წლიდან — პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი, 1893 წლიდან კი — მისი მდივანი. 1869 წელს 4 თვით მივლინებული იყო [[თბილისი|თბილისში]]. დუბროვინი იყო ოფიციალური ისტორიოგრაფიის წარმომადგენელი, ამართლებდა [[რუსეთის იმპერია|რუსეთის იმპერიის]] ექსპანსიონისტურ პოლიტიკას. მის ნაშრომთა შორის არის ექვსტომიანი კავკასიაში „რუსების ომისა და მფლობელობის ისტორია“, რომელიც კავკასიაში რუსეთის გაბატონებას ეხება და შეიცავს მნიშვნელოვან მასალას კავკასიის, კერძოდ საქართველოს საშინაო ვითარების შესახებ. დუბროვინმა ასევე სპეციალური ნარკვევები მიუძღვნა საქართველოსა და კავკასიის ისტორიის საკითხებს XVIII– XIX სს. მიჯნაზე. დ-ს ეკუთვნის გამოკვლევები [[ნაპოლეონის ომები|ნაპოლეონის წინააღმდეგ]] რუსეთის ომზე, სადაც გაშუქებულია გენერალ [[პეტრე ბაგრატიონი|პეტრე ბაგრატიონის]] მოღვაწეობაც. ==ბიბლიოგრაფია== * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/47034 Закавказье от 1803 г. по 1806 год], СПб., 1866. * [https://elib.rgo.ru/safe-view/123456789/232295/1/UnVQUkxJQjEyMTMxODc1LlBERg== Георгий XII, последний царь Грузии и присоединение ея к России], СПб., 1867. * [https://runivers.ru/lib/book3084/9700/ История войны и владычества русских на Кавказе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240412152419/https://runivers.ru/lib/book3084/9700/ |date=2024-04-12 }}, т. 1–6, СПб., 1871–1888. * [http://enlitera.ru/wiki/2789 Отечественная война в письмах современников. (1812—1815 гг.)], СПб., 1882. ==ლიტერატურა== {{ქე|2|}} * [https://ru.wikisource.org/wiki/ВЭ/ВТ/Дубровин,_Николай_Федорович Дубровин, Николай Федорович] // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:დუბროვინი, ნიკოლოზ}} [[კატეგორია:რუსეთის იმპერიის გენერლები]] [[კატეგორია:რუსი ისტორიკოსები]] [[კატეგორია:უცხოელი ავტორები საქართველოსა და ქართველების შესახებ]] [[კატეგორია:წმინდა ანას I ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:წმინდა ანას II ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:წმინდა ანას III ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:წმინდა სტანისლავის I ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:წმინდა სტანისლავის II ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:წმინდა სტანისლავის III ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგში გარდაცვლილები]] tjuxdmx6osq00uec4hcwcd9kwr5kqsf 0 569311 5405397 5276187 2026-06-01T22:11:11Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405397 wikitext text/x-wiki '''ნაილა ბაღიროვა''' ({{Lang-az|Nailə Ağadadaş qızı Bağırova}}; დ. [[20 ივნისი]], [[1939]], [[ბაქო]] – გ. [[21 ივლისი]], [[2020]], [[ბაქო]]) — აზერბაიჯანელი ეკონომისტი და სახელმწიფო მოღვაწე. == ბიოგრაფია == ნაილა ბაღიროვა 1939 წლის 20 ივნისს ბაქოში დაიბადა. 1961 წელს აზერბაიჯანის სახელმწიფო უნივერსიტეტი დაამთავრა . კარიერა 1957 წელს აზერბაიჯანის სსრ ფინანსთა სამინისტროს მდივნის თანამდებობით დაიწყო. 1961-1983 წლებში მთავარ ინსპექტორად მუშაობდა, ასევე მთავარ ეკონომისტად დარგის დაფინანსების განყოფილებაში, განყოფილების უფროსის მოადგილედ, განყოფილების უფროსად, ხოლო 1983-1984 წლებში აზერბაიჯანის სსრ ფინანსთა მინისტრის მოადგილედ<ref name=":0">Бағырова Наилә Ағададаш гызы // Азәрбајҹанда ким кимдир? (Сорғу-мәлумат китабы). Тәртибчи-мүәллифләр: Тејмур Әһмәдов, Тарыјел Ҹаһанҝир. Бакы: "Азәрбајҹан Енсиклопедијасы" НПБ. 1999. С. 67. ISBN <bdi>5-89600-253-x</bdi>.</ref>. 1984 წელს ნაილა ბაღიროვა, რომელიც აზერბაიჯანის სსრ ეკონომიკის სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარედ დაინიშნა. ამ თანამდებობაზე 1988 წლამდე, კომიტეტის გაუქმებამდე, მუშაობდა. 1989 წლის იანვრიდან არის [[აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა|აზერბაიჯანის სსრ]] სახელმწიფო დაგეგმარების კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე. 1990 წლის ნოემბრიდან აზერბაიჯანის რესპუბლიკის „ხიდმათის“ კონცერნის პრეზიდენტად მუშაობდა<ref name=":0" />. ნაილა ბაღიროვა „საპატიო ნიშნის“ ორდენით დაჯილდოვდა. მისი სახელი მოხვდა ინგლისში გამოცემულ წიგნში „მსოფლიოს საქმიანი ქალები“<ref>{{Cite web |url=https://informator.az/news_4953.html |title="Dünyanın işgüzar qadınları" kitabına salınan Nailə Bağırova |access-date=2024-07-18 |archive-date=2024-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240718075228/https://informator.az/news_4953.html }}</ref>. გარდაიცვალა 2020 წლის 21 ივლისს ბაქოში<ref>[https://oxu.az/cemiyyet/azerbaycanda-sabiq-nazir-vefat-etdi-407529 Azərbaycanda sabiq nazir vəfat etdi]</ref>. == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 20 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1939]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 21 ივლისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2020]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანელი ქალები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანელი ქალი პოლიტიკოსები]] ijye9yjqlizelinsbyamw5saxyjw20z 0 571262 5405396 4698426 2026-06-01T21:56:55Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405396 wikitext text/x-wiki '''ნათელა სვანიძე''' — (დ. [[4 სექტემბერი]], [[1926]], [[ახალციხე]] — გ. [[2017]]) — ქართველი [[კომპოზიტორი]], [[მასწავლებელი|პედაგოგი]]. == ბიოგრაფია == ნათელა სვანიძე დაიბადა [[4 სექტემბერი|4 სექტემბერს]] [[1926]] წელს [[ახალციხე|ახალციხეში]]. [[1951]] წელს დაამთავრა [[თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია|თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის]] [[კომპოზიცია (ლიტერატურა)|საკომპოზიციო]] ფაკულტეტი. [[1956]] წლიდან იყო [[თეატრი|თეატრისა]] და [[კინოხელოვნება|კინოს]] სახელმწიფო ინსტიტუტის [[მასწავლებელი]], [[1969]] წლიდან გახდა უფროსი მასწავლებელი, [[1989]] წლიდან დოცენტი, ხოლო [[1991]] წლიდან [[პროფესორი]]. ნათელა სვანიძეს დაწერილი აქვს 4 სიმფონიური პოემა: "სიმფონიური ცეკვები" ([[1949]]), "სამგორი" ([[1951]]), "[[ყვარყვარე]]" ([[1963]]), "ბურლესკა" ([[1965]]), ასევე დაწერილი აქვს 2 სიმფონია, ორატორიები "ფიროსმანი" ([[1969]]) და "ქართული ლამენტაციები" ([[1974]]). ოპერა "გაულ გავხე" ([[1983]]), მონოდრამა ([[1999]]) და სხვ. ნათელა სვვანიძე გახლავთ ოპერის მომღერლების პეტრე თომოძის მეუღლე და მაია თომაძის დედა. [[1951]] წელს ის გახლდათ საქართველოს კომპოზიტორთა კავშირის წევრი, ხოლო [[1959]] წელს თეატრის მოღვაწეთა კავშირის წევრი. 1981 წელს მოიპოვა ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწის ჯილდო. ==ლიტერატურა== *ვინ ვინაა საქართველოში: ქართული ბიოგრაფიული ცნობარი. – თბ., 1998-1999. - გვ. 297; ნათელა სვანიძე და მუსიკა, რომელიც არ შეიძლებოდა არ დაწერილიყო / რეზი ხუნწელია. ==რესურსები ინტერნეტში== [https://www.georgianclassic.ge/composer/svanidze-natela/ ნათელა სვანიძე მონაცემები] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240904102218/https://www.georgianclassic.ge/composer/svanidze-natela/ |date=2024-09-04 }} [[კატეგორია:ქართველი კომპოზიტორები]] [[კატეგორია:ახალციხეში დაბადებულები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1926]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2017]] [[კატეგორია:დაბადებული 14 სექტემბერი]] 6uc1v6xo80svn7tl427jwqgb2q5b6o5 0 576660 5405449 4823174 2026-06-02T04:00:18Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405449 wikitext text/x-wiki '''ნეპალის კონსტიტუცია''' ({{lang-ne|नेपालको संविधान २०७२}}) ― [[ნეპალი]]ს მოქმედი კონსტიტუცია. ამჟამინდელი კონსტიტუცია მიღებულია [[2015]] წელს, რომელმაც [[2007]] წლის დროებითი კონსტიტუცია ჩაანაცვლა. ძალაშია 2015 წლის 20 სექტემბრიდან.<ref>{{cite web |title=President promulgates Constitution of Nepal, 2072 |url=https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2015-09-20/president-promulgates-constitution-of-nepal-2072.html |website=kathmandupost.ekantipur.com |access-date=9 July 2019 |language=en |archive-date=9 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709162459/https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2015-09-20/president-promulgates-constitution-of-nepal-2072.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Prez Yadav announces commencement of Constitution of Nepal 2072 |url=https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2015-09-20/ca-building-decked-up-for-the-new-constitution-lawmakers-arrive-in-different-ethnic-attire-with-photos.html |website=kathmandupost.ekantipur.com |access-date=9 July 2019 |language=en |archive-date=9 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709162503/https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2015-09-20/ca-building-decked-up-for-the-new-constitution-lawmakers-arrive-in-different-ethnic-attire-with-photos.html |url-status=live }}</ref> ნეპალის კონსტიტუცია იყოფა 35 ნაწილად. მოიცავს 308 მუხლს.<ref>{{cite web |title=Constitution of Nepal – Nepal Law Commission |url=http://www.lawcommission.gov.np/en/archives/category/documents/prevailing-law/constitution/constitution-of-nepal |website=Lawcomission.gov.np |access-date=9 July 2019 |archive-date=16 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516035643/http://www.lawcommission.gov.np/en/archives/category/documents/prevailing-law/constitution/constitution-of-nepal |url-status=live }}</ref> კონსტიტუციის პროექტი მეორე საკონსტიტუციო ასამბლეამ შეიმუშავა, მას შემდეგ, რაც პირველმა საკონსტიტუციო ასამბლეამ დათქმულ პერიოდში პროექტი ვერ მიიღო [[2015]] წლის აპრილში მომხმდარი დამანგრეველი მიწისძვრის შემდეგ. კონსტიტუციას კანონმდებელთა 90%-მა დაუჭირა მხარი. საკონსტიტუციო ასამბლეა 598 წევრისგან შედგებოდა. მათგან 538-მა კონსტიტუციას დაუჭირა მხარი, ხოლო 60-მა მის წინააღმდეგ მისცა ხმა. ==კონსტიტუციის სტრუქტურა== კონსტიტუცია 35 ნაწილისგან შედგება: # შესავალი # მოქალაქეობა # ფუნდამენტური უფლებები და მოვალეობები # დირექტიული პრინციპები, პოლიტიკა და სახელმწიფოს პასუხისმგებლობები # სახელმწიფოს სტრუქტურა და ხელისუფლების დანაწილება # პრეზიდენტი და ვიცე-პრეზიდენტი # ფედერალური აღმასრულებელი ხელისუფლება # ფედერალური საკანონმდებლო ხელისუფლება # ფედერალური საკანონმდებლო პროცედურა # ფედერალური ფინანსური პროცედურები # სასამართლო ხელისუფლება # გენერალური პროკურორი # პროვინციული აღმასრულებელი ხელისუფლება # პროვინციული საკანონმდებლო ხელისუფლება # პროვინციული საკანონმდებლო პროცედურა # პროვინციის ფინანსური პროცედურები # ადგილიბრივი აღმასრულებელი ხელისუფლება # ადგილობრივი საკანონმდებლო ხელისუფლება # ადგილობრივი ფინანსური პროცედურები # ურთიერთობა ფედერაციას, პროვინციებსა და ადგილობრივ დონეებს შორის # ძალაუფლების ბოროტად გამოყენნების გამოძიების კომისია # გენერალური აუდიტორი # საჯარო სერვისების კომისია # საარჩევნო კომისია # ადამიანის უფლებათა ეროვნული კომისია # ეროვნული ბუნებრივი რესურსებისა და ფისკალური კომისია # სხვა კომისიები # დებულებები ეროვნული უშიშროების შესახებ # დებულებები პოლიტიკური პარტიების შესახებ # საგანგებო მდგომარეობის დროს ძალაუფლება # კონსტიტუციის დამატება # სხვადასხვა # გარდამავალი დებულებები # განმარტებები და ინტერპრეტაციები # სათაური, ძალაში შესვლა და გაუქმება ==იხილეთ აგრეთვე== *[[კონსტიტუციონალიზმი]] ==დამატებითი საკითხავი== * BBC News. ''[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-34280015 Why is Nepal's new constitution controversial?].'' 19 September 2015. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://narayanilawfirm.org.np/constitution-of-nepal-2072/ Constitution of Nepal 2072 B.S] * [http://www.can.gov.np/ Constituent Assembly of Nepal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171230171359/http://www.can.gov.np/ |date=2017-12-30 }} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090130072953/http://www.ccd.org.np/ |title=The Centre for Constitutional Dialogue |date=2009-01-30}} – in Kathmandu has a wide range of news and other information about the constitution-drafting process, in English and Nepali. * [https://web.archive.org/web/20140714144030/http://www.lapidomedia.com/theology-at-the-heart-of-nepals-constitutional-crisis/ Theology at the heart of Nepal’s constitutional crisis] – Lapido Media 26/05/2010 * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140203093329/http://www.spcbn.org.np/index.php?action=resources |title=Concept papers from the Constituent Assembly of Nepal |date=2014-02-03}} * [http://www.worldstatesmen.org/Nepal_Interim_Constitution2007.pdf Final Interim Constitution of Nepal, 2063 (2007)] – in English and Nepali at worldstatesmen.org * [https://web.archive.org/web/20080512083124/http://www.supremecourt.gov.np/ic.pdf Final Interim Constitution of Nepal, 2063 (2007)] – at the Nepalese Supreme Court {{in lang|ne}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080603231001/http://www.supremecourt.gov.np/main.php?d=lawmaterial&f=constdef2047 |title=Constitution of the Kingdom of Nepal, 2047 (1990) |date=2008-06-03}} * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20011117203712/http://asnic.utexas.edu/asnic/countries/nepal/nepconstanalysis.html |title="The Nepal Constitution of 1990: Preliminary Considerations" |date=2001-11-17}} – by Ellingson, T., ''Himalayan Research Bulletin'', the University of Texas, Vol. XI, Nos. 1–3, 1991. * {{cite web|url=https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/np/np029en.pdf|title=The Constitution of Nepal|date=20 September 2015|website=wipo.int}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{აზია თემატურად|კონსტიტუცია|აზიის კონსტიტუციები}} [[კატეგორია:ნეპალის კონსტიტუცია]] [[კატეგორია:ნეპალის მთავრობა]] [[კატეგორია:კონსტიტუციები ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:ნეპალის საკონსტიტუციო ასამბლეა]] lh8rq15x9v5pegpehwu6zj0nyr5hfwt 0 579517 5405416 5382424 2026-06-02T00:32:21Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405416 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ნატალია ბელოხვოსტიკოვა | ფოტო = თეირანი-43.jpg | ფოტოს სიგანე = |წარწერა = | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი = | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი|1951|7|28}} | დაბადგილი = [[მოსკოვი]], [[რსფსრ]], [[სსრკ]] | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = [[რუსები|რუსი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|სსრკ}} <br />{{დროშა|რუსეთი}} | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა = | აქტიურობის წლები = | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | მეუღლეები = | პარტნიორები = | შვილები = | მამა = | დედა = | ნათესავები = | ჯილდოები = {{სსრკ სახელმწიფო პრემია}} {{სსრკ სახელმწიფო პრემია}} რსფსრ სახალხო არტისტი ([[1984]]) | საიტი = | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ნატალია ნიკოლოზის ასული ბელოხვოსტიკოვა''' ({{lang-ru|Ната́лия Никола́евна Белохво́стикова}}; დ. [[28 ივლისი]], [[1951]], [[მოსკოვი]]) — საბჭოთა და რუსი კინომსახიობი, რსფსრ სახალხო არტისტი ([[1984]]), [[სსრკ-ის სახელმწიფო პრემია|სსრკ სახელმწიფო პრემიის]] ორგზის ლაურეატი ([[1971]], [[1985]]). ბელოხვოსტიკოვა არის სსრკ სახელმწიფო პრემიის ყველაზე ახალგაზრდა ლაურეატი რუსული კინოს ისტორიაში (20 წლის ასაკში მიიღო) <ref>{{Cite news|date=2021-07-28|title=Биография Наталии Белохвостиковой|work=РИА Новости|url=https://ria.ru/20210728/belokhvostikova-1742898841.html}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://takt-magazine.ru/nataliya-belokhvostikova|title=Наталия Белохвостикова|author=Фил Гинзбург|access-date=2024-11-22}}{{Dead link|date=მაისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> . ==ბიოგრაფია== ნატალია ბელოხვოსტიკოვა დაიბადა 1951 წლის 28 ივლისს მოსკოვში ნიკოლაი დიმიტრის ძე ბელოხვოსტიკოვის (1918-1984) და ანტონინა რომანის ასულ ლიამინას (1924-2009) ოჯახში. მამა დიპლომატი იყო, ჰქონდა [[დიპლომატიური რანგი|საგანგებო და სრულუფლებიანი ელჩის]] რანგი, მუშაობდა [[კანადა|კანადაში]], [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]], [[შვედეთი|შვედეთში]]; დედა მუშაობდა მთარგმნელად. 11 თვის ასაკში მომავალი მსახიობი [[ინგლისი|ინგლისში]] წაიყვანეს, სადაც ხუთი წელი გაატარა. სკოლის წლებში ნატაშა მშობლებმა მოსკოვში ბებიასთან გაგზავნეს საცხოვრებლად.{{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} <ref name=":0"/> ნატალიას კინოდებიუტი 1965 წელს შედგა. ამ დროს რეჟისორი მარკ დონსკოი იღებდა ფილმს „დედის გული“ [[სტოკჰოლმი|სტოკჰოლმში]], [[მარია ბლანკი|მარია ალექსანდრეს ასულ ულიანოვას]] შესახებ. ეს მხოლოდ მცირე ეპიზოდი იყო, მაგრამ მოგვიანებით ძლიერ იმოქმედა მის ბედზე.<ref name=":0"/> <ref name=":1">{{Cite web|url=https://vesti.ua/kultura/rozhdena-dlya-schastya-vechnaya-lyubov-natali-belohvostikovoj-i-syn-v-56-let|title=Рождена для счастья: «вечная любовь» Натальи Белохвостиковой и сын в 56 лет|date=2021-07-31|access-date=2023-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331074906/https://vesti.ua/kultura/rozhdena-dlya-schastya-vechnaya-lyubov-natali-belohvostikovoj-i-syn-v-56-let|archivedate=2022-03-31}}</ref>. 1967 წელს, როდესაც ფილმი უკვე გამოვიდა დიდ ეკრანზე, ბელოხვოსტიკოვა მივიდა [[გორკის სახელობის კინოსტუდია|გორკის სახელობის ახალგაზრდობისა და ახალგაზრდული კინოს ცენტრალურ კომიტეტში]]. კინოსტუდიის დერეფანში სერგეი გერასიმოვს შეხვდა. შორიახლოს იყო ფილმის „დედის გულის“ (1965) მხატვარი, რომელმაც ნატალია რუსული კინოს ოსტატს გააცნო. მან თქვა, რომ ნატაშა აპირებდა [[გერასიმოვის სახელობის კინემატოგრაფიის ინსტიტუტი|ВГИК-ში]] ჩაბარებას. - „ოჰ, რა სამწუხაროა, - ხელები ასწია გერასიმოვმა, - მე უკვე ჩამოვაყალიბე ჩემი კურსი. მაგრამ არ ინერვიულო. მოდი 1 სექტემბერს, გამოცდების გარეშე აგიყვან“. <ref name=":0" /> აი, ასე, როდესაც ჯერ კიდევ მეათე კლასის მოსწავლე იყო (სკოლა დაამთავრა ექსტერნად){{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}}, ბელოხვოსტიკოვა [[ВГИК]]-ში შევიდა. მასთან ერთად იმავე წელს სწავლობდნენ ნატალია არინბასაროვა, ნატალია ბონდარჩუკი და ნატალია გვოზდიკოვა; ამიტომ სერგეი გერასიმოვმა ამ კურსს „ოთხი ნატაშას“ კურსი უწოდა.<ref>{{Cite web|url=https://tyumedia.ru/159409.html|title=Родом из ВГИКа|date=2014-10-03|access-date=2023-04-08}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.trud.ru/article/19-05-2006/104105_eto_neprosto--ljubit_cheloveka.html|title=Это непросто — «любить человека»|date=2006-05-19|access-date=2024-04-07}}</ref> სერგეი აპოლინარის ძემ რამდენჯერმე მიიწვია ბელოხვოსტიკოვა მნიშვნელოვანი როლების შესასრულებლად. ნატალიას პირველი მთავარი და სერიოზული ნამუშევარი კინოში იყო ლენა ბარმინას როლი ფილმში „ტბასთან“ (1969). ფილმში ამ როლის შესრულებისთვის დამწყებმა მსახიობმა სსრკ სახელმწიფო პრემია მიიღო. 1971 წელს დაამთავრა [[გერასიმოვის სახელობის კინემატოგრაფიის ინსტიტუტი]] (ВГИК)<ref name=":0"/> (სერგეი გერასიმოვისა და ტამარა მაკაროვას სამსახიობო სახელოსნო {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (Энциклопедия отечественного кино)}}). 1971 წლიდან 1975 წლამდე იყო [[გორკის სახელობის კინოსტუდია|გორკის სახელობის კინოსტუდიის]] მსახიობი. 1976 წლიდან დიდი ხნის განმავლობაში იყო კინომსახიობთა სტუდიის თეატრის ჯგუფის წევრი.{{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} <ref name=":0"/> ბელოხვოსტიკოვა ფართო სატელევიზიო მაყურებლისთვის კარგად გახდა ცნობილი 1976 წელს სერგეი გერასიმოვის 5 ნაწილიანი ფილმის „წითელი და შავი“ გამოსვლის შემდეგ, სადაც მან შეასრულა მატილდა დე ლა მოლის მთავარი როლი.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://mir24.tv/articles/16468289/bolshelobaya-devochka-kak-nataliya-belohvostikova-postupila-vo-vgik-v-desyatom-klasse-snyalas-s-alenom-delonom-i-nashla-muzha-v-aeroportu|title=«Большелобая девочка»: как Наталия Белохвостикова поступила во ВГИК в десятом классе, снялась с Аленом Делоном и нашла мужа в аэропорту|date=2021-07-28|access-date=2022-05-19}}</ref> <ref name=":1"/> ასევე ცნობილია სატელევიზიო სერიალი „პატარა ტრაგედიები“ (1979), სადაც ბელოხვოსტიკოვას პარტნიორი იყო [[ვლადიმერ ვისოცკი]].<ref name=":0"/> მსახიობის მონაწილეობით ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფილმი იყო [[ალექსანდრე ალოვი]]სა და [[ვლადიმერ ნაუმოვი]]ს დეტექტიური ჟანრის ფილმი „[[თეირანი-43]]“ (1980), სადაც მისი პარტნიორები იყვნენ [[იგორ კოსტალევსკი]] და [[ალენ დელონი]].<ref name=":0"/> სვეტლანა დრუჟინინამ ისაუბრა იმაზე, თუ როგორ გამოავლინა ნატაშამ თავისი სამსახიობო ნიჭი ფილმში „ცირკის პრინცესა“ (1982), სადაც შეასრულა მდიდარი გრაფინიას როლი: „ის არის საოცრად რომანტიული, საოცრად მომხიბვლელი და მოხდენილი და წარმოუდგენლად მაცდურად ქალური.“ რამდენიმე წლის შემდეგ, მსახიობ იგორ კოსტალევსკისთან დუეტში, ბელოხვოსტიკოვა კვლავ გაბრწყინდა საბრძოლო მელოდრამაში „კანონიერი ქორწინება“ (1985), სიყვარულისა და გამომშვიდობების თემა, რომელსაც თან ახლავს ისააკ შვარცის მუსიკა და რომანსები, [[ბულატ ოკუჯავა|ბულატ ოკუჯავას]] ლექსებზე დაფუძნებული. მან ასევე ითამაშა მრავალი განსხვავებული როლი სხვა ფილმებში, რომელთა შორის ყველაზე გამორჩეული იყო მეორეხარისხოვანი როლები ვლადიმერ ნაუმოვის ფილმებში „არჩევანი“ (1987) და „კანონი“ (1989). ავტორია წიგნისა „კადრში“ (2000; ვლადიმერ ნაუმოვთან ერთად) {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}}. ბელოხვოსტიკოვა რუსეთის ფედერაციის კინემატოგრაფისტთა კავშირის, რუსეთის კინემატოგრაფიული ხელოვნების აკადემიის <ref>{{Cite web|url=http://kino-nika.com/page86336.html|title=Академики Российской академии кинематографических искусств (список)|date=|access-date=2022-05-18|archive-date=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414155437/http://kino-nika.com/page86336.html}}</ref>, რუსეთის კინემატოგრაფიული ხელოვნებისა და მეცნიერების ეროვნული აკადემიის <ref>{{Cite web|url=https://kinoacademy.ru/page/list-members|title=Список членов Национальной академии кинематографических искусств и наук России|date=|access-date=2022-05-30}}</ref> {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} წევრია. ==ოჯახი== * ქმარი (1974 წლიდან) - ვლადიმერ ნაუმოვი (1927-2021), კინორეჟისორი; [[სსრკ სახალხო არტისტი]] ([[1983]]).<ref name=":0"/> ** ქალიშვილი - ნატალია ნაუმოვა (დ. 1974), დაამთავრა ВГИК-ის სამსახიობო განყოფილება და სცენარისტებისა და რეჟისორების უმაღლესი კურსები . როგორც მსახიობი, მან ითამაშა მამის ფილმებში {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}}. ** 2007 წელს ნატალია ბელოხვოსტიკოვამ და მისმა მეუღლემ იშვილეს სამი წლის ბიჭი კირილი (დ. 2004).{{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} <ref name=":0" /> ==ფილმოგრაფია== {{ფილმშიზედა}} {{ფილმში|1965|დედის გული|Сердце матери|მაშა}} {{ფილმში|1968|ნასტასია და ფომკა (მოკლემეტრაჟიანი|Настасья и Фомка (короткометражный)|ნასტასია }} {{ფილმში|1969|ტბასთან|У озера|ელენა ბარმინა}} {{ფილმში|1971|იმღერე სიმღერა, პოეტო…|Пой песню, поэт…|ანა სნეგინა}} {{ფილმში|1972|ნადეჟდა|Надежда|[[ნადეჟდა კრუპსკაია]]}} {{ფილმში|1973|ოკეანე|Океан|ანეჩკა}} {{ფილმში|1976|წითელი და შავი|Красное и чёрное|მატილდა დე ლა მოლი}} {{ფილმში|1976|ლეგენდა ტილ ულენშპიგელზე|Легенда о Тиле|ნელე}} {{ფილმში|1979|პატარა ტრაგედიები|Маленькие трагедии|დონა ანა }} {{ფილმში|1979|ჭიქა წყალი|Стакан воды|ანა, ინგლისის დედოფალი }} {{ფილმში|1980|[[თეირანი-43]]|Тегеран-43|<small>მარი ლუნი/ნატალი ლუნი/მარის დედა</small>}} {{ფილმში|1980|დაუპატიჟებელი მეგობარი|Незваный друг|ნინა}} {{ფილმში|1982|ცირკის პრინცესა|Принцесса цирка|გრაფინია თეოდორა პალინსკაია}} {{ფილმში|1982|ორი თავი ოჯახური ქრონიკიდან|Две главы из семейной хроники|ირინა ბლაგოვოლინა}} {{ფილმში|1983|ნაპირი|Берег|ემა}} {{ფილმში|1985|კანონიერი ქორწინება|Законный брак|ოლგა კალინკინა}} {{ფილმში|1985|საცოლეების ქალაქი|Город невест|ლენა, დირექტორის ცოლი}} {{ფილმში|1987|არჩევანი|Выбор|<small>მარია ვასილიევა/ვიქტორია ვასილიევა (შვილი)</small>}} {{ფილმში|1989|კანონი|Закон|მარინა}} {{ფილმში|1990|ათი წელი მიმოწერის უფლების გარეშე|Десять лет без права переписки|ნინა}} {{ფილმში|1991|ღმერთო, შეისმინე ჩემი ლოცვა|Господи, услыши молитву мою|ეკატერინა}} {{ფილმში|1992|იძებნება საშიში დამნაშავე|Разыскивается опасный преступник|ნატაშა}} {{ფილმში|1994|თეთრი დღესასწაული|Белый праздник|}} {{ფილმში|2001|საათი ისრების გარეშე|Часы без стрелок|ნელი}} {{ფილმში|2004|ცხენის წელი: მორიელის თანავარსკვლავედი|Год Лошади: Созвездие скорпиона|მარია}} {{ფილმში|5007|ჯოკონდა ასფალტზე|Джоконда на асфальте|კლავდია}} {{ფილმში|2010|რუსეთში თოვლი მოდის|В России идёт снег|ელენა}} {{ფილმშიქვედა}} ==აღიარება და ჯილდოები== ===სახელმწიფო ჯილდოები=== * [[1971]] : [[სსრკ-ის სახელმწიფო პრემია|სსრკ სახელმწიფო პრემია]] - ლენა ბარმინას როლისთვის ფილმში „ტბასთან“ (1969) {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (Энциклопедия отечественного кино)}} * [[1977]] : რსფსრ დამსახურებული არტისტი * [[1984]] : რსფსრ სახალხო არტისტი {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (Энциклопедия отечественного кино)}} {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (Кино. Энциклопедический словарь)|1987}} * [[1985]] : სსრკ სახელმწიფო პრემია - ემა ჰერბერტის როლისთვის ფილმში „ნაპირი“ (1983) {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (Энциклопедия отечественного кино)}} * [[2003]] : ღირსების ორდენი - <small>კულტურისა და ხელოვნების სფეროში მრავალწლიანი ნაყოფიერი მუშაობისთვის</small><ref>{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/19124|title=Указ Президента Российской Федерации от 30.01.2003 г. № 89 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|access-date=2022-12-11}}</ref> {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} * [[2006]] : სამშობლოს წინაშე დამსახურებისთვის ორდენი, მე-4 ხარისხის - <small>რუსული კინოს განვითარებაში შეტანილი დიდი წვლილისთვის და მრავალწლიანი შემოქმედებითი საქმიანობისთვის</small><ref>{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/24132|title=Указ Президента Российской Федерации от 28.07.2006 г. № 801 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ IV степени Белохвостиковой Н. Н.»|access-date=2022-12-11}}</ref> {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} ===სხვა ჯილდოები, პრიზები და აღიარება=== * [[1970]] : [[კარლოვი-ვარის საერთაშორისო კინოფესტივალი|კარლოვი ვარის საერთაშორისო კინოფესტივალის]] პრიზი – <small>საუკეთესო მსახიობი ქალის როლისთვის ფილმში „ტბასთან“ (1969)</small> {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (ТАСС)}} {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (Энциклопедия отечественного кино)}} * [[1995]] : [[ვერა ხოლოდნაია|ვერა ახლადნაიას]] პრემია - <small>შესრულებული როლისთვის ფილმში „თეთრი დღესასწაული“ (1994)</small> {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (Энциклопедия отечественного кино)}} * [[2000]] : ვერა ხოლოდნაიას პრემია - <small>შესრულებული როლისთვის ფილმში „საათი ისრების გარეშე“ (სხვა სახელი „ნარდოს საიდუმლო, ან თეთრი ძაღლის სიზმარი“)</small>{{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (Энциклопедия отечественного кино)}} * [[2003]] : ევროპის კინოფესტივალის პრიზი – <small>კინოში შეტანილი დიდი წვლილისთვის</small> {{Sfn|Белохвостикова Наталия Николаевна (Энциклопедия отечественного кино)}} ==რესურსები ინტერნეტში== {{imdb|id=0069412|name=ნატალია ბელოხვოსტიკოვა}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბელოხვოსტიკოვა, ნატალია}} [[კატეგორია:დაბადებული 1951]] [[კატეგორია:დაბადებული 28 ივლისი]] [[კატეგორია:მოსკოვში დაბადებულები]] [[კატეგორია:XX საუკუნის რუსი ქალი მსახიობები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ქალი მსახიობები]] [[კატეგორია:სსრკ-ის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატები]] [[კატეგორია:რსფსრ-ის დამსახურებული არტისტები]] [[კატეგორია:რსფსრ-ის სახალხო არტისტები]] [[კატეგორია:რუსეთის ფედერაციის ღირსების ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:IV ხარისხის მამულის წინაშე დამსახურებისათვის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] shrhsq880xk4cnq8s5q4wvq50nudqmd 0 582214 5405526 4838726 2026-06-02T09:07:12Z Gobrona 28077 5405526 wikitext text/x-wiki '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. dcicb83b13l5q654q5cmt43nuqn8q7y 5405527 5405526 2026-06-02T09:07:26Z Gobrona 28077 5405527 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. toriz04tlx1j5q9tahmdn9579spkvfw 5405528 5405527 2026-06-02T09:08:00Z Gobrona 28077 5405528 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> izbzpel2dhk6h5co6cfs5ojhupdxtpu 5405530 5405528 2026-06-02T09:08:34Z Gobrona 28077 5405530 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> n48j0jvrq9oicdtqju22h2a17sqxgf0 5405531 5405530 2026-06-02T09:08:53Z Gobrona 28077 5405531 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7-12ს სიგრძის და 1-2 სმ სისქის. თეთრი ფერისა და ცილინდრული ფორმის, ძირში კი ოდნავ გამსხვილებული, ბულბოსებრი. ზედაპირი გლუვია, ხოლო შიგნიდან თავდაპირველად სავსე, შემდეგ კი ფუყე. ფეხზე განიერი, თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] არამკვეთრი ზოლიანი კიდით გამოირჩევა. [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]] თავისუფალი და თეთრი ფერისაა.<ref name="ჯორჯაძე">{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|96-97}}</ref> [[სოკოს რბილობი]] თეთრი ფერისაა. თავდაპირველად სუნის გარეშე, თუმცა მოგვიანებით მას დამახასიათებელი უსიამოვნო სუნი აქვს. ჰაერზე ფერს არ იცვლს.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ხშირი და თხელი, ფეხთან თავისუფლად განლაგებული და თეთრი ფერის. [[სპორები]] — გლუვი, ელიფსისებრი ფორმის,<ref name="Kinoko-Ya_MrMushrooms_Amanitaverna">{{cite web |last=Takahashi |first=Hiroshi |title=Amanita verna |url=http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115233/http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011 |access-date=2009-11-04 |language=en, ja }}</ref> უფერო, ზომით — 10–11 x 7-9 [[მიკრომეტრი]]. [[სპორების ანაბეჭდი]] — თეთრი. 3mb33s3neby4topwsoysnayv4i7ittv 5405532 5405531 2026-06-02T09:09:07Z Gobrona 28077 5405532 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7-12ს სიგრძის და 1-2 სმ სისქის. თეთრი ფერისა და ცილინდრული ფორმის, ძირში კი ოდნავ გამსხვილებული, ბულბოსებრი. ზედაპირი გლუვია, ხოლო შიგნიდან თავდაპირველად სავსე, შემდეგ კი ფუყე. ფეხზე განიერი, თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] არამკვეთრი ზოლიანი კიდით გამოირჩევა. [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]] თავისუფალი და თეთრი ფერისაა.<ref name="ჯორჯაძე">{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|96-97}}</ref> [[სოკოს რბილობი]] თეთრი ფერისაა. თავდაპირველად სუნის გარეშე, თუმცა მოგვიანებით მას დამახასიათებელი უსიამოვნო სუნი აქვს. ჰაერზე ფერს არ იცვლს.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ხშირი და თხელი, ფეხთან თავისუფლად განლაგებული და თეთრი ფერის. [[სპორები]] — გლუვი, ელიფსისებრი ფორმის,<ref name="Kinoko-Ya_MrMushrooms_Amanitaverna">{{cite web |last=Takahashi |first=Hiroshi |title=Amanita verna |url=http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115233/http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011 |access-date=2009-11-04 |language=en, ja }}</ref> უფერო, ზომით — 10–11 x 7-9 [[მიკრომეტრი]]. [[სპორების ანაბეჭდი]] — თეთრი. გოგირდმჟავას ზემოქმედებით რბილობი და ფირფიტები ღია ვარდისფრად იღებება, ხოლო [[კალიუმის ჰიდროქსიდი]]თ — რბილობი და კანი ყვითლად.<ref> Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 90-91, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, pp. 105, 107, 109-110, ISBN 3-426-00312-0</ref> <gallery mode="packed" heights="130"> ფაილი:Destroying Angel (1046857062).jpg ფაილი:Amanita_verna.jpg ფაილი:100 6289.JPG ფაილი:Amanita verna-02.jpg </gallery> 91fo9xv1545a9yjhhoigeigpylrh3ft 5405533 5405532 2026-06-02T09:09:22Z Gobrona 28077 5405533 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7-12ს სიგრძის და 1-2 სმ სისქის. თეთრი ფერისა და ცილინდრული ფორმის, ძირში კი ოდნავ გამსხვილებული, ბულბოსებრი. ზედაპირი გლუვია, ხოლო შიგნიდან თავდაპირველად სავსე, შემდეგ კი ფუყე. ფეხზე განიერი, თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] არამკვეთრი ზოლიანი კიდით გამოირჩევა. [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]] თავისუფალი და თეთრი ფერისაა.<ref name="ჯორჯაძე">{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|96-97}}</ref> [[სოკოს რბილობი]] თეთრი ფერისაა. თავდაპირველად სუნის გარეშე, თუმცა მოგვიანებით მას დამახასიათებელი უსიამოვნო სუნი აქვს. ჰაერზე ფერს არ იცვლს.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ხშირი და თხელი, ფეხთან თავისუფლად განლაგებული და თეთრი ფერის. [[სპორები]] — გლუვი, ელიფსისებრი ფორმის,<ref name="Kinoko-Ya_MrMushrooms_Amanitaverna">{{cite web |last=Takahashi |first=Hiroshi |title=Amanita verna |url=http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115233/http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011 |access-date=2009-11-04 |language=en, ja }}</ref> უფერო, ზომით — 10–11 x 7-9 [[მიკრომეტრი]]. [[სპორების ანაბეჭდი]] — თეთრი. გოგირდმჟავას ზემოქმედებით რბილობი და ფირფიტები ღია ვარდისფრად იღებება, ხოლო [[კალიუმის ჰიდროქსიდი]]თ — რბილობი და კანი ყვითლად.<ref> Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 90-91, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, pp. 105, 107, 109-110, ISBN 3-426-00312-0</ref> <gallery mode="packed" heights="130"> ფაილი:Destroying Angel (1046857062).jpg ფაილი:Amanita_verna.jpg ფაილი:100 6289.JPG ფაილი:Amanita verna-02.jpg </gallery> ==ტოქსიკურობა== გაზაფხულის შხამა ერთ-ერთი ყველაზე შხამიანი სოკოა მსოფლიოში, რომელიც დაახლოებით ათამდე სხვადასხვა ტოქსინს შეიცავს. მასში არის [[მუსკარინი]]ს უმნიშვნელო დოზა, რომელიც საფრთხეს არ წარმოადგენს ადამიანისთვის. თუმცა სოკოში შედის ისეთი მომაკვდინებელი შხამები, როგორებიცაა [[ფალოტოქსინები]] (მაგალითად, [[ფალოიდინი]], ფალაციდინი და ფალისინი) და [[ამატოქსინები]] ([[α-ამანიტინი|ალფა]]- და [[β-ამანიტინი|ბეტა-ამანიტინი]]). გარდა ამისა, სოკოს შემადგენლობაში შედის ამინოპეპტიდები — უპირველეს ყოვლისა, [[ვიროტოქსინები]], რომლებიც შვიდი ამინომჟავისგან შემდგარ ციკლურ, ტოქსიკურ პეპტიდებს წარმოადგენენ. ეს ნივთიერებები ასევე გვხვდება მის „ორეულებში“ — [[შხამასოკო]]სა და ''[[Amanita virosa]]''-ში. ამ სოკოს ტოქსიკურობა და სიმპტომები შხამას მსგავსია. უფრო მეტიც, ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ α-ამანიტინისა და β-ამანიტინის კონცენტრაცია გაზაფხულის შხამაში უფრო მაღალია, ვიდრე შხამაში, რაც მას შესაძლოა ამანიტას გვარის ყველაზე შხამიან სახეობად აქცევდეს.<ref name=Yilmaz2014>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Clinical importance of toxin concentration in ''Amanita verna'' mushroom}}</ref><ref name=Alvarado2022>{{cite web |url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Amanita Section ''Phalloideae'' Species in the Mediterranean Basin: Destroying Angels Reviewed}}</ref> k5nwu1c3igeqz2fy7og7cnc87tb9bfb 5405534 5405533 2026-06-02T09:09:38Z Gobrona 28077 5405534 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7-12ს სიგრძის და 1-2 სმ სისქის. თეთრი ფერისა და ცილინდრული ფორმის, ძირში კი ოდნავ გამსხვილებული, ბულბოსებრი. ზედაპირი გლუვია, ხოლო შიგნიდან თავდაპირველად სავსე, შემდეგ კი ფუყე. ფეხზე განიერი, თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] არამკვეთრი ზოლიანი კიდით გამოირჩევა. [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]] თავისუფალი და თეთრი ფერისაა.<ref name="ჯორჯაძე">{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|96-97}}</ref> [[სოკოს რბილობი]] თეთრი ფერისაა. თავდაპირველად სუნის გარეშე, თუმცა მოგვიანებით მას დამახასიათებელი უსიამოვნო სუნი აქვს. ჰაერზე ფერს არ იცვლს.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ხშირი და თხელი, ფეხთან თავისუფლად განლაგებული და თეთრი ფერის. [[სპორები]] — გლუვი, ელიფსისებრი ფორმის,<ref name="Kinoko-Ya_MrMushrooms_Amanitaverna">{{cite web |last=Takahashi |first=Hiroshi |title=Amanita verna |url=http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115233/http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011 |access-date=2009-11-04 |language=en, ja }}</ref> უფერო, ზომით — 10–11 x 7-9 [[მიკრომეტრი]]. [[სპორების ანაბეჭდი]] — თეთრი. გოგირდმჟავას ზემოქმედებით რბილობი და ფირფიტები ღია ვარდისფრად იღებება, ხოლო [[კალიუმის ჰიდროქსიდი]]თ — რბილობი და კანი ყვითლად.<ref> Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 90-91, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, pp. 105, 107, 109-110, ISBN 3-426-00312-0</ref> <gallery mode="packed" heights="130"> ფაილი:Destroying Angel (1046857062).jpg ფაილი:Amanita_verna.jpg ფაილი:100 6289.JPG ფაილი:Amanita verna-02.jpg </gallery> ==ტოქსიკურობა== გაზაფხულის შხამა ერთ-ერთი ყველაზე შხამიანი სოკოა მსოფლიოში, რომელიც დაახლოებით ათამდე სხვადასხვა ტოქსინს შეიცავს. მასში არის [[მუსკარინი]]ს უმნიშვნელო დოზა, რომელიც საფრთხეს არ წარმოადგენს ადამიანისთვის. თუმცა სოკოში შედის ისეთი მომაკვდინებელი შხამები, როგორებიცაა [[ფალოტოქსინები]] (მაგალითად, [[ფალოიდინი]], ფალაციდინი და ფალისინი) და [[ამატოქსინები]] ([[α-ამანიტინი|ალფა]]- და [[β-ამანიტინი|ბეტა-ამანიტინი]]). გარდა ამისა, სოკოს შემადგენლობაში შედის ამინოპეპტიდები — უპირველეს ყოვლისა, [[ვიროტოქსინები]], რომლებიც შვიდი ამინომჟავისგან შემდგარ ციკლურ, ტოქსიკურ პეპტიდებს წარმოადგენენ. ეს ნივთიერებები ასევე გვხვდება მის „ორეულებში“ — [[შხამასოკო]]სა და ''[[Amanita virosa]]''-ში. ამ სოკოს ტოქსიკურობა და სიმპტომები შხამას მსგავსია. უფრო მეტიც, ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ α-ამანიტინისა და β-ამანიტინის კონცენტრაცია გაზაფხულის შხამაში უფრო მაღალია, ვიდრე შხამაში, რაც მას შესაძლოა ამანიტას გვარის ყველაზე შხამიან სახეობად აქცევდეს.<ref name=Yilmaz2014>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Clinical importance of toxin concentration in ''Amanita verna'' mushroom}}</ref><ref name=Alvarado2022>{{cite web |url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Amanita Section ''Phalloideae'' Species in the Mediterranean Basin: Destroying Angels Reviewed}}</ref> ახალშეგროვებულ ნედლ მასაში სამივე ზემოთ ჩამოთვლილი სოკო 100 გრამ სოკოზე დაახლოებით 20-დან 60 მილიგრამამდე ფალოტოქსინს შეიცავს. ადამიანისთვის ამანიტინის სასიკვდილო დოზა შეადგენს 0,1 მილიგრამს სხეულის წონის ყოველ კილოგრამზე, რაც 70 კილოგრამი წონის მქონე ადამიანისთვის დაახლოებით 7 მილიგრამის ტოლია. შხამის ეს რაოდენობა სულ რაღაც 30 გრამ ნედლ სოკოში მოიპოვება. ვინაიდან ზრდასრული სოკოს წონა ხშირად 50 გრამს ან მეტს შეადგენს, მხოლოდ ერთი ეგზემპლარის მიღებაც კი ფატალურ შედეგს იწვევს.<ref>Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 58-78, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Karl și Gretl Kronberger: „Das farbige Pilzbuch”, Editura H. G. Gachet & Co., Langen 1976, p. 14-18, ISBN 3-8068-0215-7</ref><ref>J. E. și M. Lange: „BLV Bestimmungsbuch - Pilze”, Editura BLV Verlagsgesellschaft, Münchenj, Berna Viena 1977, p. 116-126, ISBN 3-405-11568-2</ref> gu2p2nia3yxzigz01i0w4nk5htcuds1 5405535 5405534 2026-06-02T09:09:53Z Gobrona 28077 5405535 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7-12ს სიგრძის და 1-2 სმ სისქის. თეთრი ფერისა და ცილინდრული ფორმის, ძირში კი ოდნავ გამსხვილებული, ბულბოსებრი. ზედაპირი გლუვია, ხოლო შიგნიდან თავდაპირველად სავსე, შემდეგ კი ფუყე. ფეხზე განიერი, თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] არამკვეთრი ზოლიანი კიდით გამოირჩევა. [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]] თავისუფალი და თეთრი ფერისაა.<ref name="ჯორჯაძე">{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|96-97}}</ref> [[სოკოს რბილობი]] თეთრი ფერისაა. თავდაპირველად სუნის გარეშე, თუმცა მოგვიანებით მას დამახასიათებელი უსიამოვნო სუნი აქვს. ჰაერზე ფერს არ იცვლს.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ხშირი და თხელი, ფეხთან თავისუფლად განლაგებული და თეთრი ფერის. [[სპორები]] — გლუვი, ელიფსისებრი ფორმის,<ref name="Kinoko-Ya_MrMushrooms_Amanitaverna">{{cite web |last=Takahashi |first=Hiroshi |title=Amanita verna |url=http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115233/http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011 |access-date=2009-11-04 |language=en, ja }}</ref> უფერო, ზომით — 10–11 x 7-9 [[მიკრომეტრი]]. [[სპორების ანაბეჭდი]] — თეთრი. გოგირდმჟავას ზემოქმედებით რბილობი და ფირფიტები ღია ვარდისფრად იღებება, ხოლო [[კალიუმის ჰიდროქსიდი]]თ — რბილობი და კანი ყვითლად.<ref> Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 90-91, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, pp. 105, 107, 109-110, ISBN 3-426-00312-0</ref> <gallery mode="packed" heights="130"> ფაილი:Destroying Angel (1046857062).jpg ფაილი:Amanita_verna.jpg ფაილი:100 6289.JPG ფაილი:Amanita verna-02.jpg </gallery> ==ტოქსიკურობა== გაზაფხულის შხამა ერთ-ერთი ყველაზე შხამიანი სოკოა მსოფლიოში, რომელიც დაახლოებით ათამდე სხვადასხვა ტოქსინს შეიცავს. მასში არის [[მუსკარინი]]ს უმნიშვნელო დოზა, რომელიც საფრთხეს არ წარმოადგენს ადამიანისთვის. თუმცა სოკოში შედის ისეთი მომაკვდინებელი შხამები, როგორებიცაა [[ფალოტოქსინები]] (მაგალითად, [[ფალოიდინი]], ფალაციდინი და ფალისინი) და [[ამატოქსინები]] ([[α-ამანიტინი|ალფა]]- და [[β-ამანიტინი|ბეტა-ამანიტინი]]). გარდა ამისა, სოკოს შემადგენლობაში შედის ამინოპეპტიდები — უპირველეს ყოვლისა, [[ვიროტოქსინები]], რომლებიც შვიდი ამინომჟავისგან შემდგარ ციკლურ, ტოქსიკურ პეპტიდებს წარმოადგენენ. ეს ნივთიერებები ასევე გვხვდება მის „ორეულებში“ — [[შხამასოკო]]სა და ''[[Amanita virosa]]''-ში. ამ სოკოს ტოქსიკურობა და სიმპტომები შხამას მსგავსია. უფრო მეტიც, ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ α-ამანიტინისა და β-ამანიტინის კონცენტრაცია გაზაფხულის შხამაში უფრო მაღალია, ვიდრე შხამაში, რაც მას შესაძლოა ამანიტას გვარის ყველაზე შხამიან სახეობად აქცევდეს.<ref name=Yilmaz2014>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Clinical importance of toxin concentration in ''Amanita verna'' mushroom}}</ref><ref name=Alvarado2022>{{cite web |url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Amanita Section ''Phalloideae'' Species in the Mediterranean Basin: Destroying Angels Reviewed}}</ref> ახალშეგროვებულ ნედლ მასაში სამივე ზემოთ ჩამოთვლილი სოკო 100 გრამ სოკოზე დაახლოებით 20-დან 60 მილიგრამამდე ფალოტოქსინს შეიცავს. ადამიანისთვის ამანიტინის სასიკვდილო დოზა შეადგენს 0,1 მილიგრამს სხეულის წონის ყოველ კილოგრამზე, რაც 70 კილოგრამი წონის მქონე ადამიანისთვის დაახლოებით 7 მილიგრამის ტოლია. შხამის ეს რაოდენობა სულ რაღაც 30 გრამ ნედლ სოკოში მოიპოვება. ვინაიდან ზრდასრული სოკოს წონა ხშირად 50 გრამს ან მეტს შეადგენს, მხოლოდ ერთი ეგზემპლარის მიღებაც კი ფატალურ შედეგს იწვევს.<ref>Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 58-78, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Karl și Gretl Kronberger: „Das farbige Pilzbuch”, Editura H. G. Gachet & Co., Langen 1976, p. 14-18, ISBN 3-8068-0215-7</ref><ref>J. E. și M. Lange: „BLV Bestimmungsbuch - Pilze”, Editura BLV Verlagsgesellschaft, Münchenj, Berna Viena 1977, p. 116-126, ISBN 3-405-11568-2</ref> [[ამატოქსინები]] პირდაპირ ღვიძლს აზიანებს, თუმცა პირველი ნიშნები სოკოს მიღებიდან მხოლოდ 6–24 საათის შემდეგ ვლინდება. თავდაპირველად პაციენტს ეწყება მწვავე სპაზმები და ძლიერი დიარეა, რაც 2-3 დღეს გრძელდება. მესამე დღეს სიმპტომები თითქოს ქრება, რაც პაციენტს გამოჯანმრთელების ილუზიას უქმნის, თუმცა შემდეგ იწყება — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა|თირკმლის]] უკმარისობა. ამ ეტაპზე აუცილებელია ისეთი რადიკალური ზომების მიღება, როგორიც არის ღვიძლის გადანერგვა, წინააღმდეგ შემთხვევაში პაციენტის სიკვდილის ალბათობა მაღალია.<ref name=UWisc_DepartmentofBotany_TomsFungi_Sep1997>{{cite web|url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html|title=Tom Volk's Fungus of the Month for September 1997|last=Volk|first=Tom|date=1997-09-01|publisher=University of Wisconsin|access-date=2009-11-04}}</ref> მიჩნეულია, რომ ჯანმრთელი, ზრდასრული ადამიანისთვის სასიკვდილო დოზა 30 გრამ შეადგენს, თუმცა ეს მაჩვენებელი საგრძნობლად მცირდება ბავშვების, ხანდაზმულებისა და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირების შემთხვევაში. აქედან გამომდინარე, ამ სახეობის სოკოებთან განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო.<ref>Andreas Bresinsky, Helmut Besl: „Giftpilze - Ein Handbuch für Ärzte, Apotheker und Biologen”, Editura Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH, Stuttgart 1985, p. 30-31</ref><ref>[http://www.gifte.de/Giftpilze/amanita_verna.htm Toxinele specii Amanita verna 1], gifte.de accessdate 01 ივნისი, 2026</ref><ref>[http://www.giftpflanzen.com/amanita_verna.html Toxinele specii Amanita verna 2], giftpflanzen, accessdate 01 ივნისი, 2026</ref> jtv99t1kkmt8tbokntpon142z4rqsmh 5405536 5405535 2026-06-02T09:10:13Z Gobrona 28077 5405536 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7-12ს სიგრძის და 1-2 სმ სისქის. თეთრი ფერისა და ცილინდრული ფორმის, ძირში კი ოდნავ გამსხვილებული, ბულბოსებრი. ზედაპირი გლუვია, ხოლო შიგნიდან თავდაპირველად სავსე, შემდეგ კი ფუყე. ფეხზე განიერი, თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] არამკვეთრი ზოლიანი კიდით გამოირჩევა. [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]] თავისუფალი და თეთრი ფერისაა.<ref name="ჯორჯაძე">{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|96-97}}</ref> [[სოკოს რბილობი]] თეთრი ფერისაა. თავდაპირველად სუნის გარეშე, თუმცა მოგვიანებით მას დამახასიათებელი უსიამოვნო სუნი აქვს. ჰაერზე ფერს არ იცვლს.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ხშირი და თხელი, ფეხთან თავისუფლად განლაგებული და თეთრი ფერის. [[სპორები]] — გლუვი, ელიფსისებრი ფორმის,<ref name="Kinoko-Ya_MrMushrooms_Amanitaverna">{{cite web |last=Takahashi |first=Hiroshi |title=Amanita verna |url=http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115233/http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011 |access-date=2009-11-04 |language=en, ja }}</ref> უფერო, ზომით — 10–11 x 7-9 [[მიკრომეტრი]]. [[სპორების ანაბეჭდი]] — თეთრი. გოგირდმჟავას ზემოქმედებით რბილობი და ფირფიტები ღია ვარდისფრად იღებება, ხოლო [[კალიუმის ჰიდროქსიდი]]თ — რბილობი და კანი ყვითლად.<ref> Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 90-91, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, pp. 105, 107, 109-110, ISBN 3-426-00312-0</ref> <gallery mode="packed" heights="130"> ფაილი:Destroying Angel (1046857062).jpg ფაილი:Amanita_verna.jpg ფაილი:100 6289.JPG ფაილი:Amanita verna-02.jpg </gallery> ==ტოქსიკურობა== გაზაფხულის შხამა ერთ-ერთი ყველაზე შხამიანი სოკოა მსოფლიოში, რომელიც დაახლოებით ათამდე სხვადასხვა ტოქსინს შეიცავს. მასში არის [[მუსკარინი]]ს უმნიშვნელო დოზა, რომელიც საფრთხეს არ წარმოადგენს ადამიანისთვის. თუმცა სოკოში შედის ისეთი მომაკვდინებელი შხამები, როგორებიცაა [[ფალოტოქსინები]] (მაგალითად, [[ფალოიდინი]], ფალაციდინი და ფალისინი) და [[ამატოქსინები]] ([[α-ამანიტინი|ალფა]]- და [[β-ამანიტინი|ბეტა-ამანიტინი]]). გარდა ამისა, სოკოს შემადგენლობაში შედის ამინოპეპტიდები — უპირველეს ყოვლისა, [[ვიროტოქსინები]], რომლებიც შვიდი ამინომჟავისგან შემდგარ ციკლურ, ტოქსიკურ პეპტიდებს წარმოადგენენ. ეს ნივთიერებები ასევე გვხვდება მის „ორეულებში“ — [[შხამასოკო]]სა და ''[[Amanita virosa]]''-ში. ამ სოკოს ტოქსიკურობა და სიმპტომები შხამას მსგავსია. უფრო მეტიც, ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ α-ამანიტინისა და β-ამანიტინის კონცენტრაცია გაზაფხულის შხამაში უფრო მაღალია, ვიდრე შხამაში, რაც მას შესაძლოა ამანიტას გვარის ყველაზე შხამიან სახეობად აქცევდეს.<ref name=Yilmaz2014>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Clinical importance of toxin concentration in ''Amanita verna'' mushroom}}</ref><ref name=Alvarado2022>{{cite web |url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Amanita Section ''Phalloideae'' Species in the Mediterranean Basin: Destroying Angels Reviewed}}</ref> ახალშეგროვებულ ნედლ მასაში სამივე ზემოთ ჩამოთვლილი სოკო 100 გრამ სოკოზე დაახლოებით 20-დან 60 მილიგრამამდე ფალოტოქსინს შეიცავს. ადამიანისთვის ამანიტინის სასიკვდილო დოზა შეადგენს 0,1 მილიგრამს სხეულის წონის ყოველ კილოგრამზე, რაც 70 კილოგრამი წონის მქონე ადამიანისთვის დაახლოებით 7 მილიგრამის ტოლია. შხამის ეს რაოდენობა სულ რაღაც 30 გრამ ნედლ სოკოში მოიპოვება. ვინაიდან ზრდასრული სოკოს წონა ხშირად 50 გრამს ან მეტს შეადგენს, მხოლოდ ერთი ეგზემპლარის მიღებაც კი ფატალურ შედეგს იწვევს.<ref>Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 58-78, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Karl și Gretl Kronberger: „Das farbige Pilzbuch”, Editura H. G. Gachet & Co., Langen 1976, p. 14-18, ISBN 3-8068-0215-7</ref><ref>J. E. și M. Lange: „BLV Bestimmungsbuch - Pilze”, Editura BLV Verlagsgesellschaft, Münchenj, Berna Viena 1977, p. 116-126, ISBN 3-405-11568-2</ref> [[ამატოქსინები]] პირდაპირ ღვიძლს აზიანებს, თუმცა პირველი ნიშნები სოკოს მიღებიდან მხოლოდ 6–24 საათის შემდეგ ვლინდება. თავდაპირველად პაციენტს ეწყება მწვავე სპაზმები და ძლიერი დიარეა, რაც 2-3 დღეს გრძელდება. მესამე დღეს სიმპტომები თითქოს ქრება, რაც პაციენტს გამოჯანმრთელების ილუზიას უქმნის, თუმცა შემდეგ იწყება — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა|თირკმლის]] უკმარისობა. ამ ეტაპზე აუცილებელია ისეთი რადიკალური ზომების მიღება, როგორიც არის ღვიძლის გადანერგვა, წინააღმდეგ შემთხვევაში პაციენტის სიკვდილის ალბათობა მაღალია.<ref name=UWisc_DepartmentofBotany_TomsFungi_Sep1997>{{cite web|url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html|title=Tom Volk's Fungus of the Month for September 1997|last=Volk|first=Tom|date=1997-09-01|publisher=University of Wisconsin|access-date=2009-11-04}}</ref> მიჩნეულია, რომ ჯანმრთელი, ზრდასრული ადამიანისთვის სასიკვდილო დოზა 30 გრამ შეადგენს, თუმცა ეს მაჩვენებელი საგრძნობლად მცირდება ბავშვების, ხანდაზმულებისა და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირების შემთხვევაში. აქედან გამომდინარე, ამ სახეობის სოკოებთან განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო.<ref>Andreas Bresinsky, Helmut Besl: „Giftpilze - Ein Handbuch für Ärzte, Apotheker und Biologen”, Editura Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH, Stuttgart 1985, p. 30-31</ref><ref>[http://www.gifte.de/Giftpilze/amanita_verna.htm Toxinele specii Amanita verna 1], gifte.de accessdate 01 ივნისი, 2026</ref><ref>[http://www.giftpflanzen.com/amanita_verna.html Toxinele specii Amanita verna 2], giftpflanzen, accessdate 01 ივნისი, 2026</ref> ==მსგავსი სახეობები== ამ სოკოს ვიზუალურად ძალიან ჰგავს ''[[Amanita virosa]]'', რის გამოც ზოგიერთი მიკოლოგი მათ ერთ სახეობად მიიჩნევს. ორივე სოკო მომაკვდინებელია და ერთმანეთისგან გარჩევა პრაქტიკულად შეუძლებელია. ის ასევე ჰგავს [[ქამასოკო|ქამა]]ს რამდენიმე სახეობას,<ref name="ჯორჯაძე"/> ამიტომ მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინება, რომ შხამას სახეობებს ყოველთვის თეთრი ფირფიტები აქვთ, ფეხზე (საყელოს გარდა) აქვთ ვოლვა და, ქამასოკოებისგან განსხვავებით, მათ არ გააჩნიათ ნუშის სუნი.<ref name="ჯორჯაძე"/> <gallery mode="packed" heights="100"> ფაილი:Amanita aestivalis 51467.jpg|''[[Amanita aestivalis]]'' ფაილი:Amanita citrina à Carling.jpg|''[[Amanita citrina]]'' ფაილი:Amanita eliae 1.png|''[[Amanita eliae]]'' ფაილი:2006-10-14 Amanita ovoidea crop.jpg|''[[Amanita ovoidea]]'' ფაილი:Amanita phalloides - Death Cap (15969523326).jpg|''[[Amanita phalloides]]'' ფაილი:2011-08-28 Amanita strobiliformis crop.jpg|''[[Amanita strobiliformis]]'' ფაილი:Amanita virosa 12.jpg|''[[Amanita virosa]]'' ფაილი:Amanita vittadinii 02 by-dpc.jpg|''[[Amanita vittadinii]]'' ფაილი:Flat Bulb Agaricus (1003045325).jpg|''[[Agaricus abruptibulbus]]'' ფაილი:2008-08-Agaricus-Stuttgart.JPG|''[[Agaricus arvensis]]'' A agaricus campestris.jpg|''[[Agaricus campestris]]'' ფაილი:Agaricus.semotus2.-.lindsey.jpg|''[[Agaricus semotus]]'' ფაილი:Agaricus silvicola JPG.jpg|''[[Agaricus silvicola]]'' ფაილი:2009-10-23 Leucoagaricus leucothites (Vittad.) M.M. Moser ex Bon 61894 crop.jpg|''[[Leucoagaricus leucothites]]'' ფაილი:Scheidling Wolliger002.JPG|''[[Volvariella bombycina]]'' ფაილი:Volvariella gloiocephala2.jpg|''[[Volvariella speciosa]]'' ფაილი:Maipilz Calocybe gambosa.jpg|''[[Calocybe gambosa]]'' </gallery> izhiigz7h1s6jba5x7py86l93wlnahg 5405537 5405536 2026-06-02T09:10:28Z Gobrona 28077 5405537 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7-12ს სიგრძის და 1-2 სმ სისქის. თეთრი ფერისა და ცილინდრული ფორმის, ძირში კი ოდნავ გამსხვილებული, ბულბოსებრი. ზედაპირი გლუვია, ხოლო შიგნიდან თავდაპირველად სავსე, შემდეგ კი ფუყე. ფეხზე განიერი, თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] არამკვეთრი ზოლიანი კიდით გამოირჩევა. [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]] თავისუფალი და თეთრი ფერისაა.<ref name="ჯორჯაძე">{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|96-97}}</ref> [[სოკოს რბილობი]] თეთრი ფერისაა. თავდაპირველად სუნის გარეშე, თუმცა მოგვიანებით მას დამახასიათებელი უსიამოვნო სუნი აქვს. ჰაერზე ფერს არ იცვლს.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ხშირი და თხელი, ფეხთან თავისუფლად განლაგებული და თეთრი ფერის. [[სპორები]] — გლუვი, ელიფსისებრი ფორმის,<ref name="Kinoko-Ya_MrMushrooms_Amanitaverna">{{cite web |last=Takahashi |first=Hiroshi |title=Amanita verna |url=http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115233/http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011 |access-date=2009-11-04 |language=en, ja }}</ref> უფერო, ზომით — 10–11 x 7-9 [[მიკრომეტრი]]. [[სპორების ანაბეჭდი]] — თეთრი. გოგირდმჟავას ზემოქმედებით რბილობი და ფირფიტები ღია ვარდისფრად იღებება, ხოლო [[კალიუმის ჰიდროქსიდი]]თ — რბილობი და კანი ყვითლად.<ref> Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 90-91, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, pp. 105, 107, 109-110, ISBN 3-426-00312-0</ref> <gallery mode="packed" heights="130"> ფაილი:Destroying Angel (1046857062).jpg ფაილი:Amanita_verna.jpg ფაილი:100 6289.JPG ფაილი:Amanita verna-02.jpg </gallery> ==ტოქსიკურობა== გაზაფხულის შხამა ერთ-ერთი ყველაზე შხამიანი სოკოა მსოფლიოში, რომელიც დაახლოებით ათამდე სხვადასხვა ტოქსინს შეიცავს. მასში არის [[მუსკარინი]]ს უმნიშვნელო დოზა, რომელიც საფრთხეს არ წარმოადგენს ადამიანისთვის. თუმცა სოკოში შედის ისეთი მომაკვდინებელი შხამები, როგორებიცაა [[ფალოტოქსინები]] (მაგალითად, [[ფალოიდინი]], ფალაციდინი და ფალისინი) და [[ამატოქსინები]] ([[α-ამანიტინი|ალფა]]- და [[β-ამანიტინი|ბეტა-ამანიტინი]]). გარდა ამისა, სოკოს შემადგენლობაში შედის ამინოპეპტიდები — უპირველეს ყოვლისა, [[ვიროტოქსინები]], რომლებიც შვიდი ამინომჟავისგან შემდგარ ციკლურ, ტოქსიკურ პეპტიდებს წარმოადგენენ. ეს ნივთიერებები ასევე გვხვდება მის „ორეულებში“ — [[შხამასოკო]]სა და ''[[Amanita virosa]]''-ში. ამ სოკოს ტოქსიკურობა და სიმპტომები შხამას მსგავსია. უფრო მეტიც, ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ α-ამანიტინისა და β-ამანიტინის კონცენტრაცია გაზაფხულის შხამაში უფრო მაღალია, ვიდრე შხამაში, რაც მას შესაძლოა ამანიტას გვარის ყველაზე შხამიან სახეობად აქცევდეს.<ref name=Yilmaz2014>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Clinical importance of toxin concentration in ''Amanita verna'' mushroom}}</ref><ref name=Alvarado2022>{{cite web |url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Amanita Section ''Phalloideae'' Species in the Mediterranean Basin: Destroying Angels Reviewed}}</ref> ახალშეგროვებულ ნედლ მასაში სამივე ზემოთ ჩამოთვლილი სოკო 100 გრამ სოკოზე დაახლოებით 20-დან 60 მილიგრამამდე ფალოტოქსინს შეიცავს. ადამიანისთვის ამანიტინის სასიკვდილო დოზა შეადგენს 0,1 მილიგრამს სხეულის წონის ყოველ კილოგრამზე, რაც 70 კილოგრამი წონის მქონე ადამიანისთვის დაახლოებით 7 მილიგრამის ტოლია. შხამის ეს რაოდენობა სულ რაღაც 30 გრამ ნედლ სოკოში მოიპოვება. ვინაიდან ზრდასრული სოკოს წონა ხშირად 50 გრამს ან მეტს შეადგენს, მხოლოდ ერთი ეგზემპლარის მიღებაც კი ფატალურ შედეგს იწვევს.<ref>Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 58-78, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Karl și Gretl Kronberger: „Das farbige Pilzbuch”, Editura H. G. Gachet & Co., Langen 1976, p. 14-18, ISBN 3-8068-0215-7</ref><ref>J. E. și M. Lange: „BLV Bestimmungsbuch - Pilze”, Editura BLV Verlagsgesellschaft, Münchenj, Berna Viena 1977, p. 116-126, ISBN 3-405-11568-2</ref> [[ამატოქსინები]] პირდაპირ ღვიძლს აზიანებს, თუმცა პირველი ნიშნები სოკოს მიღებიდან მხოლოდ 6–24 საათის შემდეგ ვლინდება. თავდაპირველად პაციენტს ეწყება მწვავე სპაზმები და ძლიერი დიარეა, რაც 2-3 დღეს გრძელდება. მესამე დღეს სიმპტომები თითქოს ქრება, რაც პაციენტს გამოჯანმრთელების ილუზიას უქმნის, თუმცა შემდეგ იწყება — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა|თირკმლის]] უკმარისობა. ამ ეტაპზე აუცილებელია ისეთი რადიკალური ზომების მიღება, როგორიც არის ღვიძლის გადანერგვა, წინააღმდეგ შემთხვევაში პაციენტის სიკვდილის ალბათობა მაღალია.<ref name=UWisc_DepartmentofBotany_TomsFungi_Sep1997>{{cite web|url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html|title=Tom Volk's Fungus of the Month for September 1997|last=Volk|first=Tom|date=1997-09-01|publisher=University of Wisconsin|access-date=2009-11-04}}</ref> მიჩნეულია, რომ ჯანმრთელი, ზრდასრული ადამიანისთვის სასიკვდილო დოზა 30 გრამ შეადგენს, თუმცა ეს მაჩვენებელი საგრძნობლად მცირდება ბავშვების, ხანდაზმულებისა და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირების შემთხვევაში. აქედან გამომდინარე, ამ სახეობის სოკოებთან განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო.<ref>Andreas Bresinsky, Helmut Besl: „Giftpilze - Ein Handbuch für Ärzte, Apotheker und Biologen”, Editura Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH, Stuttgart 1985, p. 30-31</ref><ref>[http://www.gifte.de/Giftpilze/amanita_verna.htm Toxinele specii Amanita verna 1], gifte.de accessdate 01 ივნისი, 2026</ref><ref>[http://www.giftpflanzen.com/amanita_verna.html Toxinele specii Amanita verna 2], giftpflanzen, accessdate 01 ივნისი, 2026</ref> ==მსგავსი სახეობები== ამ სოკოს ვიზუალურად ძალიან ჰგავს ''[[Amanita virosa]]'', რის გამოც ზოგიერთი მიკოლოგი მათ ერთ სახეობად მიიჩნევს. ორივე სოკო მომაკვდინებელია და ერთმანეთისგან გარჩევა პრაქტიკულად შეუძლებელია. ის ასევე ჰგავს [[ქამასოკო|ქამა]]ს რამდენიმე სახეობას,<ref name="ჯორჯაძე"/> ამიტომ მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინება, რომ შხამას სახეობებს ყოველთვის თეთრი ფირფიტები აქვთ, ფეხზე (საყელოს გარდა) აქვთ ვოლვა და, ქამასოკოებისგან განსხვავებით, მათ არ გააჩნიათ ნუშის სუნი.<ref name="ჯორჯაძე"/> <gallery mode="packed" heights="100"> ფაილი:Amanita aestivalis 51467.jpg|''[[Amanita aestivalis]]'' ფაილი:Amanita citrina à Carling.jpg|''[[Amanita citrina]]'' ფაილი:Amanita eliae 1.png|''[[Amanita eliae]]'' ფაილი:2006-10-14 Amanita ovoidea crop.jpg|''[[Amanita ovoidea]]'' ფაილი:Amanita phalloides - Death Cap (15969523326).jpg|''[[Amanita phalloides]]'' ფაილი:2011-08-28 Amanita strobiliformis crop.jpg|''[[Amanita strobiliformis]]'' ფაილი:Amanita virosa 12.jpg|''[[Amanita virosa]]'' ფაილი:Amanita vittadinii 02 by-dpc.jpg|''[[Amanita vittadinii]]'' ფაილი:Flat Bulb Agaricus (1003045325).jpg|''[[Agaricus abruptibulbus]]'' ფაილი:2008-08-Agaricus-Stuttgart.JPG|''[[Agaricus arvensis]]'' A agaricus campestris.jpg|''[[Agaricus campestris]]'' ფაილი:Agaricus.semotus2.-.lindsey.jpg|''[[Agaricus semotus]]'' ფაილი:Agaricus silvicola JPG.jpg|''[[Agaricus silvicola]]'' ფაილი:2009-10-23 Leucoagaricus leucothites (Vittad.) M.M. Moser ex Bon 61894 crop.jpg|''[[Leucoagaricus leucothites]]'' ფაილი:Scheidling Wolliger002.JPG|''[[Volvariella bombycina]]'' ფაილი:Volvariella gloiocephala2.jpg|''[[Volvariella speciosa]]'' ფაილი:Maipilz Calocybe gambosa.jpg|''[[Calocybe gambosa]]'' </gallery> ==გავრცელება და ეკოლოგია== გაზაფხულის შხამასოკო სითბოს მოყვარული სახეობაა, რომელიც უპირატესად [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი|ხმელთაშუაზღვისპირეთშია]] გავრცელებული, ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით მუხისა და წიფლის სიახლოვეს, კირქვიან ნიადაგზე, გაზაფხულიდან შემოდგომამდე. ამანიტას სახეობების მსგავსად, იგი [[ექტომიკორიზა]] წარმოქმნის სვდასხვა სახეობის ხეებთან.<ref>Scott A. Redhead, Alfredo Vizzini, Dennis C. Drehmel, Marco Contu: Saproamanita, a new name for both Lepidella E.-J. Gilbert and Aspidella E.-J. Gilbert ( Amaniteae, Amanitaceae ). In: IMA Fungus. Band 7, Nr. 1, Juni 2016, ISSN 2210-6359, S. 119–129</ref> ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საქმე ევროპაში მისი გავრცელების ჩრდილოეთ საზღვარს ეხება. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის.<ref name=":0">{{cite web|url=http://amanitaceae.org/?Amanita%20verna |title=Amanita verna|publisher= Amanitaceae.org - Taxonomy and Morphology of Amanita and Limacella |accessdate=2020-06-01}}</ref> 4w8vjncyv9mizabn5g7ip7wlrd6cecc 5405538 5405537 2026-06-02T09:10:39Z Gobrona 28077 5405538 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7-12ს სიგრძის და 1-2 სმ სისქის. თეთრი ფერისა და ცილინდრული ფორმის, ძირში კი ოდნავ გამსხვილებული, ბულბოსებრი. ზედაპირი გლუვია, ხოლო შიგნიდან თავდაპირველად სავსე, შემდეგ კი ფუყე. ფეხზე განიერი, თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] არამკვეთრი ზოლიანი კიდით გამოირჩევა. [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]] თავისუფალი და თეთრი ფერისაა.<ref name="ჯორჯაძე">{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|96-97}}</ref> [[სოკოს რბილობი]] თეთრი ფერისაა. თავდაპირველად სუნის გარეშე, თუმცა მოგვიანებით მას დამახასიათებელი უსიამოვნო სუნი აქვს. ჰაერზე ფერს არ იცვლს.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ხშირი და თხელი, ფეხთან თავისუფლად განლაგებული და თეთრი ფერის. [[სპორები]] — გლუვი, ელიფსისებრი ფორმის,<ref name="Kinoko-Ya_MrMushrooms_Amanitaverna">{{cite web |last=Takahashi |first=Hiroshi |title=Amanita verna |url=http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115233/http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011 |access-date=2009-11-04 |language=en, ja }}</ref> უფერო, ზომით — 10–11 x 7-9 [[მიკრომეტრი]]. [[სპორების ანაბეჭდი]] — თეთრი. გოგირდმჟავას ზემოქმედებით რბილობი და ფირფიტები ღია ვარდისფრად იღებება, ხოლო [[კალიუმის ჰიდროქსიდი]]თ — რბილობი და კანი ყვითლად.<ref> Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 90-91, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, pp. 105, 107, 109-110, ISBN 3-426-00312-0</ref> <gallery mode="packed" heights="130"> ფაილი:Destroying Angel (1046857062).jpg ფაილი:Amanita_verna.jpg ფაილი:100 6289.JPG ფაილი:Amanita verna-02.jpg </gallery> ==ტოქსიკურობა== გაზაფხულის შხამა ერთ-ერთი ყველაზე შხამიანი სოკოა მსოფლიოში, რომელიც დაახლოებით ათამდე სხვადასხვა ტოქსინს შეიცავს. მასში არის [[მუსკარინი]]ს უმნიშვნელო დოზა, რომელიც საფრთხეს არ წარმოადგენს ადამიანისთვის. თუმცა სოკოში შედის ისეთი მომაკვდინებელი შხამები, როგორებიცაა [[ფალოტოქსინები]] (მაგალითად, [[ფალოიდინი]], ფალაციდინი და ფალისინი) და [[ამატოქსინები]] ([[α-ამანიტინი|ალფა]]- და [[β-ამანიტინი|ბეტა-ამანიტინი]]). გარდა ამისა, სოკოს შემადგენლობაში შედის ამინოპეპტიდები — უპირველეს ყოვლისა, [[ვიროტოქსინები]], რომლებიც შვიდი ამინომჟავისგან შემდგარ ციკლურ, ტოქსიკურ პეპტიდებს წარმოადგენენ. ეს ნივთიერებები ასევე გვხვდება მის „ორეულებში“ — [[შხამასოკო]]სა და ''[[Amanita virosa]]''-ში. ამ სოკოს ტოქსიკურობა და სიმპტომები შხამას მსგავსია. უფრო მეტიც, ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ α-ამანიტინისა და β-ამანიტინის კონცენტრაცია გაზაფხულის შხამაში უფრო მაღალია, ვიდრე შხამაში, რაც მას შესაძლოა ამანიტას გვარის ყველაზე შხამიან სახეობად აქცევდეს.<ref name=Yilmaz2014>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Clinical importance of toxin concentration in ''Amanita verna'' mushroom}}</ref><ref name=Alvarado2022>{{cite web |url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Amanita Section ''Phalloideae'' Species in the Mediterranean Basin: Destroying Angels Reviewed}}</ref> ახალშეგროვებულ ნედლ მასაში სამივე ზემოთ ჩამოთვლილი სოკო 100 გრამ სოკოზე დაახლოებით 20-დან 60 მილიგრამამდე ფალოტოქსინს შეიცავს. ადამიანისთვის ამანიტინის სასიკვდილო დოზა შეადგენს 0,1 მილიგრამს სხეულის წონის ყოველ კილოგრამზე, რაც 70 კილოგრამი წონის მქონე ადამიანისთვის დაახლოებით 7 მილიგრამის ტოლია. შხამის ეს რაოდენობა სულ რაღაც 30 გრამ ნედლ სოკოში მოიპოვება. ვინაიდან ზრდასრული სოკოს წონა ხშირად 50 გრამს ან მეტს შეადგენს, მხოლოდ ერთი ეგზემპლარის მიღებაც კი ფატალურ შედეგს იწვევს.<ref>Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 58-78, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Karl și Gretl Kronberger: „Das farbige Pilzbuch”, Editura H. G. Gachet & Co., Langen 1976, p. 14-18, ISBN 3-8068-0215-7</ref><ref>J. E. și M. Lange: „BLV Bestimmungsbuch - Pilze”, Editura BLV Verlagsgesellschaft, Münchenj, Berna Viena 1977, p. 116-126, ISBN 3-405-11568-2</ref> [[ამატოქსინები]] პირდაპირ ღვიძლს აზიანებს, თუმცა პირველი ნიშნები სოკოს მიღებიდან მხოლოდ 6–24 საათის შემდეგ ვლინდება. თავდაპირველად პაციენტს ეწყება მწვავე სპაზმები და ძლიერი დიარეა, რაც 2-3 დღეს გრძელდება. მესამე დღეს სიმპტომები თითქოს ქრება, რაც პაციენტს გამოჯანმრთელების ილუზიას უქმნის, თუმცა შემდეგ იწყება — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა|თირკმლის]] უკმარისობა. ამ ეტაპზე აუცილებელია ისეთი რადიკალური ზომების მიღება, როგორიც არის ღვიძლის გადანერგვა, წინააღმდეგ შემთხვევაში პაციენტის სიკვდილის ალბათობა მაღალია.<ref name=UWisc_DepartmentofBotany_TomsFungi_Sep1997>{{cite web|url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html|title=Tom Volk's Fungus of the Month for September 1997|last=Volk|first=Tom|date=1997-09-01|publisher=University of Wisconsin|access-date=2009-11-04}}</ref> მიჩნეულია, რომ ჯანმრთელი, ზრდასრული ადამიანისთვის სასიკვდილო დოზა 30 გრამ შეადგენს, თუმცა ეს მაჩვენებელი საგრძნობლად მცირდება ბავშვების, ხანდაზმულებისა და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირების შემთხვევაში. აქედან გამომდინარე, ამ სახეობის სოკოებთან განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო.<ref>Andreas Bresinsky, Helmut Besl: „Giftpilze - Ein Handbuch für Ärzte, Apotheker und Biologen”, Editura Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH, Stuttgart 1985, p. 30-31</ref><ref>[http://www.gifte.de/Giftpilze/amanita_verna.htm Toxinele specii Amanita verna 1], gifte.de accessdate 01 ივნისი, 2026</ref><ref>[http://www.giftpflanzen.com/amanita_verna.html Toxinele specii Amanita verna 2], giftpflanzen, accessdate 01 ივნისი, 2026</ref> ==მსგავსი სახეობები== ამ სოკოს ვიზუალურად ძალიან ჰგავს ''[[Amanita virosa]]'', რის გამოც ზოგიერთი მიკოლოგი მათ ერთ სახეობად მიიჩნევს. ორივე სოკო მომაკვდინებელია და ერთმანეთისგან გარჩევა პრაქტიკულად შეუძლებელია. ის ასევე ჰგავს [[ქამასოკო|ქამა]]ს რამდენიმე სახეობას,<ref name="ჯორჯაძე"/> ამიტომ მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინება, რომ შხამას სახეობებს ყოველთვის თეთრი ფირფიტები აქვთ, ფეხზე (საყელოს გარდა) აქვთ ვოლვა და, ქამასოკოებისგან განსხვავებით, მათ არ გააჩნიათ ნუშის სუნი.<ref name="ჯორჯაძე"/> <gallery mode="packed" heights="100"> ფაილი:Amanita aestivalis 51467.jpg|''[[Amanita aestivalis]]'' ფაილი:Amanita citrina à Carling.jpg|''[[Amanita citrina]]'' ფაილი:Amanita eliae 1.png|''[[Amanita eliae]]'' ფაილი:2006-10-14 Amanita ovoidea crop.jpg|''[[Amanita ovoidea]]'' ფაილი:Amanita phalloides - Death Cap (15969523326).jpg|''[[Amanita phalloides]]'' ფაილი:2011-08-28 Amanita strobiliformis crop.jpg|''[[Amanita strobiliformis]]'' ფაილი:Amanita virosa 12.jpg|''[[Amanita virosa]]'' ფაილი:Amanita vittadinii 02 by-dpc.jpg|''[[Amanita vittadinii]]'' ფაილი:Flat Bulb Agaricus (1003045325).jpg|''[[Agaricus abruptibulbus]]'' ფაილი:2008-08-Agaricus-Stuttgart.JPG|''[[Agaricus arvensis]]'' A agaricus campestris.jpg|''[[Agaricus campestris]]'' ფაილი:Agaricus.semotus2.-.lindsey.jpg|''[[Agaricus semotus]]'' ფაილი:Agaricus silvicola JPG.jpg|''[[Agaricus silvicola]]'' ფაილი:2009-10-23 Leucoagaricus leucothites (Vittad.) M.M. Moser ex Bon 61894 crop.jpg|''[[Leucoagaricus leucothites]]'' ფაილი:Scheidling Wolliger002.JPG|''[[Volvariella bombycina]]'' ფაილი:Volvariella gloiocephala2.jpg|''[[Volvariella speciosa]]'' ფაილი:Maipilz Calocybe gambosa.jpg|''[[Calocybe gambosa]]'' </gallery> ==გავრცელება და ეკოლოგია== გაზაფხულის შხამასოკო სითბოს მოყვარული სახეობაა, რომელიც უპირატესად [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი|ხმელთაშუაზღვისპირეთშია]] გავრცელებული, ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით მუხისა და წიფლის სიახლოვეს, კირქვიან ნიადაგზე, გაზაფხულიდან შემოდგომამდე. ამანიტას სახეობების მსგავსად, იგი [[ექტომიკორიზა]] წარმოქმნის სვდასხვა სახეობის ხეებთან.<ref>Scott A. Redhead, Alfredo Vizzini, Dennis C. Drehmel, Marco Contu: Saproamanita, a new name for both Lepidella E.-J. Gilbert and Aspidella E.-J. Gilbert ( Amaniteae, Amanitaceae ). In: IMA Fungus. Band 7, Nr. 1, Juni 2016, ISSN 2210-6359, S. 119–129</ref> ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საქმე ევროპაში მისი გავრცელების ჩრდილოეთ საზღვარს ეხება. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის.<ref name=":0">{{cite web|url=http://amanitaceae.org/?Amanita%20verna |title=Amanita verna|publisher= Amanitaceae.org - Taxonomy and Morphology of Amanita and Limacella |accessdate=2020-06-01}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== {{commonscat-inline|Amanita verna}} *{{MycoBank|163667}} *{{IndexFungorum|163667}} sxj63hfo5xhstrcc5448efjjly641yv 5405539 5405538 2026-06-02T09:10:52Z Gobrona 28077 5405539 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7-12ს სიგრძის და 1-2 სმ სისქის. თეთრი ფერისა და ცილინდრული ფორმის, ძირში კი ოდნავ გამსხვილებული, ბულბოსებრი. ზედაპირი გლუვია, ხოლო შიგნიდან თავდაპირველად სავსე, შემდეგ კი ფუყე. ფეხზე განიერი, თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] არამკვეთრი ზოლიანი კიდით გამოირჩევა. [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]] თავისუფალი და თეთრი ფერისაა.<ref name="ჯორჯაძე">{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|96-97}}</ref> [[სოკოს რბილობი]] თეთრი ფერისაა. თავდაპირველად სუნის გარეშე, თუმცა მოგვიანებით მას დამახასიათებელი უსიამოვნო სუნი აქვს. ჰაერზე ფერს არ იცვლს.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ხშირი და თხელი, ფეხთან თავისუფლად განლაგებული და თეთრი ფერის. [[სპორები]] — გლუვი, ელიფსისებრი ფორმის,<ref name="Kinoko-Ya_MrMushrooms_Amanitaverna">{{cite web |last=Takahashi |first=Hiroshi |title=Amanita verna |url=http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115233/http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011 |access-date=2009-11-04 |language=en, ja }}</ref> უფერო, ზომით — 10–11 x 7-9 [[მიკრომეტრი]]. [[სპორების ანაბეჭდი]] — თეთრი. გოგირდმჟავას ზემოქმედებით რბილობი და ფირფიტები ღია ვარდისფრად იღებება, ხოლო [[კალიუმის ჰიდროქსიდი]]თ — რბილობი და კანი ყვითლად.<ref> Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 90-91, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, pp. 105, 107, 109-110, ISBN 3-426-00312-0</ref> <gallery mode="packed" heights="130"> ფაილი:Destroying Angel (1046857062).jpg ფაილი:Amanita_verna.jpg ფაილი:100 6289.JPG ფაილი:Amanita verna-02.jpg </gallery> ==ტოქსიკურობა== გაზაფხულის შხამა ერთ-ერთი ყველაზე შხამიანი სოკოა მსოფლიოში, რომელიც დაახლოებით ათამდე სხვადასხვა ტოქსინს შეიცავს. მასში არის [[მუსკარინი]]ს უმნიშვნელო დოზა, რომელიც საფრთხეს არ წარმოადგენს ადამიანისთვის. თუმცა სოკოში შედის ისეთი მომაკვდინებელი შხამები, როგორებიცაა [[ფალოტოქსინები]] (მაგალითად, [[ფალოიდინი]], ფალაციდინი და ფალისინი) და [[ამატოქსინები]] ([[α-ამანიტინი|ალფა]]- და [[β-ამანიტინი|ბეტა-ამანიტინი]]). გარდა ამისა, სოკოს შემადგენლობაში შედის ამინოპეპტიდები — უპირველეს ყოვლისა, [[ვიროტოქსინები]], რომლებიც შვიდი ამინომჟავისგან შემდგარ ციკლურ, ტოქსიკურ პეპტიდებს წარმოადგენენ. ეს ნივთიერებები ასევე გვხვდება მის „ორეულებში“ — [[შხამასოკო]]სა და ''[[Amanita virosa]]''-ში. ამ სოკოს ტოქსიკურობა და სიმპტომები შხამას მსგავსია. უფრო მეტიც, ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ α-ამანიტინისა და β-ამანიტინის კონცენტრაცია გაზაფხულის შხამაში უფრო მაღალია, ვიდრე შხამაში, რაც მას შესაძლოა ამანიტას გვარის ყველაზე შხამიან სახეობად აქცევდეს.<ref name=Yilmaz2014>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Clinical importance of toxin concentration in ''Amanita verna'' mushroom}}</ref><ref name=Alvarado2022>{{cite web |url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Amanita Section ''Phalloideae'' Species in the Mediterranean Basin: Destroying Angels Reviewed}}</ref> ახალშეგროვებულ ნედლ მასაში სამივე ზემოთ ჩამოთვლილი სოკო 100 გრამ სოკოზე დაახლოებით 20-დან 60 მილიგრამამდე ფალოტოქსინს შეიცავს. ადამიანისთვის ამანიტინის სასიკვდილო დოზა შეადგენს 0,1 მილიგრამს სხეულის წონის ყოველ კილოგრამზე, რაც 70 კილოგრამი წონის მქონე ადამიანისთვის დაახლოებით 7 მილიგრამის ტოლია. შხამის ეს რაოდენობა სულ რაღაც 30 გრამ ნედლ სოკოში მოიპოვება. ვინაიდან ზრდასრული სოკოს წონა ხშირად 50 გრამს ან მეტს შეადგენს, მხოლოდ ერთი ეგზემპლარის მიღებაც კი ფატალურ შედეგს იწვევს.<ref>Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 58-78, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Karl și Gretl Kronberger: „Das farbige Pilzbuch”, Editura H. G. Gachet & Co., Langen 1976, p. 14-18, ISBN 3-8068-0215-7</ref><ref>J. E. și M. Lange: „BLV Bestimmungsbuch - Pilze”, Editura BLV Verlagsgesellschaft, Münchenj, Berna Viena 1977, p. 116-126, ISBN 3-405-11568-2</ref> [[ამატოქსინები]] პირდაპირ ღვიძლს აზიანებს, თუმცა პირველი ნიშნები სოკოს მიღებიდან მხოლოდ 6–24 საათის შემდეგ ვლინდება. თავდაპირველად პაციენტს ეწყება მწვავე სპაზმები და ძლიერი დიარეა, რაც 2-3 დღეს გრძელდება. მესამე დღეს სიმპტომები თითქოს ქრება, რაც პაციენტს გამოჯანმრთელების ილუზიას უქმნის, თუმცა შემდეგ იწყება — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა|თირკმლის]] უკმარისობა. ამ ეტაპზე აუცილებელია ისეთი რადიკალური ზომების მიღება, როგორიც არის ღვიძლის გადანერგვა, წინააღმდეგ შემთხვევაში პაციენტის სიკვდილის ალბათობა მაღალია.<ref name=UWisc_DepartmentofBotany_TomsFungi_Sep1997>{{cite web|url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html|title=Tom Volk's Fungus of the Month for September 1997|last=Volk|first=Tom|date=1997-09-01|publisher=University of Wisconsin|access-date=2009-11-04}}</ref> მიჩნეულია, რომ ჯანმრთელი, ზრდასრული ადამიანისთვის სასიკვდილო დოზა 30 გრამ შეადგენს, თუმცა ეს მაჩვენებელი საგრძნობლად მცირდება ბავშვების, ხანდაზმულებისა და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირების შემთხვევაში. აქედან გამომდინარე, ამ სახეობის სოკოებთან განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო.<ref>Andreas Bresinsky, Helmut Besl: „Giftpilze - Ein Handbuch für Ärzte, Apotheker und Biologen”, Editura Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH, Stuttgart 1985, p. 30-31</ref><ref>[http://www.gifte.de/Giftpilze/amanita_verna.htm Toxinele specii Amanita verna 1], gifte.de accessdate 01 ივნისი, 2026</ref><ref>[http://www.giftpflanzen.com/amanita_verna.html Toxinele specii Amanita verna 2], giftpflanzen, accessdate 01 ივნისი, 2026</ref> ==მსგავსი სახეობები== ამ სოკოს ვიზუალურად ძალიან ჰგავს ''[[Amanita virosa]]'', რის გამოც ზოგიერთი მიკოლოგი მათ ერთ სახეობად მიიჩნევს. ორივე სოკო მომაკვდინებელია და ერთმანეთისგან გარჩევა პრაქტიკულად შეუძლებელია. ის ასევე ჰგავს [[ქამასოკო|ქამა]]ს რამდენიმე სახეობას,<ref name="ჯორჯაძე"/> ამიტომ მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინება, რომ შხამას სახეობებს ყოველთვის თეთრი ფირფიტები აქვთ, ფეხზე (საყელოს გარდა) აქვთ ვოლვა და, ქამასოკოებისგან განსხვავებით, მათ არ გააჩნიათ ნუშის სუნი.<ref name="ჯორჯაძე"/> <gallery mode="packed" heights="100"> ფაილი:Amanita aestivalis 51467.jpg|''[[Amanita aestivalis]]'' ფაილი:Amanita citrina à Carling.jpg|''[[Amanita citrina]]'' ფაილი:Amanita eliae 1.png|''[[Amanita eliae]]'' ფაილი:2006-10-14 Amanita ovoidea crop.jpg|''[[Amanita ovoidea]]'' ფაილი:Amanita phalloides - Death Cap (15969523326).jpg|''[[Amanita phalloides]]'' ფაილი:2011-08-28 Amanita strobiliformis crop.jpg|''[[Amanita strobiliformis]]'' ფაილი:Amanita virosa 12.jpg|''[[Amanita virosa]]'' ფაილი:Amanita vittadinii 02 by-dpc.jpg|''[[Amanita vittadinii]]'' ფაილი:Flat Bulb Agaricus (1003045325).jpg|''[[Agaricus abruptibulbus]]'' ფაილი:2008-08-Agaricus-Stuttgart.JPG|''[[Agaricus arvensis]]'' A agaricus campestris.jpg|''[[Agaricus campestris]]'' ფაილი:Agaricus.semotus2.-.lindsey.jpg|''[[Agaricus semotus]]'' ფაილი:Agaricus silvicola JPG.jpg|''[[Agaricus silvicola]]'' ფაილი:2009-10-23 Leucoagaricus leucothites (Vittad.) M.M. Moser ex Bon 61894 crop.jpg|''[[Leucoagaricus leucothites]]'' ფაილი:Scheidling Wolliger002.JPG|''[[Volvariella bombycina]]'' ფაილი:Volvariella gloiocephala2.jpg|''[[Volvariella speciosa]]'' ფაილი:Maipilz Calocybe gambosa.jpg|''[[Calocybe gambosa]]'' </gallery> ==გავრცელება და ეკოლოგია== გაზაფხულის შხამასოკო სითბოს მოყვარული სახეობაა, რომელიც უპირატესად [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი|ხმელთაშუაზღვისპირეთშია]] გავრცელებული, ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით მუხისა და წიფლის სიახლოვეს, კირქვიან ნიადაგზე, გაზაფხულიდან შემოდგომამდე. ამანიტას სახეობების მსგავსად, იგი [[ექტომიკორიზა]] წარმოქმნის სვდასხვა სახეობის ხეებთან.<ref>Scott A. Redhead, Alfredo Vizzini, Dennis C. Drehmel, Marco Contu: Saproamanita, a new name for both Lepidella E.-J. Gilbert and Aspidella E.-J. Gilbert ( Amaniteae, Amanitaceae ). In: IMA Fungus. Band 7, Nr. 1, Juni 2016, ISSN 2210-6359, S. 119–129</ref> ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საქმე ევროპაში მისი გავრცელების ჩრდილოეთ საზღვარს ეხება. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის.<ref name=":0">{{cite web|url=http://amanitaceae.org/?Amanita%20verna |title=Amanita verna|publisher= Amanitaceae.org - Taxonomy and Morphology of Amanita and Limacella |accessdate=2020-06-01}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== {{commonscat-inline|Amanita verna}} *{{MycoBank|163667}} *{{IndexFungorum|163667}} ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} bnhyv8tghadrxvnjtvcahzhg9fxreps 5405540 5405539 2026-06-02T09:11:24Z Gobrona 28077 5405540 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = გაზაფხულის შხამა | სურათის ფაილი = Amanita verna-02.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[აგარიკომიცეტები]] | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[ფირფიტოვანნი]] | ოჯახი = [[ამანიტასებრნი]] | გვარი =[[ამანიტა]] | სახეობა ='''გაზაფხულის შხამა''' | ლათ = {{btname|Amanita verna|([[Bull.]]) [[Lam.]], 1783}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus bulbosus f. vernus|Bull. (1780)}} *{{bt|Agaricus vernus|(Bull.) Bull. (1783)}} *{{bt|Amanita virosa [[Secr.]]|(1833)}} *{{bt|Agaricus virosus var. vernus|(Bull.) [[Fr.]] (1838)}} *{{bt|Amanita phalloides var. verna|(Bull.) Lanzi (1916)}} *{{bt|Amanita verna var. grisea|Massee (1922)}} *{{bt|Amanitina verna|(Bull.) [[E.-J.Gilbert]] (1941)}} *{{bt|Amanita verna f. ellipticospora|E.-J.Gilbert (1941)}} *{{bt|Venenarius vernus|(Bull.) [[Murrill]] (1948)}} | ვიკისახეობები = | commons = }} '''გაზაფხულის შხამა''' ({{lang-la|''Amanita verna''}}) — მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა [[ამანიტა]]ს გვარისა. საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „[[გამანადგურებელი ანგელოზი (სოკოები)|გაზაფხულის გამანადგურებელი ანგელოზი]]“.<ref name=NGSWG>{{Cite web| website=National General Status Working Group| date=2015| title=Standardized Common Names for Wild Species in Canada|url=https://search.wildspecies.ca/#/species-profile?code=GS013539&year=2015}}</ref> [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4–14 სმ დიამეტრისაა, თავდაპირველად კვერცხისებრია, მოგვიანებით — ბრტყელი. ზედაპირი გლუვი და პრიალაა. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7–12 სმ-მდე სიგრძის; ცილინდრული, ძირში გამსხვილებული და ფუყე. ფეხზე აქვს განიერი თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] და თავისუფალი თეთრი [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]]. [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტები]] ხშირი, თხელი და ფეხთან თავისუფალია. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი. [[სპორები]] — 10–11 x 7-9 [[მკმ]], ოვალური და გლუვი; [[სპორების ანაბეჭდი]] თეთრია. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა]]. საბოლოოდ სიკვდილი დგება ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ. სითბოს მოყვარული სოკოა. იზრდება [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი]]ს ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით კი მუხის ნარგავებში. უპირატესობას ანიჭებს კირქვიან ნიადაგებს და უფრო ხშირად გვხვდება ზომიერი კლიმატის თბილ რეგიონებში. ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის. ==ტაქსონომია== წარსულში მრავალი მიკოლოგი ამ სოკოს თითქმის ყოველთვის განიხილავდა, როგორც [[შხამასოკო]]ს ({{lang-lat|''Amanita phalloides''}}) ფორმას ან ვარიაციას. სამეცნიერო ლიტერატურაში გაზაფხულის შხამასოკო პირველად ოფიციალურად 1780 წელს, ფრანგმა მიკოლოგმა, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა როგორც ''Agaricus bulbosus f. vernus''.<ref>Charles Kavina și Albert Pilat (Ed.): „Atlas des champignons de l'Europe rédigé”, vol. 1, Editura Chez les éditeurs, Praga 1934, p. 12</ref> სახეობრივი ეპითეტი ''verna'' მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან და „გაზაფხულს“ ნიშნავს. სამი წლის შემდეგ, [[ჟან ბატისტ ლამარკი|ჟან-ბატისტ ლამარკმა]] თავის ნაშრომში „Encyclopédie Médodique, Botanique“ მას დამოუკიდებელი სახეობის სტატუსი მიანიჭა და ამანიტას გვარში გადაიტანა. ეს ცვლილება დასტურდება [[1783]] წელს გამოცემული მისი ნაშრომის „Encyclopédie méthodique. Botanique“ პირველ ტომში, სადაც მან სახეობას ''Amanita verna'' უწოდა.<ref>Jean-Baptiste de Lamarck: „Encyclopédie méthodique. Botanique”, vol. 1, Editura Panckoucke, Paris, Liège 1783, p. 113</ref> სხვა დასახელებებს შორის აღსანიშნავია ფრანგი მიკოლოგის, [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]ს მიერ შემოთავაზებული ვარიანტი, რომელმაც [[1940]] წელს გამოცემულ „Iconographia Mycologica“-ს XXVII ტომში (რაც [[ჯაკომო ბრეზადოლა]]ს ნაშრომის გაგრძელებას წარმოადგენდა) სახეობას ''Amanitina verna'' უწოდა. ამ ნაშრომში მან აღწერა ამანიტას გვარის ყველა იმ დროისთვის ცნობილი სახეობა.<ref> E.-J. Gilbert: „Iconographia Mycologica, vol. XXVII, suplementul 1, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1940, această specie: p. 78</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] 4-14სმ დიამეტრისაა,<ref>{{cite web |title=This month's fungus is the death angel, Amanita bisporigera, Amanita virosa, and Amanita verna |url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html |access-date=December 27, 2012}}</ref> თეთრი ფერის და თავდაპირველად კვერცხისებრი ფორმის. მოგვიანებით ამობურცულ-გაშლილი ან ბრტყელი. მისი ზედაპირი გლუვი და პრიალაა, ხორცოვანი ტექსტურის, ხოლო კიდეები სწორი და გლუვი.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — 7-12ს სიგრძის და 1-2 სმ სისქის. თეთრი ფერისა და ცილინდრული ფორმის, ძირში კი ოდნავ გამსხვილებული, ბულბოსებრი. ზედაპირი გლუვია, ხოლო შიგნიდან თავდაპირველად სავსე, შემდეგ კი ფუყე. ფეხზე განიერი, თეთრი [[საერთო საბურველი|საყელო]] არამკვეთრი ზოლიანი კიდით გამოირჩევა. [[ვოლვა (მიკოლოგია)|ვოლვა]] თავისუფალი და თეთრი ფერისაა.<ref name="ჯორჯაძე">{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|96-97}}</ref> [[სოკოს რბილობი]] თეთრი ფერისაა. თავდაპირველად სუნის გარეშე, თუმცა მოგვიანებით მას დამახასიათებელი უსიამოვნო სუნი აქვს. ჰაერზე ფერს არ იცვლს.<ref name="ჯორჯაძე"/> [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ხშირი და თხელი, ფეხთან თავისუფლად განლაგებული და თეთრი ფერის. [[სპორები]] — გლუვი, ელიფსისებრი ფორმის,<ref name="Kinoko-Ya_MrMushrooms_Amanitaverna">{{cite web |last=Takahashi |first=Hiroshi |title=Amanita verna |url=http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115233/http://kinoko-ya.sakura.ne.jp/01eng3/amanita_verna.htm |url-status=dead |archive-date=July 22, 2011 |access-date=2009-11-04 |language=en, ja }}</ref> უფერო, ზომით — 10–11 x 7-9 [[მიკრომეტრი]]. [[სპორების ანაბეჭდი]] — თეთრი. გოგირდმჟავას ზემოქმედებით რბილობი და ფირფიტები ღია ვარდისფრად იღებება, ხოლო [[კალიუმის ჰიდროქსიდი]]თ — რბილობი და კანი ყვითლად.<ref> Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 90-91, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, pp. 105, 107, 109-110, ISBN 3-426-00312-0</ref> <gallery mode="packed" heights="130"> ფაილი:Destroying Angel (1046857062).jpg ფაილი:Amanita_verna.jpg ფაილი:100 6289.JPG ფაილი:Amanita verna-02.jpg </gallery> ==ტოქსიკურობა== გაზაფხულის შხამა ერთ-ერთი ყველაზე შხამიანი სოკოა მსოფლიოში, რომელიც დაახლოებით ათამდე სხვადასხვა ტოქსინს შეიცავს. მასში არის [[მუსკარინი]]ს უმნიშვნელო დოზა, რომელიც საფრთხეს არ წარმოადგენს ადამიანისთვის. თუმცა სოკოში შედის ისეთი მომაკვდინებელი შხამები, როგორებიცაა [[ფალოტოქსინები]] (მაგალითად, [[ფალოიდინი]], ფალაციდინი და ფალისინი) და [[ამატოქსინები]] ([[α-ამანიტინი|ალფა]]- და [[β-ამანიტინი|ბეტა-ამანიტინი]]). გარდა ამისა, სოკოს შემადგენლობაში შედის ამინოპეპტიდები — უპირველეს ყოვლისა, [[ვიროტოქსინები]], რომლებიც შვიდი ამინომჟავისგან შემდგარ ციკლურ, ტოქსიკურ პეპტიდებს წარმოადგენენ. ეს ნივთიერებები ასევე გვხვდება მის „ორეულებში“ — [[შხამასოკო]]სა და ''[[Amanita virosa]]''-ში. ამ სოკოს ტოქსიკურობა და სიმპტომები შხამას მსგავსია. უფრო მეტიც, ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ α-ამანიტინისა და β-ამანიტინის კონცენტრაცია გაზაფხულის შხამაში უფრო მაღალია, ვიდრე შხამაში, რაც მას შესაძლოა ამანიტას გვარის ყველაზე შხამიან სახეობად აქცევდეს.<ref name=Yilmaz2014>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Clinical importance of toxin concentration in ''Amanita verna'' mushroom}}</ref><ref name=Alvarado2022>{{cite web |url=https://www.mdpi.com/2079-7737/11/5/770|title=Amanita Section ''Phalloideae'' Species in the Mediterranean Basin: Destroying Angels Reviewed}}</ref> ახალშეგროვებულ ნედლ მასაში სამივე ზემოთ ჩამოთვლილი სოკო 100 გრამ სოკოზე დაახლოებით 20-დან 60 მილიგრამამდე ფალოტოქსინს შეიცავს. ადამიანისთვის ამანიტინის სასიკვდილო დოზა შეადგენს 0,1 მილიგრამს სხეულის წონის ყოველ კილოგრამზე, რაც 70 კილოგრამი წონის მქონე ადამიანისთვის დაახლოებით 7 მილიგრამის ტოლია. შხამის ეს რაოდენობა სულ რაღაც 30 გრამ ნედლ სოკოში მოიპოვება. ვინაიდან ზრდასრული სოკოს წონა ხშირად 50 გრამს ან მეტს შეადგენს, მხოლოდ ერთი ეგზემპლარის მიღებაც კი ფატალურ შედეგს იწვევს.<ref>Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 58-78, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Karl și Gretl Kronberger: „Das farbige Pilzbuch”, Editura H. G. Gachet & Co., Langen 1976, p. 14-18, ISBN 3-8068-0215-7</ref><ref>J. E. și M. Lange: „BLV Bestimmungsbuch - Pilze”, Editura BLV Verlagsgesellschaft, Münchenj, Berna Viena 1977, p. 116-126, ISBN 3-405-11568-2</ref> [[ამატოქსინები]] პირდაპირ ღვიძლს აზიანებს, თუმცა პირველი ნიშნები სოკოს მიღებიდან მხოლოდ 6–24 საათის შემდეგ ვლინდება. თავდაპირველად პაციენტს ეწყება მწვავე სპაზმები და ძლიერი დიარეა, რაც 2-3 დღეს გრძელდება. მესამე დღეს სიმპტომები თითქოს ქრება, რაც პაციენტს გამოჯანმრთელების ილუზიას უქმნის, თუმცა შემდეგ იწყება — [[ღვიძლის უკმარისობა|ღვიძლისა]] და [[თირკმლის უკმარისობა|თირკმლის]] უკმარისობა. ამ ეტაპზე აუცილებელია ისეთი რადიკალური ზომების მიღება, როგორიც არის ღვიძლის გადანერგვა, წინააღმდეგ შემთხვევაში პაციენტის სიკვდილის ალბათობა მაღალია.<ref name=UWisc_DepartmentofBotany_TomsFungi_Sep1997>{{cite web|url=http://botit.botany.wisc.edu/toms_fungi/sept97.html|title=Tom Volk's Fungus of the Month for September 1997|last=Volk|first=Tom|date=1997-09-01|publisher=University of Wisconsin|access-date=2009-11-04}}</ref> მიჩნეულია, რომ ჯანმრთელი, ზრდასრული ადამიანისთვის სასიკვდილო დოზა 30 გრამ შეადგენს, თუმცა ეს მაჩვენებელი საგრძნობლად მცირდება ბავშვების, ხანდაზმულებისა და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირების შემთხვევაში. აქედან გამომდინარე, ამ სახეობის სოკოებთან განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო.<ref>Andreas Bresinsky, Helmut Besl: „Giftpilze - Ein Handbuch für Ärzte, Apotheker und Biologen”, Editura Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH, Stuttgart 1985, p. 30-31</ref><ref>[http://www.gifte.de/Giftpilze/amanita_verna.htm Toxinele specii Amanita verna 1], gifte.de accessdate 01 ივნისი, 2026</ref><ref>[http://www.giftpflanzen.com/amanita_verna.html Toxinele specii Amanita verna 2], giftpflanzen, accessdate 01 ივნისი, 2026</ref> ==მსგავსი სახეობები== ამ სოკოს ვიზუალურად ძალიან ჰგავს ''[[Amanita virosa]]'', რის გამოც ზოგიერთი მიკოლოგი მათ ერთ სახეობად მიიჩნევს. ორივე სოკო მომაკვდინებელია და ერთმანეთისგან გარჩევა პრაქტიკულად შეუძლებელია. ის ასევე ჰგავს [[ქამასოკო|ქამა]]ს რამდენიმე სახეობას,<ref name="ჯორჯაძე"/> ამიტომ მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინება, რომ შხამას სახეობებს ყოველთვის თეთრი ფირფიტები აქვთ, ფეხზე (საყელოს გარდა) აქვთ ვოლვა და, ქამასოკოებისგან განსხვავებით, მათ არ გააჩნიათ ნუშის სუნი.<ref name="ჯორჯაძე"/> <gallery mode="packed" heights="100"> ფაილი:Amanita aestivalis 51467.jpg|''[[Amanita aestivalis]]'' ფაილი:Amanita citrina à Carling.jpg|''[[Amanita citrina]]'' ფაილი:Amanita eliae 1.png|''[[Amanita eliae]]'' ფაილი:2006-10-14 Amanita ovoidea crop.jpg|''[[Amanita ovoidea]]'' ფაილი:Amanita phalloides - Death Cap (15969523326).jpg|''[[Amanita phalloides]]'' ფაილი:2011-08-28 Amanita strobiliformis crop.jpg|''[[Amanita strobiliformis]]'' ფაილი:Amanita virosa 12.jpg|''[[Amanita virosa]]'' ფაილი:Amanita vittadinii 02 by-dpc.jpg|''[[Amanita vittadinii]]'' ფაილი:Flat Bulb Agaricus (1003045325).jpg|''[[Agaricus abruptibulbus]]'' ფაილი:2008-08-Agaricus-Stuttgart.JPG|''[[Agaricus arvensis]]'' A agaricus campestris.jpg|''[[Agaricus campestris]]'' ფაილი:Agaricus.semotus2.-.lindsey.jpg|''[[Agaricus semotus]]'' ფაილი:Agaricus silvicola JPG.jpg|''[[Agaricus silvicola]]'' ფაილი:2009-10-23 Leucoagaricus leucothites (Vittad.) M.M. Moser ex Bon 61894 crop.jpg|''[[Leucoagaricus leucothites]]'' ფაილი:Scheidling Wolliger002.JPG|''[[Volvariella bombycina]]'' ფაილი:Volvariella gloiocephala2.jpg|''[[Volvariella speciosa]]'' ფაილი:Maipilz Calocybe gambosa.jpg|''[[Calocybe gambosa]]'' </gallery> ==გავრცელება და ეკოლოგია== გაზაფხულის შხამასოკო სითბოს მოყვარული სახეობაა, რომელიც უპირატესად [[ხმელთაშუაზღვისპირეთი|ხმელთაშუაზღვისპირეთშია]] გავრცელებული, ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით მუხისა და წიფლის სიახლოვეს, კირქვიან ნიადაგზე, გაზაფხულიდან შემოდგომამდე. ამანიტას სახეობების მსგავსად, იგი [[ექტომიკორიზა]] წარმოქმნის სვდასხვა სახეობის ხეებთან.<ref>Scott A. Redhead, Alfredo Vizzini, Dennis C. Drehmel, Marco Contu: Saproamanita, a new name for both Lepidella E.-J. Gilbert and Aspidella E.-J. Gilbert ( Amaniteae, Amanitaceae ). In: IMA Fungus. Band 7, Nr. 1, Juni 2016, ISSN 2210-6359, S. 119–129</ref> ვინაიდან ძველ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ სახეობის იდენტიფიკაციის კრიტერიუმები განსხვავდებოდა, რაც სხვა თეთრ ამანიტებთან (მაგ. ''[[Amanita verna]]'') აღრევას იწვევდა, მისი გავრცელების ზუსტი არეალი კვლავ დაუზუსტებელია, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საქმე ევროპაში მისი გავრცელების ჩრდილოეთ საზღვარს ეხება. [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში მისი არსებობა ჯერჯერობით ცალსახად დადასტურებული არ არის.<ref name=":0">{{cite web|url=http://amanitaceae.org/?Amanita%20verna |title=Amanita verna|publisher= Amanitaceae.org - Taxonomy and Morphology of Amanita and Limacella |accessdate=2020-06-01}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== {{commonscat-inline|Amanita verna}} *{{MycoBank|163667}} *{{IndexFungorum|163667}} ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} [[კატეგორია:შხამიანი სოკოები]] [[კატეგორია:ამანიტა]] 7j188jkiv5hyoxnvp6vjzbshp3sr0ap 0 584363 5405450 4946876 2026-06-02T04:17:51Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405450 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა სამხედრო ნაგებობა | სახელი = ნერონის ოქროს სახლი | სურათი = Domus Aurea pianta generale.png | მდებარეობა = {{დროშა|იტალია}} |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 53 |lat_sec = 29 |lon_dir = E |lon_deg = 12 |lon_min = 29 |lon_sec = 43 | პოზრუკა = იტალია | პოზრუკა2 = | სტატუსი = მოქმედი | ფუნქციური სტატუსი = | მმართველი = | თარიღდება = ახ. წ. 64–68 | გეგმა = | გეგმის ზომა = | გეგმის წარწერა = }}'''ნერონის ოქროს სახლი''' ({{lang-it|}}'''Domus Aurea''') — უზარმაზარი ნაგებობათა კომპლექსი, რომელიც იმპერატორმა [[ნერონი|ნერონმა]] ააგო [[ოპიუსი|ოპიუსის ბორცვზე]], [[რომი|რომის]] შუაგულში, ახ. წ. [[64]] წელს მომხდარი [[რომის დიდი ხანძარი|ხანძრის]] შემდეგ.<ref name=roth>Roth (1993)</ref> ოქროს სახლმა ჩაანაცვლა [[დომუს ტრანზიტორია]], რომელიც ნერონმა კომპლექსის თავდაპირველ ვერსიად შექმნა.<ref>Filippo Coarelli, Roma, Bari & Roma, Laterza, 2012 p 228</ref> == ისტორია == მშენებლობა [[რომის დიდი ხანძარი|64 წლის დიდი ხანძრის]] შემდეგ დაიწყო და მის დასრულებას ცოტაღა აკლდა, როდესაც [[68]] წელს [[ნერონი]] გარდაიცვალა. დროის ეს შუალედი ასეთი მასშტაბური პროექტის დასასრულებლად საკმაოდ მოკლე დრო იყო.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/225 225] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/225 }}</ref> [[ტაციტუსი|ტაციტუსის]] თანახმად, ნერონი დიდ ინტერესს იჩენდა პროექტის ყველა დეტალის მიმართ და ხელმძღვანელობდა ინჟინერ-არქიტექტორებს, [[ცელერი|ცელერს]] და [[სევერუსი|სევერუსს]], რომლებიც ასევე პასუხისმგებელნი იყვნენ არხის მშენებლობაზე. ამ არხის დაკავშირება ნერონს [[მისენუმ ავერნუსის ტბა|მისენუმ ავერნუსის ტბასთან]] უნდოდა. იმპერატორმა [[ოტონი|ოტონმა]]<ref>Suetonius, ''Otho'' 7.1</ref> და [[ტიტუსი|ტიტუსმა]] ბიუჯეტიდან გამოყვეს თანხა ოპიუსის ბორცვზე არსებული ნაგებობის დასასრულებლად.  ეს ადგილი კვლავ დასახლებული იყო იმპერატორ [[ვიტელიუსი|ვიტელიუსის]] დროს,<ref>Cassius Dio, LXV, 4.1.</ref> ანუ [[69 წელი|69 წელს]], მაგრამ საბოლოოდ [[ეპიდემია|ეპიდემიისა]] და 104 წელს დაწყებული ხანძრის შემდეგ განადგურდა. ოქროს სახლი რომში თავაშვებულობის სიმბოლოდ ითვლებოდა. საუკუნეების განმავლობაში ის [[მარმარილო|მარმარილოს]], ძვირფასი ქვებისა და [[სპილოს ძვალი|სპილოს ძვლისგან]] გაძარცვეს.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.througheternity.com/en/blog/history/domus-aurea-neros-palace-in-rome.html|title=The Domus Aurea: Nero's pleasure palace in Rome|website=www.througheternity.com|access-date=2019-05-14}}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ეს ვილა რამდენიმე წლის განმავლობაში დასახლებული იყო, [[79|79 წელს]] სასახლე და კომპლექსის სხვა, 2.6 კმ<sup>2</sup>-ზე გადაჭიმული ტერიტორიები მიწით ამოავსეს და ზემოდან [[ტიტუსის აბანო|ტიტუსის აბანოები]] დააშეენეს. სასახლის ეზოს შუაგულში [[ვესპასიანე|ვესპასიანემ]] ააშენა [[ფლავიუსის ამფითეატრი|ფლავიუსების ამფითეატრი]], რომლის წყლით ავსებაც სურვილისამებრ შეიძლებოდა. თეატრს გვერდით [[ნერონის კოლიზეუმი|ნერონის კოლოსი]] ედგა. მოგვიანებით აქ ასევე აშენდა [[ტრაიანეს აბანოები]] და ვენერასა და რომის ტაძრები. პარადოქსულია, მაგრამ ამ ნაგებობებმა უზრუნველყვეს კედლის მხატვრობის გადარჩენა და მისი ტენისგან დაცვა. == აღმოჩენა == [[ფაილი:Domus Aurea 03.jpg|მინი|277x277პქ|ოქროს სახლის ფრესკები]] [[XV საუკუნე|მე-15 საუკუნის]] ბოლოს, [[ესკვილიანეს გორა|ესკვილიანეს გორაზე]] ასული ახალგაზრდა რომაელი ორმოში ჩავარდა და უცნაურ გამოქვაბულში აღმოჩნდა, რომელიც [[ფრესკა|ფრესკებით]] იყო სავსე. მან ყველას მოუთხრო ნანახი და მალევე ახალგაზრდა ხელოვანები თოკგამობმული ფიცრებით ეშვებოდნენ იმავე ორმოში, რათა ფრესკები საკუთარი თვალით ენახათ. მაშინ აღმოჩენილმა ფრესკებმა დღემდე ვერ მოაღწია, თუმცა [[რენესანსი|რენესანსულ ეპოქაში]] მისმა [[გროტესკი|გროტესკულმა]] სტილმა უდიდესი გავლენა იქონია მოსახლეობაზე. როდესაც [[რაფაელი]] და [[მიქელანჯელო ბუონაროტი|მიქელანჯელო]] ამ „გამოქვაბულს“ ესტუმრნენ, მათ თვალწინ გადაიშალა [[ანტიკური ხანა|ანტიკური]] სამყაროს მთელი გრანდიოზულობა. დღეს ოქროს სახლის კედლებზე ისეთი ადამიანების ხელმოწერებია შემორჩენილი, როგორებიც არიან [[ჯაკომო კაზანოვა|კაზანოვა]], [[მარკიზ დე სადი]], [[დომენიკო გირლანდაიო]] და [[მარტინ ვან ჰემსკერკი]]. ოთხი დიდი ფრესკა [[1668]] წელს მოიხსნეს კედლიდან. მათგან ერთადერთი გადარჩენილი ნიმუში ამჟამად [[აშმოლის მუზეუმი|აშმოლის მუზეუმშია]] გამოფენილი. ფრესკების გავლენა [[რენესანსი|რენესანსის]] ეპოქის მხატვრებზე მყისიერი და ღრმა იყო (ეს ყველაზე ნათლად ჩანს [[რაფაელი|რაფაელის]] მოხატულ [[ვატიკანის დარბაზები|ვატიკანის]] [[ვატიკანის დარბაზები|დარბაზების]] დეკორაციებში), ხოლო თეთრი კედლები, ნაზი ხვეულები და [[ფრიზი]] საუკუნეების განმავლობაში პერიოდულად ხდებოდა მოდური. ამ სტილმა განსაკუთრებული პოპულარობა მოიპოვა [[მე-18 საუკუნე|მე-18]] საუკუნის [[ნეოკლასიციზმი|ნეოკლასიციზმის]] დროს. == დეკორი == [[ფაილი:Fresco Sala della Sfinge (Sphinx Room), Domus aurea, Rome.jpg|მინი|256x256პქ|"სფინქსის ოთახი" რომის სახლში]] ოქროს სახლში კედლების დიდი ნაწილი ნახევრად ძვირფასი ქვებით იყო მოპირკეთებული, ხოლო რა ნაწილსაც ძვირფასი ქვები არ ჰქოდა, [[ფრესკა|ფრესკები]] ფარავდა. მათი მხატვარი იყო [[ფამულუსი]] (შესაძლოა ფაბულუსი ან ამულიუსი ზოგიერთი წყაროს მიხედვით). ფრესკის ეს ტექნიკა, სველ [[თაბაშირი|თაბაშირზე]] მუშაობა, სწრაფ და პროფესიონალურ ხელს მოითხოვს. ფამულუსი და მისი თანაშემწეები კედლის იმ ფართობს, რომელსაც მნახველი შესვლისას პირველს დაინახავდა, მთლიანად ფრესკებით ფარავდნენ. [[პლინიუს უფროსი|პლინიუსი]], თავის „ბუნების ისტორიაში“,<ref>Pliny xxxvi.111</ref> იხსენებს, თუ როგორ მიდიოდა ფამულუსი ოქროს სახლში დღეში მხოლოდ რამდენიმე საათით, რათა მუშაობა დღის სინათლეში მოესწრო. == ოქროს სახლი ახლა == ნაგებობას აწვებოდა ზემოდან დაყრილი მიწის წონაც. მისი მდგომარეობის შესახებ მზარდი შეშფოთების გამო, ოქროს სახლი [[2005]] წლის ბოლოს დახურეს აღდგენითი სამუშაოების ჩასატარებლად. კომპლექსი ხელახლა გაიხსნა [[2007]] წელს, მაგრამ უსაფრთხოების მიზნით [[2008]] წელს კვლავ მოუწიათ მისი დახურვა. [[2010]] წლის 30 მარტს სარდაფის კიდევ 60 კვადრატული მეტრი ჩამოინგრა. საბოლოოდ, ოთხწლიანი რესტავრაციული სამუშაოების შემდეგ, ოქროს სახლი კვლავ გაიხსნა. == წყაროები ინტერნეტში == * [http://www.italyrome.info/domusaurea/domusaurea-eng.php ოქროს სახლის ვიზუალი] * [https://www.britannica.com/topic/Golden-House-of-Nero www.britanicca.com] * [https://smarthistory.org/domus-aurea-golden-palace/ www.smarthistory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250416101746/https://smarthistory.org/domus-aurea-golden-palace/ |date=2025-04-16 }} * [https://www.througheternity.com/en/blog/history/domus-aurea-neros-palace-in-rome.html www.througheternity.com] * [https://www.barcelo.com/guia-turismo/en/italy/roma/things-to-do/domus-aurea/ www.barcelo.com] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{რომის ღირსშესანიშნაობები}} [[კატეგორია:რომის ღირსშესანიშნაობები]] [[კატეგორია:იტალიის ღირსშესანიშნაობები]] [[კატეგორია:იტალიის არქიტექტურა]] [[კატეგორია:I საუკუნე რომის იმპერიაში]] [[კატეგორია:ანტიკური არქიტექტურა]] 0yt3ql8iz6jhra42choyb4nlng5gtfv 0 584838 5405391 4786625 2026-06-01T21:36:31Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405391 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მონუმენტი |მონუმენტის სახელი = ნავიჩელას შადრევანი |მშობლიური სახელი = Fontana della Navicella |სურათი = RomaNavicella.JPG |სურათის ზომა = 270 |წარწერა = |კოორდინატები = {{coord|41.88475|N|12.49586|E|display=it|format=dms}} |მდებარეობა = [[რომი]], [[იტალია]] |არქიტექტორი = ანდრეა სანსოვინო |მოქანდაკე = |ტიპი = [[შადრევანი]] |სტილი = |მასალა = |სიგრძე = |სიგანე = |სიმაღლე = |დაწყება = |დასრულება = |გახსნა = |თარიღდება = |მდგომარეობა = |მიძღვნილია = |რუკის სურათი = |რუკის ტექსტი = |რუკის სიგანე = |რელიეფი = |latd = |latm = |lats = |latNS = |longd = |longm = |longs = |longEW = |lat = |long = |ექსტრა = }} '''ნავიჩელას შადრევანი''' ({{lang-it|Fontana della Navicella}}) — [[შადრევანი]], რომელიც აშენებულია ძველი რომაული ქანდაკების [[მარმარილო|მარმარილოსა]] და [[ტრავერტინი|ტრავერტინის]] ასლის გარშემო, რომელიც გამოსახავს მორთულ რომაულ გალერას და აღმართულია რომის სანტა მარია ინ დომნიკას [[ეკლესია (ნაგებობა)|ეკლესიის]] წინ, [[იტალია|იტალიაში]]. ქანდაკება არის ასლი ([[1518]]-[[1519]]), რომელიც შექმნა [[ანდრეა სანსოვინო|ანდრეა სანსოვინომ]] [[რომის პაპი|პაპ]] [[ლეო X]]-ის დაკვეთით, ეკლესიის ახლოს აღმოჩენილი ფრაგმენტების საფუძველზე.<ref>Sergio Delli (''Le fontane di Roma'', Schwarz & Meyer Ed., Roma, 1972, pag. 57).</ref> == ისტორია == [[ფაილი:Fontana della Navicella (2).jpg|მინი|წინა ხედი]] ნავის [[ქანდაკება|ქანდაკების]] წარმომავლობა გაურკვეველი და იდუმალებით მოცულია. საომარი გემის ცხვირის წინა ნაწილი მორთულია [[გარეული ღორი|ველური ტახის]] თავის გამოსახულებით. [[ისტორიკოსი|ისტორიკოსთა]] ნაწილი ვარაუდობს, რომ ეს საინტერესო ქანდაკება თავდაპირველად წარმოადგენდა სამლოცველოს შემადგენელ ნაწილს, რომელიც ეძღვნებოდა [[ქალღმერთი|ქალღმერთ]] [[ისიდა|ისიდას]] კულტს, რომელიც ცნობილი იყო როგორც ზღვაოსნებისა და მეზღვაურების მფარველი, და გამოიყენებოდა იმ მეზღვაურთა მიერ, რომლებიც ამ მიდამოებში იყვნენ განთავსებულნი [[ძველი რომი|ძველი რომის]] იმპერიის პერიოდში. მეცნიერთა სხვა ჯგუფი კი მტკიცედ ამტკიცებს, რომ ეს ქანდაკება წარმოადგენდა სამადლობელ შესაწირავს (ex voto) [[კასტრა პერეგრინა|კასტრა პერეგრინადან]], რომელიც მდებარეობდა ახლომახლო და შედგებოდა სამხედრო პირებისგან, რომლებიც ჩამოსული იყვნენ რომისგან საკმაოდ დაშორებული პროვინციებიდან, რომელთაგან მრავალმა ამ ქალაქამდე მოგზაურობა სწორედ გემით განახორციელა. მრავალი წლის განმავლობაში ეს ისტორიული ნიმუში შეადგენდა ეკლესიის შესასვლელის განუყოფელ ნაწილს, თუმცა [[1931]] წელს იგი გარდაიქმნა და გახდა ეკლესიის წინ მდებარე მნიშვნელოვანი შადრევნის ცენტრალური ელემენტი. სამწუხაროდ, დროთა განმავლობაში ეს [[კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი]] არაერთხელ გამხდარა [[ვანდალიზმი|ვანდალური]] აქტების სამიზნე.<ref>Derived from the Italian Wikipedia entry.</ref> == რესურსები ინტერნეტში == *[http://roma.andreapollett.com/S3/romaft41i.htm Andrea Pollett: La Fontana della Navicella] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250417070031/http://roma.andreapollett.com/S3/romaft41i.htm |date=2025-04-17 }} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{რომის ღირსშესანიშნაობები}} [[კატეგორია:რომის ღირსშესანიშნაობები]] jlv3e07zszreuid168x3bulocnpf5j9 0 592279 5405580 4921336 2026-06-02T10:24:23Z ლაზარე ზანგური 170233 /* პალეონტოლოგია */ 5405580 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი =აკანტოსტეგა | სურათის ფაილი =Acanthostega gunnari.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა =ჩონჩხის რეკონსტრუქცია | სურათის ფაილი2 = | სურათის წარწერა2 = | სურათის აღწერა2 = | დომენი = ეუკარიოტები | სამეფო =ცხოველები | ქვესამეფო = | განყოფილება = | განყოფილება_რანგის_გარეშე = | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი =ქორდიანები | ტიპი_რანგის_გარეშე = | ქვეტიპი = სარკოპტერიგიები | ზეკლასი =ტეტრაპოდომორფა | კლასი =სტეგოკეფალები | კლასი_რანგის_გარეშე = | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = საურიშია | რიგი_რანგის_გარეშე = | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = მეგალოსავროიდეა | ოჯახი = აკანთოსტეგიდა | ოჯახი_რანგის_გარეშე = | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი = აკანთჰოსტეგა | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა =ა. გუნარი | ქვესახეობა = | ლათ = | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | სექციის სახელი2 = | სექციის ტექსტი2 = | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | რანგი = | ipni = | tpl = | mb = | fw = }}'''აკანტოსტეგა''' (ზოგიერთ წყაროში გვხვდება როგორც აკანთოსტეგა, მაგრამ ქართულ ენაზე ორივე სწორია) — [[ღერო-ტეტრაპოდი]]ს გადაშენებული გვარი, ერთ - ერთი პირველი [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანი]] ცხოველი, რომელსაც ამოსაცნობი კიდურები ჰქონდა. ის გვიან [[დევონური პერიოდი|დევონურ პერიოდ]]ში ( ფამენური ხანა) გამოჩნდა დაახლოებით 365 მილიონი წლის წინ და ანატომიურად შუალედური პოზიცია ეკავა წიბოფარფლიან [[თევზები|თევზებ]]სა და ხმელეთზე ამოსვლის შემძლებელ თევზებს შორის.<ref> Benton, Michael J. (2019). "Acanthostega". Vertebrate Palaeontology (Kindle ed.). Wiley. p. 90.</ref><ref> Clack, Jennifer A. (21 November 2005). "Getting a Leg Up on Land". Scientific American. Archived from the original on 25 February 2007.</ref> ==აღმოჩენა== [[ფაილი:Acanthostega gunnari holotype.jpg|მინი|მარცხნივ|ჰოლოტიპის თავის ქალა, კოპენჰაგენის ზოოლოგიური მუზეუმი]] ჯენიფერ ა. კლაკმა [[1987]] წელს აღმოსავლეთ [[გრენლანდია]]ში იპოვა ამ სახეობის ნამარხი, თუმცა თავის ქალის ფრაგმენტები [[1933]] წელს უნარ სავე-სოდერბერგმა და ერიკ იარვიკმა აღმოაჩინეს. ==აღწერა== 60 სმ (24 ინჩი) სიმაღლის აკანტოსტეგას თითოეულ ხიდურზე რვა თითი ჰქონდა (ტერფებზე თითების რაოდენობა გაურკვეველია), რომლებიც ბადით იყო დაკავშირებული. მას მაჯები არ ჰქონდა და, ზოგადად, ცუდად იყო ადაპტირებული ხმელეთზე სიარულისთვის. ასევე, მას ჰქონდა [[თევზი]]ს მსგავსი მხარი და წინა კიდური.<ref> "Acanthostega gunneri". Devonian Times. Retrieved 2013-11-04.</ref> აკანტოსტეგას წინა კიდურები იდაყვის დახმარებით წინ ვერ იხრებოდა და შესაბამისად, მათთვის სიმძიმის აწევა შეუძლებელი იყო. აკანტოსტეგა ყველაზე ადრეული ოთხფეხა [[ცხოველები|ცხოველი]]ა, რომლის მოძრაობითი დომინირება იცვლება გულმკერდის სარტყელიდან მენჯის სარტყელის მიმართულებით.<ref> Boisvert, Catherine A. (2005). "The pelvic fin and girdle of Panderichthys and the origin of tetrapod locomotion". Nature. 438 (7071): 1145–1147. Bibcode:2005Natur.438.1145B. doi:10.1038/nature04119. PMID 16372007. S2CID 4412211.</ref> [[ფაილი:Acanthostega gunnari.png|მინი|სიცოცხლის აღდგენა]] არსებობს მრავალი მორფოლოგიური ცვლილება, რამაც აკანტოსტეგას მენჯის სარტყელს წონის მატარებელ სტრუქტურად გადაქცევის საშუალება მისცა. აკანტოსტეგას შემთხვევაში აღინიშნება ორ მხარეს შორის კონტაქტი, ამის გამო სარტყელი შერწყმულია [[ხერხემალი|ხერხემ]]ლის [[ნეკნები|ნეკნ]]თან. ეს შერწყმები [[მენჯის ძვალი|მენჯი]]ს არეს უფრო ძლიერს ხდიდა გრავიტაციის ძალის წინააღმდეგ საბრძოლველად.<ref> Boisvert, Catherine A. (2005). "The pelvic fin and girdle of Panderichthys and the origin of tetrapod locomotion". Nature. 438 (7071): 1145–1147. Bibcode:2005Natur.438.1145B. doi:10.1038/nature04119. PMID 16372007. S2CID 4412211.</ref> მას ჰქონდა შიდა [[ლაყუჩები]], რომლებიც [[თევზები|თევზი]]ს მსგავსად იყო დაფარული. მას ასევე ჰქონდა [[ფილტვები]], მაგრამ მისი ნეკნები ძალიან მოკლე იყო.<ref> Clack, Jennifer A. (21 November 2005). "Getting a Leg Up on Land". Scientific American. Archived from the original on 25 February 2007.</ref> [[ფაილი:Simplified phylogeny spanning the fish–tetrapod transition.jpg|მინი|მარჯვნივ|თევზსა ​​და ტეტრაპოდს შორის გადასვლის გამარტივებული ფილოგენია]] აკანტოსტეგა გვიანდელი [[დევონური პერიოდი]]ს ფართოდ გავრცელებული ევოლუციური რადიაციის ნაწილად ითვლება, რომელიც იწყება წმინდა წყლის ფარფლიანი [[ტეტრაპოდომორფები]]თ. მათ მემკვიდრეებმა გამოავლინეს სუნთქვის უკეთესი უნარი და ყბებისა და [[ლაყუჩები]]ს ადაპტაცია, ასევე უფრო კუნთოვანი კისერი, რომელიც თავის უფრო თავისუფლად გადაადგილების საშუალებას იძლეოდა, ვიდრე [[თევზები|თევზებ]]ს აქვთ.<ref> Clack, Jennifer A. (21 November 2005). "Getting a Leg Up on Land". Scientific American. Archived from the original on 25 February 2007.</ref> ეს მახასიათებლები ავლენს ადრინდელ [[ტიკტაალიკი|ტიკტაალიკ]]ს, რომელიც, [[იქტოსტეგა|იქტიოსტეგა]]ს მსგავსად, ხმელეთზე გადაადგილების უფრო დიდი უნარის ნიშნებს ავლენდა, მაგრამ ითვლება, რომ ძირითადად წყლის ბინადრები იყვნენ.<ref> Clack, Jennifer A. (21 November 2005). "Getting a Leg Up on Land". Scientific American. Archived from the original on 25 February 2007.</ref> [[ფაილი:Fishapods.svg|მინი|მარჯვნივ|დევონური პერიოდის წიბოფარფლიანი თევზების სახეობების ილუსტრაცია]] ==პალეონტოლოგია== [[ფაილი:Acanthostega gunnari - head.JPG|მინი|მარცხნივ]] ვარაუდობენ, რომ აკანტოსტეგა, სავარაუდოდ, სარეველებით დახშულ ჭაობებში ცხოვრობდა. მისი ფეხები, როგორც ჩანს, ამ სპეციფიკური ეკოსისტემებისთვის იყო ადაპტირებული. კიდურების არსებობის გარდა, ის არანაირად არ იყო ადაპტირებული ხმელეთზე სიარულისთვის. ჯენიფერ ა. კლეკი აღნიშანვს, რომ აკანტოსტეგა, ძირითადად, წყლის ცხოველი იყო, რომელიც ზღვაში არასდროს გასული [[თევზები]]სგან წარმოიშვა. ეს მახასიათებლები მოგვიანებით ხმელეთის სიცოცხლისთვის სასარგებლო იქნებოდა, მაშინაც კი, თუ ისინი სხვა მიზნით წარმოიშვნენ. ამ პერიოდში [[მცენარეები|ფოთლოვანი მცენარეები]] ყვაოდა და ყოველწლიურად წყალში ფოთლები ცვიოდა, რაც პატარა მსხვერპლს თბილ, ჟანგბადით ღარიბ ნაკლებად ღრმა წყალში იზიდავდა, სადაც უფრო დიდი [[თევზები]]სთვის ცურვა რთული იყო. [[კლეკი]] აღნიშნავს, თუ როგორ ავლენდა აკანტოსტეგას ქვედა ყბა ცვლილებას იმ თევზებთან შედარებით, რომლებსაც კბილების ორი რიგი ჰქონდათ (გარეთა რიგში დიდი რაოდენობით პატარა კბილებით, ხოლო შიდა რიგში ორი დიდი ეშვებითა და რამდენიმე პატარა კბილით).<ref> Clack, Jennifer A. (21 November 2005). "Getting a Leg Up on Land". Scientific American. Archived from the original on 25 February 2007.</ref> [[ფაილი:Acanthostega model.jpg|მინი|მარჯვნივ|მოდელის რეკონსტრუქცია შტუტგარტის ბუნების ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმში , გერმანია]] მიუხედავად იმისა, რომ ჩვეულებრივ, აკანტოსტეგას უფრო ბაზალურ სახეობად მიიჩნევენ, ვინაიდან აკანტოსტეგა ახალგაზრდა [[იქტოსტეგა]]ს ჰგავს და ახალგაზრდებისგან ზრდასრულ ინდივიდებთან შედარებით გაცილებით ნაკლებ განსხვავებას ავლენს, ვარაუდობენ, რომ აკანტოსტეგა შესაძლოა [[ნეოტენური შტო]]დან იყოს წარმოშობილი. მიუხედავად იმისა, რომ, როგორც ჩანს, მთელი ცხოვრება წყალში გაატარა, მისი მხრის ძვალი ასევე ავლენს ნიშან-თვისებებს, რომლებიც მოგვაგონებს გვიანდელი, სრულად ხმელეთის [[ღერო-ტეტრაპოდები]]ს ნიშნებს ([[იქტოსტეგა]]ს მხრის ძვალი გარკვეულწილად წარმოიშვა და ჰომოლოგიურია ადრინდელი [[თევზები]]ს მკერდისა და მენჯის ფარფლის ძვლებისგან). ეს შეიძლება მიუთითებდეს, რომ [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანებ]]მა ხმელეთის ნიშან-თვისებები ადრე განივითარეს, ვიდრე ვარაუდობდნენ და ბევრჯერ დამოუკიდებლად ერთმანეთისგან.<ref> Fossils suggest earlier land-water transition of tetrapod</ref> აკანტოსტეგას წინა კიდურებზე კუნთების ნაწიბურები [[გვირგვინ-ტეტრაპოდები]]ს ნაწიბურების მსგავსი იყო.<ref> Callier, Viviane; Clack, Jennifer A.; Ahlberg, Per E. (2009-04-17). "Contrasting Developmental Trajectories in the Earliest Known Tetrapod Forelimbs". Science. 324 (5925): 364–367. Bibcode:2009Sci...324..364C. doi:10.1126/science.1167542. ISSN 0036-8075. PMID 19372425. S2CID 28461841.</ref> {{clade|style=font-size:85%;line-height:85% |label1=[[ელპისტოსტეგალია]] |1={{clade |1=''[[პანდერიხტისი]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Panderichthys BW.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1={{clade |1=''[[ტიკტაალიკი]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Tiktaalik restoration (side view) by ObsidianSoul 02.png| 70px]]</span> |2=''[[ელპისტოსტეგე]]''}} |label2=[[სტეგოცეფალები]] |2={{clade |1=''[[ელგინერპეტონი]]'' [[File:Elginerpeton BW.jpg|70 px]] |2={{clade |1=''[[ვენტასტეგა]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Ventastega life restoration white background.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=''[[აკანტოსტეგა]]'' [[File:Acanthostega gunnari.png|70 px]] |2={{clade |1=[[იქტოსტეგა]] [[File:Ichthyostega stensioei.png|50 px]] |2={{clade |1=[[ვატჩერიისებრნი]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Pederpes22small.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=[[კოლოსტეიდები]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Greererpeton BW.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=''[[კრასიგირინუსი]]'' [[File:Crassigyrinus BW.jpg|70 px]] |2={{clade |1=[[ბაფეტიდები]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Loxomma1DB.jpg|70 px]]</span> |2=[[ტეტრაპოდი]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Seymouria2.jpg|70 px]]</span> }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} ==ლიტერატურა== *ლორინ მ. 2010. როგორ ტოვებენ ხერხემლიანები წყლს. ბერკლი: კალიფორნიის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. *Steyer J-Sb. 2012. დედამიწა დინოზავრებამდე. ბლუმინგტონი: ინდიანას უნივერსიტეტის გამომცემლობა. *საყვარაშვილი ნ., 8000 საინტერესო პაქტი რომელიც აუცილებლად უნდა იცოდე, გამომცემლობა „პალიტრა L“, თბ., 2017 გვ.93 ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გადაშენებული სახეობები]] rjw9ycgzsm45p2b6ronmv7l8go49vlr 0 593608 5405406 5282402 2026-06-01T23:27:34Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405406 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა უნივერსიტეტი |სახელი=ნანკინის უნივერსიტეტი |name_color=white |back_color=purple |მშობლიური სახელი კოდი=zh-cn |მშობლიური სახელი=南京大学 |ლათინური სახელი= |ლოგო= |ლოგო ზომა= |ლოგოს წარწერა= |სურათი=NJU name English.svg |სურათი ზომა= |სურათის წარწერა= |გერბი=Nanjing University Logo.svg |გერბი ზომა=150px |გერბის წარწერა= |დევიზი = გულწრფელობა მისწრაფებით, შეუპოვრობითა და პატიოსნებით<ref>{{cite web |url=http://www.nju.edu.cn/html/eng/AboutfhNJU/PresidentfhsfhMessage/1.html |title=President's Message |publisher=Nanjing University |access-date=2021-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629183223/http://nju.edu.cn/html/eng/AboutfhNJU/PresidentfhsfhMessage/1.html |archive-date=2014-06-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140629183223/http://nju.edu.cn/html/eng/AboutfhNJU/PresidentfhsfhMessage/1.html |archivedate=2014-06-29 }}</ref> |დევიზი მშობლიურ ენაზე = {{lang-zh|诚朴雄伟励学敦行}}<ref>{{cite web |url=http://www.nju.edu.cn/html/ndgk/xgxx/1.html |title=诚朴雄伟 励学敦行——百年传统与南大校训 |author=Jiang Shusheng |access-date=January 4, 2021 |language=Chinese |trans-title=Honest and majestic, encouraging learning - a century of tradition and the school motto of NTU |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630225002/http://nju.edu.cn/html/ndgk/xgxx/1.html |archive-date=June 30, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008221519/http://www.nju.edu.cn/html/ndgk/xgxx/1.html |archivedate=ოქტომბერი 8, 2014 }}</ref> |დევიზი მშობლიურ ენაზე ენა მიცემითი= |დევიზი უცხო ენაზე= |დევიზი უცხო ენაზე ენა= |დევიზი უცხო ენაზე ენა მიცემითი= |დევიზი ლათინურ ენაზე= |დაფუძნდა= [[1902]] |სახელს= |დამფუძნებელი= |დამფუძნებლები= |ტიპი=საჯარო |ფონდები= |ბიუჯეტი= |თანამშრომელი= |რექტორი= |პრორექტორი= |პრორექტორები= |თავმჯდომარე= |კანცლერი= |ვიცე-კანცლერი= |პრეზიდენტი=თან ჭემინი |ვიცე-პრეზიდენტი= |პროვოსტი= |დეკანი= |დეკანები= |პროფესორი= |აკადემიური პერსონალი ტიპი1= |აკადემიური პერსონალი1= |აკადემიური პერსონალი ტიპი2= |აკადემიური პერსონალი2= |აკადემიური პერსონალი ტიპი3= |აკადემიური პერსონალი3= |აკადემიური პერსონალი ტიპი4= |აკადემიური პერსონალი4= |სტუდენტი= |ბაკალავრი=13,865 |მაგისტრი=12,793 |სადოქტორო= |კურსდამთავრებული= |მისამართი= |ადგილმდებარეობა= |ქალაქი=[[ნანკინი]] |შტატი= |მიწა= |პროვინცია=[[ძიანსუ|ძიანგსუ]] |მხარე= |ქვეყანა=[[ჩინეთი]] |ტელეფონი= |კამპუსი= |ფერები= {{Color box|purple|border=darkgray}} იასამნისფერი |მეტსახელი= |კავშირები= |თილისმა= |ფილიალები= |საფასური= |კარნეგის= |აფილაცია= |ლოგო ქვედა= |ლოგო ქვედა ზომა= |საიტი={{url|https://www.nju.edu.cn/en/|nju.edu.cn/en}} }} '''ნანკინის უნივერსიტეტი''' ('''NJU''') — საჯარო უნივერსიტეტი [[ნანკინი|ნანკინში]], [[ძიანსუ|ძიანგსუს]] პროვინციაში, [[ჩინეთი|ჩინეთში]]. აფილიაცია აქვს ჩინეთის განათლების სამინისტროსთან და მისგან ფინანსდება. უნივერსიტეტი „პროექტ 211“-ის, „პროექტ 985“-ისა და „ორმაგი პირველი კლასის მშენებლობის“ საგანმანათლებლო ინიციატივების ნაწილია. უნივერსიტეტი C9 ლიგის წევრია. ნანკინის უნივერსიტეტს, რომელიც [[1902]] წელს დაარსდა, თავდაპირველად სანძიანგის ჩვეულებრივი სკოლა ერქვა. უნივერსიტეტმა რამდენჯერმე შეიცვალა სახელი. დროთა განმავლობაში ერქვა ნანკინის უმაღლესი ნორმალური სკოლა, ეროვნული სამხრეთ-აღმოსავლეთის უნივერსიტეტი და ეროვნული ცენტრალური უნივერსიტეტი, სანამ 1950 წელს დღევანდელი სახელი არ მიიღო. 1952 წელს გაერთიანდა ნანკინის კერძო უნივერსიტეტთან.<ref>{{Cite web|url=https://www.nju.edu.cn/EN/glance/list.htm|title=NJU at A Glance|publisher=Nanjing University|access-date=2018-07-29|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221230135135/https://www.nju.edu.cn/EN/glance/list.htm|archivedate=2022-12-30}}</ref> ნანკინის უნივერსიტეტს ოთხი კამპუსი აქვს: სიენლინის კამპუსი [[ნანკინი|ნანკინის]] ჩრდილო-აღმოსავლეთით, კულოუს კამპუსი ნანკინის ცენტრში, ფუქოუს კამპუსი ნანკინის ფუქოუს რაიონში და სუჭოუს კამპუსი ქალაქ [[სუჭოუ|სუჭოუში]]. == ფაკულტეტები == [[ფაილი:Nju.auditoria.jpg|მინი| ძველი დიდი დარბაზი ({{Lang|zh-hans|大禮堂}})]] მის პროფესორ-მასწავლებელთა შორის, ნახევარ განაკვეთზე მომუშავე პროფესორ-მასწავლებლების ჩათვლით, ოცზე მეტი ნობელის პრემიის ლაურეატია, რომლებიც პედაგოგიურ საქმიანობას ეწევიან.<ref>{{cite web|url=http://xw.qq.com/edu/20150525047303/EDU2015052504730300|script-title=zh:南京大学：20多位诺奖获得者为本科生上课|website=xw.qq.com|access-date=2017-09-23|archive-date=2017-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923193822/http://xw.qq.com/edu/20150525047303/EDU2015052504730300|url-status=dead}}</ref> უნივერსიტეტი არის ორმაგი პირველი კლასის სამშენებლო უნივერსიტეტი 15 აკადემიური დისციპლინით.<ref>{{Cite web|url=http://www.sohu.com/a/193560518_155652|script-title=zh:喜讯 {{!}} 南京大学入选"双一流"建设高校，15个学科入选建设学科！|date=2017-09-21|website=www.sohu.com|access-date=2018-03-28|archive-date=2018-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329121056/http://www.sohu.com/a/193560518_155652|url-status=live}}</ref> == კულტურა == === დევიზი === ნანკინის უნივერსიტეტის დევიზია „გულწრფელობა მისწრაფებით, შეუპოვრობითა და პატიოსნებით“.<ref name="nju_motto">{{cite web |title=University Motto & Spirit |url=https://www.nju.edu.cn/en/About/University_Motto_Spirit.htm |website=Nanjing University |access-date=22 January 2025 |archive-date=8 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250108164644/https://www.nju.edu.cn/en/About/University_Motto_Spirit.htm |url-status=live }}</ref><ref name="nju_motto_chinese">{{cite web |title=南大校训 |url=https://www.nju.edu.cn/ndgk/ndbs.htm |website=Nanjing University |access-date=22 January 2025 |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211115938/https://www.nju.edu.cn/ndgk/ndbs.htm |url-status=live }}</ref> დევიზის პირველი ნაწილი, „გულწრფელობა მისწრაფებით“, უნივერსიტეტის ისტორიული „ეროვნული ცენტრალური უნივერსიტეტის“ პერიოდში წარმოიშვა, ხოლო „შეუპოვრობითა და პატიოსნებით“ კლასიკური ჩინური აფორიზმებიდან იღებს შთაგონებას.<ref name="nju_motto_history_xiaobao">{{cite web |title=从"嚼得菜根，做得大事"到"诚朴雄伟，励学敦行" ——南京大学校训的前世今生 |url=https://xiaobao.nju.edu.cn/a9/84/c18185a371076/page.htm |website=Nanjing University Xiaobao (Newspaper Electronic Edition) |publisher=Nanjing University |access-date=22 January 2025}}</ref> ნანკინის უნივერსიტეტის წინამორბედი ლიენძიანგის უმაღლესი ნორმალური სკოლის პრეზიდენტმა, ლი რუეიცინგმა, დაწერა დევიზი: „ვინც ბოსტნეულის ფესვებს ღეჭავს, დიდი საქმეების გაკეთება შეუძლია“.<ref name="nju_motto_history_xiaobao" /> მოგვიანებით, ეროვნული ცენტრალური უნივერსიტეტის პერიოდში, პრეზიდენტმა ლუო ძიალუნმა ოფიციალურად მიიღო „გულწრფელობა მისწრაფებით“ უნივერსიტეტის დევიზად. 1949 წელს [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის]] დაარსების შემდეგ, ნანძინგის უნივერსიტეტმა განიცადა რეორგანიზაციებისა და გაერთიანებების სერია და ფორმალური დევიზი დიდი ხნის განმავლობაში არ დამკვიდრებულა.<ref name="nju_motto_history_xiaobao" /> ამჟამინდელი დევიზი, „გულწრფელობა მისწრაფებით, შეუპოვრობა პატიოსნებით“, მიღებულ იქნა უნივერსიტეტის ასი წლისთავისადმი მიძღვნილ ღონისძიებაზე [[2002]] წელს, მაშინდელი პრეზიდენტის ძიანგ შუშენგის ხელმძღვანელობით, პროფესორ-მასწავლებლებთან და სტუდენტებთან ფართო კონსულტაციების შემდეგ.<ref name="nju_motto_jiangshusheng">{{cite web |last1=Jiang |first1=Shusheng |title=南大校训 |url=https://www.nju.edu.cn/info/1015/1048.htm |website=Nanjing University |access-date=22 January 2025 |archive-date=9 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209103132/https://www.nju.edu.cn/info/1015/1048.htm |url-status=live }}</ref> === სიმღერა === ნანკინის უნივერსიტეტის საუნივერსიტეტო სიმღერა [[1916]] წელს შეიქმნა და თავდაპირველად ნანკინის უმაღლესი ნორმალური სკოლის სიმღერად გამოიყენებოდა, ტექსტის ავტორია ძიენ ციენი, ხოლო მელოდიის ავტორია ლი შუთუნგი (ხონგ ი).<ref name="nju_song">{{cite web |title=南大校歌 |url=https://www.nju.edu.cn/ndgk/ndbs.htm |website=Nanjing University |access-date=22 January 2025}}</ref> == რეიტინგები == [[2025]] წლის მონაცემებით, ნანკინის უნივერსიტეტი Times Higher Education World University Rankings-ის მიხედვით ჩინეთში მე-7, აზიაში მე-14 და მსოფლიოში 65-ე ადგილზე იყო.<ref>{{Cite web |date=2024-10-04 |title=World University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking#!/length/50/locations/CHN/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |access-date=2024-10-09 |website=Times Higher Education (THE) |language=en |archive-date=2014-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028092904/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings#!/length/50/locations/CHN/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-16 |title=Asia University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2025/regional-ranking#!/length/50/locations/CHN/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/scores |access-date=2025-04-24 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> ასევე, 2024 წლისთვის მსოფლიო უნივერსიტეტების აკადემიური რეიტინგის მიხედვით ჩინეთში მე-6, აზიაში მე-15 და მსოფლიოში 82-ე ადგილზეა.<ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2025 |access-date=2025-06-26 |website=www.shanghairanking.com |archive-date=2025-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250626024815/https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2025 }}</ref><ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2024 |access-date=2024-10-09 |website=www.shanghairanking.com |archive-date=2024-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815045113/https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2024 |url-status=live }}</ref> ნანკინის უნივერსიტეტი მუდმივად შედის მსოფლიოს 150 საუკეთესო უნივერსიტეტში, მსოფლიო უნივერსიტეტების აკადემიური რეიტინგის, ''QS World''-ის საუნივერსიტეტო რეიტინგის, ''Times Higher Education World''-ის რეიტინგისა და U.S. News & World Report-ის მიხედვით.<ref name=":1">{{cite web |date=19 October 2021 |title=Nanjing University |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/nanjing-university |website=Times Higher Education (THE)}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=ARWU World University Rankings 2020 {{!}} Academic Ranking of World Universities 2020 {{!}} Top 1000 universities {{!}} Shanghai Ranking - 2020 |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2020.html |access-date=2021-02-27 |website=www.shanghairanking.com |archive-date=2018-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816224432/http://www.shanghairanking.com/ARWU2020.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190815195442/http://www.shanghairanking.com/ARWU2020.html |archivedate=2019-08-15 }}</ref><ref name=":3">{{cite web |title=Best Global Universities Rankings: Nanjing University |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/nanjing-university-503849 |access-date= |publisher=U.S. News & World Report}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Nanjing University |url=https://www.topuniversities.com/universities/nanjing-university |access-date=2021-02-27 |website=www.topuniversities.com |language=en}}</ref> ნანკინის უნივერსიტეტმა 2024 წელს სამი ყველაზე პოპულარული უნივერსიტეტის რეიტინგის ჯამური მაჩვენებლებით ჩინეთში მე-7, აზიაში მე-15 და მსოფლიოში 75-ე ადგილი დაიკავა. (''Times Higher Education World University Rankings'', ''Academic Ranking of World Universities'' + ''QS World University Rankings'') როგორც ''Aggregate Ranking of Top Universities'' იტყობინება.<ref>{{Cite web |title=Aggregate Ranking of Top Universities 2024 |url=https://research.unsw.edu.au/artu/artu-results |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628200730/https://research.unsw.edu.au/artu/artu-results |archive-date=2023-06-28 |access-date=2024-12-17 |website=research.unsw.edu.au |url-status=live }}</ref> სამეცნიერო კვლევის წარმოების მხრივ, Nature Index-ის 2025 წლის ყოველწლიური ანგარიშის მიხედვით, ნანკინის უნივერსიტეტი ჩინეთსა და აზია-წყნარი ოკეანის რეგიონში მე-6, ხოლო მსოფლიოში მე-7 ადგილზეა.<ref>{{Cite web |title=2025 Research Leaders: Leading academic institutions {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/research-leaders/2025/institution/academic/all/global |access-date=2025-06-26 |website=www.nature.com}}</ref> [[2007]] წლის ერთობლივი ''Times Higher Education–QS World''-ის საუნივერსიტეტო რეიტინგის მიხედვით ნანკინის უნივერსიტეტი ჩინეთში მე-4 ადგილზე იყო ([[პეკინის უნივერსიტეტი|პეკინის]], [[ცინჰუას ეროვნული უნივერსიტეტი|ცინგხუასა]] და [[ფუტანის უნივერსიტეტი|ფუტანის]] უნივერსიტეტების შემდეგ), აზიაში მე-17 და მსოფლიოში 125-ე ადგილზე.<ref>{{Cite web |date=November 9, 2007 |title=Times Higher Education: WORLD UNIVERSITY RANKINGS 2007 |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=144 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509031808/http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=144 |archive-date=2008-05-09 |access-date= |website=www.timeshighereducation.co.uk}}</ref> „Times Higher Education World University Rankings“-ის [[2011]] წლის მონაცემებით, ნანკინი მსოფლიოში 120-ე, აზიაში მე-16 და ჩინეთში მე-4 ადგილზე იყო.<ref>{{Cite web |date=13 April 2015 |title=World University Rankings 2011 |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2011/world-ranking/detailed |access-date=2022-02-02 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> [[2017]] წელს, ნანკინის უნივერსიტეტმა Times Higher Education-ის მიერ მსოფლიო რეპუტაციის რეიტინგში 91-100 ადგილი დაიკავა.<ref>{{Cite web |date=2017-06-05 |title=World Reputation Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/reputation-ranking |access-date=2022-04-01 |website=Times Higher Education (THE) |language=en |archive-date=2017-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617115713/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/reputation-ranking |url-status=live }}</ref> და 114-ე QS World University Rankings-ის მიხედვით.<ref>{{cite web |date=16 July 2015 |title=Nanjing University |url=https://www.topuniversities.com/universities/nanjing-university |access-date=22 September 2017 |archive-date=23 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923053842/https://www.topuniversities.com/universities/nanjing-university |url-status=live }}</ref> 2017 წელს, უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულთა დასაქმების რეიტინგი QS-ის კურსდამთავრებულთა დასაქმების რეიტინგში მსოფლიოში 101-ე ადგილზე იყო.<ref>{{Cite web |title=Graduate Employability Rankings 2017 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/employability-rankings/2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002183747/https://www.topuniversities.com/university-rankings/employability-rankings/2017 |archive-date=2 October 2017 |access-date= |website=Top Universities |language=en}}</ref> ნანკინის უნივერსიტეტი [[2016]] წლიდან ''Nature Index''-ის მიხედვით მუდმივად შედის მსოფლიოს 20 საუკეთესო უნივერსიტეტს შორის.<ref>{{Cite web |title=2016 tables: Institutions - academic {{!}} Annual tables {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/annual-tables/2016/institution/academic/all/global |access-date=2022-08-21 |website=www.nature.com |archive-date=2022-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220821052512/https://www.nature.com/nature-index/annual-tables/2016/institution/academic/all/global |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=2017 tables: Institutions - academic {{!}} Annual tables {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/annual-tables/2017/institution/academic/all/global |access-date=2022-08-21 |website=www.nature.com |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813203657/https://www.nature.com/nature-index/annual-tables/2017/institution/academic/all/global |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=2018 tables: Institutions - academic {{!}} Annual tables {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/annual-tables/2018/institution/academic/all/global |access-date=2022-08-21 |website=www.nature.com |archive-date=2022-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220821052517/https://www.nature.com/nature-index/annual-tables/2018/institution/academic/all/global |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=2019 tables: Institutions - academic {{!}} Annual tables {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/annual-tables/2019/institution/academic/all/global |access-date=2022-08-21 |website=www.nature.com |archive-date=2024-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240908181819/https://www.nature.com/nature-index/research-leaders/2019/institution/academic/all/global |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=2020 tables: Institutions - academic {{!}} Annual tables {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/annual-tables/2020/institution/academic/all/global |access-date=2022-08-21 |website=www.nature.com |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813203515/https://www.nature.com/nature-index/annual-tables/2020/institution/academic/all/global |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=2021 tables: Institutions - academic {{!}} Annual tables {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/annual-tables/2021/institution/academic/all/global |access-date=2022-08-21 |website=www.nature.com |archive-date=2024-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240908181821/https://www.nature.com/nature-index/research-leaders/2021/institution/academic/all/global |url-status=live }}</ref> „ჩინეთის უნივერსიტეტების რეიტინგი“, რომელსაც 1999 წლიდან უმაღლესი განათლების გამომცემლობა Netbig ატარებს, [[2005]] წლამდე უნივერსიტეტს მუდმივად ასახელებდა სამ საუკეთესო უნივერსიტეტს შორის, ხოლო უახლეს რეიტინგში - ხუთეულში.<ref name="ranking1987-2005">{{cite web |script-title=zh:盘点1987-2005中国大学排行榜 |url=http://www.northedu.com.cn/listshow/show.jsp?informationid=200601181653149568&classid=200611171526458253 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521030157/http://www.northedu.com.cn/listshow/show.jsp?informationid=200601181653149568&classid=200611171526458253 |archive-date=21 May 2013 |access-date=3 July 2015 |title=დაარქივებული ასლი |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521030157/http://www.northedu.com.cn/listshow/show.jsp?informationid=200601181653149568&classid=200611171526458253 |archivedate=21 მაისი 2013 }}</ref> „მსოფლიო უნივერსიტეტების აკადემიური რეიტინგში“, რომელსაც [[2003]] წლიდან [[შანხაი]]ს ძიაოთუნგის უნივერსიტეტი ატარებს, ნანკინი შიდა რეიტინგში მე-2-დან მე-7 ნომრამდე მერყეობს.<ref name="rankingworld">{{cite web |title=Shanghai Jiaotong University Academic Ranking of World Universities 2011 Results |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2011.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824224446/http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp |archive-date=2011-08-24 |access-date=2011-12-17 |archiveurl=https://archive.today/20120529003717/http://www.shanghairanking.com/ARWU2011.html |archivedate=2012-05-29 }}</ref><ref name="ranking1987-2005" /> == სკოლებისა და დეპარტამენტების სია == {| class="wikitable sortable" |+ | colspan="2" | სკოლები და კოლეჯები და დამოუკიდებელი ინსტიტუტები | დეპარტამენტები |- | colspan="2" rowspan="7" | პირველკურსელთა კოლეჯი<ref>{{cite web |title=南京大学新生学院 |url=https://xsxy.nju.edu.cn/English/ |website=Nanjing University |publisher=College of First-Year Student, Nanjing University |access-date=22 January 2025 |archive-date=14 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014085630/https://xsxy.nju.edu.cn/English/ |url-status=live }}</ref> | ფინგვენის აკადემია |- | სინგჭის აკადემია |- | იუსიუს აკადემია |- | ანპანგის აკადემია |- | იოუსიუნის აკადემია |- | ქაიძიას აკადემია |- | ძიენსიუნგის აკადემია |- | colspan="2" rowspan="8" | ლიბერალური ხელოვნების სკოლა<ref>{{cite web |title=南京大学文学院 |url=https://chin.nju.edu.cn/English/ |website=Nanjing University |publisher=School of Liberal Arts, Nanjing University |access-date=22 January 2025 |archive-date=11 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211005821/https://chin.nju.edu.cn/English/ |url-status=live }}</ref> | ძველი ჩინური ლიტერატურის დეპარტამენტი |- | ჩინური კლასიკის დეპარტამენტი |- | თეატრის, კინოსა და ტელევიზიის დეპარტამენტი |- | თანამედროვე და თანამედროვე ჩინური ლიტერატურის დეპარტამენტი |- | შედარებითი ლიტერატურისა და მსოფლიო ლიტერატურის დეპარტამენტი |- | ლიტერატურის თეორიის დეპარტამენტი |- | ჩინური ფილოლოგიის დეპარტამენტი |- | ენათმეცნიერებისა და გამოყენებითი ენათმეცნიერების დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="3" | ისტორიის სკოლა<ref>{{cite web |title=南京大学历史学院 |url=https://history.nju.edu.cn/historyen/main.htm |website=Nanjing University |publisher=School of History, Nanjing University |access-date=22 January 2025 |archive-date=22 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://history.nju.edu.cn/historyen/main.htm |url-status=live }}</ref> | ჩინეთის ისტორიის დეპარტამენტი |- | მსოფლიო ისტორიის დეპარტამენტი |- | არქეოლოგიისა და კულტურული რელიქვიების დეპარტამენტი |- | colspan="2" | ფილოსოფიის სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学哲学学院|url=https://philo.nju.edu.cn/wntroduction/list.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Philosophy, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=21 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121204222/https://philo.nju.edu.cn/wntroduction/list.htm|url-status=live}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" rowspan="3" | ჟურნალიზმისა და კომუნიკაციის სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学新闻传播学院|url=https://jc.nju.edu.cn/|website=Nanjing University|publisher=School of Journalism and Communication, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135514/https://jc.nju.edu.cn/|url-status=live}}</ref> | რადიოს, კინოსა და ტელევიზიის დეპარტამენტი |- | გამოყენებითი კომუნიკაციის დეპარტამენტი |- | ჟურნალისტიკისა და ახალი მედიის დეპარტამენტი |- | colspan="2" | სამართლის სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学法学院|url=https://law.nju.edu.cn/|website=Nanjing University|publisher=School of Law, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135514/https://law.nju.edu.cn/|url-status=live}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" rowspan="9" | ბიზნესის სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学商学院|url=https://nubs.nju.edu.cn/nubs_en/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Business, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135518/https://nubs.nju.edu.cn/nubs_en/main.htm|url-status=live}}</ref> | ეკონომიკის დეპარტამენტი |- | საერთაშორისო ეკონომიკის დეპარტამენტი |- | ფინანსებისა და დაზღვევის დეპარტამენტი |- | სამრეწველო ეკონომიკის დეპარტამენტი |- | მოსახლეობის კვლევის ინსტიტუტი |- | ბიზნესის ადმინისტრირების დეპარტამენტი |- | ბუღალტრული აღრიცხვის დეპარტამენტი |- | მარკეტინგისა და ელექტრონული კომერციის დეპარტამენტი |- | ადამიანური რესურსების მართვის დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="7" | უცხოური კვლევების სკოლა<ref>{{cite web|title=School of Foreign Studies|url=https://sfs.nju.edu.cn/English/|website=Nanjing University|publisher=School of Foreign Studies, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=26 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126233237/https://sfs.nju.edu.cn//English/|url-status=live}}</ref> | ინგლისური ენის დეპარტამენტი |- | ფრანგული ენის დეპარტამენტი |- | გერმანული ენის დეპარტამენტი |- | რუსული ენის დეპარტამენტი |- | იაპონური ენის დეპარტამენტი |- | ესპანური ენის დეპარტამენტი |- | კორეული ენის დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="4" | მმართველობის სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学政府管理学院|url=https://public.nju.edu.cn/English2822/index.html|website=Nanjing University|publisher=School of Government, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=14 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241114081546/https://public.nju.edu.cn/English2822/index.html|url-status=live}}</ref> | პოლიტიკის დეპარტამენტი |- | სახელმწიფო ადმინისტრირების დეპარტამენტი |- | სოციალური უზრუნველყოფის დეპარტამენტი |- | საგანგებო სიტუაციების მართვის დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="2" | საერთაშორისო კვლევების სკოლა | საერთაშორისო პოლიტიკის დეპარტამენტი<ref>{{cite web|title=南京大学国际关系学院|url=https://sis.nju.edu.cn/sisenglish/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of International Studies, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=21 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121010857/https://sis.nju.edu.cn/sisenglish/main.htm|url-status=live}}</ref> |- | დიპლომატიისა და საერთაშორისო ურთიერთობების დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="4" |ინფორმაციის მენეჯმენტის სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学信息管理学院|url=https://im.nju.edu.cn/imeng/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Information Management, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://im.nju.edu.cn/imeng/main.htm|url-status=live}}</ref> | ბიბლიოთეკისა და ციფრული ჰუმანიტარული მეცნიერებების დეპარტამენტი |- | არქივებისა და ელექტრონული მმართველობის დეპარტამენტი |- | ინფორმაციის მართვის მეცნიერების დეპარტამენტი |- | საგამომცემლო მეცნიერების დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="3" | სოციალური და ქცევითი მეცნიერებების სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学社会学院|url=https://sociology.nju.edu.cn/so_en/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Social and Behavioral Sciences, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://sociology.nju.edu.cn/so_en/main.htm|url-status=live}}</ref> | სოციოლოგიის დეპარტამენტი |- | ფსიქოლოგიის დეპარტამენტი |- | სოციალური მუშაობისა და სოციალური პოლიტიკის დეპარტამენტი |- | colspan="2" | მათემატიკის სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学数学学院|url=https://math.nju.edu.cn/en/index.html|website=Nanjing University|publisher=School of Mathematics, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=11 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811084332/https://math.nju.edu.cn/en/index.html|url-status=live}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" rowspan="5" | ფიზიკის სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学物理学院|url=https://physics.nju.edu.cn/english/home/index.html|website=Nanjing University|publisher=School of Physics, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=14 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241014073311/https://physics.nju.edu.cn/english/home/index.html|url-status=live}}</ref> | თანამედროვე ფიზიკის დეპარტამენტი |- | ფიზიკის დეპარტამენტი |- | ოპტოელექტრონული მეცნიერების დეპარტამენტი |- | აკუსტიკისა და ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | ექსპერიმენტული ფიზიკის განათლების ცენტრი |- | colspan="2" rowspan="2" | ასტრონომიისა და კოსმოსური მეცნიერებების სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学天文与空间科学学院|url=https://astronomy.nju.edu.cn/EN/index.html|website=Nanjing University|publisher=School of Astronomy and Space Sciences, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=15 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250215010301/https://astronomy.nju.edu.cn/EN/index.html|url-status=live}}</ref> | ასტრონომიის დეპარტამენტი |- | კოსმოსური მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="3" | ქიმიისა და ქიმიური ინჟინერიის სკოლა<ref>{{cite web|title=School of Chemistry and Chemical Engineering, Nanjing University|url=https://chem.nju.edu.cn/chemen/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Chemistry and Chemical Engineering, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://chem.nju.edu.cn/chemen/main.htm|url-status=live}}</ref> | ქიმიის დეპარტამენტი |- | მაღალი პოლიმერების მეცნიერებისა და ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | ქიმიური ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | colspan="2" | კომპიუტერული მეცნიერებების სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学计算机学院|url=https://cs.nju.edu.cn/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Computer Science, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://cs.nju.edu.cn/main.htm|url-status=live}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" | პროგრამული უზრუნველყოფის ინსტიტუტი<ref>{{cite web |title=南京大学软件学院|url=https://software.nju.edu.cn/English/index.html |website=Nanjing University |publisher=Software Institute, Nanjing University |access-date=22 January 2025}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" | ხელოვნური ინტელექტის სკოლა<ref>{{cite web |title=南京大学人工智能学院|url=https://software.nju.edu.cn/English/index.html |website=Nanjing University |publisher=School of Artificial Intelligence, Nanjing University |access-date=22 January 2025}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" rowspan="4" | ელექტრონული მეცნიერებისა და ინჟინერიის სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学电子科学与工程学院|url=https://ese.nju.edu.cn/ese_en/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Electronic Science and Engineering, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=26 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126141240/https://ese.nju.edu.cn/ese_en/main.htm|url-status=live}}</ref> | ელექტრონული ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | მიკროელექტრონიკისა და ოპტოელექტრონიკის დეპარტამენტი |- | საინფორმაციო ელექტრონიკის დეპარტამენტი |- | კომუნიკაციების ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="4" | ინჟინერიისა და გამოყენებითი მეცნიერებების კოლეჯი<ref>{{cite web|title=Nanjing University College of Engineering and Applied Sciences|url=https://eng.nju.edu.cn/intl/main.htm|website=Nanjing University|publisher=College of Engineering and Applied Sciences, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135517/https://eng.nju.edu.cn/intl/main.htm|url-status=live}}</ref> | მასალათმცოდნეობისა და ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | კვანტური ელექტრონიკისა და ოპტიკური ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | ბიოსამედიცინო ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | ენერგეტიკის მეცნიერებისა და ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="3" | School of Environment<ref>{{cite web|title=School of Environment Nanjing University|url=https://hjxy.nju.edu.cn/English/HOME/index.html|website=Nanjing University|publisher=School of Environment, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=17 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617002304/https://hjxy.nju.edu.cn/English/HOME/index.html|url-status=live}}</ref> | გარემოსდაცვითი მეცნიერებების დეპარტამენტი |- | გარემოსდაცვითი ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | გარემოსდაცვითი დაგეგმვისა და მართვის დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="3" | School of Earth Sciences and Engineering<ref>{{cite web|title=School of Earth Sciences and Engineering, Nanjing University|url=https://es.nju.edu.cn/esen/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Earth Sciences and Engineering, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://es.nju.edu.cn/esen/main.htm|url-status=live}}</ref> | დედამიწისა და პლანეტარული მეცნიერების დეპარტამენტი |- | ჰიდრომეცნიერების დეპარტამენტი |- | გეოლოგიური ინჟინერიისა და საინფორმაციო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="4" | School of Geographic and Oceanographic Sciences<ref>{{cite web|title=地理与海洋科学学院|url=https://cms.nju.edu.cn/njdx/front/s205/|website=Nanjing University|publisher=School of Geographic and Oceanographic Sciences, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=17 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717202832/https://cms.nju.edu.cn/njdx/front/s205/|url-status=live}}</ref> | ფიზიკური გეოგრაფიის დეპარტამენტი |- | მიწის რესურსებისა და ტურიზმის დეპარტამენტი |- | გეოგრაფიული საინფორმაციო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი |- | სანაპირო და ოკეანოგრაფიული დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="2" | School of Atmospheric Sciences<ref>{{cite web|title=南京大学大气科学学院|url=https://as.nju.edu.cn/as_en/main.psp|website=Nanjing University|publisher=School of Atmospheric Sciences, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://as.nju.edu.cn/as_en/main.psp|url-status=live}}</ref> | მეტეოროლოგიის დეპარტამენტი |- | ატმოსფერული ფიზიკის დეპარტამენტი |- | colspan="2" rowspan="5" | School of Life Sciences<ref>{{cite web|title=南京大学生命科学学院|url=https://life.nju.edu.cn/|website=Nanjing University|publisher=School of Life Sciences, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=21 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121220440/https://life.nju.edu.cn/|url-status=live}}</ref> | ბიოლოგიის დეპარტამენტი |- | ბიოქიმიის დეპარტამენტი |- | ეკოლოგიის დეპარტამენტი |- | ფიზიოლოგიის დეპარტამენტი |- | ბიოტექნოლოგიისა და ფარმაციის დეპარტამენტი |- | colspan="2" | Medical School<ref>{{cite web|title=南京大学医学院|url=https://med.nju.edu.cn/medenglish/main.htm|website=Nanjing University|publisher=Medical School, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://med.nju.edu.cn/medenglish/main.htm|url-status=live}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" rowspan="4" | School of Management and Engineering<ref>{{cite web|title=南京大学工程管理学院|url=https://sme.nju.edu.cn/englishversion/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Management and Engineering, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://sme.nju.edu.cn/englishversion/main.htm|url-status=live}}</ref> | სამრეწველო ინჟინერიისა და ოპერაციების მართვის დეპარტამენტი |- | კომპლექსური პროექტების მართვის დეპარტამენტი |- | ფინანსური ტექნოლოგიებისა და ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | კონტროლის მეცნიერებისა და ინტელექტუალური ინჟინერიის დეპარტამენტი |- | colspan="2" | კუანგ იამინგის საპატიო სკოლა<ref>{{cite web |title=南京大学匡亚明学院|url=https://dii.nju.edu.cn/kym_en/main.htm |website=Nanjing University |publisher=Kuang Yaming Honors School, Nanjing University |access-date=22 January 2025}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" rowspan="2" | არქიტექტურისა და ურბანური დაგეგმარები სკოლა<ref>{{cite web|title=SAUP, NJU|url=https://arch.nju.edu.cn/SAUP,NJU/index.html|website=Nanjing University|publisher=School of Architecture and Urban Planning, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=11 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211061951/https://arch.nju.edu.cn/SAUP,NJU/index.html|url-status=live}}</ref> | არქიტექტურის დეპარტამენტი |- | ურბანული დაგეგმარებისა და დიზაინის დეპარტამენტი |- | colspan="2" | მარქსიზმის სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学马克思主义学院|url=https://marxism.nju.edu.cn/marxismenglish/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Marxism, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=9 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209120740/https://marxism.nju.edu.cn/marxismenglish/main.htm|url-status=live}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" rowspan="2" | ხელოვნების სკოლა<ref>{{cite web|title=南京大学艺术学院|url=https://art.nju.edu.cn/arten/main.htm|website=Nanjing University|publisher=School of Arts, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://art.nju.edu.cn/arten/main.htm|url-status=live}}</ref> | ხელოვნების თეორიისა და შემოქმედების დეპარტამენტი |- | ხელოვნებისა და დიზაინის დეპარტამენტი |- | colspan="2" | განათლების კვლევის ინსტიტუტი & თაო სინგჭის მასწავლებელთა განათლების კოლეჯი<ref>{{cite web|title=南京大学教育研究院陶行知教师教育学院|url=https://edu.nju.edu.cn/|website=Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://edu.nju.edu.cn/|url-status=live}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" | უცხო ენების ფილოლოგიის დეპარტამენტი<ref>{{cite web |title=南京大学大学外语部|url=https://dafls.nju.edu.cn/ |website=Nanjing University |publisher=Department of Foreign Language Education,Nanjing University |access-date=22 January 2025}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" | ფიზიკური განათლების დეპარტამენტი<ref>{{cite web |title=南京大学体育部|url=https://tyb.nju.edu.cn/ |website=Nanjing University |publisher=Department of Physical Education,Nanjing University |access-date=22 January 2025}}</ref> | ''ქვედეპარტამენტების გარეშე'' |- | colspan="2" | ჩინური იდეოლოგების კვლევის ინსტიტუტი<ref>{{cite web |title=中国思想家研究中心|url=https://sxsyj.nju.edu.cn/ |website=Nanjing University |publisher=Chinese Ideologue Research Center,Nanjing University |access-date=22 January 2025}}</ref> | ''დამოუკიდებელი კვლევის ინსტიტუტი'' |- | colspan="2" | Institute for Advanced Studies in Humanities and Social Sciences<ref>{{cite web|title=南京大学人文社会科学高级研究所|url=https://ias.nju.edu.cn/|website=Nanjing University|publisher=Institute for Advanced Studies in Humanities and Social Sciences, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://ias.nju.edu.cn/|url-status=live}}</ref> | ''დამოუკიდებელი კვლევის ინსტიტუტი'' |- | colspan="2" | თანამედროვე ბიოლოგიის ინსტიტუტი <ref>{{cite web|title=南京大学现代生物研究院|url=https://imb.nju.edu.cn/|website=Nanjing University|publisher=Institute of Modern Biology, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=9 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250109022628/https://imb.nju.edu.cn/|url-status=live}}</ref> | ''დამოუკიდებელი კვლევის ინსტიტუტი'' |- | colspan="2" | იანძი IDEL<ref>{{cite web|title=南京大学长江产业发展研究院|url=https://idei.nju.edu.cn/EV/main.htm|website=Nanjing University|publisher=Yangtze IDEL, Nanjing University|access-date=22 January 2025|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122135516/https://idei.nju.edu.cn/EV/main.htm|url-status=live}}</ref> | ''დამოუკიდებელი კვლევის ინსტიტუტი'' |} == ცნობილი კურსდამთავრებულები და ადამიანები == * ნანკინის უნივერსიტეტი პირველ ადგილზეა ჩინეთის მეცნიერებათა აკადემიის და/ან ჩინეთის საინჟინრო აკადემიის აკადემიკოსებად არჩეული კურსდამთავრებულების რაოდენობით, ბოლო 30 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში, მას შემდეგ, რაც 1977 წელს კულტურული რევოლუციის შემდეგ აღდგა კოლეჯში მისაღები გამოცდების სისტემა.<ref>"Nanjing University: providing best Chinese undergraduate education", June 28th, 2010 "China Education Newspaper"</ref> * ჩინეთის რესპუბლიკის უმაღლესი საჯარო სამსახურის თანამდებობის პირველ გამოცდაზე [[1931]] წელს შერჩეული 100 საუკეთესო კანდიდატიდან 25 ნანკინის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული იყო, მათ შორის ჭუანგიუენი (დირექტორი) ჩოუ პანგტაო, რომელიც მოგვიანებით ჩინეთის სამედიცინო უნივერსიტეტის (ტაივანი) პრეზიდენტი და ჩინეთის სამხედრო-სამედიცინო კოლეჯის პოლიტიკური მოადგილე იყო, ხოლო მეორე ადგილზე პეკინის უნივერსიტეტი იყო 8 კურსდამთავრებულით. [[1933]] წელს ჩატარებულ მეორე გამოცდაზე ქალებიც გავიდნენ, რომელთაგან ნახევარი ნანკინის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული იყო, ასევე ჭუანგიუენი ლი სიუეტენგი, რომელმაც იურიდიული ფაკულტეტი დაამთავრა და მოგვიანებით ჩინეთის სამხედრო სამართლის უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარე გახდა. ჩინეთის რესპუბლიკის დაარსების 60-იანი წლების დასაწყისში მთავარი მოსამართლეების ერთი მეოთხედი ეროვნული ცენტრალური უნივერსიტეტის (ნანკინის უნივერსიტეტის) კურსდამთავრებული იყო.<ref>{{cite web |url=http://sec.ncu.edu.tw/ncunews/163/topics_201.html |title=:: 中大校訊 :: |access-date=2015-08-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723083853/http://sec.ncu.edu.tw/ncunews/163/topics_201.html |archive-date=2012-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723083853/http://sec.ncu.edu.tw/ncunews/163/topics_201.html |archivedate=2012-07-23 }}</ref> * საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების, მათ შორის მათემატიკის დარგში სინიკური აკადემიის 53 პირველად არჩეული აკადემიკოსიდან 28 იყო ნანკინის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული ან ოდესღაც ფაკულტეტის წევრი.<ref>NU people of first-time (in 1948, and also the only time in mainland China) elected academicians of Academia Sinica in natural science: Wu Youxun, Ye Qisun, Zhao Zhongyao, Yan Jici, Wu Xuezhou, Zhuang Changgong, Zeng Zhaolun, Zhu Jiahua, Li Siguang, Huang Jiqing, Xie Jiarong, Zhu Kezhen, Zhou Ren, Mao Yisheng, Wang Jiayi, Wu Xianwen, Bing Zhi, Chen Zhen, Tong Dizhou, Hu Xiansu, Zhang Jingyue, Qian Chongpeng, Dai Fanglan, Luo Zongluo, Wu Dingliang, Cai Qiao, Li Xianwen, Deng Shuqun.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ნანკინის უნივერსიტეტი}} {{ნანკინი}} [[კატეგორია:უნივერსიტეტები ანბანის მიხედვით]] [[კატეგორია:ჩინეთის უნივერსიტეტები]] k840kwbw6e43wv8k2cj67dt8h5ijnpt 0 602002 5405342 5404527 2026-06-01T18:48:51Z Niko747474 143308 5405342 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა საფეხბურთო კლუბი|სახელი=სპორტინგი<br />Sporting CP|სრული სახელი=Sporting Clube de Portugal|image=[[ფაილი:Sporting CP crest.svg|200px]]|მეტსახელი= ''Leões'' (ლომები)<br>''Verde e brancos'' (მწვანე და თეთრები)<br>''Sportinguistas'' (სპორტინგისტები)|დაარსდა=1 ივლისი 1906|სტადიონი=ჟოზე ალვალადე|ტევადობა=52,095 მაყურებელი|პრეზიდენტი=ფრედერიკუ ვარანდაში|მწვრთნელი=რუი ბორჟეში|კაპიტანი={{დროშანიშანი|დანია}} მორტენ იულმანი|ლიგა=[[პორტუგალიის პრიმეირა ლიგა]]|ადგილი=1-ლი (ჩემპიონები)|სეზონი=[[პორტუგალიის პრიმეირა ლიგა 2024-25|2024-25]]|საიტი=https://sporting.pt//|pattern_la1=_sportingcp2526h|pattern_b1=_sportingcp2526h|pattern_ra1=_sportingcp2526h|pattern_sh1=|pattern_so1=_scp2122h|leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=000000|socks1=000000|pattern_la2=_scp2526a|pattern_b2=_scp2526a|pattern_ra2=_scp2526a|leftarm2=000000|body2=000000|rightarm2=000000|shorts2=000000|socks2=000000|pattern_la3=_scp2526t|pattern_b3=_scp2526t|pattern_ra3=_scp2526t|leftarm3=08e8de|body3=08e8de|rightarm3=08e8de|shorts3=08e8de|socks3=08e8de}} '''პორტუგალიური კლუბი „სპორტინგი“''' ({{lang-pt|Sporting Clube de Portugal}}), ცნობილი როგორც '''„ლისაბონის სპორტინგი“''' ან უბრალოდ '''„სპორტინგი“<ref name=":0">{{cite web |date=9 July 2015 |title=Club History – The Badge |url=https://www.sporting.pt/en/club/history/the-badge |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208220215/https://www.sporting.pt/en/club/history/the-badge |archive-date=8 December 2021 |access-date=14 December 2021 |work=Sporting Clube de Portugal |quote=with the Club largely being known a "Sporting Lisbon" abroad}}</ref>'''<ref name=":13">{{Cite web |date=2023-04-11 |title=Gonçalo Ferreira: Social Media Manager at Sporting CP |url=https://behindsport.com/goncalo-ferreira-social-media-manager-at-sporting-cp/ |access-date=2024-02-27 |website=Behind Sport |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-05 |title=Portuguese Primeira Liga: Sporting Lisbon crowned champions after Benfica loss |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cpdgvvy39zyo |access-date=2024-05-16 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref><ref name=":162">[https://www.nytimes.com/athletic/4308623/2023/03/16/sporting-lisbon-athletic-bilbao-wrong-name/ From Sporting Lisbon to Athletic Bilbao — why do we get foreign clubs' names wrong?] , Michael Cox, The Athletic, 16 March 2023</ref> — [[პორტუგალია|პორტუგალიური]] პროფესიონალური საფეხბურთო კლუბი ქალაქ [[ლისაბონი]]დან, რომელიც თამაშობს ჟოზე ალვალადეს სახელობის სტადიონზე და ასპარეზობს [[პორტუგალიის პრიმეირა ლიგა]]ში. „სპორტინგი“ პორტუგალიის ერთ-ერთი ყველაზე ტიტულოვანი გუნდია, რომელსაც 21-ჯერ აქვს მოგებული პორტუგალიის ჩემპიონატი, 18-ჯერ პორტუგალიის თასი, 4-ჯერ პორტუგალიის ლიგის თასი, და 9-ჯერ პორტუგალიის სუპერთასი. საერთაშორისო ტურნირებიდან კლუბს მოგებული აქვს [[1963]]-[[1964]] წლების თასების მფლობელთა თასი, და ასევე იყვნენ [[2005]] წლის უეფა-ს თასის და [[1949]] წლის ლათინური თასის ფინალისტები. [[1955]] წლის [[4 სექტემბერი|4 სექტემბერს]] „სპორტინგმა“ [[ევროპის ჩემპიონთა თასი 1955-1956|ევროპის ჩემპიონთა თასის]] პირველი მატჩი ითამაშა.<ref>{{Cite news |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/50162--partizan/ |title=FK Partizan |access-date=18 September 2012 |publisher=[[UEFA]] |archive-date=19 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019175039/http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50162/profile/index.html |url-status=live }}</ref> „სპორტინგის“ ახალგაზრდულმა აკადემიამ ხელი შეუწყო ისეთი ფეხბურთელების აღზრდას, როგორებიც არიან [[ლუიშ ფიგუ]] და [[კრიშტიანუ რონალდუ]].<ref>{{Cite news |last=Clapham |first=Alex |date=2018-02-16 |title=Inside the Sporting Portugal academy, where Ballon d'Or winners are made |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/football/in-bed-with-maradona/2018/feb/16/sporting-lisbon-academy-ronaldo-figo-ballon-dor |access-date=2023-08-10 |issn=0261-3077 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727115217/https://www.theguardian.com/football/in-bed-with-maradona/2018/feb/16/sporting-lisbon-academy-ronaldo-figo-ballon-dor |url-status=live }}</ref> == ისტორია == === დაარსება === „სპორტინგის“ ისტორია სათავეს 1902 წლიდან იღებს, როდესაც ძმებმა ფრანსიშკუ და ჟოზე მარია გავაზუებმა დააარსეს „სპორტ კლუბ დე ბელასი“. კლუბმა მხოლოდ ერთი მატჩი ჩაატარა და იმავე წლის ზაფხულს დაიშალა. 2 წლის შემდეგ, ძმებმა კვლავ გადაწყვიტეს კლუბის შექმნა და ამჯერად მათ ჟოზე ალვალადე და ჟოზე სტრომპი შეუერთდნენ. ახალ კლუბი, სახელად „კამპო გრანდე“ აქტიურად ასპარეზობდა როგორც ფეხბურთში, ასევე ჩოგბურთსა და ფარიკაობაში. კლუბი ასევე აწყობდა წვეულებებსა და პიკნიკებს, რასაც მისი მრავალი წევრი აპროტესტებდა. შედეგად, 1906 წელს ჟოზე ალვალადემ, ჟოზე გავაზუმ და კიდევ 17 სხვა წევრმა „კამპო გრანდე“ დატოვეს და 8 მაისს ახალი, უსახელო კლუბი დააარსეს. 26 მაისს მას ''Campo Grande Sporting Clube'' ეწოდა.<ref name=":9">{{Cite web |title=As datas de funda&ccedil;&atilde;o dos "grandes": O Sport Lisboa, o Campo Grande e os dois&nbsp;Portos |url=https://www.record.pt/opiniao/escrevem-os-leitores/detalhe/as-datas-de-fundacao-dos-grandes-o-sport-lisboa-o-campo-grande-e-os-dois-portos |access-date=2024-02-27 |website=Record |language=pt-PT}}</ref> კლუბის პირველი პრეზიდენტი გახდა ჟოზე ალვალადეს ბაბუა, ალფრედო ოლტერმანი, რომელიც კლუბის მთავარი სპონსორი იყო.<ref name="scphistory">{{cite web |date=10 March 2015 |title=Resumo Histórico |trans-title=Historical Summary |url=https://www.sporting.pt/pt/clube |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911191627/https://www.sporting.pt/pt/clube |archive-date=11 September 2018 |access-date=22 September 2018 |publisher=Sporting Clube de Portugal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Montero |first=José Luís |date=2015-10-18 |title=O Passado Também Chuta: O Visconde de Alvalade |url=https://bolanarede.pt/rubricas/o-passado-tambem-chuta/o-passado-tambem-chuta-o-visconde-de-alvalade/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115125644/https://bolanarede.pt/rubricas/o-passado-tambem-chuta/o-passado-tambem-chuta-o-visconde-de-alvalade/ |archive-date=15 November 2023 |access-date=2023-11-15 |website=Bola na Rede |language=pt-PT}}</ref> „სპორტინგს“ თავისი დღევანდელი სახელი 2 თვის შემდეგ, 1906 წლის 1 ივლისს ეწოდა, და სწორედ ეს დღე ითვლება კლუბის დაარსების ოფიციალურ თარიღად. === ადრეული წლები === [[ფაილი:SportingCP League Performance.svg|მინი|300x300პქ|„სპორტინგის“ პოზიცია პორტუგალიის ჩემპიონატში 1938 წლიდან დღემდე.]] „სპორტინგმა“ თავისი პირველი მატჩი 1907 წლის 3 თებერვალს, მესამე დივიზიონის კლუბ „კრუზ ნეგრასთან“ ითამაშა და ანგარიშით 5-1 დამარცხდა. 4 ივლისს თავიანთ პირველ სტადიონზე გადავიდა, ხოლო 1 დეკემბერს პირველი დერბი ითამაშა „ბენფიკასთან“, რომელიც 2-1 მოიგო<ref>{{Cite book |year=1988 |title=Sporting Clube Portugal&nbsp;– Fotobiografia por Rui Guedes |publisher=Publicações Dom Quixote |location=Lisbon |pages=XVII-XIX}}</ref> და 1907-1908 წლების სეზონის ბოლოს რეგიონის ბოლოს რეგიონის ვიცე-ჩემპიონად იქცა. 1909 წლისთვის კლუბი ასპარეზობდა ფეხბურთში, სირბილსა და ხტუნვაში, გიმნასტიკაში, თოკზე ჭიდაობაში, ჩოგბურთში, კრიკეტსა და ბალახის ჰოკეიში. „სპორტინგმა“ 1912, 1913, 1914 და 1915, წლებში ლისაბონის ჩემპიონატი მოიგო. იმავე წელს მათ ასევე დაამარცხეს „ბენფიკა“ 3-1, და მოიგეს ღირსების თასი. მომდევნო წელს მათ ეს წარმატება გაიმეორეს და ორივე შეჯიბრი კვლავ მოიგეს. 1947 წლისთვის კლუბს ლისაბონის ჩემპიონატი 19-ჯერ ქონდა მოგებული, ამათგან 6 ზედიზედ. პორტუგალიის პრიმეირა ლიგის პირველი თამაში „სპორტინგმა“ 1935 წლის 20 იანვარს ითამაშა, სადაც კოიმბრას „აკადემიკა“ დაამარცხა ანგარიშით 6-0. 1 წლის შემდეგ კლუბმა თავისი უმძიმესი მარცხი განიცადა, როდესაც „პორტუსთან“ წააგო ანგარიშით 10-1. === ოქროს წლები და დაცემა === „სპორტინგს“ თავისი საუკეთესო პერიოდი 1940-1950 წლებში ჰქონდა. 1941 წელს კლუბმა პირველად მოიპოვა პორტუგალიის ტიტული,ასევე მოიგო პორტუგალიის თასი და პირველ პორტუგალიურ გუნდად იქცა, რომელმაც შეასრულა დუბლი. გარდა ამისა, კლუბმა ლისაბონის ჩემპიონატშიც გაიმარჯვა. ოქროს წლებში „სპორტინგს“ წინ წარუძღვნენ ფერნანდუ პეიროტეუ, ჟოზე ტრავასოსი, ალბანუ პერეირა, ჟეზუს კორეია და მანუელ ვასკეში, ცნობილნი, როგორც „ხუთი ვიოლინო“.<ref>{{Cite web |date=16 February 2015 |title=O dia em que os cinco violinos marcaram 12 golos (The day the five violins scored 12 goals) |url=http://www.maisfutebol.iol.pt/efemeride/sporting/o-dia-em-que-os-cinco-violinos-marcaram-12-golos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620180731/http://www.maisfutebol.iol.pt/efemeride/sporting/o-dia-em-que-os-cinco-violinos-marcaram-12-golos |archive-date=20 June 2018 |access-date=22 December 2015 |website=maisfutebol.iol.pt |publisher=Sara Marques}}</ref> მათ გუნდს 1947-1954 წლებში 7 ტიტული მოაპოვებინეს, ამათგან 4 ლისაბონელებმა ზედიზედ მოიგეს. 1955 წლის 4 სექტემბერს ჩატარდა [[უეფა-ს ჩემპიონთა თასი|უეფა-ს ჩემპიონთა თასის]] პირველი მატჩი, რომელშიც „სპორტინგი“ ეთამაშა იუგოსლავიურ [[პარტიზანი ბელგრადი (საფეხბურთო კლუბი)|„პარტიზანს“]]; ტურნირის ისტორიაში პირველი გოლიც „სპორტინგის“ მოთამაშემ, ჟუან მარტინსმა გაიტანა. მატჩი 3-3 დამთავრდა.<ref>{{Cite web |author=José Nuno Pimentel |date=4 September 2015 |title=When Sporting and Partizan broke new ground |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d806e351eaa-c122dffd9552-1000--sixty-five-years-of-european-club-football/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129030213/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d806e351eaa-c122dffd9552-1000--sixty-five-years-of-european-club-football/?referrer=%2fuefachampionsleague%2fnews%2fnewsid%3d2274124 |archive-date=29 November 2020 |access-date=22 December 2015 |publisher=UEFA}}</ref> [[ფაილი:European Cup Winners' Cup trophy at Museum Mundo Sporting.JPG|მინი|1963-64 წლების უეფა-ს თასების მფლობელთა თასი.]] 1963–64 წლებში „სპორტინგი“ გახდა ერთადერთ პორტუგალიურ კლუბად, რომელმაც [[უეფა-ს თასების მფლობელთა თასი]] მოიგო.<ref>{{Cite web |title=uefa.com - UEFA Cup Winners' Cup |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season=1963/intro.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629112428/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season=1963/intro.html |archive-date=2010-06-29 |access-date=2026-05-31 |website=en.archive.uefa.com |language=en}}</ref> გუნდმა ჯერ საკვალიფიკაციო ეტაპზე [[ატალანტა (საფეხბურთო კლუბი)|„ატალანტა“]] დაამარცხა, ხოლო შემდეგ კვიპროსული კლუბი [[აპოელი (საფეხბურთო კლუბი)|„აპოელი“]] ანგარიშით 16-1. შემდეგ რაუნდში ისინი [[მანჩესტერ იუნაიტედი|„მანჩესტერ იუნაიტედთან“]] ჯერ 4–1 დამარცხდნენ, მაგრამ საკუთარ მოედანზე 5–0 მოიგეს. ნახევარფინალში „სპორტინგმა“ [[ლიონის ოლიმპიკი (საფეხბურთო კლუბი)|„ლიონი“]] დაამარცხა, საბოლოოდ კი ორრაუნდიან ფინალში „მტკ ბუდაპეშტს“ შეხვდა და პირველი ევროპული ტიტული მოიგო. გადამწყვეტი გოლი ჟუან მორაიშმა კუთხურიდან პირდაპირი დარტყმით გაიტანა.<ref>{{Cite web |title=uefa.com - UEFA Cup Winners' Cup |url=http://en.archive.uefa.com:80/competitions/ecwc/history/season=1963/intro.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20100629112428/http://en.archive.uefa.com:80/competitions/ecwc/history/season=1963/intro.html |archive-date=2010-06-29 |access-date=2026-05-31 |website=en.archive.uefa.com |language=en}}</ref> კლუბმა 1974 წელს თასების მფლობელთა თასის ნახევარფინალამდე მიაღწია, თუმცა საბოლოოდ გამარჯვებულ „მაგდებურგთან“ დამარცხდა. 1982 წელს „სპორტინგმა“ ინგლისელი მწვრთნელის, მალკოლმ ალისონის თაოსნობით, საშინაო დუბლი შეასრულა,<ref>{{Cite news|title=Malcolm Allison (1927-2010), o treinador que gostava de viver para lá do futebol|language=pt|work=PÚBLICO|url=https://www.publico.pt/noticia/malcolm-allison-19272010-o-treinador-que-gostava-de-viver-para-la-do-futebol-1461321|access-date=2026-05-31}}</ref> რის შემდეგაც 2000 წლამდე ტიტული აღარ მოუგია. მიუხედავად იმისა, რომ გუნდმა 1987 წელს პორტუგალიის სუპერთასი მოიგო და მეტოქე „ბენფიკა“ ორი მატჩის ჯამში 4-0 დაამარცხა, „სპორტინგის“ გულშემატკივრებს 1995 წლამდე მოუწიათ ლოდინი, რათა ენახათ, როგორ მოიგო გუნდმა ტიტული 1995 წლის პორტუგალიის თასის ფინალში „მარიტიმუს“ 2-0 დამარცხების შემდეგ. ამ გამარჯვებამ „სპორტინგს“ მომდევნო სეზონის პორტუგალიის სუპერთასზე გასვლის საშუალება მისცა. ფინალის ორივე მატჩი ფრეთი დამთავრდა, ამიტომაც განმეორებითი მატჩი 1996 წლის 30 აპრილს, პარიზის [[პარკ დე პრენსი|„პარკ დე პრენსზე“]] გაიმართა. „სპორტინგმა“ 3–0 მოიგო, სა პინტუმ დუბლი შეასრულა, ხოლო კარლუს შავიერმა დამატებულ დროში პენალტი გაიტანა. იმავე სეზონში „სპორტინგი“ პორტუგალიის თასის ფინალშიც გავიდა, თუმცა „ბენფიკასთან“ 3–1 დამარცხდა. 18 წლიანი პაუზის შემდეგ, 2000 წელს კლუბმა ბოლო სათამაშო დღეს „სალგეირუში“ 4-0 დაამარცხა და პორტუგალიის ჩემპიონატი მოიგო. მომდევნო სეზონში „სპორტინგმა“ 2000 წლის სუპერთასი მოიგო, მაგრამ ლიგაში მესამე ადგილი დაიკავა. 2001–02 წლების სეზონში გუნდი კვლავ ქვეყნის ჩემპიონი გახდა, ასევე მოიგო პორტუგალიის თასი და სუპერთასი. 2002 წლის 14 აგვისტოს,<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=History: Sporting CP 0-0 Inter: UEFA Champions League 2002/03 Qualif. 3 |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/70011--sporting-cp-vs-inter/ |access-date=2026-05-31 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> 17 წლის [[კრიშტიანუ რონალდუ|კრიშტიანუ რონალდუმ]] თავისი პირველი ოფიციალური მატჩი ჩაატარა „სპორტინგის“ უფროს გუნდში, [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა|უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის]] საკვალიფიკაციო რაუნდში, მილანის [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|„ინტერის“]] წინააღმდეგ.<ref>{{Cite web |last=Football |first=Planet |date=2021-09-10 |title=Cristiano Ronaldo's five senior debuts in his career and how he fared in them |url=https://www.planetfootball.com/quick-reads/cristiano-ronaldos-five-senior-debuts-in-his-career-and-how-he-fared-in-them-man-utd-real-madrid |access-date=2026-05-31 |website=Planet Football |language=en}}</ref> 29 სექტემბერს მან დებიუტი ჩატაარა პრიმეირა ლიგაშიც, „ბრაგას“ წინააღდმეგ.<ref>{{Cite web |date=2022-10-02 |title=A estreia de Cristiano Ronaldo na Liga foi há 20 anos, em Braga. Depois, tudo mudou |url=https://ominho.pt/a-estreia-de-cristiano-ronaldo-na-liga-foi-ha-20-anos-em-braga-depois-tudo-mudou/ |access-date=2026-05-31 |website=ominho.pt |language=pt-PT}}</ref> 2004–05 წლების სეზონში, „სპორტინგი“ პრიმეირა ლიგაში ლიდერობდა და უეფა-ს თასზეც შესანიშნავად ასპარეზობდა, თუმცა, სეზონის ბოლოს გუნდი ტიტულების გარეშე დარჩა: პირველი მარცხი უკვე 2005 წლის 26 იანვარს განიცადეს, როდესაც „სპორტინგი“ პორტუგალიის თასიდან გავარდა „ბენფიკასთან“ პენალტების სერიაში 7–6 წაგების შემდეგ. მიუხედავად ამისა, გუნდმა უეფა-ს თასის ნახევარფინალში ჰოლანდიური „აზ“ დაამარცხა. ფინალის მოლოდინში, 14 მაისს, „სპორტინგი“ პრიმეირა ლიგაში „ბენფიკასთან“ დამარცხდა და მესამე ადგილზე დაეცა. საბოლოოდ, 2005 წლის უეფა-ს თასის ფინალში გუნდი რუსულ [[ცსკა მოსკოვი (საფეხბურთო კლუბი)|„ცსკა-ს“]] შეხვდა, და პირველი ტაიმის ბოლოს 1-0 იგებდა, თუმცა საერთო ჯამში 1-3 დამარცხდა.<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=History: Sporting CP 1-3 CSKA Moskva {{!}} UEFA Europa League 2004/05 Final |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/match/80814--sporting-cp-vs-cska-moskva/ |access-date=2026-05-31 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> საშინაო არენაზე, „სპორტინგმა“ 2007 და 2008 წლებში პორტუგალიის თასი ზედიზედ ორჯერ მოიგო. კლუბი ასევე პირველად გავიდა უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის პლეი-ოფის ეტაპზე 2008–09 წლების სეზონში, მაგრამ მიუნხენის [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|„ბაიერნთან“]] აგრეგატით 12-1 დამარცხდა. კლუბი 2012 წელს კლუბი ევროპა ლიგის ნახევარფინალში გავიდა, სადაც ბილბაოს [[ატლეტიკ ბილბაო (საფეხბურთო კლუბი)|„ატლეტიკთან“]] დამარცხდა. ხანგრძლივი ფინანსური მისმენეჯმენტის შემდეგ, „სპორტინგს“ 2011 წლისთვის 276 მილიონ ევროზე მეტი ოდენობის ვალი დაუგროვდა.<ref>{{Cite news|title=Sporting. Soares Franco pode ser o senhor que se segue na lista das expulsões|language=pt|work=ionline|url=http://www.ionline.pt/399398|access-date=2026-05-31}}</ref> ამავდროულად გუნდმა 2012–13 წლების პრიმეირა ლიგაში მეშვიდე ადგილი დაიკავა, რაც გუნდის ყველაზე ცუდი შედეგია.<ref>{{Cite web |last=SAPO |title=Desporto – Notícias de Desporto atualizadas ao minuto |url=https://sapo.pt/desporto |access-date=2026-05-31 |website=SAPO |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |last=Curado |first=Paulo |date=2013-01-05 |title=Paços de Ferreira deixa Sporting a um ponto da zona de despromoção |url=https://www.publico.pt/2013/01/05/desporto/noticia/pacos-afunda-ainda-mais-o-sporting-com-triunfo-em-alvalade-1579621 |access-date=2026-05-31 |website=PÚBLICO |language=pt}}</ref> 2009 წლის ნოემბრიდან 2013 წლის მაისამდე პერიოდში კლუბში 9 მთავარმა მწვრთნელმა იმუშავა, რომელთაგან მთელი სეზონი ვერცერთმა ჩაატარა. 2013 წელს, კლუბის წევრების მხრიდან ზეწოლის შემდეგ, პრეზიდენტმა გოდინიუ ლოპესმა თანამდებობა დატოვა.<ref>{{Cite web |last=SAPO |title=Desporto – Notícias de Desporto atualizadas ao minuto |url=https://sapo.pt/desporto |access-date=2026-05-31 |website=SAPO |language=pt}}</ref> 2014–15 წლების სეზონში „სპორტინგმა“ დრამატულად მოიგო თავისი მე-16 პორტუგალიის თასი. ლისაბონელებმა ფინალი „ბრაგასთან“ ითამაშეს. სტარტი კატასტროფული გამოდგა, პირველი ტაიმის ბოლოს „სპორტინგი“ 0-2 აგებდა, თანაც სედრიკ სუარეშის გაძევების შემდეგ 10 კაცით თამაშობდა, თუმცა მატჩის ბოლო წუთებში ჯერ ისლამ სლიმანიმ, ხოლო შემდეგ ფრედი მონტერომ გაიტანეს და ანგარიში გაათანაბრეს. საბოლოოდ „სპორტინგმა“ პენალტების სერიაში 3-1 მოიგო.<ref>{{Cite web |title=Sporting win dramatic Taça de Portugal final on penalties - portugoal.net |url=https://www.portugoal.net/club-news/212-sporting-win-a-dramatic-taca-de-portugal-final-on-penalties |access-date=2026-05-31 |website=www.portugoal.net}}</ref> 2015 წლის ივნისში კლუბის ახალ მწვრთნელად „ბენფიკიდან“ გადმოსული ჟორჟე ჟეზუში იქცა. ჟეზუსის ხელმძღვანელობით „სპორტინგმა“ მერვედ მოიგო პორტუგალიის სუპერთასი, თანაც ფინალში „ბენფიკა“ დაამარცხა. კარგი სტარტის მიუხედავად, „სპორტინგმა“ სხვა ტიტული ვერ მოიგო და პრიმეირა ლიგაში 86 ქულით მეორე ადგილი დაიკავა. 2016-17 წლების სეზონში „სპორტინგმა“ ვერაფერი მოიგო, თუმცა მომდევნო წელს პირველად მოიგო პორტუგალიის ლიგის თასი, სეტუბალის „ვიტორიის“ პენალტების სერაში დამარცხების შემდეგ. იმ წელს გუნდმა სეზონი მესამე ადგილზე დაამთავრა და 15 მაისს, კლუბის სავარჯიშო მოედანზე, „სპორტინგის“ დაახლოებით 50 ულტრასი თავს დაესხა რამდენიმე მოთამაშესა და მწვრთნელს. თავდამსხმელები შემდგომში გაასამართლეს და მათგან 9-ს თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯათ.<ref>{{Cite news|last=AS|first=Diario|date=2018-05-15|title=Sporting players, staff attacked by hooded supporters at training ground|language=en|work=AS.com|url=https://en.as.com/en/2018/05/15/football/1526413343_228152.html|access-date=2026-05-31}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kiely |first=Ben |date=2018-05-15 |title=Sporting Lisbon players attacked at training ground after failing to secure Champions League spot - SportsJOE.ie |url=https://www.sportsjoe.ie/sport/football/sporting-lisbon-attack-160186 |access-date=2026-05-31 |website=SportsJOE |language=en}}</ref> 5 დღის შემდეგ, გუნდი პორტუგალიის თასის ფინალში „ავეშთან“ დამარცხდა. კლუბთან თავიანთი კონტრაქტები გააუქმეს [[ბრუნუ ფერნანდეში|ბრუნუ ფერნანდეშმა]], დანიელ პოდენსემ, რუი პატრისიუმ, როდრიგო ბატალიამ, [[რაფაელ ლეაო|რაფაელ ლეაომ]], რუბენ რიბეირუმ, ბას დოსტმა, ჟელსონ მარტინშმა და უილიამ კარვალიომ, რის შემდეგაც, 23 ივნისს, კლუბის პრეზიდენტი ბრუნუ დე კარვალიო დაითხოვეს. საპრეზიდენტო არჩევნებამდე პერიოდში, კლუბს განაგებდა მართვის კომიტეტი, რომელსაც სათავეში ედგა პრეზიდენტის მოვალეობების შემსრულებელი და კლუბის ყოფილი პრეზიდენტი, სოუზა სინტრა.<ref>{{Cite web |title=Sousa Cintra no adeus: "Servirei o Sporting até à morte" |url=https://www.sabado.pt/desporto/detalhe/sousa-cintra-no-adeus-servirei-o-sporting-ate-a-morte |access-date=2026-05-31 |website=www.sabado.pt |language=pt-pt}}</ref> სინტრამ მოახერხა ინციდენტის შემდეგ კლუბიდან წასული მოთამაშეების, კერძოდ, ბრუნუ ფერნანდეშის, ბას დოსტისა და როდრიგო ბატალიას მობრუნება. 2018 წლის 8 სექტემბერს კლუბის ახალ პრეზიდენტად ფრედერიკო ვარანდაში აირჩიეს. 2018–19 წლების სეზონის დასაწყისში ჟორჟე ჟეზუშის შემცვლელად მოსული ჟოზე პესეირუ არასახარბიელო შედეგების გამო თანამდებობიდან გაათავისუფლეს. === რუბენ ამორიმის ეპოქა === [[ფაილი:Ruben Amorim, January 2024 (cropped).png|მარცხნივ|მინი|303x303პქ|რუბენ ამორიმმა „სპორტინგში“ 3 პრიმეირა ლიგა, 2 ლიგის თასი და 1 სუპერთასი მოიგო.]] 2020 წლის მარტში, „სპორტინგის“ ახალ მწვრთნელად დაინიშნა პორტუგალიელი სპეციალისტი, რუბენ ამორიმი. მისი ტრანსფერი კლუბს 10 მილიონ ევროდ დაუჯდა, რითაც ამორიმი ყველა დროის მესამე ყველაზე ძვირადღირებულ მწვრთნელად იქცა. 2020-21 წლების სეზონში კლუბმა წარმატებულად იასპარეზა. „სპორტინგმა“ პორტუგალიის ლიგაში მხოლოდ ერთხელ წააგო და 19 წლის შემდეგ პირველად მოიგო ჩემპიონატი. გარდა ამისა, კლუბმა მესამედ მოიგო ქვეყნის ლიგის თასი. 2021–22 წლების უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის ჯგუფურ ეტაპზე, კლუბმა თავის ჯგუფში მეორე ადგილი დაიკავა, რითაც 2008–09 წლების სეზონის შემდეგ მხოლოდ მეორედ გავიდა პლეი-ოფში. ამავე წელს გუნდმა მოიგო პორტუგალიის ლიგის თასი და სუპერთასი, ხოლო ლიგაში მეორე ადგილზე გავიდა, 85 ქულით. 2023-24 წლების სეზონის დასაწყისში ამორიმმა გუნდში ვიქტორ დიოკერეში მოიყვანა, რომელიც გუნდის საუკეთესო ბომბარდირად იქცა და „სპორტინგს“ თავისი მე-20 ტიტული მოაგებინა.<ref>{{Cite web |title=Liga Portugal |url=https://www.ligaportugal.pt/pt/liga/classificacao/20212022/ligaportugalbwin |archive-url=http://web.archive.org/web/20240414164302/https://www.ligaportugal.pt/pt/liga/classificacao/20212022/ligaportugalbwin |archive-date=2024-04-14 |access-date=2026-06-01 |website=www.ligaportugal.pt}}</ref> „სპორტინგმა“ 2024-25 წლების სეზონი კარგად დაიწყო და ლიგის პირველ 11 ტურში არ წაუგია. ამავდროულად გუნდმა ჩემპიონთა ლიგის ლიგის ფაზაში [[პეპ გვარდიოლა|პეპ გვარდიოლას]] [[მანჩესტერ სიტი (საფეხბურთო კლუბი)|„მანჩესტერ სიტი“]] 4-1 დაამარცხა. ამის შემდეგ ამორიმმა კლუბი დატოვა და [[მანჩესტერ იუნაიტედი|„მანჩესტერ იუნაიტედში“]] გადავიდა. ახალ მწვრთნელად ჟუან პერეირა დაინიშნა, თუმცა მან მხოლოდ 8 მატჩი ჩაატარა და არასახარბიელო შედეგების გამო იგი რუი ბორჟეშით ჩაანაცვლეს. ბორჟეშთან ერთად „სპორტინგმა“ თავისი 21-ე ტიტული მოიპოვა და 1953-54 წლების სეზონის შემდეგ პირველად გახდა ჩემპიონი ზედიზედ ორჯერ. გუნდის საუკეთესო ბომბარდირი კვლავ ვიქტორ დიოკერეში იყო, მან ყველა ტურნირში 54 გოლი გაიტანა და 2024-25 წლების [[ევროპის ოქროს ბუცი|ევროპის ოქროს ბუცის]] მთავარ კანდიდატად იქცა. == შემადგენლობა == <small>2026 წლის 12 თებერვლის მიხედვით.</small><ref>{{cite news|title=Main team|url=https://www.sporting.pt/pt/futebol/equipa-principal/plantel|work=sporting.pt|accessdate=12 თებერვალი 2026}}</ref> {{საფეხბურთო გუნდი დასაწყისი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=1|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=[[რუი სილვა]]|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=5|ნაკ=იაპონია|სახელი=ჰიდემასა მორიტა|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=6|ნაკ=ბელგია|სახელი=ზენო დებასტი|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=7|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=ჟეოვანი კენდა|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=8|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=[[პედრუ გონსალვეში]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=10|ნაკ=მოზამბიკი|სახელი=ჟენი კატამო|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=11|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=ნუნუ სანტუში|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=12|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=ჟუან ვირჟინია|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=13|ნაკ=საბერძნეთი|სახელი=[[გეორგიოს ვაგიანიდისი]]|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=14|ნაკ=საქართველო|სახელი=[[გიორგი ქოჩორაშვილი]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=15|ნაკ=სენეგალი|სახელი=სულეიმან ფაიე|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=17|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=[[ფრანსიშკუ ტრინკანი]]|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=20|ნაკ=ურუგვაი|სახელი=მაქსიმილიანო არაუხო|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდი შუა}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=22|ნაკ=ესპანეთი|სახელი=ივან ფრესნედა|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=23|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=დანიელ ბრაგანსა|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=25|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=გონსალუ ინასიუ|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=26|ნაკ=კოტ-დ'ივუარი|სახელი=უსმან დიომანდი|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=31|ნაკ=ბრაზილია|სახელი=ლუის გილიერმე|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=41|ნაკ=ბრაზილია|სახელი=დიეგუ კალაი|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=42|ნაკ=დანია|სახელი=მორტენ იულმანი|პოზ=ნახევარმცველი|სხვა=კაპიტანი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=52|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=ჟუან სიმოინში|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=72|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=ედუარდუ კუარეჟმა|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=89|ნაკ=საბერძნეთი|სახელი=ფოტის იოანიდისი|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=91|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=რიკარდუ მანგაში|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=97|ნაკ=კოლუმბია|სახელი=ლუის სუარესი|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=99|ნაკ=ბრაზილია|სახელი=ფრანსიშკუ სილვა|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდი დასასრული}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat-inline|Sporting CP}} * {{ოფიციალური|https://www.sporting.pt/}} * [https://www.ligaportugal.pt/en/liga/clube/20232024/ligaportugalbetclic/303 სპორტინგი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201025251/https://www.ligaportugal.pt/en/liga/clube/20232024/ligaportugalbetclic/303 |date=2024-12-01 }} — LPFP * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/50149--sporting-cp/ სპორტინგი] — [[UEFA]] == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:პორტუგალიის საფეხბურთო კლუბები]] [[კატეგორია:ლისაბონი]] rmhl51jwk6yyha542pid863xyrw1i5s 5405520 5405342 2026-06-02T08:45:54Z Makenzis 93024 მე-2 5405520 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა საფეხბურთო კლუბი|სახელი=სპორტინგი<br />Sporting CP|სრული სახელი=Sporting Clube de Portugal|image=[[ფაილი:Sporting CP crest.svg|200px]]|მეტსახელი= ''Leões'' (ლომები)<br>''Verde e brancos'' (მწვანე და თეთრები)<br>''Sportinguistas'' (სპორტინგისტები)|დაარსდა=1 ივლისი 1906|სტადიონი=ჟოზე ალვალადე|ტევადობა=52,095 მაყურებელი|პრეზიდენტი=ფრედერიკუ ვარანდაში|მწვრთნელი=რუი ბორჟეში|კაპიტანი={{დროშანიშანი|დანია}} მორტენ იულმანი |ლიგა=[[პორტუგალიის პრიმეირა ლიგა]] |ადგილი=მე-2 |სეზონი=[[პორტუგალიის პრიმეირა ლიგა 2025-26|2025-26]]|საიტი=https://sporting.pt//|pattern_la1=_sportingcp2526h|pattern_b1=_sportingcp2526h|pattern_ra1=_sportingcp2526h|pattern_sh1=|pattern_so1=_scp2122h|leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=000000|socks1=000000|pattern_la2=_scp2526a|pattern_b2=_scp2526a|pattern_ra2=_scp2526a|leftarm2=000000|body2=000000|rightarm2=000000|shorts2=000000|socks2=000000|pattern_la3=_scp2526t|pattern_b3=_scp2526t|pattern_ra3=_scp2526t|leftarm3=08e8de|body3=08e8de|rightarm3=08e8de|shorts3=08e8de|socks3=08e8de}} '''პორტუგალიური კლუბი „სპორტინგი“''' ({{lang-pt|Sporting Clube de Portugal}}), ცნობილი როგორც '''„ლისაბონის სპორტინგი“''' ან უბრალოდ '''„სპორტინგი“<ref name=":0">{{cite web |date=9 July 2015 |title=Club History – The Badge |url=https://www.sporting.pt/en/club/history/the-badge |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208220215/https://www.sporting.pt/en/club/history/the-badge |archive-date=8 December 2021 |access-date=14 December 2021 |work=Sporting Clube de Portugal |quote=with the Club largely being known a "Sporting Lisbon" abroad}}</ref>'''<ref name=":13">{{Cite web |date=2023-04-11 |title=Gonçalo Ferreira: Social Media Manager at Sporting CP |url=https://behindsport.com/goncalo-ferreira-social-media-manager-at-sporting-cp/ |access-date=2024-02-27 |website=Behind Sport |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-05 |title=Portuguese Primeira Liga: Sporting Lisbon crowned champions after Benfica loss |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cpdgvvy39zyo |access-date=2024-05-16 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref><ref name=":162">[https://www.nytimes.com/athletic/4308623/2023/03/16/sporting-lisbon-athletic-bilbao-wrong-name/ From Sporting Lisbon to Athletic Bilbao — why do we get foreign clubs' names wrong?] , Michael Cox, The Athletic, 16 March 2023</ref> — [[პორტუგალია|პორტუგალიური]] პროფესიონალური საფეხბურთო კლუბი ქალაქ [[ლისაბონი]]დან, რომელიც თამაშობს ჟოზე ალვალადეს სახელობის სტადიონზე და ასპარეზობს [[პორტუგალიის პრიმეირა ლიგა]]ში. „სპორტინგი“ პორტუგალიის ერთ-ერთი ყველაზე ტიტულოვანი გუნდია, რომელსაც 21-ჯერ აქვს მოგებული პორტუგალიის ჩემპიონატი, 18-ჯერ პორტუგალიის თასი, 4-ჯერ პორტუგალიის ლიგის თასი, და 9-ჯერ პორტუგალიის სუპერთასი. საერთაშორისო ტურნირებიდან კლუბს მოგებული აქვს [[1963]]-[[1964]] წლების თასების მფლობელთა თასი, და ასევე იყვნენ [[2005]] წლის უეფა-ს თასის და [[1949]] წლის ლათინური თასის ფინალისტები. [[1955]] წლის [[4 სექტემბერი|4 სექტემბერს]] „სპორტინგმა“ [[ევროპის ჩემპიონთა თასი 1955-1956|ევროპის ჩემპიონთა თასის]] პირველი მატჩი ითამაშა.<ref>{{Cite news |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/50162--partizan/ |title=FK Partizan |access-date=18 September 2012 |publisher=[[UEFA]] |archive-date=19 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019175039/http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50162/profile/index.html |url-status=live }}</ref> „სპორტინგის“ ახალგაზრდულმა აკადემიამ ხელი შეუწყო ისეთი ფეხბურთელების აღზრდას, როგორებიც არიან [[ლუიშ ფიგუ]] და [[კრიშტიანუ რონალდუ]].<ref>{{Cite news |last=Clapham |first=Alex |date=2018-02-16 |title=Inside the Sporting Portugal academy, where Ballon d'Or winners are made |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/football/in-bed-with-maradona/2018/feb/16/sporting-lisbon-academy-ronaldo-figo-ballon-dor |access-date=2023-08-10 |issn=0261-3077 |archive-date=27 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727115217/https://www.theguardian.com/football/in-bed-with-maradona/2018/feb/16/sporting-lisbon-academy-ronaldo-figo-ballon-dor |url-status=live }}</ref> == ისტორია == === დაარსება === „სპორტინგის“ ისტორია სათავეს 1902 წლიდან იღებს, როდესაც ძმებმა ფრანსიშკუ და ჟოზე მარია გავაზუებმა დააარსეს „სპორტ კლუბ დე ბელასი“. კლუბმა მხოლოდ ერთი მატჩი ჩაატარა და იმავე წლის ზაფხულს დაიშალა. 2 წლის შემდეგ, ძმებმა კვლავ გადაწყვიტეს კლუბის შექმნა და ამჯერად მათ ჟოზე ალვალადე და ჟოზე სტრომპი შეუერთდნენ. ახალ კლუბი, სახელად „კამპო გრანდე“ აქტიურად ასპარეზობდა როგორც ფეხბურთში, ასევე ჩოგბურთსა და ფარიკაობაში. კლუბი ასევე აწყობდა წვეულებებსა და პიკნიკებს, რასაც მისი მრავალი წევრი აპროტესტებდა. შედეგად, 1906 წელს ჟოზე ალვალადემ, ჟოზე გავაზუმ და კიდევ 17 სხვა წევრმა „კამპო გრანდე“ დატოვეს და 8 მაისს ახალი, უსახელო კლუბი დააარსეს. 26 მაისს მას ''Campo Grande Sporting Clube'' ეწოდა.<ref name=":9">{{Cite web |title=As datas de funda&ccedil;&atilde;o dos "grandes": O Sport Lisboa, o Campo Grande e os dois&nbsp;Portos |url=https://www.record.pt/opiniao/escrevem-os-leitores/detalhe/as-datas-de-fundacao-dos-grandes-o-sport-lisboa-o-campo-grande-e-os-dois-portos |access-date=2024-02-27 |website=Record |language=pt-PT}}</ref> კლუბის პირველი პრეზიდენტი გახდა ჟოზე ალვალადეს ბაბუა, ალფრედო ოლტერმანი, რომელიც კლუბის მთავარი სპონსორი იყო.<ref name="scphistory">{{cite web |date=10 March 2015 |title=Resumo Histórico |trans-title=Historical Summary |url=https://www.sporting.pt/pt/clube |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911191627/https://www.sporting.pt/pt/clube |archive-date=11 September 2018 |access-date=22 September 2018 |publisher=Sporting Clube de Portugal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Montero |first=José Luís |date=2015-10-18 |title=O Passado Também Chuta: O Visconde de Alvalade |url=https://bolanarede.pt/rubricas/o-passado-tambem-chuta/o-passado-tambem-chuta-o-visconde-de-alvalade/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115125644/https://bolanarede.pt/rubricas/o-passado-tambem-chuta/o-passado-tambem-chuta-o-visconde-de-alvalade/ |archive-date=15 November 2023 |access-date=2023-11-15 |website=Bola na Rede |language=pt-PT}}</ref> „სპორტინგს“ თავისი დღევანდელი სახელი 2 თვის შემდეგ, 1906 წლის 1 ივლისს ეწოდა, და სწორედ ეს დღე ითვლება კლუბის დაარსების ოფიციალურ თარიღად. === ადრეული წლები === [[ფაილი:SportingCP League Performance.svg|მინი|300x300პქ|„სპორტინგის“ პოზიცია პორტუგალიის ჩემპიონატში 1938 წლიდან დღემდე.]] „სპორტინგმა“ თავისი პირველი მატჩი 1907 წლის 3 თებერვალს, მესამე დივიზიონის კლუბ „კრუზ ნეგრასთან“ ითამაშა და ანგარიშით 5-1 დამარცხდა. 4 ივლისს თავიანთ პირველ სტადიონზე გადავიდა, ხოლო 1 დეკემბერს პირველი დერბი ითამაშა „ბენფიკასთან“, რომელიც 2-1 მოიგო<ref>{{Cite book |year=1988 |title=Sporting Clube Portugal&nbsp;– Fotobiografia por Rui Guedes |publisher=Publicações Dom Quixote |location=Lisbon |pages=XVII-XIX}}</ref> და 1907-1908 წლების სეზონის ბოლოს რეგიონის ბოლოს რეგიონის ვიცე-ჩემპიონად იქცა. 1909 წლისთვის კლუბი ასპარეზობდა ფეხბურთში, სირბილსა და ხტუნვაში, გიმნასტიკაში, თოკზე ჭიდაობაში, ჩოგბურთში, კრიკეტსა და ბალახის ჰოკეიში. „სპორტინგმა“ 1912, 1913, 1914 და 1915, წლებში ლისაბონის ჩემპიონატი მოიგო. იმავე წელს მათ ასევე დაამარცხეს „ბენფიკა“ 3-1, და მოიგეს ღირსების თასი. მომდევნო წელს მათ ეს წარმატება გაიმეორეს და ორივე შეჯიბრი კვლავ მოიგეს. 1947 წლისთვის კლუბს ლისაბონის ჩემპიონატი 19-ჯერ ქონდა მოგებული, ამათგან 6 ზედიზედ. პორტუგალიის პრიმეირა ლიგის პირველი თამაში „სპორტინგმა“ 1935 წლის 20 იანვარს ითამაშა, სადაც კოიმბრას „აკადემიკა“ დაამარცხა ანგარიშით 6-0. 1 წლის შემდეგ კლუბმა თავისი უმძიმესი მარცხი განიცადა, როდესაც „პორტუსთან“ წააგო ანგარიშით 10-1. === ოქროს წლები და დაცემა === „სპორტინგს“ თავისი საუკეთესო პერიოდი 1940-1950 წლებში ჰქონდა. 1941 წელს კლუბმა პირველად მოიპოვა პორტუგალიის ტიტული,ასევე მოიგო პორტუგალიის თასი და პირველ პორტუგალიურ გუნდად იქცა, რომელმაც შეასრულა დუბლი. გარდა ამისა, კლუბმა ლისაბონის ჩემპიონატშიც გაიმარჯვა. ოქროს წლებში „სპორტინგს“ წინ წარუძღვნენ ფერნანდუ პეიროტეუ, ჟოზე ტრავასოსი, ალბანუ პერეირა, ჟეზუს კორეია და მანუელ ვასკეში, ცნობილნი, როგორც „ხუთი ვიოლინო“.<ref>{{Cite web |date=16 February 2015 |title=O dia em que os cinco violinos marcaram 12 golos (The day the five violins scored 12 goals) |url=http://www.maisfutebol.iol.pt/efemeride/sporting/o-dia-em-que-os-cinco-violinos-marcaram-12-golos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620180731/http://www.maisfutebol.iol.pt/efemeride/sporting/o-dia-em-que-os-cinco-violinos-marcaram-12-golos |archive-date=20 June 2018 |access-date=22 December 2015 |website=maisfutebol.iol.pt |publisher=Sara Marques}}</ref> მათ გუნდს 1947-1954 წლებში 7 ტიტული მოაპოვებინეს, ამათგან 4 ლისაბონელებმა ზედიზედ მოიგეს. 1955 წლის 4 სექტემბერს ჩატარდა [[უეფა-ს ჩემპიონთა თასი|უეფა-ს ჩემპიონთა თასის]] პირველი მატჩი, რომელშიც „სპორტინგი“ ეთამაშა იუგოსლავიურ [[პარტიზანი ბელგრადი (საფეხბურთო კლუბი)|„პარტიზანს“]]; ტურნირის ისტორიაში პირველი გოლიც „სპორტინგის“ მოთამაშემ, ჟუან მარტინსმა გაიტანა. მატჩი 3-3 დამთავრდა.<ref>{{Cite web |author=José Nuno Pimentel |date=4 September 2015 |title=When Sporting and Partizan broke new ground |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d806e351eaa-c122dffd9552-1000--sixty-five-years-of-european-club-football/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129030213/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0d806e351eaa-c122dffd9552-1000--sixty-five-years-of-european-club-football/?referrer=%2fuefachampionsleague%2fnews%2fnewsid%3d2274124 |archive-date=29 November 2020 |access-date=22 December 2015 |publisher=UEFA}}</ref> [[ფაილი:European Cup Winners' Cup trophy at Museum Mundo Sporting.JPG|მინი|1963-64 წლების უეფა-ს თასების მფლობელთა თასი.]] 1963–64 წლებში „სპორტინგი“ გახდა ერთადერთ პორტუგალიურ კლუბად, რომელმაც [[უეფა-ს თასების მფლობელთა თასი]] მოიგო.<ref>{{Cite web |title=uefa.com - UEFA Cup Winners' Cup |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season=1963/intro.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629112428/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season=1963/intro.html |archive-date=2010-06-29 |access-date=2026-05-31 |website=en.archive.uefa.com |language=en}}</ref> გუნდმა ჯერ საკვალიფიკაციო ეტაპზე [[ატალანტა (საფეხბურთო კლუბი)|„ატალანტა“]] დაამარცხა, ხოლო შემდეგ კვიპროსული კლუბი [[აპოელი (საფეხბურთო კლუბი)|„აპოელი“]] ანგარიშით 16-1. შემდეგ რაუნდში ისინი [[მანჩესტერ იუნაიტედი|„მანჩესტერ იუნაიტედთან“]] ჯერ 4–1 დამარცხდნენ, მაგრამ საკუთარ მოედანზე 5–0 მოიგეს. ნახევარფინალში „სპორტინგმა“ [[ლიონის ოლიმპიკი (საფეხბურთო კლუბი)|„ლიონი“]] დაამარცხა, საბოლოოდ კი ორრაუნდიან ფინალში „მტკ ბუდაპეშტს“ შეხვდა და პირველი ევროპული ტიტული მოიგო. გადამწყვეტი გოლი ჟუან მორაიშმა კუთხურიდან პირდაპირი დარტყმით გაიტანა.<ref>{{Cite web |title=uefa.com - UEFA Cup Winners' Cup |url=http://en.archive.uefa.com:80/competitions/ecwc/history/season=1963/intro.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20100629112428/http://en.archive.uefa.com:80/competitions/ecwc/history/season=1963/intro.html |archive-date=2010-06-29 |access-date=2026-05-31 |website=en.archive.uefa.com |language=en}}</ref> კლუბმა 1974 წელს თასების მფლობელთა თასის ნახევარფინალამდე მიაღწია, თუმცა საბოლოოდ გამარჯვებულ „მაგდებურგთან“ დამარცხდა. 1982 წელს „სპორტინგმა“ ინგლისელი მწვრთნელის, მალკოლმ ალისონის თაოსნობით, საშინაო დუბლი შეასრულა,<ref>{{Cite news|title=Malcolm Allison (1927-2010), o treinador que gostava de viver para lá do futebol|language=pt|work=PÚBLICO|url=https://www.publico.pt/noticia/malcolm-allison-19272010-o-treinador-que-gostava-de-viver-para-la-do-futebol-1461321|access-date=2026-05-31}}</ref> რის შემდეგაც 2000 წლამდე ტიტული აღარ მოუგია. მიუხედავად იმისა, რომ გუნდმა 1987 წელს პორტუგალიის სუპერთასი მოიგო და მეტოქე „ბენფიკა“ ორი მატჩის ჯამში 4-0 დაამარცხა, „სპორტინგის“ გულშემატკივრებს 1995 წლამდე მოუწიათ ლოდინი, რათა ენახათ, როგორ მოიგო გუნდმა ტიტული 1995 წლის პორტუგალიის თასის ფინალში „მარიტიმუს“ 2-0 დამარცხების შემდეგ. ამ გამარჯვებამ „სპორტინგს“ მომდევნო სეზონის პორტუგალიის სუპერთასზე გასვლის საშუალება მისცა. ფინალის ორივე მატჩი ფრეთი დამთავრდა, ამიტომაც განმეორებითი მატჩი 1996 წლის 30 აპრილს, პარიზის [[პარკ დე პრენსი|„პარკ დე პრენსზე“]] გაიმართა. „სპორტინგმა“ 3–0 მოიგო, სა პინტუმ დუბლი შეასრულა, ხოლო კარლუს შავიერმა დამატებულ დროში პენალტი გაიტანა. იმავე სეზონში „სპორტინგი“ პორტუგალიის თასის ფინალშიც გავიდა, თუმცა „ბენფიკასთან“ 3–1 დამარცხდა. 18 წლიანი პაუზის შემდეგ, 2000 წელს კლუბმა ბოლო სათამაშო დღეს „სალგეირუში“ 4-0 დაამარცხა და პორტუგალიის ჩემპიონატი მოიგო. მომდევნო სეზონში „სპორტინგმა“ 2000 წლის სუპერთასი მოიგო, მაგრამ ლიგაში მესამე ადგილი დაიკავა. 2001–02 წლების სეზონში გუნდი კვლავ ქვეყნის ჩემპიონი გახდა, ასევე მოიგო პორტუგალიის თასი და სუპერთასი. 2002 წლის 14 აგვისტოს,<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=History: Sporting CP 0-0 Inter: UEFA Champions League 2002/03 Qualif. 3 |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/70011--sporting-cp-vs-inter/ |access-date=2026-05-31 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> 17 წლის [[კრიშტიანუ რონალდუ|კრიშტიანუ რონალდუმ]] თავისი პირველი ოფიციალური მატჩი ჩაატარა „სპორტინგის“ უფროს გუნდში, [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა|უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის]] საკვალიფიკაციო რაუნდში, მილანის [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|„ინტერის“]] წინააღმდეგ.<ref>{{Cite web |last=Football |first=Planet |date=2021-09-10 |title=Cristiano Ronaldo's five senior debuts in his career and how he fared in them |url=https://www.planetfootball.com/quick-reads/cristiano-ronaldos-five-senior-debuts-in-his-career-and-how-he-fared-in-them-man-utd-real-madrid |access-date=2026-05-31 |website=Planet Football |language=en}}</ref> 29 სექტემბერს მან დებიუტი ჩატაარა პრიმეირა ლიგაშიც, „ბრაგას“ წინააღდმეგ.<ref>{{Cite web |date=2022-10-02 |title=A estreia de Cristiano Ronaldo na Liga foi há 20 anos, em Braga. Depois, tudo mudou |url=https://ominho.pt/a-estreia-de-cristiano-ronaldo-na-liga-foi-ha-20-anos-em-braga-depois-tudo-mudou/ |access-date=2026-05-31 |website=ominho.pt |language=pt-PT}}</ref> 2004–05 წლების სეზონში, „სპორტინგი“ პრიმეირა ლიგაში ლიდერობდა და უეფა-ს თასზეც შესანიშნავად ასპარეზობდა, თუმცა, სეზონის ბოლოს გუნდი ტიტულების გარეშე დარჩა: პირველი მარცხი უკვე 2005 წლის 26 იანვარს განიცადეს, როდესაც „სპორტინგი“ პორტუგალიის თასიდან გავარდა „ბენფიკასთან“ პენალტების სერიაში 7–6 წაგების შემდეგ. მიუხედავად ამისა, გუნდმა უეფა-ს თასის ნახევარფინალში ჰოლანდიური „აზ“ დაამარცხა. ფინალის მოლოდინში, 14 მაისს, „სპორტინგი“ პრიმეირა ლიგაში „ბენფიკასთან“ დამარცხდა და მესამე ადგილზე დაეცა. საბოლოოდ, 2005 წლის უეფა-ს თასის ფინალში გუნდი რუსულ [[ცსკა მოსკოვი (საფეხბურთო კლუბი)|„ცსკა-ს“]] შეხვდა, და პირველი ტაიმის ბოლოს 1-0 იგებდა, თუმცა საერთო ჯამში 1-3 დამარცხდა.<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=History: Sporting CP 1-3 CSKA Moskva {{!}} UEFA Europa League 2004/05 Final |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/match/80814--sporting-cp-vs-cska-moskva/ |access-date=2026-05-31 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> საშინაო არენაზე, „სპორტინგმა“ 2007 და 2008 წლებში პორტუგალიის თასი ზედიზედ ორჯერ მოიგო. კლუბი ასევე პირველად გავიდა უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის პლეი-ოფის ეტაპზე 2008–09 წლების სეზონში, მაგრამ მიუნხენის [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|„ბაიერნთან“]] აგრეგატით 12-1 დამარცხდა. კლუბი 2012 წელს კლუბი ევროპა ლიგის ნახევარფინალში გავიდა, სადაც ბილბაოს [[ატლეტიკ ბილბაო (საფეხბურთო კლუბი)|„ატლეტიკთან“]] დამარცხდა. ხანგრძლივი ფინანსური მისმენეჯმენტის შემდეგ, „სპორტინგს“ 2011 წლისთვის 276 მილიონ ევროზე მეტი ოდენობის ვალი დაუგროვდა.<ref>{{Cite news|title=Sporting. Soares Franco pode ser o senhor que se segue na lista das expulsões|language=pt|work=ionline|url=http://www.ionline.pt/399398|access-date=2026-05-31}}</ref> ამავდროულად გუნდმა 2012–13 წლების პრიმეირა ლიგაში მეშვიდე ადგილი დაიკავა, რაც გუნდის ყველაზე ცუდი შედეგია.<ref>{{Cite web |last=SAPO |title=Desporto – Notícias de Desporto atualizadas ao minuto |url=https://sapo.pt/desporto |access-date=2026-05-31 |website=SAPO |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |last=Curado |first=Paulo |date=2013-01-05 |title=Paços de Ferreira deixa Sporting a um ponto da zona de despromoção |url=https://www.publico.pt/2013/01/05/desporto/noticia/pacos-afunda-ainda-mais-o-sporting-com-triunfo-em-alvalade-1579621 |access-date=2026-05-31 |website=PÚBLICO |language=pt}}</ref> 2009 წლის ნოემბრიდან 2013 წლის მაისამდე პერიოდში კლუბში 9 მთავარმა მწვრთნელმა იმუშავა, რომელთაგან მთელი სეზონი ვერცერთმა ჩაატარა. 2013 წელს, კლუბის წევრების მხრიდან ზეწოლის შემდეგ, პრეზიდენტმა გოდინიუ ლოპესმა თანამდებობა დატოვა.<ref>{{Cite web |last=SAPO |title=Desporto – Notícias de Desporto atualizadas ao minuto |url=https://sapo.pt/desporto |access-date=2026-05-31 |website=SAPO |language=pt}}</ref> 2014–15 წლების სეზონში „სპორტინგმა“ დრამატულად მოიგო თავისი მე-16 პორტუგალიის თასი. ლისაბონელებმა ფინალი „ბრაგასთან“ ითამაშეს. სტარტი კატასტროფული გამოდგა, პირველი ტაიმის ბოლოს „სპორტინგი“ 0-2 აგებდა, თანაც სედრიკ სუარეშის გაძევების შემდეგ 10 კაცით თამაშობდა, თუმცა მატჩის ბოლო წუთებში ჯერ ისლამ სლიმანიმ, ხოლო შემდეგ ფრედი მონტერომ გაიტანეს და ანგარიში გაათანაბრეს. საბოლოოდ „სპორტინგმა“ პენალტების სერიაში 3-1 მოიგო.<ref>{{Cite web |title=Sporting win dramatic Taça de Portugal final on penalties - portugoal.net |url=https://www.portugoal.net/club-news/212-sporting-win-a-dramatic-taca-de-portugal-final-on-penalties |access-date=2026-05-31 |website=www.portugoal.net}}</ref> 2015 წლის ივნისში კლუბის ახალ მწვრთნელად „ბენფიკიდან“ გადმოსული ჟორჟე ჟეზუში იქცა. ჟეზუსის ხელმძღვანელობით „სპორტინგმა“ მერვედ მოიგო პორტუგალიის სუპერთასი, თანაც ფინალში „ბენფიკა“ დაამარცხა. კარგი სტარტის მიუხედავად, „სპორტინგმა“ სხვა ტიტული ვერ მოიგო და პრიმეირა ლიგაში 86 ქულით მეორე ადგილი დაიკავა. 2016-17 წლების სეზონში „სპორტინგმა“ ვერაფერი მოიგო, თუმცა მომდევნო წელს პირველად მოიგო პორტუგალიის ლიგის თასი, სეტუბალის „ვიტორიის“ პენალტების სერაში დამარცხების შემდეგ. იმ წელს გუნდმა სეზონი მესამე ადგილზე დაამთავრა და 15 მაისს, კლუბის სავარჯიშო მოედანზე, „სპორტინგის“ დაახლოებით 50 ულტრასი თავს დაესხა რამდენიმე მოთამაშესა და მწვრთნელს. თავდამსხმელები შემდგომში გაასამართლეს და მათგან 9-ს თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯათ.<ref>{{Cite news|last=AS|first=Diario|date=2018-05-15|title=Sporting players, staff attacked by hooded supporters at training ground|language=en|work=AS.com|url=https://en.as.com/en/2018/05/15/football/1526413343_228152.html|access-date=2026-05-31}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kiely |first=Ben |date=2018-05-15 |title=Sporting Lisbon players attacked at training ground after failing to secure Champions League spot - SportsJOE.ie |url=https://www.sportsjoe.ie/sport/football/sporting-lisbon-attack-160186 |access-date=2026-05-31 |website=SportsJOE |language=en}}</ref> 5 დღის შემდეგ, გუნდი პორტუგალიის თასის ფინალში „ავეშთან“ დამარცხდა. კლუბთან თავიანთი კონტრაქტები გააუქმეს [[ბრუნუ ფერნანდეში|ბრუნუ ფერნანდეშმა]], დანიელ პოდენსემ, რუი პატრისიუმ, როდრიგო ბატალიამ, [[რაფაელ ლეაო|რაფაელ ლეაომ]], რუბენ რიბეირუმ, ბას დოსტმა, ჟელსონ მარტინშმა და უილიამ კარვალიომ, რის შემდეგაც, 23 ივნისს, კლუბის პრეზიდენტი ბრუნუ დე კარვალიო დაითხოვეს. საპრეზიდენტო არჩევნებამდე პერიოდში, კლუბს განაგებდა მართვის კომიტეტი, რომელსაც სათავეში ედგა პრეზიდენტის მოვალეობების შემსრულებელი და კლუბის ყოფილი პრეზიდენტი, სოუზა სინტრა.<ref>{{Cite web |title=Sousa Cintra no adeus: "Servirei o Sporting até à morte" |url=https://www.sabado.pt/desporto/detalhe/sousa-cintra-no-adeus-servirei-o-sporting-ate-a-morte |access-date=2026-05-31 |website=www.sabado.pt |language=pt-pt}}</ref> სინტრამ მოახერხა ინციდენტის შემდეგ კლუბიდან წასული მოთამაშეების, კერძოდ, ბრუნუ ფერნანდეშის, ბას დოსტისა და როდრიგო ბატალიას მობრუნება. 2018 წლის 8 სექტემბერს კლუბის ახალ პრეზიდენტად ფრედერიკო ვარანდაში აირჩიეს. 2018–19 წლების სეზონის დასაწყისში ჟორჟე ჟეზუშის შემცვლელად მოსული ჟოზე პესეირუ არასახარბიელო შედეგების გამო თანამდებობიდან გაათავისუფლეს. === რუბენ ამორიმის ეპოქა === [[ფაილი:Ruben Amorim, January 2024 (cropped).png|მარცხნივ|მინი|303x303პქ|რუბენ ამორიმმა „სპორტინგში“ 3 პრიმეირა ლიგა, 2 ლიგის თასი და 1 სუპერთასი მოიგო.]] 2020 წლის მარტში, „სპორტინგის“ ახალ მწვრთნელად დაინიშნა პორტუგალიელი სპეციალისტი, რუბენ ამორიმი. მისი ტრანსფერი კლუბს 10 მილიონ ევროდ დაუჯდა, რითაც ამორიმი ყველა დროის მესამე ყველაზე ძვირადღირებულ მწვრთნელად იქცა. 2020-21 წლების სეზონში კლუბმა წარმატებულად იასპარეზა. „სპორტინგმა“ პორტუგალიის ლიგაში მხოლოდ ერთხელ წააგო და 19 წლის შემდეგ პირველად მოიგო ჩემპიონატი. გარდა ამისა, კლუბმა მესამედ მოიგო ქვეყნის ლიგის თასი. 2021–22 წლების უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის ჯგუფურ ეტაპზე, კლუბმა თავის ჯგუფში მეორე ადგილი დაიკავა, რითაც 2008–09 წლების სეზონის შემდეგ მხოლოდ მეორედ გავიდა პლეი-ოფში. ამავე წელს გუნდმა მოიგო პორტუგალიის ლიგის თასი და სუპერთასი, ხოლო ლიგაში მეორე ადგილზე გავიდა, 85 ქულით. 2023-24 წლების სეზონის დასაწყისში ამორიმმა გუნდში ვიქტორ დიოკერეში მოიყვანა, რომელიც გუნდის საუკეთესო ბომბარდირად იქცა და „სპორტინგს“ თავისი მე-20 ტიტული მოაგებინა.<ref>{{Cite web |title=Liga Portugal |url=https://www.ligaportugal.pt/pt/liga/classificacao/20212022/ligaportugalbwin |archive-url=http://web.archive.org/web/20240414164302/https://www.ligaportugal.pt/pt/liga/classificacao/20212022/ligaportugalbwin |archive-date=2024-04-14 |access-date=2026-06-01 |website=www.ligaportugal.pt}}</ref> „სპორტინგმა“ 2024-25 წლების სეზონი კარგად დაიწყო და ლიგის პირველ 11 ტურში არ წაუგია. ამავდროულად გუნდმა ჩემპიონთა ლიგის ლიგის ფაზაში [[პეპ გვარდიოლა|პეპ გვარდიოლას]] [[მანჩესტერ სიტი (საფეხბურთო კლუბი)|„მანჩესტერ სიტი“]] 4-1 დაამარცხა. ამის შემდეგ ამორიმმა კლუბი დატოვა და [[მანჩესტერ იუნაიტედი|„მანჩესტერ იუნაიტედში“]] გადავიდა. ახალ მწვრთნელად ჟუან პერეირა დაინიშნა, თუმცა მან მხოლოდ 8 მატჩი ჩაატარა და არასახარბიელო შედეგების გამო იგი რუი ბორჟეშით ჩაანაცვლეს. ბორჟეშთან ერთად „სპორტინგმა“ თავისი 21-ე ტიტული მოიპოვა და 1953-54 წლების სეზონის შემდეგ პირველად გახდა ჩემპიონი ზედიზედ ორჯერ. გუნდის საუკეთესო ბომბარდირი კვლავ ვიქტორ დიოკერეში იყო, მან ყველა ტურნირში 54 გოლი გაიტანა და 2024-25 წლების [[ევროპის ოქროს ბუცი|ევროპის ოქროს ბუცის]] მთავარ კანდიდატად იქცა. == შემადგენლობა == <small>2026 წლის 12 თებერვლის მიხედვით.</small><ref>{{cite news|title=Main team|url=https://www.sporting.pt/pt/futebol/equipa-principal/plantel|work=sporting.pt|accessdate=12 თებერვალი 2026}}</ref> {{საფეხბურთო გუნდი დასაწყისი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=1|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=[[რუი სილვა]]|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=5|ნაკ=იაპონია|სახელი=ჰიდემასა მორიტა|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=6|ნაკ=ბელგია|სახელი=ზენო დებასტი|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=7|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=ჟეოვანი კენდა|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=8|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=[[პედრუ გონსალვეში]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=10|ნაკ=მოზამბიკი|სახელი=ჟენი კატამო|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=11|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=ნუნუ სანტუში|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=12|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=ჟუან ვირჟინია|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=13|ნაკ=საბერძნეთი|სახელი=[[გეორგიოს ვაგიანიდისი]]|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=14|ნაკ=საქართველო|სახელი=[[გიორგი ქოჩორაშვილი]]|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=15|ნაკ=სენეგალი|სახელი=სულეიმან ფაიე|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=17|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=[[ფრანსიშკუ ტრინკანი]]|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=20|ნაკ=ურუგვაი|სახელი=მაქსიმილიანო არაუხო|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდი შუა}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=22|ნაკ=ესპანეთი|სახელი=ივან ფრესნედა|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=23|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=დანიელ ბრაგანსა|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=25|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=გონსალუ ინასიუ|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=26|ნაკ=კოტ-დ'ივუარი|სახელი=უსმან დიომანდი|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=31|ნაკ=ბრაზილია|სახელი=ლუის გილიერმე|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=41|ნაკ=ბრაზილია|სახელი=დიეგუ კალაი|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=42|ნაკ=დანია|სახელი=მორტენ იულმანი|პოზ=ნახევარმცველი|სხვა=კაპიტანი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=52|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=ჟუან სიმოინში|პოზ=ნახევარმცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=72|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=ედუარდუ კუარეჟმა|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=89|ნაკ=საბერძნეთი|სახელი=ფოტის იოანიდისი|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=91|ნაკ=პორტუგალია|სახელი=რიკარდუ მანგაში|პოზ=მცველი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=97|ნაკ=კოლუმბია|სახელი=ლუის სუარესი|პოზ=თავდამსხმელი}} {{საფეხბურთო გუნდის მოთამაშე|ნომერი=99|ნაკ=ბრაზილია|სახელი=ფრანსიშკუ სილვა|პოზ=მეკარე}} {{საფეხბურთო გუნდი დასასრული}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat-inline|Sporting CP}} * {{ოფიციალური|https://www.sporting.pt/}} * [https://www.ligaportugal.pt/en/liga/clube/20232024/ligaportugalbetclic/303 სპორტინგი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201025251/https://www.ligaportugal.pt/en/liga/clube/20232024/ligaportugalbetclic/303 |date=2024-12-01 }} — LPFP * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/50149--sporting-cp/ სპორტინგი] — [[UEFA]] == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:პორტუგალიის საფეხბურთო კლუბები]] [[კატეგორია:ლისაბონი]] edrj94ubo0g1cr25lluq0zsanxsl223 0 608202 5405506 4932250 2026-06-02T07:33:54Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405506 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''ნიკოლაი ჩარუშინი''' ({{lang-ru|Никола́й Аполло́нович Чару́шин}}, დ. [[23 დეკემბერი]], [[1851]] ([[4 იანვარი]], [[1852]]), ორლოვი — გ. [[6 მარტი]], [[1937]], [[კიროვი (კიროვის ოლქი)|კიროვი]]) — [[რუსი]] ლიტერატორი, გამომცემელი და ფოტოგრაფი. ის იყო „ნაროდნიკი“, „დიდი პროპაგანდისტული საზოგადოების“ (БОП) წევრი, ხოლო მოგვიანებით – [[სოციალიზმი|სოციალისტი]]. ==ბიოგრაფია== ნიკოლაის მამა საოლქო სამმართველოს მწერალი (საქმისმწარმოებელი) იყო, ხოლო დედა – გაკოტრებული ვაჭრების, იუფერევების ოჯახიდან გახლდათ. ნიკოლაი თავდაპირველად სამრევლო და საუწყებო სასწავლებლებში სწავლობდა. [[1862]] წელს მშობლებმა ის [[ვიატკა|ვიატკის]] [[გიმნაზია|გიმნაზიის]] პირველ კლასში ჩარიცხეს. [[1871]] წელს გიმნაზიის დასრულების შემდეგ, მან ზემსტვოს სტიპენდიით სწავლის გაგრძელების შესაძლებლობა მიიღო [[სანქტ-პეტერბურგი|სანქტ-პეტერბურგის]] ტექნოლოგიურ ინსტიტუტში, თუმცა სწავლა ვერ დაამთავრა. იმავე წლის ოქტომბერში, ნ. ლოპატინის მეშვეობით, მას შესთავაზეს გაწევრიანებულიყო „ჩაიკოველთა“ წრეში და დეკემბრიდან მან დაიწყო პროპაგანდისტული საქმიანობა სანქტ-პეტერბურგის მუშებს შორის. [[1874]] წლის [[5 იანვარი|5 იანვარს]] ნიკოლაი ჩარუშინი დააპატიმრეს და თავდაპირველად [[ლიტვა|ლიტვის]] ციხის (ლიტოვსკის სასახლის) საიდუმლო საკანში მოათავსეს, შემდეგ კი [[პეტრე-პავლეს ციხესიმაგრე|პეტრე-პავლეს ციხესიმაგრეში]] გადაიყვანეს. ოთხწლიანი პატიმრობის განმავლობაში, მას ძმასთან შეხვედრა მხოლოდ ერთხელ — [[1877]] წლის ბოლოს დართეს. [[1878]] წლის [[12 თებერვალი|12 თებერვალს]], წინასწარი პატიმრობის სახლის ეკლესიაში, მან ჯვარი დაიწერა თავის თანამებრძოლზე, ა. კუვშინსკაიაზე. === კატორღა === 1878 წლის მაისში, „193-ის პროცესზე“, ნიკოლაი ჩარუშინს 9-წლიანი კატორღა მიესაჯა. ის იყო ერთ-ერთი, ვინც „რევოლუციური ანდერძით“ მიმართა საზოგადოებას: „ძველი ენერგიითა და გაორმაგებული შემართებით ვიაროთ იმ წმინდა მიზნისკენ, რომლის გამოც დევნას ვექვემდებარებით და რომლისთვისაც მზად ვართ ვიბრძოლოთ და ვიტანჯოთ უკანასკნელ ამოსუნთქვამდე.“ კატორღისკენ მიმავალ გზაზე ის [[ტიფი|ტიფით]] დაავადდა და [[ირკუტსკი|ირკუტსკის]] ციხეში უგონო მდგომარეობაში მიიყვანეს. გამოჯანმრთელების შემდეგ, ის მეუღლესთან ერთად ნიჟნე-კარიის ციხეში გადაგზავნეს. [[1879]] წლის გაზაფხულზე, ჩარუშინი „თავისუფალ გუნდში“ (სამუშაო ჯგუფში) გადაიყვანეს და სამთო უწყების აღმრიცხველად (ტაბელშიკად) მუშაობდა. [[1881]] წლის [[1 იანვარი|1 იანვარს]] „თავისუფალი გუნდები“ გაუქმდა და ჩარუშინი ციხეში დააბრუნეს, სადაც მონაწილეობდა ჟურნალების „კარა“ და „კარა და კუკიში“ გამოცემაში. ==გადასახლება== [[1881]] წლის აპრილში ნიკოლაი ჩარუშინი მეუღლესა და ქალიშვილთან ერთად გადასახლებაში (ნებაყოფლობით დასახლებაში) წავიდა. [[1882]] წელს ის ნერჩინსკში გადავიდა, სადაც ბავშვების სწავლებასა და ფოტოგრაფიას ეწეოდა. [[1886]] წელს ოჯახთან ერთად კიახტაში გადასახლდა, სადაც ფოტოსტუდია დააარსა. სხვა გადასახლებულებთან ერთად მან გახსნა [[ბიბლიოთეკა]], ეთნოგრაფიული მუზეუმი და რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების განყოფილება. [[1888]] წელს, გ. პოტანინის ექსპედიციის ფარგლებში, ჩარუშინი [[მონღოლეთი|მონღოლეთის]] დედაქალაქ ურგას (დღევანდელი [[ულან-ბატორი]]) ეწვია, საიდანაც მონღოლების ამსახველი ფოტოების მდიდარი კოლექცია ჩამოიტანა. [[1895]] წლის [[აგვისტო|აგვისტოში]], ხელისუფლების ნებართვით, ის [[ვიატკა|ვიატკაში]] გაემგზავრა. === გადასახლებიდან დაბრუნების შემდეგ=== [[1905]] წელს ნიკოლაი ჩარუშინმა „ვიატკის დემოკრატიული კავშირი“ შექმნა, რომელიც [[1906]] წელს სახალხო სოციალისტების პარტიას შეუერთდა. ის მონაწილეობდა 1905-1907 წლებში სრულიად რუსეთის გლეხთა კავშირის შექმნაში. ამ პერიოდში ის გამოსცემდა გაზეთებს: „ვიატსკაია ჟიზნ“, „ვიატსკი კრაი“ და „ვიატსკაია რეჩ“ . [[1917]] წლის [[ოქტომბრის რევოლუცია|ოქტომბრის რევოლუციის]] შემდეგ, ჩარუშინი შევიდა გუბერნიის უმაღლესი მმართველობის საბჭოში, რომელმაც უარი თქვა ბოლშევიკების ხელისუფლების აღიარებაზე და ვიატკის გუბერნია დამოუკიდებელ რესპუბლიკად გამოაცხადა. ის დააპატიმრეს [[1918]] წლის [[22 ოქტომბერი|22 ოქტომბერს]]. 1918 წლის [[14 დეკემბერი|14 დეკემბერს]] ვიატკის გუბერნიის საგანგებო კომისიამ მას განაჩენი გამოუტანა, თუმცა საქმე დანაშაულის ნიშნების არარსებობის გამო შეწყდა და ის მალევე გაათავისუფლეს. მოგვიანებით ის განმეორებით დააკავეს, მაგრამ თავდებით გამოუშვეს. [[1922]] წლის ნოემბრიდან ჩარუშინი პოლიტკატორღელთა და გადასახლებულთა საზოგადოების წევრი გახდა. ის ეწეოდა ლიტერატურულ საქმიანობას და იყო ა. გერცენის სახელობის ვიატკის სამეცნიერო ბიბლიოთეკის განყოფილების გამგე. ==ოჯახი== ნიკოლაი ჩარუშინს ყავდა ორი ძმა: *ი. ჩარუშინი — ცნობილი არქიტექტორი; *არკადი ჩარუშინი(1856–1922) — ჩინოვნიკი და პუბლიცისტი. იგი დაიბადა ვიატკის გუბერნიის ქალაქ ორლოვში, დაამთავრა ვიატკის გიმნაზია და სანქტ-პეტერბურგის უნივერსიტეტი. იყო ტომსკის გუბერნიის გადასახლების განყოფილების გამგე (1888), შინაგან საქმეთა სამინისტროს გადასახლების სამმართველოსთან არსებული განსაკუთრებული დავალებების ჩინოვნიკი (1897, 1910). [[1912]] წლიდან მუშაობდა სახელმწიფო მიწის ქონების დეპარტამენტში. სამსახურებრივი საქმეებით მოგზაურობდა ჩრდილოეთ გუბერნიებსა და [[ციმბირი|ციმბირში]]. არის ავტორი ნარკვევებისა ხალხურ ყოფასა და ზნე-ჩვეულებებზე. მისი ავტობიოგრაფიული მოთხრობა „ურჟუმოვის ძმები“ დაიბეჭდა ჟურნალში „კატორღა და გადასახლება“. ნიკოლაი ჩაროშინის პირველი მეუღლე ([[1878]] წლიდან [[1909]] წლამდე) იყო [[მღვდელი|მღვდლის]] ქალიშვილი, ანა კუვშინსკაია (დ. [[1851]], იარანსკის მაზრის სოფელი ქოქშაგა — გ. [[1909]], ღვთისმეტყველების სასაფლაო). მათ ჯვარი დაიწერეს 1878 წელს, სანქტ-პეტერბურგის წინასწარი პატიმრობის სახლის ციხის ეკლესიაში. ნიკოლაი ჩარუშინს ორი შვილი ჰყავდათ: ლეონიდ ჩარუშინი სამთო ინსტიტუტის სტუდენტი იყო. დაიღუპა [[1903]] წლის აგვისტოში, [[კავკასია|კავკასიაში]], [[ბაქო|ბაქოს]] [[სტეპი|სტეპში]] მიმდინარე გეოლოგიური ექსპედიციის დროს; ვლადიმირ ჩარუშინი — [[აგრონომი]] იყო. დაამთავრა [[მოსკოვი|მოსკოვის]] სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტი. [[1919]] წელს, ვიატკაში, დაქორწინდა [[პეტროგრადი|პეტროგრადის]] მკვიდრ ოლგა ნიკოლაევაზე (დ. [[1897]]). დააპატიმრეს [[1938]] წელს, ანტისაბჭოთა იატაკქვეშა ორგანიზაციასთან კავშირის ბრალდებით. მას დახვრეტა მიუსაჯეს, თუმცა [[სსრკ]] უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კომისიის დადგენილებით, უმაღლესი სასჯელი ათწლიანი თავისუფლების აღკვეთით შეიცვალა. გარდაიცვალა გადასახლებაში, [[კრასნოიარსკის მხარე|კრასნოიარსკის მხარეში]], [[1952]] წელს. მეორე მეუღლე ოლგა კოშკარევა (1889-?) ეკონომისტი იყო. ქორწინება ოფიციალურად დარეგისტრირდა [[1932]] წლის [[1 მარტი|1 მარტს]] ვიატკაში (როგორც აქტშია მითითებული, „ფაქტობრივად ქორწინებაში იყვნენ 1918 წლიდან“).<ref>{{Cite web |url=http://herzenlib.ru/almanac/number/detail.php?NUMBER=number24&ELEMENT=gerzenka24_3_1 |title=Герценка: Вятские записки - Николай Аполлонович Чарушин (1861–1937) |access-date=2018-11-25 |archive-date=2018-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125162639/http://herzenlib.ru/almanac/number/detail.php?NUMBER=number24&ELEMENT=gerzenka24_3_1 |url-status=live }}</ref> ==ლიტერატურა== *Патронова А. Г. Государственные преступники на Нерчинской каторге (1861—1895 гг.): Материалы к «Энцикликлопедии Забайкалья». — Чита, 1998. — Вып. 3. *Чарушин, Николай Аполлонович // Энциклопедический словарь т-ва «Бр. А. и И. Гранат и К°». — Т. 40, Вып. 4-8: Социализм. — [1926] — Стб. 540—563 *Сабурова, Т., Эклоф, Б. Дружба, семья, революция: Николай Чарушин и поколение народников 1870-х годов / Татьяна Сабурова, Бен Эклоф. — М.: Новое литературное обозрение, 2016. — 448 с.: ил. ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://frontiers.loc.gov/intldl/mtfhtml/mfdigcol/lists/mtfefcTitles1.html Фотоальбом Чарушина Н. А. «Виды Забайкалья и Иркутска»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230222950/http://frontiers.loc.gov/intldl/mtfhtml/mfdigcol/lists/mtfefcTitles1.html |date=2019-12-30 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ჩარუშინი, ნიკოლაი}} [[კატეგორია:ფოტოგრაფები ეროვნების მიხედვით]] [[კატეგორია:რუსი ლიტერატურათმცოდნეები]] [[კატეგორია:რუსები საქმიანობისა და საუკუნის მიხედვით]] [[კატეგორია:გამომცემლობები ქვეყნების მიხედვით]] 22lqfojs9x45y82ue0mc1yqyp48ap8c 0 609108 5405213 4961233 2026-06-01T15:21:45Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405213 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა სასმელი | სახელი= | ლოგო= | ლოგოს_ზომა= | ლოგოს_ტიტრი= | სურათი= File:Green Cola on table. Santorini, Greece.jpg | სურათის_ზომა= | სურათის_ტიტრი=მწვანე კოლას ბოთლი | დევიზი= | ტიპი= გაზიანი სასმელი | სტატუსი= | მწარმოებელი= | დისტრიბუტორი= | ქვეყანა=[[საბერძნეთი]] | რეგიონი= | დამაარსებელი= | დაწყება= | შეწყვეტა= | ალკოჰოლის შემცველობა= | proof= | ფერი= | სურნელი= | სტილი= | og= | fg= | ibu= | ინგრედიენტები=გაზიანი წყალი, საღებავი (კარამელი E150d), მჟავეები (ღვინის და ვაშლის მჟავა), დამატკბობლები (სტევიოლის გლიკოზიდები, სუკრალოზა), ნატურალური არომატიზატორი, ნატურალური კოფეინი. | ვარიანტები= | მარკები= | დაკავშირებული მარკები= | დაკავშირებული_პროდუქტები= | საიტი=[https://greencola.com/] }} '''მწვანე კოლა''' — გაზიანი გამაგრილებელი სასმელი, რომელიც შემუშავებულია ბერძნული სასმელების კომპანიის Green Cola Hellas-ის მიერ ორესტიადაში. [[2012]] წელს გამოშვებული გაზიანი სასმელი ამჟამად ფართოდ არის ხელმისაწვდომი [[კვიპროსი|კვიპროსში]], [[ესტონეთი|ესტონეთში]], [[გერმანია|გერმანიაში]], [[საბერძნეთი|საბერძნეთში]], [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფოში]], [[ესპანეთი|ესპანეთში]], [[ლატვია|ლატვიაში,]] [[ლიეტუვა|ლიეტუვაში]], [[მალტა|მალტაში,]] [[რუმინეთი|რუმინეთში]], [[სლოვენია|სლოვენიაში,]] [[პოლონეთი|პოლონეთსა]] და სხვა ქვეყნებში. === აღწერა === მწვანე კოლა პირველად [[Green Cola Hellas]]-მა შექმნა [[ორესტიასი|ორესტიადაში]] [[2011]] წელს, საბერძნეთის ვალის კრიზისის პიკის დროს.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://greencola.com/who-we-are/about-us/|title=ABOUT US – Green Cola|website=greencola.com|language=en-US|access-date=2018-08-28}}</ref> სასმელის ბრენდირება ხდება სხვა კოლას გემოთი, მაგრამ „ყველა ცუდი ნივთიერების გარეშე“.<ref>{{Cite web|url=https://www.foodbev.com/news/stevia-sweetened-green-cola-aims-shake-drinks-industry/|title=Stevia-sweetened Green Cola aims to shake up drinks industry|date=2017-07-10|website=FoodBev Media|language=en-GB|access-date=2019-08-27}}</ref> კოლამ პოპულარობა მოიპოვა და მისი წარმოება დაიწყო [[გერმანია|გერმანიაში]] [[2015]] წელს<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.greeknewsagenda.gr/index.php/topics/business-r-d/5842-greek-green-cola|title=Greek Green Cola|website=www.greeknewsagenda.gr|language=en-gb|access-date=2018-08-28|archive-date=2018-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180828035940/http://www.greeknewsagenda.gr/index.php/topics/business-r-d/5842-greek-green-cola}}</ref> და ესპანეთში [[2017]] წელს;[[2018]] წლის მონაცემებით, Green Cola იყიდება მრავალ საერთაშორისო ბაზარზე.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://greece.greekreporter.com/2016/08/25/green-cola-a-greek-success-story-becomes-popular-in-germany/|title=Green Cola: A Greek Success Story Becomes Popular in Germany {{!}} GreekReporter.com|website=greece.greekreporter.com|language=en-US|access-date=2018-08-28}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.allesgr.de/nea/111589/green-cola-germani-vouleftes-pinoun-stin-ygia-tis-ellinikis-cola.html |script-title=el:Green Cola: Γερμανοί βουλευτές πίνουν στην... υγειά της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ Cola! - Allesgr.de|date=2017-01-20|work=Allesgr.de|access-date=2018-11-16|language=el}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jwt.com/en/work/green-cola-1|title=Green Cola - Green Cola - J. Walter Thompson Spain|website=www.jwt.com|language=en|access-date=2018-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|last=Capital.gr|title=Είσοδος της Green Cola στην αμερικανική αγορά|url=https://www.capital.gr/diethni/3461707/eisodos-tis-green-cola-stin-amerikaniki-agora|access-date=2020-06-17|website=Capital.gr|language=el}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სასმელები]] [[კატეგორია:ბრენდები]] [[კატეგორია:სასმელები გემოს მიხედვით]] [[კატეგორია:სასმელები კონტინენტების მიხედვით]] [[კატეგორია:სასმელები ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:სასმელების მწარმოებლები ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:ბრენდები კომპანიის მიხედვით]] [[კატეგორია:ბრენდები პროდუქტის ტიპის მიხედვით]] [[კატეგორია:ბრენდები ქვეყნების მიხედვით]] jaukkljjas7zhbyti291jyjmw6dj2rp 2 610884 5405424 4970003 2026-06-02T01:01:11Z PK2 14619 add sandbox pages for new Wikipedia editions 5405424 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="font-size:85%" |+ Pages I have in my sandbox |- | &nbsp; |} ;<div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto; font-size:85%">My sandbox pages in different languages by language code</div> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ A |- | [[:ab:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Abkhaz language|Abkhaz]]<br />(code: <code>ab</code>) | [[:ace:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Acehnese language|Acehnese]]<br />(code: <code>ace</code>) | [[:ady:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Adyghe language|Adyghe]]<br />(code: <code>ady</code>) | [[:af:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Afrikaans|Afrikaans]]<br />(code: <code>af</code>) | [[:als:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Alemannic German|Alemannic German]]<br />(code: <code>als</code>) | [[:alt:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Southern Altai language|Southern Altai]]<br />(code: <code>alt</code>) | [[:am:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Amharic|Amharic]]<br />(code: <code>am</code>) | [[:ami:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Amis language|Amis]]<br />(code: <code>ami</code>) | [[:an:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Aragonese language|Aragonese]]<br />(code: <code>an</code>) | [[:ang:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Old English|Old English]]<br />(code: <code>ang</code>) |- | [[:ann:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Obolo language|Obolo]]<br />(code: <code>ann</code>) | [[:anp:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Angika|Angika]]<br />(code: <code>anp</code>) | [[:ar:User:PK2/ملعب|/sandbox]] in [[:en:Arabic|Arabic]]<br />(code: <code>ar</code>) | [[:arc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Aramaic|Aramaic]] ([[:en:Syriac language|Syriac]])<br />(code: <code>arc</code>) | [[:ary:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Moroccan Arabic|Moroccan Arabic]]<br />(code: <code>ary</code>) | [[:arz:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Egyptian Arabic|Egyptian Arabic]]<br />(code: <code>arz</code>) | [[:as:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Assamese language|Assamese]]<br />(code: <code>as</code>) | [[:ast:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Asturleonese language|Asturleonese]] ([[:en:Asturian language|Asturian]])<br />(code: <code>ast</code>) | [[:atj:User:PK2/Kokwetcitasinahikan|/sandbox]] in [[:en:Atikamekw language|Atikamekw]]<br />(code: <code>atj</code>) | [[:av:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Avar language|Avar]]<br />(code: <code>av</code>) |- | [[:avk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kotava|Kotava]]<br />(code: <code>avk</code>) | [[:awa:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Awadhi language|Awadhi]]<br />(code: <code>awa</code>) | [[:ay:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Aymara language|Aymara]]<br />(code: <code>ay</code>) | [[:az:User:PK2/Qaralama|/sandbox]] in [[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]]<br />(code: <code>az</code>) | [[:azb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Azerbaijani language#South Azerbaijani|South Azerbaijani]]<br />(code: <code>azb</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ B |- | [[:ba:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bashkir language|Bashkir]]<br />(code: <code>ba</code>) | [[:ban:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Balinese language|Balinese]]<br />(code: <code>ban</code>) | [[:bar:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bavarian language|Bavarian]]<br />(code: <code>bar</code>) | [[:bat-smg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Samogitian language|Samogitian]]<br />(code: <code>bat-smg</code>) | [[:bbc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Toba Batak language|Toba Batak]]<br />(code: <code>bbc</code>) | [[:bcl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Central Bikol|Central Bikol]]<br />(code: <code>bcl</code>) | [[:bdr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sama–Bajaw languages|West Coast Bajau]]<br />(code: <code>bdr</code>) | [[:be:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]]<br />(code: <code>be</code>) | [[:be-tarask:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]] ([[:en:Taraškievica|Taraškievica]])<br />(code: <code>be-tarask</code>) | [[:bew:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Betawi language|Betawi]]<br />(code: <code>bew</code>) |- | [[:bg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bulgarian language|Bulgarian]]<br />(code: <code>bg</code>) | [[:bh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bihari languages|Bihari]] ([[:en:Bhojpuri language|Bhojpuri]])<br />(code: <code>bh</code>) | [[:bi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bislama|Bislama]]<br />(code: <code>bi</code>) | [[:bjn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Banjarese language|Banjarese]]<br />(code: <code>bjn</code>) | [[:blk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pa'O language|Pa'O]]<br />(code: <code>blk</code>) | [[:bm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bambara language|Bambara]]<br />(code: <code>bm</code>) | [[:bn:User:PK2/খেলাঘর|/sandbox]] in [[:en:Bengali language|Bengali]]<br />(code: <code>bn</code>) | [[:bo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Central Tibetan|Central Tibetan]] ([[:en:Lhasa Tibetan|Lhasa Tibetan]])<br />(code: <code>bo</code>) | [[:bpy:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bishnupriya Manipuri|Bishnupriya Manipuri]]<br />(code: <code>bpy</code>) | [[:br:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Breton language|Breton]]<br />(code: <code>br</code>) |- | [[:bs:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bosnian language|Bosnian]]<br />(code: <code>bs</code>) | [[:btm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mandailing Batak language|Mandailing Batak]]<br />(code: <code>btm</code>) | [[:bug:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Buginese language|Buginese]]<br />(code: <code>bug</code>) | [[:bxr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Buryat language|Buryat]] (Russia Buriat)<br />(code: <code>bxr</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ C |- | [[:ca:User:PK2/proves|/sandbox]] in [[:en:Catalan language|Catalan]]<br />(code: <code>ca</code>) | [[:cbk-zam:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Chavacano|Chavacano]] (Zamboanga)<br />(code: <code>cbk-zam</code>) | [[:cdo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Eastern Min|Eastern Min]]<br />(code: <code>cdo</code>) | [[:ce:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Chechen language|Chechen]]<br />(code: <code>ce</code>) | [[:ceb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Cebuano language|Cebuano]]<br />(code: <code>ceb</code>) | [[:ch:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Chamorro language|Chamorro]]<br />(code: <code>ch</code>) | [[:chr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Cherokee language|Cherokee]]<br />(code: <code>chr</code>) | [[:chy:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Cheyenne language|Cheyenne]]<br />(code: <code>chy</code>) |- | [[:ckb:User:PK2/خۆڵەپەتانێ|/sandbox]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Sorani|Sorani]])<br />(code: <code>ckb</code>) | [[:co:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Corsican language|Corsican]]<br />(code: <code>co</code>) | [[:crh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]]<br />(code: <code>crh</code>) | [[:cs:User:PK2/Pískoviště|/sandbox]] in [[:en:Czech language|Czech]]<br />(code: <code>cs</code>) | [[:csb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kashubian language|Kashubian]]<br />(code: <code>csb</code>) | [[:cu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Old Church Slavonic|Old Church Slavonic]]<br />(code: <code>cu</code>) | [[:cv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Chuvash language|Chuvash]]<br />(code: <code>cv</code>) | [[:cy:User:PK2/Pwll Tywod|/sandbox]] in [[:en:Welsh language|Welsh]]<br />(code: <code>cy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ D |- | [[:da:User:PK2/sandkasse|/sandbox]] in [[:en:Danish language|Danish]]<br />(code: <code>da</code>) | [[:dag:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dagbani language|Dagbani]]<br />(code: <code>dag</code>) | [[:de:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:German language|German]]<br />(code: <code>de</code>) | [[:dga:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dagaare language|Dagaare]]<br />(code: <code>dga</code>) | [[:din:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dinka language|Dinka]]<br />(code: <code>din</code>) | [[:diq:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Zaza language|Zaza]]<br />(code: <code>diq</code>) | [[:dsb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]]<br />(code: <code>dsb</code>) | [[:dtp:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dusun language|Dusun]]<br />(code: <code>dtp</code>) | [[:dty:User:PK2/प्रयोगस्थल|/sandbox]] in [[:en:Doteli|Doteli]]<br />(code: <code>dty</code>) | [[:dv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Maldivian language|Maldivian]]<br />(code: <code>dv</code>) | [[:dz:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dzongkha|Dzongkha]]<br />(code: <code>dz</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ E |- | [[:ee:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ewe language|Ewe]]<br />(code: <code>ee</code>) | [[:el:User:PK2/πρόχειρο|/sandbox]] in [[:en:Greek language|Greek]]<br />(code: <code>el</code>) | [[:eml:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Emilian–Romagnol|Emilian–Romagnol]]<br />(code: <code>eml</code>) | [[:en:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:English language|English]]<br />(code: <code>en</code>) | [[:eo:User:PK2/provejo|/sandbox]] in [[:en:Esperanto|Esperanto]]<br />(code: <code>eo</code>) | [[:es:User:PK2/Taller|/sandbox]] in [[:en:Spanish language|Spanish]]<br />(code: <code>es</code>) | [[:et:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Estonian language|Estonian]]<br />(code: <code>et</code>) | [[:eu:User:PK2/Proba orria|/sandbox]] in [[:en:Basque language|Basque]]<br />(code: <code>eu</code>) | [[:ext:User:PK2/obraol|/sandbox]] in [[:en:Extremaduran language|Extremaduran]]<br />(code: <code>ext</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ F |- | [[:fa:User:PK2/صفحه تمرین|/sandbox]] in [[:en:Persian language|Persian]]<br />(code: <code>fa</code>) | [[:fat:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Akan language|Akan]] ([[:en:Fante dialect|Fante]])<br />(code: <code>fat</code>) | [[:ff:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Fula language|Fula]]<br />(code: <code>ff</code>) | [[:fi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Finnish language|Finnish]]<br />(code: <code>fi</code>) | [[:fiu-vro:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Võro language|Võro]]<br />(code: <code>fiu-vro</code>) | [[:fj:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Fijian language|Fijian]]<br />(code: <code>fj</code>) | [[:fo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Faroese language|Faroese]]<br />(code: <code>fo</code>) | [[:fon:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Fon language|Fon]]<br />(code: <code>fon</code>) | [[:fr:User:PK2/Brouillon|/sandbox]] in [[:en:French language|French]]<br />(code: <code>fr</code>) | [[:frp:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Franco-Provençal|Franco-Provençal]]<br />(code: <code>frp</code>) | [[:frr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:North Frisian language|North Frisian]]<br />(code: <code>frr</code>) | [[:fur:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Friulian language|Friulian]]<br />(code: <code>fur</code>) | [[:fy:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:West Frisian language|West Frisian]]<br />(code: <code>fy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ G |- | [[:ga:User:PK2/Clár Dubh|/sandbox]] in [[:en:Irish language|Irish]]<br />(code: <code>ga</code>) | [[:gag:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gagauz language|Gagauz]]<br />(code: <code>gag</code>) | [[:gan:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gan Chinese|Gan Chinese]]<br />(code: <code>gan</code>) | [[:gcr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:French Guianese Creole|French Guianese Creole]]<br />(code: <code>gcr</code>) | [[:gd:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Scottish Gaelic|Scottish Gaelic]]<br />(code: <code>gd</code>) | [[:gl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Galician language|Galician]]<br />(code: <code>gl</code>) | [[:glk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gilaki language|Gilaki]]<br />(code: <code>glk</code>) | [[:gn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Guarani language|Guarani]]<br />(code: <code>gn</code>) | [[:gom:User:PK2/proiogpan|/sandbox]] in [[:en:Konkani language|Konkani]] (Goan Konkani)<br />(code: <code>gom</code>) |- | [[:gor:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gorontalo language|Gorontalo]]<br />(code: <code>gor</code>) | [[:got:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gothic language|Gothic]]<br />(code: <code>got</code>) | [[:gpe:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ghanaian Pidgin English|Ghanaian Pidgin English]]<br />(code: <code>gpe</code>) | [[:gu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gujarati language|Gujarati]]<br />(code: <code>gu</code>) | [[:guc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Wayuu language|Wayuu]]<br />(code: <code>guc</code>) | [[:gur:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Farefare language|Farefare]]<br />(code: <code>gur</code>) | [[:guw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gun language|Gun]]<br />(code: <code>guw</code>) | [[:gv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Manx language|Manx]]<br />(code: <code>gv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ H |- | [[:ha:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Hausa language|Hausa]]<br />(code: <code>ha</code>) | [[:hak:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Hakka Chinese|Hakka Chinese]]<br />(code: <code>hak</code>) | [[:haw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]<br />(code: <code>haw</code>) | [[:he:User:PK2/טיוטה|/sandbox]] in [[:en:Hebrew language|Hebrew]]<br />(code: <code>he</code>) | [[:hi:User:PK2/प्रयोगपृष्ठ|/sandbox]] in [[:en:Hindi|Hindi]]<br />(code: <code>hi</code>) | [[:hif:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]<br />(code: <code>hif</code>) | [[:hr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Croatian language|Croatian]]<br />(code: <code>hr</code>) | [[:hsb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]]<br />(code: <code>hsb</code>) | [[:ht:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Haitian Creole|Haitian Creole]]<br />(code: <code>ht</code>) | [[:hu:User:PK2/próbalap|/sandbox]] in [[:en:Hungarian language|Hungarian]]<br />(code: <code>hu</code>) | [[:hy:User:PK2/Ավազարկղ|/sandbox]] in [[:en:Armenian language|Armenian]] ([[:en:Eastern Armenian|Eastern Armenian]])<br />(code: <code>hy</code>) | [[:hyw:User:PK2/Սեւագրութիւն|/sandbox]] in [[:en:Western Armenian|Western Armenian]]<br />(code: <code>hyw</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ I |- | [[:ia:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Interlingua|Interlingua]]<br />(code: <code>ia</code>) | [[:iba:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Iban language|Iban]]<br />(code: <code>iba</code>) | [[:id:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Indonesian language|Indonesian]]<br />(code: <code>id</code>) | [[:ie:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Interlingue|Interlingue]]<br />(code: <code>ie</code>) | [[:ig:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Igbo language|Igbo]]<br />(code: <code>ig</code>) | [[:igl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Igala language|Igala]]<br />(code: <code>igl</code>) | [[:ik:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Iñupiaq language|Iñupiaq]]<br />(code: <code>ik</code>) | [[:ilo:User:PK2/pagipadasan|/sandbox]] in [[:en:Ilocano language|Ilocano]]<br />(code: <code>ilo</code>) | [[:inh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ingush language|Ingush]]<br />(code: <code>inh</code>) | [[:io:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ido|Ido]]<br />(code: <code>io</code>) | [[:is:User:PK2/sandkassi|/sandbox]] in [[:en:Icelandic language|Icelandic]]<br />(code: <code>is</code>) | [[:it:User:PK2/Sandbox|/sandbox]] in [[:en:Italian language|Italian]]<br />(code: <code>it</code>) | [[:iu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Inuktitut|Inuktitut]]<br />(code: <code>iu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ J |- | [[:ja:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Japanese language|Japanese]]<br />(code: <code>ja</code>) | [[:jam:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Jamaican Patois|Jamaican Patois]]<br />(code: <code>jam</code>) | [[:jbo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lojban|Lojban]]<br />(code: <code>jbo</code>) | [[:jv:User:PK2/bak wedhi|/sandbox]] in [[:en:Javanese language|Javanese]]<br />(code: <code>jv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ K |- | [[:ka:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Georgian language|Georgian]]<br />(code: <code>ka</code>) | [[:kaa:User:PK2/qaralama|/sandbox]] in [[:en:Karakalpak language|Karakalpak]]<br />(code: <code>kaa</code>) | [[:kab:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kabyle language|Kabyle]]<br />(code: <code>kab</code>) | [[:kai:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Karai-karai|Karai-karai]]<br />(code: <code>kai</code>) | [[:kaj:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Jju language|Jju]]<br />(code: <code>kaj</code>) | [[:kbd:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kabardian language|Kabardian]]<br />(code: <code>kbd</code>) | [[:kbp:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kabiye language|Kabiye]]<br />(code: <code>kbp</code>) | [[:kcg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tyap|Tyap]]<br />(code: <code>kcg</code>) | [[:kg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kongo language|Kongo]]<br />(code: <code>kg</code>) | [[:kge:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Komering language|Komering]]<br />(code: <code>kge</code>) | [[:ki:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kikuyu language|Kikuyu]]<br />(code: <code>ki</code>) | [[:kk:User:PK2/зертхана|/sandbox]] in [[:en:Kazakh language|Kazakh]]<br />(code: <code>kk</code>) | [[:km:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Khmer language|Khmer]]<br />(code: <code>km</code>) |- | [[:kn:User:PK2/ಪ್ರಯೋಗಪುಟ|/sandbox]] in [[:en:Kannada|Kannada]]<br />(code: <code>kn</code>) | [[:knc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Central Kanuri|Central Kanuri]]<br />(code: <code>knc</code>) | [[:ko:User:PK2/연습장|/sandbox]] in [[:en:Korean language|Korean]]<br />(code: <code>ko</code>) | [[:koi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]]<br />(code: <code>koi</code>) | [[:krc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Karachay-Balkar|Karachay-Balkar]]<br />(code: <code>krc</code>) | [[:ks:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kashmiri language|Kashmiri]]<br />(code: <code>ks</code>) | [[:ksh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ripuarian language|Ripuarian]]<br />(code: <code>ksh</code>) | [[:ku:User:PK2/ceribandin|/sandbox]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Kurmanji|Kurmanji]])<br />(code: <code>ku</code>) | [[:kus:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kusaal language|Kusaal]]<br />(code: <code>kus</code>) | [[:kv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Komi language|Komi]]<br />(code: <code>kv</code>) | [[:kw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Cornish language|Cornish]]<br />(code: <code>kw</code>) | [[:ky:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]]<br />(code: <code>ky</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ L |- | [[:la:User:PK2/Harenarium|/sandbox]] in [[:en:Latin|Latin]]<br />(code: <code>la</code>) | [[:lad:User:PK2/Kutí de prova|/sandbox]] in [[:en:Judaeo-Spanish|Judaeo-Spanish]]<br />(code: <code>lad</code>) | [[:lb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Luxembourgish|Luxembourgish]]<br />(code: <code>lb</code>) | [[:lbe:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lak language|Lak]]<br />(code: <code>lbe</code>) | [[:lez:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lezgian language|Lezgian]]<br />(code: <code>lez</code>) | [[:lfn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lingua Franca Nova|Lingua Franca Nova]]<br />(code: <code>lfn</code>) | [[:lg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Luganda|Luganda]]<br />(code: <code>lg</code>) | [[:li:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Limburgish|Limburgish]]<br />(code: <code>li</code>) |- | [[:lij:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ligurian language|Ligurian]]<br />(code: <code>lij</code>) | [[:lld:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ladin language|Ladin]]<br />(code: <code>lld</code>) | [[:lmo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lombard language|Lombard]]<br />(code: <code>lmo</code>) | [[:ln:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lingala|Lingala]]<br />(code: <code>ln</code>) | [[:lo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lao language|Lao]]<br />(code: <code>lo</code>) | [[:lt:User:PK2/juodraštis|/sandbox]] in [[:en:Lithuanian language|Lithuanian]]<br />(code: <code>lt</code>) | [[:ltg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Latgalian language|Latgalian]]<br />(code: <code>ltg</code>) | [[:lv:User:PK2/Smilšu kaste|/sandbox]] in [[:en:Latvian language|Latvian]]<br />(code: <code>lv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ M |- | [[:mad:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Madurese language|Madurese]]<br />(code: <code>mad</code>) | [[:mai:User:PK2/प्रयोगपृष्ठ|/sandbox]] in [[:en:Maithili language|Maithili]]<br />(code: <code>mai</code>) | [[:map-bms:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Javanese language|Javanese]] ([[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan]])<br />(code: <code>map-bms</code>) | [[:mdf:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Moksha language|Moksha]]<br />(code: <code>mdf</code>) | [[:mg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Malagasy language|Malagasy]]<br />(code: <code>mg</code>) | [[:mhr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]]<br />(code: <code>mhr</code>) | [[:mi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Māori language|Māori]]<br />(code: <code>mi</code>) | [[:min:User:PK2/bak kasiak|/sandbox]] in [[:en:Minangkabau language|Minangkabau]]<br />(code: <code>min</code>) | [[:mk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Macedonian language|Macedonian]]<br />(code: <code>mk</code>) | [[:ml:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Malayalam|Malayalam]]<br />(code: <code>ml</code>) | [[:mn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mongolian language|Mongolian]]<br />(code: <code>mn</code>) |- | [[:mni:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Meitei language|Meitei]]<br />(code: <code>mni</code>) | [[:mnw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mon language|Mon]]<br />(code: <code>mnw</code>) | [[:m:mos:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mooré|Mooré]]<br />(code: <code>mos</code>) | [[:mr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Marathi language|Marathi]]<br />(code: <code>mr</code>) | [[:mrj:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Hill Mari language|Hill Mari]]<br />(code: <code>mrj</code>) | [[:ms:User:PK2/Kotak pasir|/sandbox]] in [[:en:Malay language|Malay]]<br />(code: <code>ms</code>) | [[:mt:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Maltese language|Maltese]]<br />(code: <code>mt</code>) | [[:mwl:User:PK2/Testes|/sandbox]] in [[:en:Mirandese language|Mirandese]]<br />(code: <code>mwl</code>) | [[:my:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Burmese language|Burmese]]<br />(code: <code>my</code>) | [[:myv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Erzya language|Erzya]]<br />(code: <code>myv</code>) | [[:mzn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mazanderani language|Mazanderani]]<br />(code: <code>mzn</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ N |- | [[:nah:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Nahuatl|Nahuatl]]<br />(code: <code>nah</code>) | [[:nap:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]]<br />(code: <code>nap</code>) | [[:nds:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Low German|Low German]]<br />(code: <code>nds</code>) | [[:nds-nl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]<br />(code: <code>nds-nl</code>) | [[:ne:User:PK2/प्रयोगस्थल|/sandbox]] in [[:en:Nepali language|Nepali]]<br />(code: <code>ne</code>) | [[:new:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Newar language|Newar]]<br />(code: <code>new</code>) | [[:nia:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Nias language|Nias]]<br />(code: <code>nia</code>) | [[:nl:User:PK2/Kladblok|/sandbox]] in [[:en:Dutch language|Dutch]]<br />(code: <code>nl</code>) | [[:nn:User:PK2/sandkasse|/sandbox]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Nynorsk|Nynorsk]])<br />(code: <code>nn</code>) |- | [[:no:User:PK2/sandkasse|/sandbox]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Bokmål|Bokmål]])<br />(code: <code>no</code>) | [[:nov:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Novial|Novial]]<br />(code: <code>nov</code>) | [[:nqo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:N'Ko language|N'Ko]]<br />(code: <code>nqo</code>) | [[:nr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]<br />(code: <code>nr</code>) | [[:nrm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Norman language|Norman]]<br />(code: <code>nrm</code>) | [[:nso:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]]<br />(code: <code>nso</code>) | [[:nup:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Nupe language|Nupe]]<br />(code: <code>nup</code>) | [[:nv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Navajo language|Navajo]]<br />(code: <code>nv</code>) | [[:ny:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Chewa language|Chewa]]<br />(code: <code>ny</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ O |- | [[:oc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Occitan language|Occitan]]<br />(code: <code>oc</code>) | [[:olo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]]<br />(code: <code>olo</code>) | [[:om:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Oromo language|Oromo]]<br />(code: <code>om</code>) | [[:or:User:PK2/ପରଖଘର|/sandbox]] in [[:en:Odia language|Odia]]<br />(code: <code>or</code>) | [[:os:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ossetian language|Ossetian]]<br />(code: <code>os</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ P |- | [[:pa:User:PK2/ਕੱਚਾ ਖ਼ਾਕਾ|/sandbox]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]]<br />(code: <code>pa</code>) | [[:pag:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]]<br />(code: <code>pag</code>) | [[:pam:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]]<br />(code: <code>pam</code>) | [[:pap:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Papiamento|Papiamento]]<br />(code: <code>pap</code>) | [[:pcd:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Picard language|Picard]]<br />(code: <code>pcd</code>) | [[:pcm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Nigerian Pidgin|Nigerian Pidgin]]<br />(code: <code>pcm</code>) | [[:pdc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]]<br />(code: <code>pdc</code>) | [[:pfl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Palatine German dialects|Palatine German]]<br />(code: <code>pfl</code>) | [[:pi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pali|Pali]]<br />(code: <code>pi</code>) |- | [[:pl:User:PK2/brudnopis|/sandbox]] in [[:en:Polish language|Polish]]<br />(code: <code>pl</code>) | [[:pms:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Piedmontese language|Piedmontese]]<br />(code: <code>pms</code>) | [[:pnb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]] (Western Punjabi)<br />(code: <code>pnb</code>) | [[:pnt:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]]<br />(code: <code>pnt</code>) | [[:ppl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Nawat language|Nawat]]<br />(code: <code>ppl</code>) | [[:ps:User:PK2/ازمون‌مخ|/sandbox]] in [[:en:Pashto|Pashto]]<br />(code: <code>ps</code>) | [[:pt:User:PK2/Testes|/sandbox]] in [[:en:Portuguese language|Portuguese]]<br />(code: <code>pt</code>) | [[:pwn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Paiwan language|Paiwan]]<br />(code: <code>pwn</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Q |- | [[:qu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Quechuan languages|Quechua]] ([[:en:Southern Quechua|Southern Quechua]])<br />(code: <code>qu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ R |- | [[:rki:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Rakhine language|Rakhine]]<br />(code: <code>rki</code>) | [[:rm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Romansh language|Romansh]]<br />(code: <code>rm</code>) | [[:rmy:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Romani language|Romani]] ([[:en:Vlax Romani language|Vlax Romani]])<br />(code: <code>rmy</code>) | [[:rn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kirundi|Kirundi]]<br />(code: <code>rn</code>) | [[:ro:User:PK2/teste|/sandbox]] in [[:en:Romanian language|Romanian]]<br />(code: <code>ro</code>) | [[:roa-rup:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Aromanian language|Aromanian]]<br />(code: <code>roa-rup</code>) | [[:roa-tara:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] ([[:en:Tarantino dialect|Tarantino]])<br />(code: <code>roa-tara</code>) | [[:rsk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pannonian Rusyn|Pannonian Rusyn]]<br />(code: <code>rsk</code>) | [[:ru:User:PK2/Черновик|/sandbox]] in [[:en:Russian language|Russian]]<br />(code: <code>ru</code>) | [[:rue:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Rusyn language|Rusyn]]<br />(code: <code>rue</code>) | [[:rw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kinyarwanda|Kinyarwanda]]<br />(code: <code>rw</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ S |- | [[:sa:User:PK2/प्रयोगपृष्ठम्|/sandbox]] in [[:en:Sanskrit|Sanskrit]]<br />(code: <code>sa</code>) | [[:sah:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Yakut language|Yakut]]<br />(code: <code>sah</code>) | [[:sat:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Santali language|Santali]]<br />(code: <code>sat</code>) | [[:sc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sardinian language|Sardinian]]<br />(code: <code>sc</code>) | [[:scn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sicilian language|Sicilian]]<br />(code: <code>scn</code>) | [[:sco:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Scots language|Scots]]<br />(code: <code>sco</code>) | [[:sd:User:PK2/مشق پٽي|/sandbox]] in [[:en:Sindhi language|Sindhi]]<br />(code: <code>sd</code>) | [[:se:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Northern Sámi|Northern Sámi]]<br />(code: <code>se</code>) | [[:sg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sango language|Sango]]<br />(code: <code>sg</code>) | [[:sh:User:PK2/igralište|/sandbox]] in [[:en:Serbo-Croatian|Serbo-Croatian]]<br />(code: <code>sh</code>) | [[:shi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Shilha language|Shilha]]<br />(code: <code>shi</code>) |- | [[:shn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Shan language|Shan]]<br />(code: <code>shn</code>) | [[:si:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sinhala language|Sinhala]]<br />(code: <code>si</code>) | [[:simple:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Basic English|Basic English]]<br />(code: <code>simple</code>) | [[:sk:User:PK2/pieskovisko|/sandbox]] in [[:en:Slovak language|Slovak]]<br />(code: <code>sk</code>) | [[:skr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Saraiki language|Saraiki]]<br />(code: <code>skr</code>) | [[:sl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Slovene language|Slovene]]<br />(code: <code>sl</code>) | [[:sm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Samoan language|Samoan]]<br />(code: <code>sm</code>) | [[:smn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Inari Sámi language|Inari Sámi]]<br />(code: <code>smn</code>) | [[:sn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Shona language|Shona]]<br />(code: <code>sn</code>) | [[:so:User:PK2/Bacaadka|/sandbox]] in [[:en:Somali language|Somali]]<br />(code: <code>so</code>) | [[:sq:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Albanian language|Albanian]]<br />(code: <code>sq</code>) |- | [[:sr:User:PK2/песак|/sandbox]] in [[:en:Serbian language|Serbian]]<br />(code: <code>sr</code>) | [[:srn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sranan Tongo|Sranan Tongo]]<br />(code: <code>srn</code>) | [[:ss:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Swazi language|Swazi]]<br />(code: <code>ss</code>) | [[:st:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sotho language|Sotho]]<br />(code: <code>st</code>) | [[:stq:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]]<br />(code: <code>stq</code>) | [[:su:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sundanese language|Sundanese]]<br />(code: <code>su</code>) | [[:sv:User:PK2/sandlåda|/sandbox]] in [[:en:Swedish language|Swedish]]<br />(code: <code>sv</code>) | [[:sw:User:PK2/ukurasa wa majaribio|/sandbox]] in [[:en:Swahili language|Swahili]]<br />(code: <code>sw</code>) | [[:syl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sylheti language|Sylheti]]<br />(code: <code>syl</code>) | [[:szl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Silesian language|Silesian]]<br />(code: <code>szl</code>) | [[:szy:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sakizaya language|Sakizaya]]<br />(code: <code>szy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ T |- | [[:ta:User:PK2/மணல்தொட்டி|/sandbox]] in [[:en:Tamil language|Tamil]]<br />(code: <code>ta</code>) | [[:tay:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Atayal language|Atayal]]<br />(code: <code>tay</code>) | [[:tcy:User:PK2/ಕಲ್ಪುನ ಕಳ|/sandbox]] in [[:en:Tulu language|Tulu]]<br />(code: <code>tcy</code>) | [[:tdd:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]]<br />(code: <code>tdd</code>) | [[:te:User:PK2/ప్రయోగశాల|/sandbox]] in [[:en:Telugu language|Telugu]]<br />(code: <code>te</code>) | [[:tet:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tetum language|Tetum]]<br />(code: <code>tet</code>) | [[:tg:User:PK2/Сиёҳнавис|/sandbox]] in [[:en:Tajik language|Tajik]]<br />(code: <code>tg</code>) | [[:th:User:PK2/ทดลองเขียน|/sandbox]] in [[:en:Thai language|Thai]]<br />(code: <code>th</code>) | [[:ti:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tigrinya language|Tigrinya]]<br />(code: <code>ti</code>) | [[:tig:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tigre language|Tigre]]<br />(code: <code>tig</code>) | [[:tk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Turkmen language|Turkmen]]<br />(code: <code>tk</code>) | [[:tl:User:PK2/burador|/sandbox]] in [[:en:Tagalog language|Tagalog]]<br />(code: <code>tl</code>) | [[:tly:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Talysh language|Talysh]]<br />(code: <code>tly</code>) |- | [[:tn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tswana language|Tswana]]<br />(code: <code>tn</code>) | [[:to:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tongan language|Tongan]]<br />(code: <code>to</code>) | [[:tok:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Toki Pona|Toki Pona]]<br />(code: <code>tok</code>) | [[:tpi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tok Pisin|Tok Pisin]]<br />(code: <code>tpi</code>) | [[:tr:User:PK2/deneme tahtası|/sandbox]] in [[:en:Turkish language|Turkish]]<br />(code: <code>tr</code>) | [[:trv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Seediq language|Seediq]]<br />(code: <code>trv</code>) | [[:ts:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tsonga language|Tsonga]]<br />(code: <code>ts</code>) | [[:tt:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tatar language|Tatar]]<br />(code: <code>tt</code>) | [[:tum:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tumbuka language|Tumbuka]]<br />(code: <code>tum</code>) | [[:tw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Akan language|Akan]] (Twi)<br />(code: <code>tw</code>) | [[:ty:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tahitian language|Tahitian]]<br />(code: <code>ty</code>) | [[:tyv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tuvan language|Tuvan]]<br />(code: <code>tyv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ U |- | [[:udm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Udmurt language|Udmurt]]<br />(code: <code>udm</code>) | [[:ug:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Uyghur language|Uyghur]]<br />(code: <code>ug</code>) | [[:uk:User:PK2/Чернетка|/sandbox]] in [[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]<br />(code: <code>uk</code>) | [[:ur:User:PK2/تختۂ مشق|/sandbox]] in [[:en:Urdu|Urdu]]<br />(code: <code>ur</code>) | [[:uz:User:PK2/qumloq|/sandbox]] in [[:en:Uzbek language|Uzbek]]<br />(code: <code>uz</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ V |- | [[:ve:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Venda language|Venda]]<br />(code: <code>ve</code>) | [[:vec:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Venetian language|Venetian]]<br />(code: <code>vec</code>) | [[:vep:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Veps language|Veps]]<br />(code: <code>vep</code>) | [[:vi:User:PK2/nháp|/sandbox]] in [[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]<br />(code: <code>vi</code>) | [[:vls:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:West Flemish|West Flemish]]<br />(code: <code>vls</code>) | [[:vo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Volapük|Volapük]]<br />(code: <code>vo</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ W |- | [[:wa:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Walloon language|Walloon]]<br />(code: <code>wa</code>) | [[:war:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Waray language|Waray]]<br />(code: <code>war</code>) | [[:wo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Wolof language|Wolof]]<br />(code: <code>wo</code>) | [[:wuu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Wu Chinese|Wu Chinese]]<br />(code: <code>wuu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ X |- | [[:xal:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Oirat language|Oirat]] ([[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]])<br />(code: <code>xal</code>) | [[:xh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Xhosa language|Xhosa]]<br />(code: <code>xh</code>) | [[:xmf:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mingrelian language|Mingrelian]]<br />(code: <code>xmf</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Y |- | [[:yi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Yiddish|Yiddish]]<br />(code: <code>yi</code>) | [[:yo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Yoruba language|Yoruba]]<br />(code: <code>yo</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Z |- | [[:za:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Zhuang languages|Zhuang]] ([[:en:Standard Zhuang|Standard Zhuang]])<br />(code: <code>za</code>) | [[:zea:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Zeelandic|Zeelandic]]<br />(code: <code>zea</code>) | [[:zgh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Standard Moroccan Amazigh|Standard Moroccan Amazigh]]<br />(code: <code>zgh</code>) | [[:zh:User:PK2/沙盒|/sandbox]] in [[:en:Chinese language|Chinese]] ([[:en:Mandarin Chinese|Mandarin Chinese]])<br />(code: <code>zh</code>) | [[:zh-classical:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Classical Chinese|Classical Chinese]]<br />(code: <code>zh-classical</code>) | [[:zh-min-nan:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Southern Min|Southern Min]]<br />(code: <code>zh-min-nan</code>) | [[:zh-yue:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Cantonese|Cantonese]]<br />(code: <code>zh-yue</code>) | [[:zu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Zulu language|Zulu]]<br />(code: <code>zu</code>) |} lqv4jf4ytbpqgk0b4c59pskg40l4i1p 0 611136 5405162 5276181 2026-06-01T12:57:02Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405162 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''მურსალ ნაბიზადა''' ({{lang-ps|مرسل نبی زادہ}}; დ. [[1991]] — გ. [[2023]]) — [[ავღანელები|ავღანელი]] [[პოლიტიკოსი]], ქალთა უფლებადამცველი, კანონმდებელი და თალიბანის კრიტიკოსი,<ref>{{Cite news |last=Swan |first=Melanie |title=Mursal Nabizada, former Afghan MP and critic of Taliban, is shot dead |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.com/world/article/mursal-nabizada-former-afghan-mp-and-critic-of-taliban-is-shot-dead-z39r605gr |access-date=2023-01-16 |issn=0140-0460}}</ref> რომელიც ქაბულის წარმომადგენელი იყო ხალხის პალატაში (პარლამენტის ქვედა პალატა).<ref name="BBC-64285789">{{Cite news |date=2023-01-16 |title=Mursal Nabizada: Gunmen kill former Afghan MP at home in Kabul |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-64285789 |access-date=2023-01-16}}</ref> ნაბიზადა<ref>{{Cite web |title=Today, the third legislative year of the 17th term was opened by the Afghan president. We promise to implement the peace process successfully this year together with the government, politicians and the international community and to serve the Afghan nation well. |url=https://twitter.com/NabizadaMursal/status/1368176914691743754 |access-date=2023-12-08 |website=X (formerly Twitter) |language=en}}</ref> [[ქაბული|ქაბულში]], 2023 წლის იანვარში, [[თალიბანი]]ს მიერ იქნა მოკლული. ==კარიერა== ნაბიზადა [[2018]] წლის ავღანეთის საპარლამენტო არჩევნებში<ref>{{Cite web |date=2019-05-17 |title=The Results of Afghanistan's 2018 Parliamentary Elections: A new, but incomplete Wolesi Jirga |url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/political-landscape/the-results-of-afghanistans-2018-parliamentary-elections-a-new-but-incomplete-wolesi-jirga/ |access-date=2023-01-23 |website=Afghanistan Analysts Network – English}}</ref> ქაბულის წარმომადგენლად ხალხის პალატაში (ეროვნული ასამბლეის ქვედა პალატა) აირჩიეს. ის ვოლესი ჯირგაში (ქვედა პალატა) თავდაცვის საპარლამენტო კომისრად აირჩიეს, სადაც მან სულ 1,396 ხმა მიიღო. მისი მოწვევის ინაუგურაციული სესია [[2019]] წლის [[29 ივნისი|29 ივნისს]] გაიმართა.<ref>{{Cite web |date=10 July 2019 |title=Election of the New Speaker of National Assembly of Afghanistan |url=https://www.asianparliament.org/newsgroup/news/detail/election-of-the-new-speaker-of-national-assembly-of-afghanistan/6986/view/ |access-date=2023-01-23 |website=www.asianparliament.org}}</ref> ის ეროვნულ ასამბლეაში მსახურობდა [[2021]] წლის აგვისტოში ავღანეთზე თალიბანის კონტროლის დამყარებამდე და იყო ერთ-ერთი იმ მცირერიცხოვან ქალ პარლამენტართაგან, რომელიც გადატრიალების შემდეგ ქაბულში დარჩა.<ref name="BBC-64285789" /><ref name="Guardian">{{cite news |title=Former Afghan MP Mursal Nabizada shot dead in Kabul |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jan/15/former-afghan-mp-mursal-nabizada-shot-dead-in-kabul |access-date=16 January 2023 |work=[[The Guardian]] |date=15 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Former Afghan lawmaker Mursal Nabizada shot dead in Kabul |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/1/15/former-afghan-female-lawmaker-and-bodyguard-shot-dead-police |access-date=2023-01-16 |website=[[Al Jazeera English]] }}</ref> პარლამენტის გარეთ, ის მუშაობდა ადამიანური რესურსების განვითარებისა და კვლევის ინსტიტუტში.<ref name="BBC-64285789" /> ის ასევე იყო საერთაშორისო საპარლამენტო კავშირის (IPU) აქტიური წევრი. მან მონაწილეობა მიიღო მრავალ კონფერენციაში, მაგალითად, [[ნიუ-იორკი|ნიუ-იორკში]], [[2020]] წელს IPU-ს მიერ ორგანიზებულ შეხვედრაში.<ref>{{cite web |date=16 January 2023 |title=Tribute to Afghan MP Mursal Nabizada |url=https://www.ipu.org/news/statements/2023-01/tribute-afghan-mp-mursal-nabizada |access-date=18 November 2023 |website=Inter-Parliamentary Union}}</ref> 2022 წლის დეკემბერში თალიბანმა გამოსცა დეკრეტი, რომლითაც ქალებს აეკრძალათ საჯარო სფეროებში მუშაობა, როგორიცაა არასამთავრობო ორგანიზაციები, უნივერსიტეტებში ჩარიცხვა და დასაქმება.<ref>{{Cite news |last=Goodyear |first=Sheena |date=16 January 2023 |title=A former Afghan MP was killed in Kabul. Her friend worries she won't be the last |work=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/radio/asithappens/afghanistan-mursal-nabizada-killed-1.6715628 }}</ref><ref name=":82">{{Citation |last=Wimpelmann |first=Torunn |title=Chapter 6. Discrete Moves and Parallel Tracks: Gender Politics in Post-2001 Afghanistan |date=2019-08-14 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781474455459-007 |work=Gender, Governance and Islam |pages=101–119 |access-date=2023-12-04 |publisher=Edinburgh University Press|doi=10.1515/9781474455459-007 |isbn=9781474455459 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rubin |first=Barnett R. |date=April 1997 |title=Women and pipelines: Afghanistan's proxy wars |url=https://academic.oup.com/ia/article-lookup/doi/10.2307/2623829 |journal=International Affairs |language=en |volume=73 |issue=2 |pages=283–296 |doi=10.2307/2623829 |jstor=2623829 |issn=1468-2346 |url-access=subscription }}</ref> ნაბიზადა იყო ავღანეთში გენდერული აპარტეიდის მკაცრი კრიტიკოსი და აქტიურად ეწინააღმდეგებოდა ქალებისა და გოგონების იძულებით დაქორწინებას.<ref name=":02">{{Cite web | url=https://www.ipu.org/sites/default/files/documents/afghanistan-e_4.pdf | title=AFGHANISTAN - AFG-09: Mursal Nazibada (Ms.) | website=www.ipu.org}}</ref><ref name=":12">{{cite web |last=Noroozi |first=Ebrahim |date=18 January 2023 |title=Afghan women say they are 'dying in slow motion' after killing of former female MP |url=https://theworld.org/stories/2023-01-18/afghan-women-say-they-are-dying-slow-motion-after-killing-former-female-mp |access-date=16 November 2023 |website=The World}}</ref><ref name=":2">{{cite web |date=17 February 2023 |title=Former MP Mursal Nabizada's killer arrested: Kabul police |url=https://www.ariananews.af/former-mp-mursal-nabizadas-killer-arrested-kabul-police/ |access-date=16 November 2023 |website=Ariana News}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== ნაბიზადა დაიბადა ავღანეთის ნანგარჰარის პროვინციაში, მე-12 რაიონის არზაან ქემათის უბანში.<ref>{{Cite web |date=2023-01-15 |title=Former Woman Legislator Of Afghanistan Shot Dead At Her House |url=https://news.abplive.com/news/world/former-woman-legislator-of-afghanistan-shot-dead-at-her-house-1575885 |access-date=2023-01-16 |website=[[ABP News]]}}</ref><ref>{{Cite news |title=Former female MP shot dead in Kabul by unidentified gunmen &#124; Tajikistan News ASIA-Plus |website=asiaplustj.info |url=https://asiaplustj.info/en/news/world/20230116/former-female-mp-shot-dead-in-kabul-by-unidentified-gunmen}}</ref> ნაბიზადამ ბაკალავრის ხარისხი მიიღო ბალხის უნივერსიტეტში, რომელიც ჩრდილოეთ ავღანეთში მდებარეობს.<ref name="Ariana News">{{Cite news |date=17 February 2023 |title=Former MP Mursal Nabizada's killer arrested: Kabul police |work=Ariana News |url=https://www.ariananews.af/former-mp-mursal-nabizadas-killer-arrested-kabul-police/ |access-date=16 November 2023}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 November 2023 |title=Afghan Biographies |url=https://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=4278&task=view&total=5051&start=3077&Itemid=2 |access-date=15 November 2023 |website=Afghan Biographies}}</ref> ==გარდცვალება== 2023 წლის 15 იანვარს, დაახლოებით დილის 3:00 საათზე, ქაბულში, მის სახლში, პირველ სართულზე, ნაბიზადა ცეცხლსასროლი იარაღით მოკლეს,<ref name="Guardian" /><ref>{{Cite web |last=Soni |first=Mallika |date=2023-01-15 |title=Ex-Afghan woman lawmaker, who stayed in Kabul after Taliban takeover, shot dead |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/mursal-nabizada-shot-dead-ex-afghan-woman-lawmaker-who-stayed-in-kabul-after-taliban-takeover-shot-dead-101673782878255.html |access-date=2023-01-16 |website=[[Hindustan Times]] }}</ref> მასთან ერთად დაიღუპა მისი ერთ-ერთი პირადი დაცვის თანამშრომელი, სახელად ისმაილი,<ref name="Guardian" /><ref>{{Cite web |title=Former lawmaker Mursal Nabizada shot dead at her residence in Kabul |url=https://newsonair.gov.in/News?title=Afghanistan%3A-Former-lawmaker-Mursal-Nabizada-shot-dead-at-her-residence-in-Kabul&id=454086 |access-date=2023-01-16 |website=[[All India Radio]]}}</ref> თავდასხმა უცნობმა პირებმა განახორციელეს.<ref>{{Cite web |title=Former Afghan Parliament member killed in Kabul: Afghan authorities |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/former-afghan-parliament-member-killed-in-kabul-afghan-authorities20230115233400/ |access-date=2023-01-16 |website=[[Asian News International]] |language=en}}</ref> ის 32 წლის იყო.<ref name="BBC-64285789" /> მისი ძმა და კიდევ ერთი დაცვის თანამშრომელი დაიჭრნენ.<ref>{{Cite web |title=Afghanistan: Former female lawmaker shot dead in Kabul |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-former-female-lawmaker-shot-dead-in-kabul/a-64398102 |access-date=2023-01-16 |website=[[Deutsche Welle]] }}</ref> სხვა დაცვის თანამშრომელი კი ფულითა და ძვირფასეულობით გაიქცა.<ref name="Guardian" /> მისი მკვლელობა იყო პირველი შემთხვევა პარლამენტის წევრის მკვლელობისა 2021 წელს თალიბანის მიერ ხელისუფლების ხელში ჩაგდების შემდეგ.<ref>{{Cite news |date=2023-01-15 |title=Former Afghan female MP shot dead in Kabul home |work=[[Australian Broadcasting Corporation]] |url=https://www.abc.net.au/news/2023-01-16/former-afghan-female-mp-killed-by-unknown-assailants/101857590 |access-date=2023-01-16}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gunmen Assassinate Female Former Afghan Lawmaker |url=https://www.voanews.com/a/gunmen-assassinate-female-former-afghan-lawmaker/6919395.html |access-date=2023-01-16 |website=[[Voice of America]] |date=15 January 2023 |language=en}}</ref> თალიბანი უმიზნებდა ეროვნული წინააღმდეგობის ფრონტის ყოფილ წევრებს და ოპოზიციის ფიგურებს პარლამენტში, რომლებიც მხარს უჭერდნენ შეერთებული შტატების ჩარევას ავღანეთში, რა დროსაც მურსალ ნაბიზადა და ექვსასამდე სხვა ადამიანი მოკლეს.<ref name=":82"/> სიკვდილამდე, ნაბიზადას ჰუმანიტარული ვიზა შესთავაზეს, რათა ავღანეთიდან გაქცეულიყო, თუმცა წასვლის შესაძლებლობის მიუხედავად, ის ავღანეთში დარჩა თალიბანის მიერ განხორციელებული შიშის ტაქტიკის წინააღმდეგ პროტესტის ნიშნად.<ref>{{Cite web |last=Ghazi |first=Sahar Habib |date=2023-01-16 |title=Assailants Shoot Dead 30-Year-Old Female Afghan Politician in Her Home |url=https://www.vice.com/en/article/assailants-shoot-dead-30-year-old-female-afghan-politician-in-her-home/ |access-date=2023-12-08 |website=Vice |language=en}}</ref> მარიამ სოლაიმანხილმა განაცხადა:„ის იყო ნამდვილი ნოვატორი – ძლიერი, ხმამაღალი ქალი, რომელიც იცავდა თავის რწმენას, თუნდაც საფრთხის წინაშე. მიუხედავად იმისა, რომ მას ავღანეთის დატოვების შანსი შესთავაზეს, მან არჩევანი გააკეთა დარჩენილიყო და ებრძოლა თავისი ხალხისთვის.“<ref name=":32">{{Cite web |date=June 2023 |title=Algemeen Ambtsbericht Afghanistan |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/2094190/Algemeen+ambtsbericht+Afghanistan+juni+2023.pdf |website=European Country of Origin Information Network}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |date=22 February 2023 |title=CIVIC SPACE TAKES FURTHER HIT FROM TALIBAN'S DEPLORABLE NGO BAN FOR WOMEN AS ACTIVISTS AND JOURNALISTS CONTINUED TO BE TARGETED |url=https://monitor.civicus.org/explore/civic-space-takes-further-hit-talibans-deplorable-ngo-ban-women-activists-and-journalists-continued-be-targeted/ |access-date=1 December 2023 |website=Monitor Tracking Civic Space}}</ref> საერთაშორისო საპარლამენტო კავშირის (IPU) მიერ ადამიანის უფლებების დარღვევის გამო შეტანილი საჩივრის საფუძველზე, ნაბიზადამ ავღანეთში მყოფ კოლეგა პარლამენტარებთან, რომლებიც დევნილობაში ცხოვრობდნენ, მანამდეც გამოთქვა შეშფოთება, რომ თალიბანის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ერთ-ერთი უცნობი მაღალჩინოსანი დაზვერვის ოფიცერი მას განუწყვეტლივ ემუქრებოდა და ავიწროებდა. გავრცელებული ინფორმაციით, ოფიცერმა უთხრა, რომ იძულებით დაქორწინებას აპირებდა. ნაბიზადა აცხადებდა, რომ მან უარი თქვა იძულებითი ქორწინების ამ მუქარაზე დანებებაზე. ის იყო ქალებისა და გოგონების იძულებითი ქორწინების წინააღმდეგ მებრძოლი და მისი საქმიანობა ძირითადად ავღანეთში გენდერულ აპარტეიდს ეხებოდა.<ref name=":02"/><ref name=":12"/><ref name=":4" /> ნაბიზადას გარდაცვალებამდე ოთხი თვით ადრე, [[2022]] წლის ოქტომბერში, კანადის პარლამენტი მუშაობდა ავღანეთიდან თავშესაფრის მაძიებელი სხვა ქალების დასახმარებლად, კონკრეტულად კი ავღანეთის პარლამენტის ცხრა სხვა ქალი წევრის საკითხზე. კანადის პარლამენტმა წამოაყენა წინადადება, რომლის მიზანი იყო ცხრა ქალისთვის ტრანსპორტირებისა და თავშესაფრის მინიჭება ავღანეთიდან ევაკუაციისთვის, რადგან მათ, როგორც თალიბანის წინააღმდეგ მებრძოლ ქალებს, მნიშვნელოვანი საფრთხე ემუქრებოდათ. ნაბიზადას გარდაცვალების შემდეგ, კანადის პარლამენტმა პირობა დადო, რომ [[2023]] წლის ბოლოსთვის ავღანეთიდან 40,000 ავღანელ ლტოლვილს დაეხმარებოდა და მათ კანადაში თავშესაფარს მიანიჭებდა.<ref>{{cite web |last=Bodnaruk |first=Candice |date=5 April 2023 |title=Canada's First Special Representative on Islamaphobia Under Attack |url=https://www.wrmea.org/north-america/canadas-first-special-representative-on-islamophobia-under-attack.html |access-date=16 November 2023 |website=Washington Report on Middle Eastern Affairs}}</ref> ==გამოძიება== პოლიციის ოფიცრები ხალიდ ზადრანი და პოლიციის უფროსი მოლვი ჰამიდულა ხალიდი იყვნენ ის ოფიციალური პირები, რომლებიც ნაბიზადას სიკვდილის გამოძიებას ხელმძღვანელობდნენ.<ref name="Ariana News"/><ref>{{Cite web |title=Breaking News, Latest News and Videos |url=https://www.cnn.com/ |access-date=2023-12-06 |website=CNN |language=en}}</ref> თუმცა, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის გენერალურმა მდივანმა ანტონიო გუტიერეშმა განაცხადა, რომ თალიბანი მოქმედებს ქალების მიმართ სრული დაუსჯელობით და შესთავაზა დამოუკიდებელი გამოძიების ჩატარება.<ref>{{Cite web |last=Tremblay |first=Stephanie |date=16 January 2023 |title=Office of the Spokesperson for the UN Secretary-General |url=https://www.un.org/sg/en/content/highlight/2023-01-16.html |access-date=18 November 2023 |website=United Nations}}</ref><ref>{{cite web |last=Kohsark |first=Wakil |date=15 January 2023 |title=Former Afghan lawmaker Mursal Nabizada shot dead in Kabul |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/1/15/former-afghan-female-lawmaker-and-bodyguard-shot-dead-police |access-date=16 November 2023 |website=Aljazeera}}</ref> ნაბიზადას გარდაცვალებასთან დაკავშირებით, [[დიდი ბრიტანეთი|დიდი ბრიტანეთის]] პარლამენტმა გამოაქვეყნა განცხადება, სადაც ნათქვამია, რომ ისინი „მკაცრად გმობენ მკვლელების ქმედებებს“. ამ განცხადებაში, დიდი ბრიტანეთის პარლამენტს სურს შექმნას გეგმა, რომელიც სხვა ქალებს ავღანეთიდან უსაფრთხოდ გაქცევაში დაეხმარება. ამ განცხადებას ხელი მოაწერა დიდი ბრიტანეთის პარლამენტის სულ 17 წევრმა.<ref name=":6">{{cite web |date=8 February 2023 |title=CIMM – Afghan Members of Parliament |url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/transparency/committees/cimm-february-8-2023/members.html |access-date=17 November 2023 |website=Standing Committee on Citizenship and Immigration |archive-date=16 ნოემბერი 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231116004934/https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/transparency/committees/cimm-february-8-2023/members.html }}</ref><ref name=":5">{{cite web |last=Chamberlain |first=Wendy |date=16 January 2023 |title=The death of Mursal Nabizada, former Member of the Afghan parliament |url=https://edm.parliament.uk/early-day-motion/60480/the-death-of-mursal-nabizada-former-member-of-the-afghan-parliament |access-date=16 November 2023 |website=Early Day Motions United Kingdom Parliament}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ნაბიზიდა მურსალ}} [[კატეგორია:ავღანელი ქალი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:ავღანელი პოლიტიკოსები]] ge79jkvwgmieybtwhzpgamfgkretc1m 0 611169 5405155 5372813 2026-06-01T12:24:32Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405155 wikitext text/x-wiki '''მუნირა ფახრო''' ({{lang-ar|منيرة فخرو}}) — [[ბაჰრეინი|ბაჰრეინელი]] [[აკადემიკოსი]] და იყო კანდიდატი ბაჰრეინის [[2006]] წლის საყოველთაო არჩევნებში, ქვეყნის უმსხვილესი მემარცხენე პოლიტიკური პარტიის, „ვაადის“ სახელით. ფახრო არის ბაჰრეინის უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი. მან მიიღო სოციალური პოლიტიკის, დაგეგმვისა და ადმინისტრირების დოქტორის ხარისხი [[კოლუმბიის უნივერსიტეტი|კოლუმბიის უნივერსიტეტში]], სადაც [[1997]] წლიდან მოწვეული მკვლევარის სტატუსით მუშაობდა. მას ასევე აქვს ჩატარებული კვლევები სქესის, მოქალაქეობისა და სამოქალაქო საზოგადოების შესახებ [[სპარსეთის ყურე|სპარსეთის ყურის]] ქვეყნებში, [[ჰარვარდის უნივერსიტეტი|ჰარვარდის უნივერსიტეტის]] ახლო აღმოსავლეთის კვლევების ცენტრში. მას გამოქვეყნებული აქვს ნაშრომები ბაჰრეინზე, მათ შორის ქალებთან, სამოქალაქო საზოგადოებასა და დემოკრატიზაციასთან დაკავშირებულ საკითხებზე. დოქტორი ფახრო ამჟამად ასევე არის ბაჰრეინის აკადემიური საზოგადოებისა და ქალთა უმაღლესი საბჭოს გამგეობის წევრი.[http://www.bah-molsa.com/english/news-dec/news12-12-2001.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313052955/http://www.bah-molsa.com/english/news-dec/news12-12-2001.htm |date=13-03-2007 }} ის იყო [[2004]] წლის არაბული ადამიანური განვითარების ანგარიშის საკონსულტაციო საბჭოს წევრი. [[1990-იანები|1990-იანი]] წლების აჯანყების დროს, ფახრო იყო ამირისადმი მიმართული [[1994]] წლის სახალხო პეტიციის ხელმომწერი, რომელიც მოითხოვდა პარლამენტის აღდგენასა და [[1973]] წლის კონსტიტუციის ამოქმედებას. ამას მოჰყვა კიდევ ერთი პეტიცია [[1995]] წელს, რომელსაც ხელი მოაწერა 350-მა ქალმა და მოუწოდებდა დემოკრატიის აღდგენისა და წამების შეწყვეტისკენ. შედეგად, ბაჰრეინის მთავრობამ მოსთხოვა მას, რომ პეტიციიდან საკუთარი სახელი ამოეღო, წინააღმდეგ შემთხვევაში კი ბაჰრეინის უნივერსიტეტში დაკავებული თანამდებობიდან დაითხოვდნენ. მან უარი თქვა სახელის ამოღებაზე და სხვა ხელმომწერებთან ერთად სამსახურიდან გაათავისუფლეს.[https://web.archive.org/web/20070406024049/http://bahraini.tv/?p=421] თუმცა, როდესაც მეფე [[ჰამად იბნ ისა ალ-ჰალიფა|ჰამადი]] ავიდა ტახტზე, მან საყოველთაო ამნისტია გამოაცხადა ყველა პოლიტპატიმრისა და ემიგრანტისთვის, რის შედეგადაც ფახროს აღუდგა სამუშაო ადგილი ბაჰრეინის უნივერსიტეტში. მეფის მეუღლემ, შეიხა საბიკა ბინტ იბრაჰიმ ალ ხალიფამ, ფახრო ქალთა უმაღლესი საბჭოს საკონსულტაციო საბჭოში დანიშნა. მუნირა ფახრო ლეილა ფახროს ბიძაშვილია.[1] ==2006 წლის ბაჰრეინის საპარლამენტო არჩევნები== ფახრო კენჭს იყრიდა საპარლამენტო არჩევნებში, რომელიც ბაჰრეინში [[2006]] წლის [[25 ნოემბერი|25 ნოემბერს]] გაიმართა. ის არის მემარცხენე პარტია „ვაადის“ ვიცე-პრეზიდენტი და არის ერთადერთი ქალი კანდიდატი, რომელსაც მხარი დაუჭირა შიიტურმა ისლამისტურმა პარტიამ, „ალ ვეფაქმა“. ფახრო იყრიდა კენჭს საშუალო ფენით დასახლებულ ისა თაუნის საარჩევნო ოლქში, სადაც მისი მოწინააღმდეგე იყო დეპუტატი დოქტორი სალაჰ ალი, რომელიც „მუსლიმთა საძმოს“ პოლიტიკური ფრთის, „ალ-მენბარ ისლამური საზოგადოების“ წევრია. ქალთა უფლებების საკითხთან დაკავშირებით, ფახრო ამტკიცებდა, რომ ეს დემოკრატიის ძირითადი კომპონენტია: „დემოკრატიის სხვა ქალთა საკითხებისგან გამიჯვნა შეუძლებელია... მე მჯერა, რომ ქალები და კაცები ერთად უნდა მუშაობდნენ – ქალებისთვის, კაცებისთვის ან მთელი საზოგადოებისთვის. ჩვენ გვყავს ბევრი მამაკაცი, რომლებსაც სწამთ ასეთი საკითხების, რომლებიც ჩვენთან ერთად მუშაობენ უნივერსიტეტში მკვლევრების ან პოლიტიკური ასოციაციების წევრების სახით.“ ქალთა უფლებებზე მისმა შეხედულებებმა გამოიწვია ის, რომ იგი დაუპირისპირდა ისლამისტებს, რადგან ისინი ეწინააღმდეგებოდნენ ქალთა უფლებების დამცავ ერთიანი კანონის მიღებას: „რელიგიური ლიდერები ოჯახის კანონის წინააღმდეგნი არიან. მე წინააღმდეგი ვარ ორი ცალკეული კანონის არსებობისა სუნიტებისა და შიიტებისთვის – ეს ჩვენ უფრო მეტად გაგვყოფს.“ „თუ გსურთ ექსტრემიზმთან ბრძოლა, ძლიერი მთავრობა უნდა გყავდეთ. დემოკრატიას ექსტრემისტები შემოჰყავს, მაგრამ კონტროლირებადი გზით – მაგალითად, [[ჰამასი]] [[პალესტინა|პალესტინაში]] და მუსლიმი ძმები ეგვიპტეში. დემოკრატიაში იმდენი ნაცრისფერი ზონაა, მაგრამ თქვენ ყველა ჯგუფს უნდა დაუთმოთ ადგილი. ეს პოზიტიური პოლიტიკაა. მათ საქმეები კანონის ფარგლებში უნდა აწარმოონ. ვფიქრობ, ყველაფერი ასეთი ნაწილობრივი გახსნილობისკენ მიდის.“ მეფე ჰამადის მეუღლის, შეიხა საბიკა ბინტ იბრაჰიმ ალ ხალიფას მიერ ქალთა უმაღლეს საბჭოში დანიშვნის შესახებ მან განაცხადა: „ვფიქრობ, ჩვენ ამ მოძრაობის დასაწყისში ვართ სამოქალაქო საზოგადოებაში. საბჭოში ჩვენ გვაქვს კარგი სტრატეგია. მის განსახორციელებლად დიდი დრო იქნება საჭირო, მაგრამ ვფიქრობ, რომ ყველა ქალთა ასოციაცია უნდა იყოს ჩართული.“[https://web.archive.org/web/20070406024049/http://bahraini.tv/?p=421] [[22 ოქტომბერი|22 ოქტომბერს]], გაზეთმა „ხალიჯ თაიმსმა“ (Khaleej Times) გაავრცელა ინფორმაცია, რომ [[2006]] წლის არჩევნებში ქალი კანდიდატები იღებდნენ ანონიმურ მუქარის შემცველ ზარებსა და SMS შეტყობინებებს, რომლებშიც მათ მოუწოდებდნენ კანდიდატურების მოხსნისკენ, რათა „თავიდან აეცილებინათ შეჯახება ისლამურ პრინციპებთან“. ფახრომ ამ ტექსტების გამო საჩივარი შეიტანა ქალთა უმაღლეს საბჭოსა და ისლამურ საქმეთა სამინისტროში და განაცხადა, რომ შეტყობინებები მოდიოდა სალაფისტური წრეებიდან, რომლებიც მკაცრად ეწინააღმდეგებიან ქალთა მონაწილეობას არჩევნებში.[http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data/middleeast/2006/October/middleeast_October366.xml&section=middleeast&col=] ბაჰრეინული სალაფისტური პარტია „ასალა“ პარლამენტში ქალთა კანდიდატობას ეწინააღმდეგება. ==იხილეთ აგრეთვე== *[[ქალების უფლებები ბაჰრეინში]] ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://web.archive.org/web/20120311205535/http://www.nato-qatar.com/speakers.html#link5 NATO conference profile] *[https://web.archive.org/web/20070406024049/http://bahraini.tv/?p=421 A Rebel With a Cause], Woman This Month interview, April 2006 *[http://www.zawya.com/Story.cfm/sidZAWYA20061014034521/SecMain/pagHomepage/chnPolitical%20Affairs/obj1549BA27-8F0C-11D4-867000D0B74A0D7C/ The Voice of Common Man], Bahrain Tribune profile, 14 October 2006 {{DEFAULTSORT:ფახრო, მუნირა}} [[კატეგორია:აზიელები]] [[კატეგორია:აზიელი ქალები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] rroc6ysybfb85u3l3b6lur2c6ryphqq 0 611336 5405407 4966404 2026-06-01T23:29:09Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405407 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Skyline_of_Nanjing_(View_from_Nanjing_Railway_Station),_Jul_4_2024_(cropped).jpg|მინი|500x500პქ|ნანკინის ჰორიზონტი ნანკინის რკინიგზის სადგურიდან]] '''ნანკინის ყველაზე მაღალი შენობები''' — ქალაქი [[ნანკინი|ნანკინის]] [[ცათამბჯენი|ცათამბჯენების]] სია, [[ძიანსუ|ძიანგსუს]] პროვინციაში, [[ჩინეთი|ჩინეთში]]. ნანკინი ძიანგსუს დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქია, რომლის მოსახლეობაც 9.4 მილიონია და აღმოსავლეთ ჩინეთის რეგიონში სიდიდით მეორე კომერციული ცენტრია [[შანხაი|შანხაის]] შემდეგ. ის დიდი ხანია ჩინეთის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქალაქია, როგორც ჩინეთის ოთხი დიდი უძველესი დედაქალაქიდან ერთ-ერთი. ჩინეთის რესპუბლიკის დედაქალაქი იყო [[1928]] წლიდან [[1949]] წლამდე, სანამ დედაქალაქი [[ჩინეთის სამოქალაქო ომი|ჩინეთის სამოქალაქო ომის]] შემდეგ პეკინში არ გადაიტანეს. ნანკინში მაღალი შენობების მშენებლობა 90-იან წლებში დაიწყო, ჩინეთის ეკონომიკური ლიბერალიზაციიდან ათი წლის შემდეგ. 2010 წლიდან ნანკინში ყველაზე მაღალი შენობა [[წიფენგის ცათამბჯენი|წიფენგის კოშკია]], რომლის სიმაღლე 450 მეტრს შეადგენს და მსოფლიოში მეოცე ყველაზე მაღალი შენობაა. 2025 წლის მონაცემებით, ნანკინში აშენებული ცათამბჯენებიდან, 80 შენობის სიმაღლე 150 მეტრს აღემატება, ხოლო 38 შენობის 200 მეტრს. აქედან შვიდი სუპერმაღალი ცათამბჯენია, რომელთა სიმაღლე 300 მეტრს აღემატება; ამრიგად, ნანკინი ჩიკაგოსთან და ვუხანთან ერთად მსოფლიოში მეხუთე ყველაზე მაღალი ცათამბჯენის მქონე ქალაქად ითვლება. 2025 წლის მონაცემებით, კიდევ ოთხი სუპერმაღალი ცათამბჯენის მშენებლობა მიმდინარეობს. == ყველაზე მაღალი შენობები == ეს ნანკინის იმ ცათამბჯენების სიაა, რომელთა სიმაღლე მინიმუმ 200 მეტრია. სიმაღლე არ მოიცავს ანტენის ანძებს. {| class="wikitable sortable" !პოზიცია !სახელწოდება !სურათი ! width="75px" |სიმაღლე (მ) !სართულები !გამოყენება !წელი !შენიშნვები |- |1 |[[წიფენგის ცათამბჯენი]] |[[ფაილი:Zifeng_Tower_in_2017.jpg|frameless|178x178პქ]] |450 |66 |შერეული |2010 |<ref>{{Cite web |title=Zifeng Tower - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/zifeng-tower/165 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |2 |ნანკინის საფინანსო ქალაქის მეორე ფაზის C ნაწილის პირველი ცათამბჯენი |[[ფაილი:南京金融城二期C1_(20250325).jpg|frameless|178x178პქ]] |416.6 |88 |შერეული |2025 |<ref>{{Cite web |date=April 13, 2017 |title=Nanjing Financial City – Phase II von Gerkan, Marg and Partners (gmp) |url=https://www.architectmagazine.com/project-gallery/nanjing-financial-city-phase-ii_o/ |access-date=October 18, 2025 |website=architectmagazine.com |publisher=[[Architect Magazine]]}}</ref> |- |3 |ოქროს არწივის თიენტის A ცათამბჯენი | rowspan="2" |[[ფაილი:南京河西金鹰大楼.jpg|მარცხნივ|frameless|133x133პქ]] |368.1 |77 |შერეული |2019 |<ref>{{Cite web |title=Golden Eagle Tiandi Tower A - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/golden-eagle-tiandi-tower-a/11463 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |4 |ოქროს არწივის თიენტის B ცათამბჯენი |328 |60 |ოფისი |2019 |<ref>{{Cite web |title=Golden Eagle Tiandi Tower B - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/golden-eagle-tiandi-tower-b/11462 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |5 |ტეძის მსოფლიოს სავაჭრო ცენტრის I ცათამბჯენი |{{CSS image crop}} |326.5 |68 |შერეული |2022 |<ref>{{Cite web |title=Deji World Trade Center Tower 1 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/deji-world-trade-center-tower-1/8905 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |6 |ტეძის პლაზა |[[ფაილი:德基外观修正.jpg|მარცხნივ|frameless|133x133პქ]] |324 |62 |შერეული |2013 |<ref>{{Cite web |title=Deji Plaza - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/deji-plaza/433 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |7 |იუმეირა ნანკინის სასტუმრო & ახალგაზრდობის საერთაშორისო კულტურული ცენტრის II ცათამბჯენი | |315 |67 |შერეული |2015 |<ref>{{Cite web |title=Jumeirah Nanjing Hotel & International Youth Cultural Centre Tower 2 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/jumeirah-nanjing-hotel-international-youth-cultural-centre-tower-2/14401 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |8 |თიენტის ოქროს არწივის C ცათამბჯენი | |300 |58 |ოფისი |2019 |<ref>{{Cite web |title=Golden Eagle Tiandi Tower C - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/golden-eagle-tiandi-tower-c/12633 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |9 |ნანკინი ორის საერთაშორისო საფინანსო კორპორაცია | |287.8 |60 |ოფისი |2021 |<ref>{{Cite web |title=Nanjing Two IFC - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/nanjing-two-ifc/12130 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |10 |უოლსინის ცენტრი 1 | |274 |60 |ოფისი |2022 |<ref>{{Cite web |title=Walsin Centro 1 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/walsin-centro-1/31815 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |11 |ახალი საუკუნის პლაზას I ცათამბჯენი |[[ფაილი:Nanjing_downtown_view.jpg|frameless|100x100პქ]] |255.2 |48 |ოფისი |2006 |<ref>{{Cite web |title=New Century Plaza Tower 1 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/new-century-plaza-tower-1/816 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |12 |იუმეირა ნანკინის სასტუმრო & ახალგაზრდობის საერთაშორისო კულტურული ცენტრის I ცათამბჯენი | |255 |61 |შერეული |2015 |<ref>{{Cite web |title=Jumeirah Nanjing Hotel & International Youth Cultural Centre Tower 1 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/jumeirah-nanjing-hotel-international-youth-cultural-centre-tower-1/14402 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |13 |სინძიექოუს უნივერმაღის II ფაზა | |249 |60 |ოფისი |2009 |<ref>{{Cite web |title=Xinjiekou Department Store Phase 2 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/xinjiekou-department-store-phase-2/988 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |14 |აზია-წყნარი ოკეანეთის ცათამბჯენი & ძინლინგის სასტუმრო | |242 |57 |შერეული |2014 |<ref>{{Cite web |title=Asia Pacific Tower & Jinling Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/asia-pacific-tower-jinling-hotel/13146 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |15 |ძინლინგის ცენტრალის I ცათამბჯენი | |235 |44 |ოფისი |2024 |<ref>{{Cite web |title=Jinling Central Tower 1 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/jinling-central-tower-1/39988 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |16 |ჩინეთის სავაჭრო-საფინანსო ცენტრი | |232 |51 |ოფისი |2007 |<ref>{{Cite web |title=China Merchants Bank Tower - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/china-merchants-bank-tower/26932 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |17 |სინტის ცენტრი | |232 |53 |ოფისი |2009 |<ref>{{Cite web |title=Xindi Center - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/xindi-center/1142 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |18 |კინგთაუნის საერთაშორისო ცენტრი | |231.2 |56 |შერეული |2014 |<ref>{{Cite web |title=Kingtown International Center - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/kingtown-international-center/1082 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |19 |ჩინეთის სავაჭრო ბანკის ცათამბჯენი | |230 |48 |ოფისი |2017 |<ref>{{Cite web |title=China Merchants Bank Tower - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/china-merchants-bank-tower/26932 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |20 |ოქროს არწივის საერთაშორისო სავაჭრო ცენტრი | |220 |44 |შერეული |2016 |<ref>{{Cite web |title=Golden Eagle International Shopping Center - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/golden-eagle-international-shopping-center/16788 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |21 |შანგმაოს საუკუნის პლაზა | |218 |56 |ოფის |2002 |<ref>{{Cite web |title=Shangmao Century Plaza - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shangmao-century-plaza/1288 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |22 |ნანკინის საფინანსო ქალაქის II ფაზის III ცათამბჯენი | |216.9 | - |ოფისი |2020 |<ref>{{Cite web |title=Nanjing Financial City Phase II Tower 3 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/nanjing-financial-city-phase-ii-tower-3/24139 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |23 |ფენგტას საერთაშორისო სასტუმრო | |216 |52 |სასტუმრო |2024 |<ref>{{Cite web |title=Fengda International Hotel - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/fengda-international-hotel/49082 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |24 |ოქროს არწივის საერთაშორისო პლაზა | |214 |58 |შერეული |1998 |<ref>{{Cite web |title=Golden Eagle International Plaza - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/golden-eagle-international-plaza/1366 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |25 |სიუნინგის ჟუეიჩენგი I ფაზის E08 #2 | |210 |34 |ოფისი |2015 |<ref>{{Citation|title=DIN EN ISO 105-E08:1996-10, Textilien_- Farbechtheitsprüfungen_- Teil_E08: Farbechtheit gegen heißes Wasser (ISO_105-E08:1994); Deutsche Fassung EN_ISO_105-E08:1996|url=https://doi.org/10.31030/7202048|access-date=2025-06-11}}</ref> |- |26 |სიუნინგის ჟუეიჩენგი I ფაზის E06 #1 | |210 |46 |ოფისი |2015 |<ref>{{Citation|title=Practice for Performing and Reporting Cost Analysis During the Design Phase of a Project|url=https://doi.org/10.1520/e1804|access-date=2025-06-11}}</ref> |- |27 |სიუნინგის ჟუეიჩენგი I ფაზის E07 #2 | |210 |46 |ოფისი |2015 |<ref>{{Citation|title=DIN EN ISO 105-E07:2010-08, Textilien_- Farbechtheitsprüfungen_- Teil_E07: Farbechtheit gegen Flecken: Wasser (ISO_105-E07:2010); Deutsche Fassung EN_ISO_105-E07:2010|url=https://doi.org/10.31030/1570912|access-date=2025-06-11}}</ref> |- |28 |[[სუნ იატსენი]]ს ვანხაოს საერთაშორისო კონდომინიუმი | |210 |54 |საცხოვრებელი |2009 |<ref>{{Citation|title=Condominium and Coimperium|url=https://doi.org/10.1093/law:epil/9780199231690/e1384|access-date=2025-06-11}}</ref> |- |29 |[[ნანკინის ტელეანძა]] | |209 |37 |ოფისი |2007 |<ref>{{Cite web |title=Jiangsu TV Station Building - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/jiangsu-tv-station-building/1495 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |30 |ნანკინის საფინანსო ქალაქის II ცათამბჯენი | |205.5 |45 |ოფისი |2016 |<ref>{{Cite web |title=Nanjing Financial City Tower 2 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/nanjing-financial-city-tower-2/16497 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |31 |ჭუნგხუანის საერთაშორისო პლაზა |203 |50 |შერეული |2008 |<ref>{{Cite web |title=Zhonghuan International Plaza - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/zhonghuan-international-plaza/8827 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |32 |MIXC ნანკინის ჟიუნძიანგის შენობა | |201.9 |45 |შერეული |2023 |<ref>{{Cite web |title=MIXC Nanjing Runjiang Building - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/mixc-nanjing-runjiang-building/44032 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |33 |ნანკინის MIXC I ცათამბჯენი | |201.9 |45 |ოფისი |2023 |<ref>{{Cite web |title=Nanjing MIXC Tower 1 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/nanjing-mixc-tower-1/43800 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |34 |ნანკინის ძიანგპეის ოცნების ქალაქის I ცათამბჯენი | |201.5 |40 |შერეული |2023 |<ref>{{Cite web |title=Nanjing Jiangbei Wondercity Tower 1 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/nanjing-jiangbei-wondercity-tower-1/42596 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |35 |სიუნინგის ელექტრო პლაზა | |200 |34 |ოფისი |2016 |<ref>{{Cite web |title=Suning Electric Plaza - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/suning-electric-plaza/26920 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |36 |ნანკინის საფინანსო ქალაქის VI ცათამბჯენი | |200 |46 |ოფისი |2016 |<ref>{{Cite web |title=Nanjing Financial City Tower 6 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/nanjing-financial-city-tower-6/16501 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |37 |ნანკინის ვერტიკალური ტყის I ცათამბჯენი | |200 | - |შერეული |2023 |<ref>{{Cite web |title=Nanjing Financial City Tower 6 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/nanjing-financial-city-tower-6/16501 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |38 |ნანკინის საფინანსო ქალაქის IV ცათამბჯენი | |200 |46 |ოფისი |2017 |<ref>{{Cite web |title=Nanjing Financial City Tower 4 - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/nanjing-financial-city-tower-4/16499 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- |39 |ძიანგსუს სატელეკომუნიკაციო კომპანიის შერეული გამოყენების შენობა | |200 |48 |ოფისი |2008 |<ref>{{Cite web |title=Jiangsu Telecommunication Limited Company Multiple-Use Building - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/jiangsu-telecommunication-limited-company-multiple-use-building/8786 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |} === მშენებლობის პროცესში ან დაგეგმილი === ნანკინში დაგეგმილია რამდენიმე ისეთი ცათამბჯენის აგება, რომელთა სიმაღლე 200 მეტრს გადააჭარბებს: {| class="wikitable sortable" !სახელი ! width="75px" | სიმაღლე*<small>[[მეტრი|მ]]</small> ! სართულები* ! წელი* ! class="unsortable" | შენიშვნები |- | გრენლანდია ჯინმაო IFC | 499.8 | 102 | 2028 წელი | <ref>{{Cite web |title=Zifeng Tower - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/zifeng-tower/165 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- | ხესი იუწუეის A ცათამბჯენი | 499 | 110 | 2028 წელი | <ref>{{Cite web |date=April 13, 2017 |title=Nanjing Financial City – Phase II von Gerkan, Marg and Partners (gmp) |url=https://www.architectmagazine.com/project-gallery/nanjing-financial-city-phase-ii_o/ |access-date=October 18, 2025 |website=architectmagazine.com |publisher=[[Architect Magazine]]}}</ref> |- | ძიანგპეის ახალი ფინანსური ცენტრი, ფაზა I | 320 | 63 | 2027 წელი | <ref>{{Cite web |title=Golden Eagle Tiandi Tower A - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/golden-eagle-tiandi-tower-a/11463 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |- | შიმაოს SIC 2 | 250 | 65 | 2025 წელი | <ref>{{Cite web |title=Golden Eagle Tiandi Tower B - The Skyscraper Center |url=https://www.skyscrapercenter.com/building/golden-eagle-tiandi-tower-b/11462 |access-date=2025-06-11 |website=www.skyscrapercenter.com}}</ref> |} == რესურსები ინტერნეტში == * [https://web.archive.org/web/20150712191645/http://www.emporis.com/city/100221/nanjing-china Tallest buildings of Nanjing on Emporis] * [http://skyscraperpage.com/cities/?cityID=845 Buildings of Nanjing on Skyscraperpage] * [http://top.gaoloumi.com/citylist.php?id=74 Skyscrapers of Nanjing on Gaoloumi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150712135742/http://top.gaoloumi.com/citylist.php?id=74 |date=2015-07-12 }} (ჩინურად) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ნანკინი}} [[კატეგორია:ჩინეთის შენობა-ნაგებობები]] rn8m6mta3cg7bfr1mnc9v5isr9e5qji 0 611404 5405154 5326415 2026-06-01T12:16:22Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405154 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მწერალი | სახელი = მუნავვარქორი აბდურაშიდხან ოღლი | მშობლიური სახელი = | სახელის ორიგინალი = {{plainlist| {{lang-ar|منور قارى ابن عبد الرشيد خان|rtl=yes}} {{lang-uz-Latn|Munavvarqori Abdurashidxon oʻgʻli}} {{lang-uz-Cyrl|Мунаввар Қори Абдурашидхон ўғли}} }} | სურათი = | სურათის ზომა = 200px | ტიტრი = | დაბადების თარიღი = [[1878]] | დაბადების ადგილი = [[ტაშკენტი]], [[რუსეთის თურქესტანი]] (ამჟამად [[უზბეკეთი]]) | გარდაცვალების თარიღი = [[1931]] | გარდაცვალების ადგილი = [[მოსკოვი]], რუსეთის სფსრ, [[საბჭოთა კავშირი]] (ამჟამად [[რუსეთი]]) | საქმიანობა = მასწავლებელი, თეორეტიკოსი, ჟურნალისტი, პედაგოგი, მწერალი, მეცნიერი | მიმდინარეობა = [[ჯადიდიზმი]] }} '''მუნავვარქორი აბდურაშიდხან ოღლი''' ({{lang-uz|Munavvarqori Abdurashidxon oʻgʻli}}, {{small|[[უზბეკური ანბანი#კირილიცა|კირილიცა:]]}} {{lang-uz|Cyrl|Мунаввар Қори Абдурашидхон ўғли}}, {{small|[[უზბეკური ანბანი#არაბული დამწერლობა|არაბულად:]]}} [[1878]] — [[1931]]) — ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი [[ჯადიდები|ჯადიდი]] მოღვაწე [[რუსეთის თურქესტანი|რუსეთურ თურქესტანში]]. სხვა ჯადიდების მსგავსად, ისაც მრავალმხრივად იყო აქტიური — მუშაობდა როგორც ავტორი, პოეტი, მასწავლებელი, ჟურნალისტი და საზოგადო მოღვაწე. == ცხოვრება == მუნავვარქორი ეთნიკურად [[უზბეკები|უზბეკი]] იყო. ის მუსლიმი სასულიერო სწავლულების ოჯახში ყველაზე უმცორის შვილი იყო და განათლება [[ტაშკენტი|ტაშკენტსა]] და [[ბუხარა|ბუხარაში]] მიიღო. [[1901]] წელს ტაშკენტში გახსნა ახალი ტიპის, ჯადიდების სწავლების მეთოდზე დაფუძნებული პირველი სკოლა ([[მაქტები]]). ის ამავე დროს ამზადებდა სასკოლო სახელმძღვანელოებს, აქვეყნებდა სხვა ავტორთა ლიტერატურულ ნაწარმოებებს და რედაქტორობდა გაზეთ ''„მზე“''-ს, რომელიც რუსეთურ თურქესტანში ერთ-ერთ პირველ დამოუკიდებელ გაზეთად იქცა.<ref name="kurzman">[[Charles Kurzman]]: ''Modernist Islam, 1840–1940. A Sourcebook'', New York, 2002, p. 33.</ref> რუსული რევოლუციის შემდეგ მუნავვარქორმა მასწავლებლად მუშაობა გააგრძელა, თუმცა [[1925]] წელს დააპატიმრეს და [[გულაგი|გულაგის]] ბანაკში გადაასახლეს,<ref name="khalid">Adeeb Khalid: ''[[The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia]]'', Berkeley, 1998, p. 300.</ref> ხოლო [[1931]] წელს „კონტრრევოლუციური საქმიანობისთვის“ გამოტანილი განაჩენის საფუძველზე დახვრიტეს.<ref name="kurzman" /> მისი საფლავი მდებარეობს მოსკოვის იაგანკოვოს სასაფლაოზე.<ref>Uzbek Soviet Encyclopedia, Tashkent, 1978, Book checked 22 March 2016.</ref> == განათლება == მამის ადრეული გარდაცვალების შემდეგ, ბავშვობის პირველ განათლებას მუნავვარქორი დედისგან იღებდა.<ref name="Biography4">{{cite book |last=Xolboyev |first=Sotimjon |date=2022 |title=Jadidlar – Munavvarqori Abdurashidxonov |trans-title=ჯადიდები – მუნავვარქორი აბდურაშიდხან ოღლი |url=https://elib.tstu.uz/wp-content/uploads/2022/08/Munavvar-Qori-Abdurashidxonov.pdf |language=Uzbek |location=Tashkent |publisher=YOSHLAR NASHRIYOT UYI |isbn=978-9943-6682-8-7 }}{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ყურანის ქირაათისა და ტაჯვიდის საფუძვლებს იგი საკუთარ მასწავლებელ ოსმან დომლასთან ეუფლებოდა და საბოლოოდ [[ყურანი]] ზეპირადაც აითვისა.<ref name="Biography4" /> შემდგომში სწავლობდა იუნუსხანის მედრესეში [[ტაშკენტი|ტაშკენტში]].<ref name="Biography4" /> [[1885]]–[[1890]] წლებში მუნავვარქორი სწავლას აგრძელებდა ბუხარაში მდებარე „მირ-ი არაბის“ მედრესეში, თუმცა სწავლა ბოლომდე ვერ დაასრულა და ტაშკენტში დაბრუნდა, სადაც იმამად და მასწავლებლად დაიწყო მუშაობა. მოგვიანებით კვლავ განაგრძო განათლება ეშონქული დოდხოს მედრესეში.<ref name="Biography4" /> == სამეცნიერო და პოლიტიკური მოღვაწეობა == [[1901]] წელს მუნავვარქორმა გახსნა ახალი ტიპის სკოლა („უსული ჯადოიდი“) და მისთვის სპეციალური სასწავლო პროგრამა და სახელმძღვანელოები შეადგინა.<ref name="Biography4" /> [[1903]] წლიდან, ახალი სკოლების სისტემის გაფართოებასთან ერთად, თვითონაც დაიწყო პედაგოგიური საქმიანობა მასწავლებლად.<ref name="Biography2">{{Cite web |url=https://arboblar.uz/uz/people/abdurashidkhonov-munavvar-kori |title=Abdurashidxonov Munavvar qori |website=arboblar.uz |access-date=2023-10-18 |language=uz}}</ref> ამ სკოლებისთვის მან შექმნა ელემენტარული სწავლების სახელმძღვანელოები – ''„Adibi avval“'' („პირველი აღმზრდელი“, 1907) და ''„Adibi soniy“'' („მეორე აღმზრდელი“, 1907), სადაც თავმოყრილია ანბანის სწავლების, წერისა და კითხვით განათლების დასაწყისი მასალა, აგრეთვე დიდაქტიკური ლექსები, მათ შორის „Himmatli Faqir“.<ref name="Biography1">{{Cite web |url=https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/munavvarqori-abdurashidxonov-1878-1931 |title=Munavvarqori Abdurashidxonov (1878–1931) |website=ziyouz.com |access-date=2023-10-18 |language=uz}}</ref> ეს წიგნები რამდენიმეჯერ გამოიცა და ახალი ტიპის სკოლებში ძირითად სასწავლო მასალად გამოიყენებოდა.<ref name="Biography1" /> [[1904]] წლიდან მუნავვარქორი აქტიურად ერთვება საზოგადოებრივ, პოლიტიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში.<ref name="Biography4" /> [[1906]] წლიდან იგი თანამშრომლობს გაზეთებთან „Oʻrta Osiyoning Umurguzorligi“ და „Taraqqiy“ როგორც ლიტერატორი და ავტორი.<ref name="Biography3">{{Cite web |url=https://bilimlar.uz/munavvarqori-abdurashidxonov-1878-1931/ |title=Munavvarqori Abdurashidxonov (1878–1931) |website=bilimlar.uz |access-date=2023-10-18 |language=uz}}</ref> იმავე წელს დააარსა გაზეთი „Xurshid“, სადაც იყო როგორც რედაქტორი, ისე ავტორი.<ref name="Biography2" /> [[1907]]–[[1908]] წლებში მან რედაქტორისა და პასუხისმგებელი თანამშრომლის სტატუსით უხელმძღვანელა პერიოდულ გამოცემებს „Shuhrat“, „Tujjor“ და „Osiyo“; [[1908]] წელს გამოვიდა მისი კრებულები „Sabzazor“, „Yer yuzi“ (გეოგრაფიული შინაარსის) და „Tajvid al-Qurʼon“, რომლებიც როგორც სასკოლო სახელმძღვანელოები იქცა ახალი განათლების სისტემის ნაწილი.<ref name="Biography1" /><ref name="Biography3" /> მუნავვარქორი მოგვიანებით პასუხისმგებელი რედაქტორი იყო გაზეთში „Sadoyi Turkiston“ ([[1914]]–[[1915]]), ფარული რედაქტორი ჟურნალ „Al-Islah“-ში ([[1915]]–[[1917]]) და პასუხისმგებელი რედაქტორი გაზეთებში „Najot“ და „Kengash“ ([[1917]]), რაც ჯადიდური მოძრაობის იდეურ-პუბლიცისტურ ხაზს ამყარებდა.<ref name="Biography4" /><ref name="Biography3" /> იგი ერთ-ერთ ორგანიზატორად და თანამგზავრად გამოდიოდა პროგრესულ საზოგადოებსა და გაერთიანებებში. [[აბდულა ავლონი|აბდულა ავლონის]], ნიზომიდინ ხოჯაევის, მუჰამადჯონ პოდშოხოჯაევის, ტავალოს, რუსტამბეკ იუსუფბეკოვისა და შაკირჯონ რაჰიმისთან ერთად მუნავვარქორმა [[1914]] წელს დააარსა საგამომცემლო საზოგადოება „Nashriyot“ („გამომცემლობა“), ხოლო [[1916]] წელს – სასკოლო კომპანია „Maktab“ („სკოლა“), რომელიც ახალი სასწავლო წიგნების გამოცემას და გავრცელებას ემსახურებოდა.<ref name="Biography23">{{cite book |last=Karimov |first=Bahodir |date=2022 |title=Jadidlar – Abdulla Avloniy |trans-title=ჯადიდები – აბდულა ავლონი |url=https://elib.tstu.uz/wp-content/uploads/2022/08/Abdulla-Avloniy.pdf |language=Uzbek |location=Tashkent |pages=5–50 |publisher=YOSHLAR NASHRIYOT UYI |isbn=978-9943-6682-1-8 |access-date=2025-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204134113/https://elib.tstu.uz/wp-content/uploads/2022/08/Abdulla-Avloniy.pdf |archive-date=2024-12-04 }}</ref><ref name="Biography20">{{Cite web |url=https://oyina.uz/uz/generation/184 |title=Abdulla Avloniy |website=oyina.uz |access-date=2023-10-25 |language=uz}}</ref><ref name="Biography22">{{cite book |last=Qosimov |first=Begali |date=2009 |title=Istiqlol qahramonlari – Abdulla Avloniy |trans-title=დამოუკიდებლობის გმირები – აბდულა ავლონი |url=https://elib.buxdupi.uz/books/Abdulla%20Avloniy.pdf |language=Uzbek |location=Tashkent |pages=5–50 |publisher=Ma`naviyat |isbn=978-9943-04-038-0 |access-date=2025-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202041132/https://elib.buxdupi.uz/books/Abdulla%20Avloniy.pdf |archive-date=2024-12-02 }}</ref> მუნავვარქორი ხელმძღვანელობდა და მონაწილეობდა ისეთ ორგანიზაციებში, როგორიცაა „Jamiyati Imdodiya“ ([[1909]]), „Turon“ ([[1913]]), „Turkiston kutubxonasi“ ([[1914]]), „Umid“ ([[1914]]) და „Koʻmak“ ([[1921]]).<ref name="Biography2" /> „შუროს“ მმართველობის პერიოდში იგი იყო სახალხო განათლების კომისარიატის სახალხო განათლების განყოფილების ხელმძღვანელი ([[1918]]), ტაშკენტის ქალაქის საზოგადოებრივი განათლების განყოფილების უფროსი და აღმოსავლეთის ხალხთა ყრილობის დელეგატი ([[1920]], [[ბუხარა]]).<ref name="Biography2" /> [[1920]]–[[1921]] წლებში მუშაობდა ბუხარას სახალხო საბჭოთა რესპუბლიკის (BXSR) სახალხო განათლებისა და ვაქფების დეპარტამენტის ხელმძღვანელად, [[1921]] წლიდან – ტაშკენტის საზოგადოებრივი განათლების განყოფილების უფროსად, [[1923]]–[[1925]] წლებში – ნავოის სასწავლებლისა და ნარიმანოვის პედაგოგიურ ტექნიკუმის მასწავლებლად, [[სამარყანდი|სამარყანდის]] მუზეუმის სამეცნიერო თანამშრომლად და [[უზბეკეთი|უზბეკეთის]] ძეგლთა დაცვის კომიტეტის ტაშკენტ–ფერგანის ფილიალის პასუხისმგებელ მდივნად ([[1927]]–[[1928]]).<ref name="Biography4" /> მთელი მისი საზოგადოებრივ-პედაგოგიური საქმიანობა მჭიდროდ იყო დაკავშირებული პოლიტიკურ აქტივობასთან. მუნავვარქორი გამოდიოდა ევროპული ვაჭრობისა და მრეწველობის მიღებისა და განვითარების, თანამედროვე მეცნიერების გავრცელებისა და სულიერი განათლების გაღრმავების მხარდასაჭერად, აკრიტიკებდა ხანებისა და ემირის ხელისუფლების პოლიტიკას და უჭერდა მხარს [[თურქესტანის ავტონომია (1917)|თურქესტანის ავტონომიის]] ([[1917]]) იდეას, როგორც საერო, დემოკრატიული სახელმწიფოს ჩანასახს.<ref name="Biography1" /><ref name="Biography3" /> == გამოცემული სასწავლო წიგნები == მუნავვარქორი ავტორია რიგი სასკოლო სახელმძღვანელოებისა და სასწავლო კრებულებისა, რომლებიც ახალი მეთოდის სკოლებში მნიშვნელოვანი დისკუსიისა და სწავლების ინსტრუმენტად იქცა:<ref name="Biography4" /><ref name="Biography1" /> * ''Adibi avval'' (1907) * ''Adib us-soniy'' (1907) * ''Usuli hisob'' (1911) * ''Tarixi qavm turk'' (1911) * ''Tajvid'' (1911) * ''Havoyiji diniya'' (1912) * ''Tarixi anbiyo'' (1912) * ''Tarixi islomiya'' (1912) * ''Yer yuzi'' (1916–1917) ასევე ფართოდ გამოიყენებოდა სახელმძღვანელო „''Oʻzbekcha til saboqligi''“ (ოთხ ნაწილად, შორასულ ზუნუნისა და ქაიუმ რამაზონის რედაქციით, [[1925]]–[[1926]]), რომელიც უზბეკურენოვანი ენის სისტემურ, კლასებად დალაგებულ სწავლებას ემსახურებოდა.<ref name="Biography3" /> [[1914]] წელს გამოიცა პროგრესული უზბეკი პოეტების ლირიკული ტექსტების კრებული „''Sabzazor''“, რომელშიც მუნავვარქორის ტექსტებიც არის შეყვანილი. პარალელურად ის დაკავებული იყო პედაგოგიკური, პუბლიცისტური და მხატვრული ტექსტების წერითა და რედაქტირებით.<ref name="Biography1" /><ref name="Biography3" /> == ოჯახი == მუნავვარქორი დაიბადა [[უზბეკები|უზბეკი]] კეთილშობილური ოჯახის შვილად დარხონის უბანში, [[შეიხანტაჰური|შეიხანტაჰურის]] რაიონში, [[ტაშკენტი|ტაშკენტში]].<ref name="Biography2" /><ref name="Biography3" /> მისი მამა, აბდურაშიდხან სატიბოლდიხანი, ცნობილი მასწავლებელი იყო, დედა კი – ხოსიატი, პედაგოგ ხონხოჯა შორაჰიმხოჯას ქალიშვილი.<ref name="Biography1" /> მუნავვარქორი ოჯახში მესამე ვაჟი იყო. პირველ განათლებას იგი იღებდა მშობლებისგან და საცხოვრებელი უბნის স্কুলში, ხოლო შემდგომში მნიშვნელოვანი როლი მისი ინტელექტუალური ფორმირების პროცესში უფროს ძმებს – აზამხონს ([[1872]]–[[1919]]) და მუსლიმხონს ([[1875]]–[[1954]]) მიუძღვით.<ref name="Biography4" /> == გარდაცვალება == [[1929]] წლის [[6 ნოემბერი|6 ნოემბერს]] მუნავვარქორი დააპატიმრეს და უსამართლოდ დასდეს [[ნაციონალიზმი|ნაციონალიზმის]] ბრალი.<ref name="Biography3" /> იგი გადაასახლეს მოსკოვში, სადაც ბუტირკის ციხეში სიკვდილით დასაჯეს [[1931]] წელს. დაკრძალულია ვაგანკოვოს სასაფლაოზე. საბჭოთა რეჟიმის მიერ რეპრესირებულ იდეოლოგიურ მოწინააღმდეგედ მიჩნეულ მუნავვარქორს ოფიციალური რეაბილიტაცია [[1991]] წელს მიენიჭა, რის შემდეგაც მისი სახელი და მემკვიდრეობა თანდათან დაუბრუნდა უზბეკეთის საზოგადოებრივ და სამეცნიერო სივრცეს.<ref name="Biography4" /><ref name="Biography1" /> == იხილეთ აგრეთვე == * [[მაჰმუდხოჯა ბეჰბუდი]] == ლიტერატურა == * Adeeb Khalid, ''The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia'', Berkeley, [[1998]]. * [[ჩარლზ კურზმანი|Charles Kurzman]], ''Modernist Islam, 1840–1940. A Sourcebook'', New York, [[2002]], გვ. 227. * Edward Allworth, ''Central Asia: 120 Years of Russian Rule'', London, [[1989]]. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{Authority control}} [[კატეგორია:დაბადებული 1878]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1931]] [[კატეგორია:საბჭოთა მწერლები]] [[კატეგორია:უზბეკი მწერლები]] 5so44qx7zl1p4hspnuyh1vztkh9h7z5 3 630345 5405461 4997272 2026-06-02T05:30:32Z Mfield 178349 მომხმარებელმა Mfield გვერდი „[[მომხმარებლის განხილვა:Giovanni Messe]]“ გადაიტანა გვერდზე „[[მომხმარებლის განხილვა:ArchivioItalia]]“: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Giovanni Messe|Giovanni Messe]]" to "[[Special:CentralAuth/ArchivioItalia|ArchivioItalia]]" 4997272 wikitext text/x-wiki {{გამარჯობა}} -- [[მომხმარებელი:ქართული ვიკიპედია|ქართული ვიკიპედია]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ქართული ვიკიპედია|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ქართული ვიკიპედია|წვლილი]]) 05:11, 6 იანვარი 2026 (UTC) eb62tp7h94y4on59tx1vm3wgwuv13zi 0 669229 5405192 5326480 2026-06-01T14:13:07Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405192 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Mujinga Kambundji, 2022 (cropped).jpg|მინი|კამბუნძი 2022 წელს]] '''მუჟინგა კამბუნძი''' <ref>{{cite web |title=KAMBUNDJI Mujinga |url=https://olympics.com/en/paris-2024/athlete/mujinga-kambundji_1977673 |work=[[2024 Summer Olympics|Paris 2024]] |publisher=[[International Olympic Committee]] |access-date=9 August 2024}}</ref> (დ. [[17 ივნისი]], [[1992]]) — [[შვეიცარია|შვეიცარიელი]] [[სპრინტი|სპრინტერი]]. 2019 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე 200 მეტრზე რბენაში [[ბრინჯაო|ბრინჯაოს]] მედალი მოიპოვა. კამბუნძი 2022 და 2025 წლების მსოფლიო ჩემპიონია დახურულ სივრცეში; 2018 წელს ბრინჯაოს მოპოვების შემდეგ, ამ სპორტში ყველა დროის მეოთხე ყველაზე სწრაფი ქალი გახდა. კამბუნძი ევროპის ჩემპიონატის სამგზის მფლობელია: 2022 წელს მოიპოვა [[ოქრო|ოქროს]] მედალი 200 მეტრზე და [[ვერცხლი|ვერცხლის]] მედალი 100 მეტრზე რბენაში, 2016 წელს ბრინჯაოს მედალი 100 მეტრზე. ევროპის ჩემპიონატზე კი დახურულ სივრცეში 60 მეტრზე რბენაში 2023 წელს ოქროს, ხოლო 2017 წელს ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. კამბუნჯი ფლობს [[შვეიცარია|შვეიცარიის]] რეკორდებს 100 და 200 მეტრზე რბენაში, ასევე შვეიცარიის რეკორდს 60 მეტრზე რბენაში დახურულ სივრცეში. მოპოვებული აქვს თითქმის 30 ეროვნული ტიტული. ==ადრეული ცხოვრება და ოჯახი== მუჟინგა კამბუნძი დაიბადა [[1992]] წლის [[17 ივნისი|17 ივნისს]] [[ბერნი|ბერნში]], [[კონგო|კონგოელი]] მამის, საფუკას და [[ბერნი|ბერნელი]] დედის, რუთის ოჯახში. მუჟინგა ოჯახში ოთხი შვილიდან მეორეა. კამბუნძის უმცროსი და, დიტაჯი, ასევე საერთაშორისო დონის ათლეტია, რომელიც ბარიერებით რბენაშია სპეციალიზებული; დიტაჯიმ [[შვეიცარია]] 2020 წლის [[ტოკიო|ტოკიოს]] [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]] წარადგინა.<ref name="La Liberté 2014">{{cite news |title=Pour les parents de Mujinga Kambundji, "l'équilibre familial passe avant le sport" |url=http://www.laliberte.ch/news/sports/athletisme/pour-les-parents-de-mujinga-kambundji-l-equilibre-familial-passe-avant-le-sport-242636 |access-date=15 August 2016 |newspaper=La Liberté |date=15 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180620024258/https://www.laliberte.ch/news/sports/athletisme/pour-les-parents-de-mujinga-kambundji-l-equilibre-familial-passe-avant-le-sport-242636 |archivedate=20 ივნისი 2018 }}</ref> [[მძლეოსნობა|მძლეოსნობის]] პროგრამაზე პირველად კამბუნძის უფროსი და, კალუანდა ჩაეწერა, კალუანდას მიჰყვა მუჟინგა, შემდეგ — მუსვამა და ბოლოს — დიტაჯი. ==კარიერა== ===2009—2010=== 2009 წელს კამბუნძიმ ევროპის ახალგაზრდულ ოლიმპიურ ფესტივალზე 100 მეტრზე რბენაში [[ვერცხლი|ვერცხლის]] მედალი, და 4 x 100 მეტრზე [[ესტაფეტა|ესტაფეტაში]] [[ოქრო|ოქროს]] მედალი მოიპოვა, ხოლო [[შვეიცარია|შვეიცარიის]] ჩემპიონატზე 100 და 200 მეტრზე რბენაში ოქროს მედლები დაიმსახურა. ამ წარმატებებისთვის შვეიცარიის [[მძლეოსნობა|მძლეოსნობის]] ასოციაციამ კამბუნძი წლის [[შვეიცარიელები|შვეიცარიელ]] ათლეტად დაასახელა. 2010 წელს მუჯინგამ ევროპის გუნდური ჩემპიონატის მეორე ლიგაში 200 მეტრზე რბენაში გაიმარჯვა და U20 მსოფლიო ჩემპიონატზე [[შვეიცარია|შვეიცარიის]] U20 რეკორდი მოხსნა ამ დისციპლინაში.<ref name="Bund 2010">{{cite news |title=Junge Bernerin bricht Leichtathletikrekorde |url=http://www.derbund.ch/bern/Junge-Bernerin-bricht-Leichtathletikrekorde/story/28063017 |access-date=23 July 2010 |newspaper=[[Der Bund]] |date=23 July 2010}}</ref> ===2013—2014=== კამბუნძი [[მძლეოსნობა|მძლეოსნობის]] კლუბ „ST Bern“-ში ვარჯიშობდა, სადაც მწვრთნელი [[ჟაკ კორდე]] იყო. 2013 წლის შემოდგომაზე მუჯინგა საცხოვრებლად [[მანჰაიმი|მანჰაიმში]] გადავიდა, რათა მწვრთნელ ვალერი ბაუერის ხელმძღვანელობით ევარჯიშა ევროპის ყოფილ ჩემპიონ [[ვერენა ზაილერი|ვერენა ზაილერთან]] ერთად.<ref name="Blick 2009">{{cite news |last=Schönenberger |first=Carl |title=Meitschi Kambundji ist ein Juwel! |url=http://www.blick.ch/sport/mehr/meitschi-kambundji-ist-ein-juwel-125068 |access-date=23 July 2010 |newspaper=[[Blick]] |date=2 August 2009}}</ref> 2014 წელს [[ციურიხი|ციურიხში]] გამართულ ევროპის [[მძლეოსნობა|მძლეოსნობის]] ჩემპიონატზე, 100 მეტრზე რბენისას, კამბუნძიმ საკუთარი ეროვნული რეკორდი მოხსნა წინასწარ გარბენასა და ნახევარფინალში, ხოლო ფინალში მეოთხე ადგილი დაიკავა.<ref name=eaa>{{cite web |url=http://www.european-athletics.org/competitions/european-athletics-championships/news/article=mega-happy-mujinga-kambundji/ |title=Mega-happy Mujinga Kambundji |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=14 August 2014 |website=[[European Athletics Association]] |access-date=5 January 2015}}</ref>შემდგომში, 200 მეტრზე რბენის ფინალში მეხუთე ადგილი დაიკავა და [[რეგულა აები|რეგულა აების]] მიერ 26 წლის წინ დამყარებული ეროვნული რეკორდი მოხსნა.<ref>{{cite web |url=http://www.rts.ch/sport/athletisme/6068362-athletisme-mujinga-kambundji-5e-du-200m-europeen.html |title=Athlétisme: Mujinga Kambundji 5e du 200m européen |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=15 August 2014 |website=[[Radio Télévision Suisse]] |language=French |trans-title=Athletics: Mujinga Kambundji 5th in European 200m |access-date=5 January 2015}}</ref> ===2016—2017=== კამბუნძიმ [[შვეიცარია|შვეიცარიის]] ნაკრებში 2016 წლის [[რიო-დე-ჟანეირო|რიო-დე-ჟანეიროში]] გამართულ ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მიიღო მონაწილეობა და ნახევარფინალამდე მიაღწია როგორც 100 მეტრზე, ასევე 200 მეტრზე.<ref>{{cite web |url=https://www.rio2016.com/en/athlete/mujinga-kambundji |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806070604/https://www.rio2016.com/en/athlete/mujinga-kambundji |archive-date=6 August 2016 |title=Olympic}}</ref>იმავე წელს [[ამსტერდამი|ამსტერდამში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე 100 მეტრზე [[ბრინჯაო|ბრინჯაოს]] მედალი მოიპოვა.<ref>{{Cite web |url=https://www.iaaf.org/news/report/european-championships-2016-schippers |title=Schippers wins second European 100m gold in Amsterdam &#124; REPORT &#124; World Athletics}}</ref> 2017 წლის [[ლონდონი|ლონდონის]] მსოფლიო ჩემპიონატზე კამბუნძიმ 100 მეტრზე რბენაში მე-10 ადგილი დაიკავა.<ref>[https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-100-W-sf----.RS4.pdf Summary. 100 Metres Women - Semi-Final] iaaf.org</ref>4 x 100 მეტრზე [[ესტაფეტა|ესტაფეტაში]] მუჯინგამ და გუნდელებმა — აილა დელ პონტემ, სარა ატჩომ და სალომე კორამ — ნახევარფინალში ეროვნული რეკორდი გააუმჯობესეს<ref>[https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-4X1-W-h----.RS4.pdf Summary. 4 x 100 Metres Relay Women - Round 1] iaaf.org</ref> და ფინალში მეხუთე ადგილზე გავიდნენ.<ref>[https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-4X1-W-f----.RS6.pdf Results. 4 x 100 Metres Relay Women - Final] iaaf.org</ref>წლის ბოლოს კამბუნძიმ განაცხადა, რომ მომავალში [[ნიდერლანდელები|ნიდერლანდელ]] მწვრთნელთან, [[ჰენკ კრაიენჰოფი|ჰენკ კრაიენჰოფთან]] ითანამშრომლებდა,<ref>{{cite news |url=https://www.bernerzeitung.ch/sport/leichtathletik/kambundji-geht-aufs-ganze/story/23395766?track |title=Kambundji geht aufs Ganze |work=[[Berner Zeitung]] |date=24 November 2017 |access-date=25 November 2017 |language=german}}</ref>თუმცა მათი საქმიანი ურთიერთობა ორ თვეში შეწყდა.<ref>{{cite news |url=https://www.bernerzeitung.ch/sport/leichtathletik/von-neuanfang-zu-neuanfang/story/23010249?track |title=Von Neuanfang zu Neuanfang |work=[[Berner Zeitung]] |date=22 January 2018 |access-date=18 March 2018 |language=german}}</ref>კამბუნძიმ მწვრთნელი კვლავ შეიცვალა და მუშაობა [[ადრიან როტენბიულერი|ადრიან როტენბიულერთან]] დაიწყო, რომელიც ხუთი წლის განმავლობაში, 2022 წლის ნოემბრამდე ავარჯიშებდა, სანამ როტენბიულერი მუჯინგას პარტნიორმა, ყოფილმა სპრინტერმა [[ფლორიან კლივაზი|ფლორიან კლივაზმა]] არ შეცვალა.<ref>{{Cite web |title=Mujinga und Ditaji Kambundji trennen sich von Trainer Rothenbühler |url=https://www.nau.ch/sport/leichtathletik/mujinga-und-ditaji-kambundji-trennen-sich-von-trainer-rothenbuhler-66322200 |access-date=26 August 2023 |website=Nau |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |last1=adey |first1=oliver |date=2 November 2022 |title=2023 - Mujinga Kambundji sprints to world class |url=https://gettotext.com/mujinga-kambundji-sprints-to-world-class/,%20https://www.nzz.ch/sport/die-verrueckte-geschichte-der-mujinga-kambundji-ld.1694075/ |access-date=26 August 2023 |language=en-US }}{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[ფაილი:Women's 60m sf3 at Birmingham 2018.jpg|მინი|მარცხნივ|კამბუნძი 2018 წელს ბირმინგემში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე, სადაც ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა.]] ===2018—2019=== 2018 წელს [[ბირმინგემი|ბირმინგემში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დახურულ სივრცეში, კამბუნძიმ 60 მეტრზე სირბილის ფინალში მესამე ადგილი დაიკავა და [[ბრინჯაო|ბრინჯაოს]] მედალი მოიპოვა. [[ბერლინი|ბერლინში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე მეოთხე ადგილი დაიკავა, როგორც 100 და 200 მეტრზე სირბილში, ისე 4 x 100 მეტრზე [[ესტაფეტა|ესტაფეტაში]] (აილა დელ პონტესთან, სარა ატჩოსთან და სალომე კორასთან ერთად). 2019 წელს [[დოჰა|დოჰაში]], [[კატარი|კატარში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე კამბუნძიმ 200 მეტრზე სირბილში მესამე ადგილი დაიკავა.<ref>{{Cite web |url=https://www.iaaf.org/results/iaaf-world-championships-in-athletics/2019/iaaf-world-athletics-championships-doha-2019-6033/women/200-metres/final/result#resultheader |title=200 Metres Result &#124; IAAF World Athletics Championships, DOHA 2019}}</ref>მოგვიანებით კამბუნძი [[შვეიცარია|შვეიცარიის]] წლის სპორტსმენად დასახელდა. ===2021—2022=== 2020 წლის დაგვიანებულ [[ტოკიო|ტოკიოს]] [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], კამბუნძიმ 100 და 200 მეტრზე სირბილის ფინალში იასპარეზა; პირველ დისციპლინაში მეექვსე, ხოლო მეორეში — მეშვიდე ადგილი დაიკავა. ასევე იყო [[შვეიცარია|შვეიცარიის]] 4 x 100 მეტრზე [[ესტაფეტა|ესტაფეტის]] გუნდის წევრი, რომელმაც ფინალში მეოთხე ადგილი დაიკავა. 2022 წელს [[ბელგრადი|ბელგრადში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დახურულ სივრცეში, 60 მეტრზე [[ოქრო|ოქროს]] მედალი მოიპოვა (6,96 წამში), რითაც ყველა დროის მსოფლიო რეიტინგში მეოთხე ადგილი დაიკავა; კამბუნძიმ ეს შედეგი მერვე ბილიკიდან ასპარეზობისას დააფიქსირა, რაც იშვიათი მიღწევაა. 1999 წლის შემდეგ ამ დისტანციაზე ასე სწრაფად არცერთ ქალს არ ურბენია.<ref>{{Cite web |last=Crumley |first=Euan |date=18 March 2022 |title=Special run means the world to Kambundji |url=https://athleticsweekly.com/featured/special-run-means-the-world-to-kambundji-1039954740/ |access-date=19 March 2022 |website=[[Athletics Weekly|AW]]}}</ref> დეკემბერში კიდევ ერთი ჯილდო მიიღო, როგორც წლის [[შვეიცარიელები|შვეიცარიელი]] სპორტსმენი ქალი. 2022 წლის 19 აგვისტოს, [[მიუნხენი|მიუნხენში]] გამართულ ევროპის [[მძლეოსნობა|მძლეოსნობის]] ჩემპიონატზე, კამბუნძიმ 200 მეტრზე ოქროს მედალი მოიპოვა (22,32 წამში), სამი დღით ადრე კი 100 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა (10,99 წამში), სადაც მხოლოდ [[გერმანია|გერმანელ]] [[გინა ლიუკენკემპერი|გინა ლიუკენკემპერს]] ჩამორჩა.<ref>{{Cite web |last=Ingle |first=Sean |date=19 August 2022 |title=Kambundji pips Asher-Smith to 200m title after Muir and Hughes claim golds |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/aug/19/kambundji-pips-asher-smith-to-200m-title-after-muir-and-hughes-claim-golds |access-date=19 August 2022 |website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tulloch |first=Ash |last2=Poggi |first2=Alessandro |date=16 August 2022 |title=Gina Luckenkemper wins women's 100m European title in Munich after photo finish |url=https://olympics.com/en/news/gina-luckenkemper-women-100m-european-title |access-date=19 August 2022 |website=Olympics.com |publisher=[[International Olympic Committee|IOC]]}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კამბუნძი, მუჯინგა}} [[კატეგორია:დაბადებული 17 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1992]] [[კატეგორია:შვეიცარიელი სპორტსმენები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] q9oxlo2rw1fobcadajsr0exjzt2h66e 1 710555 5405521 5109944 2026-06-02T08:47:44Z Zohrab Javad 61425 /* Existence of the village */ ახალი სექცია 5405521 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} == Existence of the village == @[[მომხმარებელი:Zangala|Zangala]]. This article was [[:az:Vikipediya:Silinməyə_namizəd_səhifələr/Şükürbəyli_(Ağdam)|delated]] from the Azerbaijani Wikipedia. [[მომხმარებელი:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Zohrab Javad|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Zohrab Javad|წვლილი]]) 08:47, 2 ივნისი 2026 (UTC) isizyxonwzkz445s4hsnb41yfdf59rb 5405523 5405521 2026-06-02T08:48:16Z Zohrab Javad 61425 /* Existence of the village */ 5405523 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} == Existence of the village == Hi @[[მომხმარებელი:Zangala|Zangala]]. This article was [[:az:Vikipediya:Silinməyə_namizəd_səhifələr/Şükürbəyli_(Ağdam)|delated]] from the Azerbaijani Wikipedia. --[[მომხმარებელი:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Zohrab Javad|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Zohrab Javad|წვლილი]]) 08:48, 2 ივნისი 2026 (UTC) bhj11zpaf92vpexcz3sdoucjme1x5un 0 771223 5405399 5326746 2026-06-01T22:55:41Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405399 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა დასახლება |სტატუსი =ქალაქი |ქართული სახელი = ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუ |პანორამა = |წარწერა = |რეგიონის ტიპი = მხარე |რეგიონი = ვისოჩინის მხარე |პირველი ხსენება = 1234 |ფართობი = 18,62 |რაიონის ტიპი=ქაუნთი }} '''ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუ''' ({{lang-cs|Náměšť nad Oslavou}}) — ქალაქი [[ჩეხეთი|ჩეხეთის რესპუბლიკის]] [[ვისოჩინის მხარე|ვისოჩინის მხარეში]], ქალაქი [[ტრჟებიჩის რაიონი|ტრჟებიჩის რაიონში]] მდებარეობს. ქალაქის ისტორიული ცენტრი კარგად არის შემონახული და [[ჩეხეთის კულტურული ძეგლი|ჩეხეთის კულტურული ძეგლის]] სტატუსი აქვს. 1986 წლიდან ქალაქი მასპინძლობს ხალხური მუსიკის ფესტივალს Folkové prázdny („ხალხური არდადეგები“). [[ფაილი:Namest nad Oslavou.JPG|მინი|ბაროკოს ხიდი]] [[ფაილი:Namest nad Oslavou chataeu.jpg|მინი|ქალაქის ციხესიმაგრე]] [[ფაილი:Overview of Church of Saint John the Baptist in Náměšť nad Oslavou, Třebíč District.jpg|მინი|წმინდა იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია]] ==ადმინისტრაციული დაყოფა== ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუ ოთხი მუნიციპალური ერთეულისგან შედგება:<ref>{{cite web |title=Public Census 2021 – basic data|url=https://vdb.czso.cz/vdbvo2/faces/en/index.jsf?page=vystup-objekt-parametry&z=T&f=TABULKA&sp=A&skupId=4690&katalog=33475&pvo=SLD21043-CO|work=Public Database|publisher=[[Czech Statistical Office]]|language=cs|date=2022}}</ref> {{div col|colwidth=15em}} *ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუ *[[იედოვი (ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუ)|იედოვი]] *[[ოტრადიცე (ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუ)|ოტრადიცე]] *[[ზნატკი (ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუ)|ზნატკი]] {{div col end}} ==გეოგრაფია== ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუ რაიონულ ცენტრ [[ტრჟებიჩი|ტრჟებიჩიდან]] აღმოსავლეთით, დაახლოებით 20 კილომეტრში მდებარეობს, ხოლო [[ბრნო|ბრნოდან]] აღმოსავლეთით, 31 კილომეტრითაა დაცილებული. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის სამხრეთი ნაწილი, სადაც დასახლებული ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი მდებარეობს, [[იევიშოვიცეს ზეგანი|იევიშოვიცეს ზეგანზეა]]. ჩრდილოეთი ნაწილი [[კრჟიჟანოვის მთიანეთი|კრჟიჟანოვის მთიანეთში]] მდებარეობს, სწორედ აქ არის ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუს უმაღლესი წერტილი, რომელიც ზღვის დონიდან 455 მეტრზეა. ქალაქში მიედინება მდინარე [[ოსლავა]]. ==ისტორია== ნამნეშტი დაახლოებით 1220 წელს დაარსდა, ხოლო ისტორიულ წყაროებში პირველად 1234 წელს არის მოხსენიებული. ამ პერიოდში დასახლება [[ლომნიცეს ციხესიმაგრე|ლომნიცეს ციხესიმაგრის]] მფლობელობაში იყო.<ref name=castle>{{cite web |title=History of the castle|url=https://www.zamek-namest.cz/en/about/history|publisher=Náměšť nad Oslavou Castle|access-date=2021-11-05}}</ref> XIV და XV საუკუნეებში მას ხშირად იპყრობდა და ანადგურებდა სხვადასხვა არმია. 1304 წელს ნამნეშტი გადაწვეს [[კუმანები|კუმანებმა]], 1408 წელს [[კრავარჟე|კრავარჟელი]] დიდგვაროვანის ლაცკოს არმიამ, ხოლო [[ჰუსიტური ომები|ჰუსიტური ომების]] დროს [[სიგიზმუნდ I ლუქსემბურგი|სიგიზმუნდისა]] და [[ალბრეხტ II ჰაბსბურგი|ალბრეხტ II]]-ის არმიებმა.<ref name=history>{{cite web|title=Historie města|url=https://www.namestnosl.cz/historie%2Dmesta/d-2730/p1=2576|publisher=Město Náměšť nad Oslavou|language=cs|access-date=2021-11-05|archive-date=2021-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105082602/https://www.namestnosl.cz/historie-mesta/d-2730/p1=2576}}</ref> 1481 წლიდან 1563 წლამდე ნამმეშტი კვლავ ლომნიცეს დიდგაროვნების საკუთრება იყო. 1563 წელს ის [[ჟეროტინები|ჟეროტინების]] ოჯახმა შეიძინა. იან უფროსმა ჟეროტინმა ძველი [[გოტიკური არქიტექტურა|გოტიკური]] ციხესიმაგრე ახალი, დიდი [[რენესანსი|რენესანსული]] რეზიდენციით შეცვალა. იანის მემკვიდრე კარლ უფროსმა ზიეროტინმა 1628 წელს მამული [[ ალბრეხტ ფონ ვალენშტაინი|ალბრეხტ ვალენშტაინს]] მიჰყიდა, რომელმაც ის მალევე გაასხვისა [[ვერდენბერგები|ვერდენბერგების]] დიდგვაროვანთა ოჯახზე. ეს ოჯახი ნამნეშტის მამულებს 1733 წლამდე ფლობდა.<ref name=history/> 1752 წლიდან [[სენიორია|მემამულეობის]] გაუქმებამდე ნამნეშტი [[ჰაუგვიცები|ჰაუგვიცების]] ოჯახის საკუთრებაში იყო. XIX საუკუნიდან ქალაქის სახელწოდებას დაემატა „ნად-ოსლავოუ“. სოფელში რკინიგზა 1866 წელს გაიყვანეს. 1923 წელს ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუს ქალაქის სტატუსი მიენიჭა.<ref name=history/> ==ღირსშესანიშნაობები== ქალაქი თავისი [[ბაროკო|ბაროკოს]] სტილის ხიდითაა ცნობილი. ის 1737 წელს აშენდა და ოცი ქანდაკებით არის დამშვენებული.<ref name=sights>{{cite web|title=Kulturní promenáda městem a další památky|url=https://mks-namest.cz/kulturni%2Dpromenada%2Dmestem%2Da%2Ddalsi%2Dpamatky/ms-2602/p1=2602|publisher=Městské kulturní středisko v Náměšti nad Oslavou|language=cs|access-date=2021-11-05|archive-date=2021-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105092030/https://mks-namest.cz/kulturni-promenada-mestem-a-dalsi-pamatky/ms-2602/p1=2602}}</ref> ხიდი ქანდაკებების სიმრავლით პირველ ადგილზეა მთელს მორავიაში, ხოლო [[ჩეხეთი|ჩეხეთში]] მხოლოდ [[პრაღა|პრაღის]] ცნობილ [[კარლის ხიდი|კარლის ხიდს]] ჩამორჩება.<ref>{{cite web |title=Barokní most v Náměšti nad Oslavou – jeden z nejstarších mostů na Moravě|url=https://www.kudyznudy.cz/aktivity/barokni-most-v-namesti-nad-oslavou-jeden-z-nejs|publisher=CzechTourism|language=cs|access-date=2021-11-05}}</ref> [[ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუს ციხე]] ქალაქის მთავარი ღირსშესანიშნაობა და ეროვნული კულტურული ძეგლია. ის ქალაქის თავზე, გორაკზე მდებარეობს. ციხე 1572–1579 წლებში აშენდა. დღეს ის ღიაა დამთვალიერებელთათვის. ციხესიმაგრის გარშემო ბაღია გაშენებული, სადაც ძვირფასი ჯიშის ხეებია დარგული.<ref name=castle/><ref name=sights/> ქალაქის მოედანზე მდებარე [[ნამნეშტ-ნად-ოსლავოუს წმინდა იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია|წმინდა იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია]] 1639 წელს აშენდა. მან აქ არსებული ძველი [[რომანული არქიტექტურა|რომანული]] ნაგებობა ჩაანაცვლა. სამრევლოსთან მდებარე წმინდა ანას სამლოცველო ბაროკოს სტილში 1740–1745 წლებში ააგეს.<ref name=sights/> ==ცნობილი ადამიანები== *[[ფრანტიშეკ ანტონინ მიჩა]] (1696–1744) — დირიჟორი და კომპოზიტორი *[[კარელ ფრანტიშეკ კოხი]] (1890–1981) — ექიმი, რომელიც ებრაელების გადარჩენას [[ჰოლოკოსტი|ჰოლოკოსტის]] დროს ცდილობდა *[[მიხაელ რაბუშიჩი]] (დაბ. 1989) — ფეხბურთელი ==დაძმობილებული ქალაქები== *{{flagicon|SVK}} [[მედზილაბორცე]], [[სლოვაკეთი]]<ref>{{cite web|title=Přátelství a spolupráce s městem Medzilaborce|url=https://www.namestnosl.cz/partnerska-mesta/d-2739/p1=2577|publisher=Město Náměšť nad Oslavou|language=cs|access-date=2021-11-05|archive-date=2023-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230511150455/https://www.namestnosl.cz/partnerska%2Dmesta/d-2739/p1=2577}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== {{commons category|Náměšť nad Oslavou}} *{{official|www.namestnosl.cz}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:ვისოჩინის მხარის ქალაქები]] 8pqiy6gtrnddb86oovk6ym1jzoa1cme 1 796576 5405529 5220602 2026-06-02T09:08:17Z Gobrona 28077 5405529 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} {{ვიკიპროექტი სოკოები}} 5lm1bgq1tp9kedi0oh8sbimsb0kcfrr 0 814258 5405475 5246118 2026-06-02T06:35:12Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405475 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ნიკენიკე ვურობარავუ<br/>Nikenike Vurobaravu | სურათი = Vurobaravu ceremony (cropped).png | წარწერა სურათის ქვეშ = ვურობარავუ [[2022]] წელს | დაბადების თარიღი = [[3 დეკემბერი]] [[1951]] | დაბადების ადგილი = [[ახალი ჰებრიდები]] (ამჟამად [[ვანუატუ]]) | მეუღლე = რიმა ვურობარავუ | შვილები = 4 | პარტია = ვანუა'აკუ პატი | განათლება = სამხრეთ წყნარი ოკეანის უნივერსიტეტი (BA)<br />ვესტმინსტერის უნივერსიტეტი (MA) | რიგი = [[ვანუატუ|ვანუატუს]] მე-10 [[ვანუატუს პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[23 ივლისი]] [[2022]] | თანამდებობა დატოვა = დღემდე | პრემიერ-მინისტრი = [[ბობ ლაფმანი]]<br />ისმაელ კალსაკაუ<br />სატო კილმანი<br />[[შარლოტ სალვაი]]<br />ჯოთამ ნაპატი | წინამორბედი = ტალის ობედ მოსესი<br />სეულე სიმეონი {{small|(მ/შ)}} | რიგი2 = [[ფიჯი|ფიჯიში]] [[ვანუატუ|ვანუატუს]] უმაღლესი კომისარი | თანამდებობა დაიკავა2 = [[12 ოქტომბერი]] [[2017]] | თანამდებობა დატოვა2 = [[23 ივლისი]] [[2022]] | მემკვიდრე2 = ვირანრია ბრაუნი | რიგი3 = [[ფიჯი|ფიჯიში]] [[ვანუატუ|ვანუატუს]] უმაღლესი კომისარი | თანამდებობა დაიკავა3 = [[2014]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[2015]] }} '''ნიკენიკე ვურობარავუ''' (დ. [[3 დეკემბერი]], [[1951]] წ.)<ref>[https://books.google.com/books?id=zEp1LT7dQMoC&q=Nikenike+Vurobaravu+3+Dec.+1951 Profile of Nikenike Vurobaravu]</ref><ref>{{cite web | url=https://rulers.org/indexv.html | title=Index V }}</ref><ref>{{Cite web |date=26 July 2022 |title=Nikenike Vurobaravu elected Vanuatu's new president |url=https://www.chinadailyhk.com/article/282530#Nikenike-Vurobaravu-elected-Vanuatu%27s-new-president |access-date=2022-08-10 |website=chinadailyhk |language=en}}</ref> — ნი-[[ვანუატუ|ვანუატუელი]] [[დიპლომატია|დიპლომატი]] და [[პოლიტიკოსი]], რომელიც [[2022]] წლის [[23 ივლისი|23 ივლისიდან]] იკავებს [[ვანუატუს პრეზიდენტი|ვანუატუს პრეზიდენტის]] თანამდებობას. მანამდე ის მუშაობდა მრავალ დიპლომატიურ და სამთავრობო პოზიციაზე, მათ შორის იყო [[ფიჯი|ფიჯიში]] ვანუატუს პირველი რეზიდენტი [[უმაღლესი კომისარი]]. ვურობარავუ პრეზიდენტად აირჩიეს [[2022]] წლის ვანუატუს საპრეზიდენტო არჩევნებში, [[2022]] წლის [[ივლისი|ივლისში]] გამართული კენჭისყრის მერვე რაუნდის შედეგად.<ref name=rnz1>{{cite news |first=|last=|title=After eight rounds of voting, Vanuatu elects new president |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/471500/after-eight-rounds-of-voting-vanuatu-elects-new-president |work=[[Radio New Zealand]] |publisher= |date=23 July 2022 |access-date=2022-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724010126/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/471500/after-eight-rounds-of-voting-vanuatu-elects-new-president |archive-date=2022-07-24 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=Vanuatu elects new president after eight rounds of voting|work= Asia Pacific Report |url=https://asiapacificreport.nz/2022/07/23/vanuatu-elects-new-president-after-eight-rounds-of-voting/ |access-date=2022-07-23 |language=en-US}}</ref> ის არის [[ვანუა'აკუ პარტია|ვანუა'აკუ პარტიის]] (VP) წევრი.<ref name=rnz2>{{cite news |first=|last=|title=Two former Vanuatu politicians made diplomats |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/235317/two-former-vanuatu-politicians-made-diplomats |work=[[Radio New Zealand]] |publisher= |date=5 February 2014 |access-date=2022-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724010453/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/235317/two-former-vanuatu-politicians-made-diplomats |archive-date=2022-07-24 |url-status=live}}</ref><ref name=vdp>{{cite news |first=Jane |last=Joshua |title=Ambassador to China recalled |url=https://www.dailypost.vu/news/ambassador-to-china-recalled/article_73e8cfb7-bc94-5c77-9599-d12f5a230cc8.html |work=[[Vanuatu Daily Post]] |publisher= |date=4 July 2015 |access-date=2022-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180606202200/http://dailypost.vu/news/ambassador-to-china-recalled/article_73e8cfb7-bc94-5c77-9599-d12f5a230cc8.html |archive-date=2018-06-06 |url-status=live}}</ref> ==ბიოგრაფია== ვურობარავუ დაქორწინებულია [[რიმა ვურობარავუ]]ზე, რომელიც [[მალო (კუნძული)|კუნძულ მალოდან]], [[სანმა (პროვინცია)|სანმის პროვინციიდან]] არის; მათ ოთხი შვილი ჰყავთ.<ref name=vdp3>{{cite news |first=Sabrina |last=Tabi |title=Vanuatu’s First Lady shares diplomatic leadership journey and future plans |url=https://www.dailypost.vu/news/vanuatu-s-first-lady-shares-diplomatic-leadership-journey-and-future-plans/article_086e45d0-4dd3-5262-b270-8cab83fc7c8f.html |work=[[Vanuatu Daily Post]] |publisher= |date=2024-03-08 |access-date=2025-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250728233657/https://www.dailypost.vu/news/vanuatu-s-first-lady-shares-diplomatic-leadership-journey-and-future-plans/article_086e45d0-4dd3-5262-b270-8cab83fc7c8f.html |archive-date=2025-07-28 |url-status=live}}</ref><ref name=vtimes>{{cite news |first=|last=|title=New High Commissioner of Vanuatu presented his credentials to Fiji's President |url=https://www.vilatimes.com/2017/11/17/new-high-commissioner-of-vanuatu-presented-his-credentials-to-fijis-president/ |work=[[Vila Times]] |publisher= |date=17 November 2017 |access-date=2022-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730163709/https://www.vilatimes.com/2017/11/17/new-high-commissioner-of-vanuatu-presented-his-credentials-to-fijis-president/ |archive-date=2021-07-30 |url-status=usurped}}</ref><ref name=usp>{{cite news |first=|last=|title=Alumnus Gives Back to Home Country |url=https://www.usp.ac.fj/alumni/wp-content/uploads/sites/4/2021/08/USPAlumniNewsletter_201810_en.pdf |work=[[University of the South Pacific]] |publisher= |date=10 October 2018 |access-date=2022-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723201549/https://www.usp.ac.fj/alumni/wp-content/uploads/sites/4/2021/08/USPAlumniNewsletter_201810_en.pdf |archive-date=2022-07-23 |url-status=live}}</ref> მან [[1977]] წელს მიიღო ბაკალავრის ხარისხი [[სამხრეთ წყნარი ოკეანის უნივერსიტეტი|სამხრეთ წყნარი ოკეანის უნივერსიტეტში]] (USP), [[ფიჯი|ფიჯიში]].<ref name=usp/> ვურობარავუმ ასევე მოიპოვა მაგისტრის ხარისხი დიპლომატიურ კვლევებში [[ვესტმინსტერის უნივერსიტეტი|ვესტმინსტერის უნივერსიტეტში]] [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფოში]] [[1993]] წელს.<ref name=vtimes/><ref name=fijigov>{{cite news |first=|last=|title=Fijian President Receives New Diplomatic Envoys |url=https://www.fiji.gov.fj/Media-Centre/News/FIJIAN-PRESIDENT-RECEIVES-NEW-DIPLOMATIC-ENVOYS |work=[[Government of Fiji]] |publisher= |date=4 March 2014 |access-date=2022-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723195326/https://www.fiji.gov.fj/Media-Centre/News/FIJIAN-PRESIDENT-RECEIVES-NEW-DIPLOMATIC-ENVOYS |archive-date=2022-07-23 |url-status=live}}</ref> ვესტმინსტერის უნივერსიტეტში სწავლისას ის სპეციალიზდებოდა განვითარების თანამშრომლობაში, საგარეო პოლიტიკის ანალიზსა და დიპლომატიური მისიების მართვაში.<ref name=vtimes/> ვურობარავუ იყო ვანუატუს „კომპლექსური რეფორმების პროგრამის“ კოორდინატორი [[აზიის განვითარების ბანკი|აზიის განვითარების ბანკისთვის]].<ref name=fijigov/> ასევე, [[2008]]–[[2010]] წლებში ის მუშაობდა პოლიტიკური მრჩევლის პოზიციაზე ვანუატუს პრემიერ-მინისტრის ოფისში.<ref name=fijigov/> [[2014]] წლის [[თებერვალი|თებერვალში]] ვურობარავუ დაინიშნა ვანუატუს [[უმაღლესი კომისარი|უმაღლეს კომისრად]] [[ფიჯი|ფიჯიში]] და ამით გახდა ქვეყნის პირველი რეზიდენტი უმაღლესი კომისარი, რომელიც ისტორიულად პირველად განთავსდა [[სუვა|სუვაში]].<ref name=rnz2/><ref name=vdp/><ref name=fijigov/><ref name=vdp2/> თუმცა, მაშინდელმა ხელისუფლებამ იგი ვანუატუში უკან გაიწვია [[2015]] წელს.<ref name=vdp2>{{cite news |first=Glenda |last=Willie |title=Head of State commissions Vurobaravu as High Commissioner of Vanuatu |url=https://www.dailypost.vu/news/head-of-state-commissions-vurobaravu-as-high-commissioner-of-vanuatu/article_0eefda8b-8cf5-5bbd-bba0-477378a3bcfe.html |work=[[Vanuatu Daily Post]] |publisher= |date=14 October 2017 |access-date=2022-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702083528/https://www.dailypost.vu/news/head-of-state-commissions-vurobaravu-as-high-commissioner-of-vanuatu/article_0eefda8b-8cf5-5bbd-bba0-477378a3bcfe.html |archive-date=2022-07-02 |url-status=live }}</ref><ref name=vhcf>{{cite news |first=|last=|title=High Commissioner, H.E. Mr. Vurobaravu, Presents His Credentials To The President of Fiji, H.E. Mr. Konrote |url=https://vanuatuhighcomm-fj.gov.vu/index.php/about-us/media-1/20-high-commissioner-h-e-mr-vurobaravu-presents-his-credential-to-the-president-of-fiji-h-e-mr-konrote |work=Vanuatu High Commission to Fiji |publisher= |date=14 November 2017 |access-date=2022-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630205930/https://vanuatuhighcomm-fj.gov.vu/index.php/about-us/media-1/20-high-commissioner-h-e-mr-vurobaravu-presents-his-credential-to-the-president-of-fiji-h-e-mr-konrote |archive-date=2022-06-30 |url-status=live }}</ref> [[2017]] წლის [[12 ოქტომბერი|12 ოქტომბერს]] პრეზიდენტმა თალის ობედ მოსესმა ვურობარავუ მეორედ დანიშნა ფიჯიში უმაღლეს კომისრად.<ref name=vhcf/> ვურობარავუმ თავისი რწმუნებათა სიგელები ფიჯის პრეზიდენტს, ჯიოჯი კონროტეს, გადასცა [[2017]] წლის [[14 ნოემბერი|14 ნოემბერს]].<ref name=vhcf/> == პრეზიდენტობა (2022–დღემდე) == [[2022]] წლის ვანუატუს საპრეზიდენტო არჩევნებში კენჭისყრის მერვე ტურზე პარლამენტმა ვურობარავუ ქვეყნის მე-12-ე პრეზიდენტად აირჩია; მან 58-დან 47 საარჩევნო ხმა მიიღო. წინა შვიდ ტურში არცერთ კანდიდატს ხმათა უმრავლესობა არ მოუპოვებია; თუმცა ვურობარავუმ მოლაპარაკება აწარმოა ყოფილი პრემიერ-მინისტრის, [[შარლოტ სალვაი]]ს, კოალიციური პარტიის ცხრა წევრთან, რომლებმაც მისი მხარდაჭერა იკისრეს, რამაც ვურობარავუს პრეზიდენტობის მოპოვების შესაძლებლობა მისცა.<ref name=rnz2/> [[2022]] წლის [[18 აგვისტო|18 აგვისტოს]] ვურობარავუმ, პრემიერ-მინისტრ [[ბობ ლაფმანი]]ს მოთხოვნით, საპარლამენტო ვადის შუაში პარლამენტი დაითხოვა; ლაფმანმა დაშლის რეკომენდაცია იმისათვის გასცა, რომ თავიდან აეცილებინა მის მიმართ უნდობლობის კენჭისყრა.<ref>{{cite news |last1=Hawkins |first1=Koroi |title=Vanuatu president dissolves parliament |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/473095/vanuatu-president-dissolves-parliament |access-date=19 August 2022 |work=[[RNZ]] |date=19 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818064615/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/473095/vanuatu-president-dissolves-parliament |archive-date=18 August 2022|url-status=live}}</ref> ამ ნაბიჯმა ოპოზიციის კრიტიკა გამოიწვია, ხოლო ოპოზიციის ლიდერმა, რალფ რეგენვანუმ, განაცხადა, რომ ოპოზიციური პარტიები პარლამენტის დაშლას სასამართლოში გაასაჩივრებდნენ.<ref>{{cite news |last1=Hawkins |first1=Koroi |title=Vanuatu president dissolves parliament |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/473095/vanuatu-president-dissolves-parliament |access-date=19 August 2022 |work=[[RNZ]] |date=19 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818064615/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/473095/vanuatu-president-dissolves-parliament |archive-date=18 August 2022|url-status=live}}</ref> ამის შემდეგ ჩატარდა ვადამდელი საერთო არჩევნები.<ref>{{Cite web |title=Vanuatu parliament dissolved as power struggle heads to court |url=https://uk.news.yahoo.com/vanuatu-parliament-dissolved-power-struggle-080316865.html |access-date=2022-08-25 |website=uk.news.yahoo.com |language=en-GB |archive-date=2022-08-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220825232025/https://uk.news.yahoo.com/vanuatu-parliament-dissolved-power-struggle-080316865.html }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|წინამორბედი=[[სეოულ სიმეონი]]<br>{{small|მოვალეობის შემსრულებელი}}}} {{s-ttl|ტიტული=[[ვანუატუს პრეზიდენტი]]|წლები=[[2022]]–დღემდე}} {{s-aft|შემდეგი=—}} {{s-end}} {{ვანუატუს პრეზიდენტები}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ვურობარავუ, ნიკენიკე}} [[კატეგორია:დაბადებული 1951]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:ვანუატუს პრეზიდენტები]] [[კატეგორია:ვანუატუელი პოლიტიკოსები]] fbpmyayyu3p1h5imr99d1qnfeejem60 0 842194 5405193 5326484 2026-06-01T14:22:52Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405193 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''მუჰამედ ენ-ნასერი''' (დ. [[21 მარტი]], [[1934]]) — ტუნისელი პოლიტიკოსი, რომელიც [[ტუნისი]]ს პრეზიდენტის მოვალეობას ასრულებდა <ref>{{cite web |author1=Carthagetunis217 |title=رئيس الجمهورية قيس سعيد |url=https://www.carthage.tn/?q=ar/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9 |website=Carthage.tn |date=11 April 2016 |access-date=29 April 2020 |archive-date=25 ნოემბერი 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201125225352/https://www.carthage.tn/?q=ar/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9 }}</ref><ref>On the official website of the President of Tunisia, Ennaceur is considered to be the sixth president</ref> 91 დღის განმავლობაში — [[2019]] წლის 25 ივლისს პრეზიდენტ [[ბეჯი კაიდ ეს-სებსი|ბეჟი კაიდ ესებსი]]ს გარდაცვალებიდან, [[2019]] წლის 23 ოქტომბრამდე, სანამ პრეზიდენტის თანამდებობას [[კაის საიდი|კაის საიდ]]ს, [[2019]] წლის ტუნისის საპრეზიდენტო არჩევნებში გამარჯვებულს, გადააბარებდა. [[2014]] წლიდან იგი ასევე იყო ხალხის წარმომადგენელთა ასამბლეის თავმჯდომარე და მმართველი პარტიის, „ნიდა ტუნესის“ (Nidaa Tounes) ლიდერი. მანამდე, [[1970]]-იან და [[1980]]-იან წლებში, პრეზიდენტ ჰაბიბ ბურგიბას მმართველობისას, მას სოციალურ საქმეთა მინისტრის თანამდებობა ეკავა, რაც მოგვიანებით, [[2011]] წელს, ღანუშისა და ესებსის გარდამავალ მთავრობებშიც გაიმეორა.<ref>{{Cite web |url=https://www.jeuneafrique.com/mag/812226/politique/tunisie-dix-choses-a-savoir-sur-mohamed-ennaceur-le-president-par-interim/|title=Tunisie : dix choses à savoir sur Mohamed Ennaceur, le président par intérim|date=6 August 2019}}</ref> ენ-ნასერი იყო ტუნისის სოციალური სამართლის ასოციაციის (Revue tunisienne de droit social) და ელ-ჯემის საერთაშორისო სიმფონიური მუსიკის ფესტივალის დამფუძნებელი დირექტორი.<ref name=":1">{{cite web |title=M. Mohamed Ennaceur, nouveau ministre des affaires sociales |publisher=[[Leaders (Tunisia)|Leaders]] |url=http://www.leaders.com.tn/article/m-mohamed-ennaceur-nouveau-ministre-des-affaires-sociales?id=3854 |date=29 January 2011 |access-date=9 February 2016 |language=fr}}</ref> [[2014]] წლის 4 დეკემბერს იგი ხალხის წარმომადგენელთა ასამბლეის თავმჯდომარედ აირჩიეს; მან დამსწრე 214 დეპუტატიდან 176-ის მხარდაჭერა მოიპოვა.<ref>{{cite news |title=Tunisia: Mohamed Ennaceur voted president of new Parliament |agency=[[ANSAmed]] |url=http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/sections/politics/2014/12/04/tunisia-mohamed-ennaceur-voted-president-of-new-parliament_48f48e17-a983-4134-9c59-da6778c2c93c.html |date=4 December 2014 |access-date=9 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216092313/http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/sections/politics/2014/12/04/tunisia-mohamed-ennaceur-voted-president-of-new-parliament_48f48e17-a983-4134-9c59-da6778c2c93c.html |archivedate=16 თებერვალი 2016 }}</ref> პრეზიდენტ ბეჟი კაიდ ესებსის გარდაცვალების შემდეგ, ენასერმა პრეზიდენტის თანამდებობა ტუნისის კონსტიტუციით გათვალისწინებული მემკვიდრეობითობის წესის შესაბამისად დაიკავა.<ref name=Reuters>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-tunisia-president-ennaceur-idUSKCN1UK1QM|title=Tunisia parliament speaker Ennaceur to serve as temporary president|date=25 July 2019|work=Reuters|access-date=25 July 2019}}</ref> ==კარიერა== [[ფაილი:Mohamed Ennaceur - Présidents de l'ARP, Tunisie, capture de Nawaat (cropped).jpg|250px|მინი]] მუჰამედ ენ-ნასერმა დიპლომი ტუნისის უმაღლეს კვლევათა ინსტიტუტში (Institut des Hautes Études de Tunis) აიღო, ხოლო სოციალური სამართლის დოქტორის ხარისხი [[პარიზი]]ს პანთეონ-სორბონის (Paris 1 Pantheon-Sorbonne) უნივერსიტეტში მიენიჭა. მისი სადოქტორო ნაშრომი ეხებოდა შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციასა და სოციალური სამართლის განვითარებას [[ტუნისი|ტუნის]]სა და [[ლიბია]]ში.<ref name=":1" /> კარიერის დასაწყისში იგი მუშაობდა UNICEF-ის (1963–64) და გაეროს სოციალური განვითარების კვლევითი ინსტიტუტის (1966–72) საბჭოებში. იგი იყო ტუნისის საზღვარგარეთ მომუშავეთა ოფისის გენერალური კომისარი (1973–74), თავმჯდომარეობდა დასაქმების მსოფლიო კონფერენციას ([[1976]]) და არაბული ლიგის სოციალურ საქმეთა ბიუროს (1980–83). [[1991]]-დან [[1996]] წლამდე იგი მოღვაწეობდა აფრიკული ჯგუფის კოორდინატორად მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში და ხელმძღვანელობდა ტუნისის მუდმივ წარმომადგენლობას [[ჟენევა]]ში, გაეროს ოფისში. [[2000]] წლიდან მან მუშაობა დაიწყო კორპორაციული სოციალური პასუხისმგებლობის აუდიტორად და საერთაშორისო კონსულტანტად. [[2005]] წელს იგი გახდა გაეროს გლობალური შეთანხმების (United Nations Global Compact) კოორდინატორი ტუნისში.<ref name=":1" /><ref>{{cite web|title=Mohamed Ennaceur, ancien ministre|url=http://www.leaders.com.tn/article/1415-mohamed-ennaceur-ancien-ministre|website=leaders.com.tn|date=25 November 2009|access-date=22 April 2017}}</ref> საერთაშორისო კარიერის პარალელურად, მუჰამედ ენ-ნასერს ტუნისში არაერთი პოლიტიკური თანამდებობა ეკავა. 1972–73 წლებში იგი იყო სუსის (Sousse) გუბერნატორი, ხოლო ორჯერ — [[1974]]-დან [[1977]]-მდე და [[1979]]-დან [[1985]] წლამდე — სოციალურ საქმეთა მინისტრი.<ref name=":1" /> [[2011]] წლის ტუნისის რევოლუციის შემდეგ იგი კვლავ დაინიშნა სოციალურ საქმეთა მინისტრად [[მოჰამედ განუში]]სა და ბეჟი კაიდ ესებსის მთავრობებში. [[ფაილი:The President of the Assembly of the Representatives of the People, Tunisia, Mr. Mohamed Ennaceur calling on the Vice President, Shri M. Hamid Ansari, in Tunisia on June 02, 2016.jpg|250px|მინი]] [[2014]] წლის თებერვალში იგი შეუერთდა პარტია „ნიდა ტუნესს“ (Nidaa Tounes) და მისი ვიცე-პრეზიდენტი გახდა.<ref>{{cite web|title=Mohamed Ennaceur devient vice-président de Nidaa Tounes|url=http://www.businessnews.com.tn/mohamed-ennaceur-devient-vice-president-de-nidaa-tounes,520,44159,3|date=9 February 2014|website=businessnews.com.tn|access-date=25 April 2017|archive-date=22 მარტი 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190322164004/http://www.businessnews.com.tn/mohamed-ennaceur-devient-vice-president-de-nidaa-tounes,520,44159,3}}</ref> [[2014]] წლის 4 დეკემბერს იგი ხალხის წარმომადგენელთა ასამბლეის თავმჯდომარედ (სპიკერად) აირჩიეს; მან შესაძლო 217 ხმიდან 176 მოიპოვა და გახდა პალატის პირველი პრეზიდენტი [[2014]] წლის ტუნისის კონსტიტუციის მიღების შემდეგ.<ref>{{cite web|first=Perrine|last=Massy|title=Tunisie : Mohamed Ennaceur, 80 ans, élu président de l'Assemblée des représentants du peuple|url=http://www.webdo.tn/2014/12/04/tunisie-mohamed-enaceur-president-assemblee-representants-peuple/|date=4 December 2014|website=webdo.tn|access-date=22 December 2014|archive-date=25 ივლისი 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190725165718/http://www.webdo.tn/2014/12/04/tunisie-mohamed-enaceur-president-assemblee-representants-peuple/}}</ref> 31 დეკემბერს, მას შემდეგ, რაც [[ბეჯი კაიდ ეს-სებსი|ბეჟი კაიდ ეს-სებსი]] რესპუბლიკის პრეზიდენტი გახდა, ენ-ნასერმა იგი „ნიდა ტუნესის“ პარტიის დროებითი ხელმძღვანელის თანამდებობაზე შეცვალა.<ref>{{cite web|title=Mohamed Ennaceur, président de Nidaa Tounès|url=http://www.leaders.com.tn/article/mohamed-ennaceur-president-de-nidaa-tounes?id=15939|date=31 December 2014|website=leaders.com.tn|access-date=25 April 2017}}</ref> 25 ივლისს, ესებსის გარდაცვალებიდან მალევე, ენ-ნასერმა საყოველთაო მიმართვაში განაცხადა, რომ კონსტიტუციის შესაბამისად, იგი პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი ხდებოდა.<ref name=Reuters/> [[ტუნისი]]ს კონსტიტუციის 84-ე მუხლის თანახმად, პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელს უფლებამოსილება მაქსიმუმ 90 დღის ვადით ეძლევა, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ენასერის ვადა [[2019]] წლის 23 ოქტომბერს იწურებოდა.<ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Tunisia_2014.pdf|title=Tunisia's Constitution of 2014|date=1 September 2019|website=Constitute Project|access-date=25 July 2019}}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ საპრეზიდენტო არჩევნები ისედაც დაგეგმილი იყო 17 ნოემბრისთვის, არჩევნების დამოუკიდებელმა უმაღლესმა ორგანომ თარიღი 15 სექტემბრამდე გადმოწია, რათა მუდმივი მემკვიდრე თანამდებობაზე 23 ოქტომბრისთვის უკვე ყოფილიყო.<ref>[http://www.lefigaro.fr/flash-actu/tunisie-l-election-presidentielle-reprogrammee-au-15-septembre-20190725 Tunisie: l'élection présidentielle reprogrammée au 15 septembre] Le Figaro, 25 July 2019</ref> ==პირადი ცხოვრება== მუჰამედ ენ-ნასერი დაქორწინებულია სირენ მონსტრეზე (Siren Mønstre), რომელიც წარმოშობით ნორვეგიელია (ქალაქ ბერგენიდან). მათ ერთმანეთი [[პარიზი|პარიზში]] სტუდენტობისას გაიცნეს და უკვე 60 წელზე მეტია, რაც ქორწინებაში იმყოფებიან. მათ ხუთი შვილი ჰყავთ.<ref>{{Cite news|url=https://www.tv2.no/nyheter/10744189/|title=Bergenskvinnen Siren er Tunisias nye førstedame|date=27 July 2019|work=TV 2 AS (NO)|access-date=31 July 2019|language=no}}</ref> ==ჯანმრთელობა== [[2019]] წლის ივლისის ბოლოს, მისი წინამორბედის, ბეჟი კაიდ ესებსის გარდაცვალებიდან მალევე, გავრცელდა ინფორმაცია, რომ ენასერის ჯანმრთელობის მდგომარეობა გაუარესდა.<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/07/25/tunisias-president-beji-caid-essebsi-has-died|title=Tunisia's president, Beji Caid Essebsi, has died|date=25 July 2019|newspaper=The Economist|access-date=29 July 2019|issn=0013-0613}}</ref> ==საპატიო წოდებები== ===ტუნისის ეროვნული ჯილდოები=== *{{დროშა|ტუნისი}}: *დამოუკიდებლობის ორდენის დიდი კორდონი.<ref name=whoswho>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NHCQBAFMwawC&q=chedly+ayari+who%27s+who&pg=PA130|title=Who's Who in the Arab World 2007–2008|date=22 December 2011|publisher=Publitec Publications|isbn=9783110930047|editor-last=de Gruyter|editor-first=Walter|pages=288}}</ref> *რესპუბლიკის ორდენის დიდი კორდონი.<ref name=whoswho /> *ოქროს შრომის მედალი.<ref name=whoswho/> ===უცხოური ჯილდოები=== *{{დროშა|ბელგია}}:ლეოპოლდის ორდენის დიდი კორდონი.<ref name=whoswho /> *{{დროშა|საფრანგეთი}}: დამსახურების ეროვნული ორდენის დიდი ოფიცერი.<ref name=whoswho /> *{{დროშა|გერმანია}}: გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის დამსახურების ორდენის მეთაური.<ref name=whoswho /> *{{დროშა|კოტ-დ'ივუარი}}: კოტ-დ'ივუარის ეროვნული ორდენის დიდი ოფიცერი.<ref name=whoswho /> *{{დროშა|ლუქსემბურგი}}: ლუქსემბურგის დიდი საჰერცოგოს დამსახურების ორდენის დიდი ჯვარი.<ref name=whoswho /> *{{დროშა|ნიდერლანდები}}: ორანჟ-ნასაუს ორდენის დიდი ჯვრის რაინდი.<ref name=whoswho /> *{{დროშა|გაერთიანებული სამეფო}}: ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის საპატიო რაინდ-კომანდორი.<ref name=whoswho /> ==იხილეთ აგრეთვე== *[[ტუნისის პრეზიდენტი]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ტუნისის პრეზიდენტები}} {{DEFAULTSORT:ენ-ნასერი, მუჰამედ}} [[კატეგორია:დაბადებული 1934]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:ტუნისელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 21 მარტი]] j5edwd95j6aqqqu4vx6ulgj65a34igf 0 874783 5405522 5382578 2026-06-02T08:48:02Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405522 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ნიკოს ქრისტოდულიდისი | სურათი= Nikos CHRISTODOULIDES (cropped).jpg | სურათის ზომა = 250px | წარწერა სურათის ქვეშ=ქრისტოდულიდისი 2024 წელს | ხელმოწერა = Signature of Nikos Christodoulides.png | დაბადების თარიღი = 6 დეკემბერი, 1973 | დაბადების ადგილი= გეროსკიპუ, კვიპროსი | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი= | მოქალაქეობა = | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = ფილიპა კარსერა | შვილები= 4 | ნათესავები = | განათლება = ქუინსის კოლეჯი, ნიუ-იორკის უნივერსიტეტი, მალტის უნივერსიტეტი, ათენის უნივერსიტეტი | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = დემოკრატიული გაერთიანება | საიტი= | რიგი = [[კვიპროსი|კვიპროსის]] მე-8 [[კვიპროსის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[28 თებერვალი]], [[2023 ]] | თანამდებობა დატოვა = | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი = | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ნიკოს ანასტასიადესი]] | მემკვიდრე = | რიგი2 = საგარეო საქმეთა მინისტრი | თანამდებობა დაიკავა2 = [[1 მარტი]], [[2018]] | თანამდებობა დატოვა2= [[11 იანვარი]], [[2022]] | წინამორბედი2 = იოანის კასულიდისი | მემკვიდრე2 = | პრეზიდენტი2= ნიკოს ანასტასიადესი | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = მთავრობის პრეს-სპიკერი | თანამდებობა დაიკავა3 = [[14 აპრილი]], [[2014]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[28 თებერვალი]], [[2018]] | წინამორბედი3 = | მემკვიდრე3 = | პრეზიდენტი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= }} '''ნიკოს ქრისტოდულიდისი''' ({{lang-gr|Νίκος Χριστοδουλίδης}}; დ. [[6 დეკემბერი]], [[1973]]) — კვიპროსელი [[პოლიტიკოსი]], [[დიპლომატია|დიპლომატი]] და [[აკადემიკოსი]], რომელიც [[2023]] წლიდან იკავებს [[კვიპროსი|კვიპროსის]] მე-8 [[პრეზიდენტი|პრეზიდენტის]] თანამდებობას. მანამდე, [[2014]] წლიდან [[2018]] წლამდე ქრისტოდულიდისი მთავრობის პრესმდივნის, ხოლო 2018 წლიდან 2022 წლამდე საგარეო საქმეთა მინისტრის თანამდებობას იკავებდა. ქრისტოდულიდისმა დიპლომატიური კარიერა [[1999]] წელს დაიწყო, მუშაობდა [[კვიპროსის უნივერსიტეტი|კვიპროსის უნივერსიტეტში]] ლექტორად და მკვლევარად [[2007]] წლიდან [[2010]] წლამდე. 2022 წლის იანვარში პრეზიდენტობის კანდიდატად კენჭისყრამდე მსახურობდა ანასტასიადესის მთავრობაში, სადაც მან მეორე ტურში დაამარცხა ანდრეას მავროიანისი და დაიკავა თანამდებობა 2023 წლის 28 თებერვალს. ის პირველი კვიპროსელი ლიდერია, რომელიც კვიპროსში დაიბადა ქვეყნის ბრიტანეთისგან დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ. ==ადრეული ცხოვრება== ნიკოს ქრისტოდულიდისი დაიბადა გეროსკიპოში 1973 წლის 6 დეკემბერს.<ref>{{cite web | url=https://www.thessalonikisummit.gr/speaker/christodoulides-nikos/ | title=Christodoulides Nikos – Thessaloniki Summit }}</ref> 1991 წელს დაამთავრა საშუალო სკოლა<ref>{{cite news|url = https://www.philenews.com/eidiseis/article/1256687/nikos-christodoulidis-o-thiasotis-tou-orthologismou/ | publisher = ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΔΗΜΟΣΙΑ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΛΙΜΙΤΕΔ | website = philenews.com | title = Νίκος Χριστοδουλίδης, ο θιασώτης του ορθολογισμού | language = el | date = 13 February 2023 | accessdate = 17 November 2023 }}</ref> პაფოსში, 1993 წელს გაიარა ორწლიანი სავალდებულო სამხედრო სამსახური კვიპროსის ეროვნულ გვარდიაში. 1997 წელს მან მიიღო ბაკალავრის ხარისხი პოლიტიკურ მეცნიერებებში, ეკონომიკასა და ბიზანტიურ და ახალბერძნულ ლიტერატურაში ნიუ-იორკის ქუინსის კოლეჯში. შემდეგ ნიკოსმა დაასრულა ასპირანტურა პოლიტიკურ მეცნიერებებში [[ნიუ-იორკის უნივერსიტეტი|ნიუ-იორკის უნივერსიტეტში]] და შეისწავლა დიპლომატია მალტის უნივერსიტეტის დიპლომატიური კვლევების ხმელთაშუა ზღვის აკადემიაში.<ref name="concordia">{{cite web |title=Director, Diplomatic Office of the President of the Republic of Cyprus |url=https://www.concordia.net/community/nikos-christodoulides/ |access-date=7 October 2018 |website=concordia.net}}</ref> 2003 წელს მან მიიღო დოქტორის ხარისხი პოლიტიკურ მეცნიერებებსა და საჯარო ადმინისტრირებაში [[ათენის უნივერსიტეტი|ათენის უნივერსიტეტში]].<ref name="mfa.gov.cy-CV">{{cite web |title=Minister, Curriculum Vitae |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2016.nsf/All/277ED5DD99EFEB25C2257F9C00209CFF?OpenDocument |access-date=7 October 2018 |publisher=Foreign Ministry of the [[Republic of Cyprus]]}}</ref> ==პრეზიდენტობამდე== ===აკადემიური საქმიანობა=== ქრისტოდულიდისი კითხულობდა ლექციებს და მუშაობდა მკვლევარად კვიპროსის უნივერსიტეტის ისტორიისა და არქეოლოგიის დეპარტამენტში მუდმივი თანამდებობის გარეშე, სადაც ასწავლიდა ომისშემდგომი სამყაროს ისტორიას. ===დიპლომატია=== ქრისტოდულიდისის დიპლომატიური კარიერა 1999 წლიდან დაიწყო. მას ეკავა სხვადასხვა თანამდებობა, მათ შორის საგარეო საქმეთა მინისტრის ოფისის დირექტორის, [[ბრიუსელი|ბრიუსელში]] [[ევროპის კავშირის საბჭო|ევროკავშირის საბჭოს]] კვიპროსის თავმჯდომარეობის პრესმდივნის, საბერძნეთში კვიპროსის საელჩოს მისიის ხელმძღვანელის მოადგილის, საგარეო საქმეთა სამინისტროს მუდმივი მდივნის ოფისის დირექტორის და კვიპროსის რესპუბლიკის უმაღლესი კომისრის გენერალური კონსულის თანამდებობა [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფოში]]. 2013 წლიდან 2018 წლამდე ის კვიპროსის პრეზიდენტის დიპლომატიური ოფისის დირექტორის თანამდებობას იკავებდა. ===მთავრობის პრესმდივანი=== ქრისტოდულიდისი მთავრობის პრესმდივნად [[2014]] წლის [[14 აპრილი|14 აპრილს]] დაინიშნა და თანამდებობა ნიკოს ანასტასიადეს პირველი ვადის ამოწურვის შემდეგ, [[2018]] წლის [[28 თებერვალი|28 თებერვალს]] დატოვა. ===საგარეო საქმეთა მინისტრი=== [[ფაილი:Reuven Rivlin at a meeting with Nikos Christodoulides, March 2018 (5835).jpg|250px|მინი|მარჯვნივ|ქრისტოდულიდისი ისრაელის პრეზიდენტ რეუვენ რივლინთან ერთად 2018 წლის მარტში]] [[ფაილი:Secretary Pompeo Greets Cypriot Foreign Minister Christodoulides (45757277611).jpg|250px|მინი|მარჯვნივ|ქრისტოდულიდისი აშშ-ის სახელმწიფო მდივან მაიკ პომპეოსთან ერთად 2018 წლის ნოემბერში]] [[ფაილი:Isaac Herzog in Beit HaNassi, May 2023 (HZ0 8017).jpg|250px|მინი|მარჯვნივ|ქრისტოდულიდისი ისრაელის პრეზიდენტ ისააკ ჰერცოგთან ერთად 2023 წლის მაისში]] 2018 წლის 1 მარტს, [[ნიკოს ანასტასიადესი|ანასტასიადესის]] ხელახალი არჩევის შემდეგ, ქრისტოდულიდესი ანასტასიადესის კაბინეტში საგარეო საქმეთა მინისტრად დაინიშნა. 2018 წლის 6 მარტს მან განაცხადა, რომ ნიქოზია არ დანებდებოდა თურქეთის კვიპროსის ექსკლუზიურ ეკონომიკურ ზონაში შეჭრას. საბერძნეთის პრემიერ-მინისტრ ალექსეი ციპრასთან ბერძნულ-კვიპროსული თანამშრომლობის შესახებ შეხვედრის დროს მან განაცხადა, რომ კვიპროსის გაერთიანება მათი მთავარი მიზანი იყო. 2018 წლის მაისში ქრისტოდულიდისმა ოფიციალურად მიმართა [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაეროს]], მოემზადებინა გაერთიანების პროცესის სწრაფი განახლების მიზნით. 2018 წლის 7 მაისს საბერძნეთის საგარეო საქმეთა მინისტრ ნიკოს კოძიასთან შეხვედრის შემდეგ მან შეაქო გაეროს გენერალური მდივანი ანტონიო გუტიერეში გაეროს სპეციალური წარმომადგენლის გაგზავნისთვის, რათა შეეფასებინა მოლაპარაკებების განახლებისთვის საჭირო ატმოსფერო.<ref name="2018 cabinet">{{cite news |date=13 February 2018 |title=New cabinet announced |work=[[Cyprus Mail]] |url=https://cyprus-mail.com/2018/02/13/new-cabinet-announced/ |access-date=7 October 2018 |archive-date=2 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502084156/http://cyprus-mail.com/2018/02/13/new-cabinet-announced/ |url-status=dead }}</ref> 2018 წლის ივნისში ქრისტოდულიდისი [[ისრაელი|ისრაელს]] ეწვია და შეხვდა პრემიერ-მინისტრ ბენიამინ ნეთანიაჰუს და პრეზიდენტ [[რუვენ რივლინი|რეუვენ რივლინს]]. მათ განიხილეს რეგიონული მოვლენები და ორმხრივი კავშირების გაძლიერება ენერგეტიკისა და საგანგებო სიტუაციების მართვის სფეროში. მათ ასევე განიხილეს თურქეთის შემოჭრა და დაგეგმილი EastMed მილსადენის სტრატეგიული თანამშრომლობა.<ref>{{cite news |date=7 May 2018 |title=Zypern bittet UN um sofortige Hilfe bei Wiedervereinigungsbemühungen |language=de |trans-title=Cyprus asks UN for immediate help in re-union endeavor |publisher=[[Handelsblatt]] |url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/geteilte-insel-zypern-bittet-un-um-sofortige-hilfe-bei-wiedervereinigungsbemuehungen/21253990.html |access-date=7 October 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220819174917/https://www.handelsblatt.com/politik/international/geteilte-insel-zypern-bittet-un-um-sofortige-hilfe-bei-wiedervereinigungsbemuehungen/21253990.html |archivedate=19 აგვისტო 2022 }}</ref> 2018 წლის ივნისში ქრისტოდულიდისმა მიესალმა ExxonMobil-ის განცხადებას, რომ ის დააჩქარებდა ქვეყნის ექსკლუზიური ეკონომიკური ზონის მე-10 ბლოკის ბურღვის გრაფიკს. სამუშაოების დაწყება 2018 წლის მეოთხე კვარტალში იყო დაგეგმილი, მაგრამ ის 2021 წლამდე არ დაწყებულა.<ref>{{cite news |date=6 March 2018 |title=Provocations in EEZ dominate Christodoulides' contacts in Athens |publisher=[[Cyprus Mail]] |url=https://cyprus-mail.com/2018/03/06/provocations-eez-dominate-christodoulides-contacts-athens/ |access-date=7 October 2018 |archive-date=13 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213001854/https://cyprus-mail.com/2018/03/06/provocations-eez-dominate-christodoulides-contacts-athens/ |url-status=dead }}</ref> 2018 წლის 17 ივლისს ქრისტოდულიდისი ბრიუსელში შეხვდა ევროკავშირის უმაღლეს წარმომადგენელს ფედერიკა მოგერინის. მათ განიხილეს ევროკავშირის პოტენციური როლი თურქეთთან შეჩერებული სამშვიდობო მოლაპარაკებების აღორძინებაში. ვიზიტის დროს მან განაცხადა, რომ კვიპროსს „არ შეუძლია მოლაპარაკებების ხელახალი წარუმატებლობის ფუფუნება“ და რომ „თურქეთმა ევროპული სტანდარტები და საერთაშორისო სამართალი უნდა დაიცვას“.<ref>{{cite news|url=https://cyprus-mail.com/2018/03/22/netanyahu-christodoulides-discuss-regional-developments/|title=Netanyahu and Christodoulides discuss regional developments|work=Cyprus Mail|date=22 March 2018|access-date=7 October 2018|archive-date=23 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323120743/https://cyprus-mail.com/2018/03/22/netanyahu-christodoulides-discuss-regional-developments/|url-status=dead}}</ref> [[2020]] წლის [[15 ივლისი|15 ივლისს]] ქრისტოდულიდისმა კომენტარი გააკეთა 2020 წლის სომხურ-აზერბაიჯანულ შეტაკებებზე, დაგმო „აზერბაიჯანის მიერ ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების დარღვევები“ და მოუწოდა „მხარეების მხრიდან თავშეკავებისკენ რეგიონში დაძაბულობის დეესკალაციის მიზნით“. 2018 წელს ქრისტოდულიდესს პრეზიდენტ [[ალექსანდარ ვუჩიჩი|ალექსანდარ ვუჩიჩმა]] წმინდა საფლავის ორდენის რაინდად აკურთხა და 2021 წლის 5 აპრილს სერბეთის დროშის ორდენი გადასცა. ==2023 წლის საპრეზიდენტო არჩევნები== 2023 წლის არჩევნებში პრეზიდენტობის კანდიდატად კენჭისყრის შესახებ რამდენიმეთვიანი სპეკულაციების შემდეგ, ქრისტოდულიდისმა ინტერესი 9 იანვარს საგარეო საქმეთა სამინისტროში გამართულ პრესკონფერენციაზე გამოთქვა. მომდევნო დღეს მან მინისტრის თანამდებობა დატოვა. ამ თანამდებობაზე ნიკოსი იოანის კასულიდისმა შეცვალა.<ref>{{cite news|url=https://cyprus-mail.com/2018/06/10/christodoulides-welcomes-exxons-intention-to-speed-up-drilling-plans/|title=Christodoulides welcomes Exxon's intention to speed up drilling plans|publisher=[[Cyprus Mail]]|date=10 June 2018|access-date=7 October 2018|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215023855/https://cyprus-mail.com/2018/06/10/christodoulides-welcomes-exxons-intention-to-speed-up-drilling-plans/|url-status=dead}}</ref> 2022 წლის ივნისში ქრისტოდულიდისმა ოფიციალურად გამოაცხადა თავისი კანდიდატურა დამოუკიდებელ კანდიდატად, მიუხედავად იმისა, რომ ის დემოკრატიული კრების წევრი იყო, რომელმაც ავეროფ ნეოფიტუ საპრეზიდენტო კანდიდატად წარადგინა. 2023 წლის 5 იანვარს, კანდიდატურის ოფიციალურად წარდგენის შემდეგ, იგი ოფიციალურად გარიცხეს პარტიიდან. მან მოიპოვა მცირე პარტიების მხარდაჭერა, მათ შორის დემოკრატიული პარტიის, სოციალური დემოკრატიის მოძრაობისა და დემოკრატიული კრების, და ასევე მოახერხა თავისი ყოფილი პარტიის მხარდამჭერების მნიშვნელოვანი ნაწილის მოზიდვა.<ref>{{cite news|url=https://cyprus-mail.com/2018/07/17/christodoulides-and-mogherini-discuss-eu-role-in-efforts-to-resume-cyprus-talks/|title=Christodoulides and Mogherini discuss EU role in efforts to resume Cyprus talks|publisher=[[Cyprus Mail]]|date=17 July 2018|access-date=7 October 2018|archive-date=17 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717133244/https://cyprus-mail.com/2018/07/17/christodoulides-and-mogherini-discuss-eu-role-in-efforts-to-resume-cyprus-talks/|url-status=dead}}</ref> ქრისტოდულიდესმა არჩევნების პირველივე ტურში ხმების 32.04%-ით გაიმარჯვა და შემდგომში მას მხარი მოქმედმა პრეზიდენტმა ანასტასიადემ დაუჭირა. მეორე ტურში ხმების 51.92%-ით გამარჯვების შემდეგ (კიდევ ერთი დამოუკიდებელი კანდიდატის, ანდრეას მავროიანისის 48.08%-ის წინააღმდეგ, რომელსაც პროგრესული მუშათა პარტია უჭერდა მხარს), ქრისტოდულიდესი გამარჯვებულად გამოცხადდა და ახლადარჩეული პრეზიდენტი გახდა.<ref>{{cite web|last=Christodoulides|first=Nikos|author-link=Nikos Christodoulides |date=15 July 2020 |title=Statement of the Cyprus Ministry of Foreign Affairs |url=https://www.pio.gov.cy/en/press-releases-article.html?id=14759#flat |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715123322/https://www.pio.gov.cy/en/press-releases-article.html?id=14759 |archive-date=15 July 2020 |website=www.pio.gov.cy |publisher=The Ministry of Foreign Affairs of Cyprus}}</ref> ==პრეზიდენტობა== ===კვიპროსის პრობლემა=== [[ფაილი:President Christodoulides- “no border changes will stem from violence and war” - 52978444055.jpg|250px|მინი|მარჯვნივ|ქრისტოდულიდისი ევროპარლამენტის პრეზიდენტ რობერტა მეცოლასთან ერთად, 2023 წლის ივნისში]] [[ფაილი:Amalthea Initiative.jpg|250px|მინი|მარჯვნივ|ქრისტოდულიდისი ევროპარლამენტის პრეზიდენტ რობერტა მეცოლასთან ერთად 2024 წლის აპრილში]] [[ფაილი:Nikos Christodoulides, EPP Summit, 17 June, Brussels (4).jpg|250px|მინი|მარჯვნივ|ქრისტოდულიდისი ევროკომისიის პრეზიდენტ ურსულა ფონ დერ ლაიენთან ერთად 2024 წლის ივნისში]] ქრისტოდულიდისმა პრეზიდენტის თანამდებობა 2023 წლის 28 თებერვალს დადო. მან განაცხადა, რომ მისი პირველი პრიორიტეტი კვიპროსის პრობლემის გადაჭრის პოვნა იყო.<ref>{{cite web|url=https://www.rts.rs/page/stories/sr/story/9/politika/4321767/vucic-orden-kipar-nikos-hristodulidis.html|title=Vučić uručio orden šefu kiparske diplomatije Hristodulidisu|date=5 April 2021|publisher=RTS|website=rts.rs|language=Serbian}}</ref> ორ მხარეს შორის მოლაპარაკებების განახლებისთვის მან გაეროს სპეციალური წარმომადგენლის დანიშვნა მოითხოვა. მისი წინადადება [[ანტონიუ გუტერეში|ანტონიუ გუტერეშმა]] მიიღო და დიპლომატიური პროცესის ხელშეწყობის მიზნით კოლუმბიელი დიპლომატი მარია ანჯელა ჰოლგინ კუელარი დანიშნა. კუელარი კვიპროსში 2024 წლის იანვარში ჩავიდა, მანამდე კი კოლინ სტიუარტს (კვიპროსის მუდმივ წარმომადგენელს გაეროში ნიუ-იორკში) შეხვდა და გარანტ ქვეყნებს: საბერძნეთს, თურქეთს და გაერთიანებულ სამეფოს ვიზიტებს გეგმავს.<ref>{{cite web |title=Κύπρος – Παραιτήθηκε ο Νίκος Χριστοδουλίδης από υπουργός Εξωτερικών |url=https://www.ot.gr/2022/01/09/epikairothta/kypros-paraitithike-o-nikos-xristodoulidis-apo-ypourgos-eksoterikon/ |date=9 January 2022}}</ref> ==ამალთეას ინიციატივა== 2023 წლის 26 ოქტომბერს გამართულ ევროპის საბჭოს სამიტზე<ref>{{cite web |title=Minister – MFA |url=https://mfa.gov.cy/the-minister/}}</ref> და საფრანგეთის პრეზიდენტის, ემანუელ მაკრონის მიერ მასპინძლობით გამართულ 2023 წლის პარიზის მშვიდობის ფორუმზე, ქრისტოდულიდესმა წარმოადგინა თავისი ინიციატივა კვიპროსსა და ღაზას შორის საზღვაო დერეფნის გახსნის შესახებ, რათა ღაზაში ომის დროს ღაზაში დახმარება მიეწოდებინათ. კვიპროსსა და კონფლიქტის ზონას შორის მცირე მანძილის გამო, ქრისტოდულიდისმა შესთავაზა [[ლარნაკა|ლარნაკას]] პორტის გამოყენება [[ღაზა|ღაზაში]] ჰუმანიტარული დახმარების მნიშვნელოვანი მოცულობის საზღვაო მიწოდებისთვის. დახმარება შეგროვდებოდა, შემოწმდებოდა და შეინახებოდა კვიპროსში; ერთობლივი კომიტეტის მიერ, რომელშიც ისრაელიც შედის, ყოველდღიური შემოწმების შემდეგ, დახმარება გაიგზავნებოდა ღაზაში. გემებს საზღვაო ხომალდები გააცილებდნენ და ისინი ღაზას სანაპიროზე დანიშნულ ნეიტრალურ ზონაში ჩავიდოდნენ.<ref>{{cite web |date=5 January 2023 |title=Christodoulides struck from DISY party register |url=https://cyprus-mail.com/2023/01/05/christodoulides-struck-from-disy-party-register/ |access-date=6 February 2023 |website=cyprus-mail.com}}</ref> კვიპროსის მედია ამალთეას გეგმის ერთ-ერთ მთავარ არქიტექტორსა და ოპერატიულ დამგეგმავად პენსიაზე გასულ კონტრადმირალ კოსტას ფიტირისს მიიჩნევს, სანამ ის შემდგომში იუსტიციისა და საზოგადოებრივი წესრიგის მინისტრად დაინიშნებოდა.<ref>{{cite web |last=Mavroudis |first=Christodoulos |title=New poll shows Christodoulides ahead in presidential race |url=https://cyprus-mail.com/2022/07/06/new-poll-shows-christodoulides-ahead-in-presidential-race/ |website=Cyprus Mail |date=6 July 2022 |access-date=19 February 2023}}</ref> ქრისტოდულიდესი ეგვიპტის პრეზიდენტ აბდელ ფატაჰ ელ-სისის და იორდანიის მეფე აბდულაჰს ეწვია, რათა მათთვის მისი შემოთავაზებული ჰუმანიტარული დერეფნის შესახებ ინფორმაცია მიეცა და ასევე ეს საკითხი გერმანიის კანცლერ ოლაფ შოლცთან ტელეფონით განიხილა.<ref name=":0">{{cite web |date=12 February 2023 |title=Ex-minister Christoulides wins Cyprus presidential election |url=https://apnews.com/article/cyprus-government-united-states-8f85f71fe4584c1a1638fb4240dd673a |access-date=12 February 2023 |publisher=AP News}}</ref> ინიციატივამ საერთაშორისო საზოგადოებისგან დადებითი აღიარება და ისრაელის მთავრობის მხარდაჭერა მიიღო.<ref name=":1">{{cite news |last=Kambas |first=Michele |date=12 February 2023 |title=Former Cyprus foreign minister wins presidential election |publisher=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/cypriot-diplomats-face-off-cliffhanger-presidential-vote-2023-02-12/ |access-date=12 February 2023}}</ref> პირველი ფაზა 2024 წლის 1 იანვარს დასრულდა, როდესაც კვიპროსმა და გაერთიანებულმა სამეფომ ერთობლივად წარმატებით გააგზავნეს 87 ტონა დახმარება ღაზაში ეგვიპტის პორტ საიდის გავლით. შემდეგ დახმარება რაფას სასაზღვრო გამშვები პუნქტის გავლით ისრაელში უსაფრთხოების შემოწმების გარეშე გადაიტანეს.<ref>{{cite news |date=28 February 2023 |title='Cyprus problem' top priority for island's new president |url=https://www.reuters.com/world/europe/nikos-christodoulides-new-cyprus-president-sworn-2023-02-28/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228110212/https://www.reuters.com/world/europe/nikos-christodoulides-new-cyprus-president-sworn-2023-02-28/ |archive-date=28 February 2023 |access-date=28 February 2023 |work=Reuters |location=[[Nicosia]]}}</ref> 2024 წლის 4 მარტს [[ურსულა ფონ დერ ლაიენი|ურსულა ფონ დერ ლაიენმა]] გამოხატა ევროკომისიის მხარდაჭერა კვიპროსის ინიციატივის მიმართ ჰუმანიტარული დერეფნის შექმნის შესახებ, დაგეგმა ვიზიტი კვიპროსში 8 მარტს ინფრასტრუქტურის შესაფასებლად.<ref>{{Cite web |date=2024-01-13 |title=UN envoy has already begun Cyprus contacts |url=https://cyprus-mail.com/2024/01/13/un-envoy-has-already-begun-cyprus-contacts/ |access-date=2024-01-13 |website=Cyprus Mail |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |title=UN's new special envoy heads to Cyprus in early February |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/un-s-new-special-envoy-heads-to-cyprus-in-early-february |access-date=2024-01-13 |website=Kathimerini}}</ref> ინიციატივამ ასევე მიიღო მხარდაჭერა შეერთებული შტატებისგან: 8 მარტს პრეზიდენტმა [[ჯო ბაიდენი|ჯო ბაიდენმა]] გამოაცხადა, რომ [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-ის სამხედროები ღაზაში დროებით პორტს შექმნიდნენ ჰუმანიტარული დახმარების საზღვაო მიწოდების გასაფართოებლად. პორტი მოემსახურება საკვების, მედიკამენტებისა და წყლის გადამტან დიდ გემებს, საწყისი მარაგები კი კვიპროსის გავლით ჩამოვა. შეერთებული შტატები ითანამშრომლებს უსაფრთხოების საკითხებზე და კოორდინაციას გაუწევს გაეროს სააგენტოებთან და ადგილზე მოქმედ ჰუმანიტარულ ოპერაციებთან. კორიდორს მხარს უჭერს არაბთა გაერთიანებული საამიროების დახმარება.<ref name="cbn-20231027">{{cite news |url=https://www.cbn.com.cy/article/2023/10/27/739604/cyprus-proposes-maritime-humanitarian-corridor-for-gaza/ |title=Cyprus proposes maritime humanitarian corridor for Gaza |agency=CNA |website=Cyprus Business News |date=27 October 2023 |access-date=3 April 2024}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-11-09 |title=EU throws weight behind Cypriot plan to ship aid to Gaza |url=https://www.politico.eu/article/cyprus-humanitarian-aid-gaza-european-union-israel-hamas-shipments/ |access-date=2024-01-13 |website=POLITICO |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=November 9, 2023 |title=Cyprus outlines plan for maritime corridor to get aid to Gaza |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/cyprus-outlines-plan-maritime-corridor-get-aid-gaza-2023-11-09/}}</ref> 2024 წლის 12 მარტს, ესპანური არასამთავრობო ორგანიზაცია Open Arms, სამაშველო გემი, ლარნაკას პორტიდან გაემგზავრა ღაზაში ჰუმანიტარული დახმარების გადასატანად. გემი ბუქსირებდა ბარჟას, რომელიც დატვირთული იყო ამერიკული საქველმოქმედო ორგანიზაციის World Central Kitchen-ის მიერ შემოწირული და [[არაბთა გაერთიანებული საამიროები|არაბთა გაერთიანებული საამიროების]] მიერ დაფინანსებული მარაგებით. დახმარება მოიცავდა 200 ტონა ძირითად საკვებ პროდუქტს, როგორიცაა ბრინჯი, ფქვილი და დაკონსერვებული თინუსი. გემი ღაზას სანაპიროსთან გაურკვეველ ადგილას ჩავიდა ახლად გახსნილი საზღვაო მარშრუტის გამოყენებით.<ref>{{Cite web |last=Δανιήλ |first=Άντρη |title=Κώστας Φυτιρής για «Αμάλθεια»: Δεν είμαστε μόνο γεωγραφικά απαραίτητοι |url=https://www.philenews.com/kipros/podcast/article/1447649/kostas-fitiris-gia-amalthia-den-imaste-mono-geografika-aparetiti/ |website=Philenews |language=el |date=11 March 2024 |access-date=10 December 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ο Χριστοδουλίδης επιστράτευσε το Βαρύ Πυροβολικό της Κύπρου |url=https://www.offsite.com.cy/eidiseis/politiki/o-hristodoylidis-epistrateyse-bary-pyroboliko-tis-kyproy |website=Offsite |language=el |date=5 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref> მისიას შეექმნა რამდენიმე ტექნიკური სირთულე, მათ შორის ტევადობის პრობლემები და ამინდის პირობები. ღაზაში დროებითი ნავმისადგომის მშენებლობამ ხელი შეუწყო გადმოტვირთვას, რითაც გადალახა ისრაელის მიერ ღაზას მოსახლეობასთან კონტაქტის შეზღუდვები.<ref>{{Cite news |date=December 4, 2023 |title=Cyprus pushes Gaza corridor idea; leader to visit Egypt, Jordan |url=https://www.reuters.com/world/cyprus-pushes-gaza-corridor-idea-leader-visit-egypt-jordan-2023-12-04/}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-01-13 |title=Cyprus, France launch diplomatic marathon for Gaza humanitarian corridor initiative |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/cyprus-france-launch-diplomatic-marathon-for-gaza-humanitarian-corridor-initiative/ |access-date=2024-01-13 |website=in-cyprus.philenews.com |language=en-US}}</ref> 2024 წლის 21 მარტს, 36 ქვეყნის ტექნოკრატები შეიკრიბნენ ლარნაკაში, ზენონის საკოორდინაციო ცენტრში, რათა განეხილათ გეგმის გაძლიერება, რაც დაემთხვა ლარნაკიდან ღაზაში 500 ტონა დახმარების გადამტანი მეორე გემის მოახლოებულ გამგზავრებას. მიმდინარეობს ძალისხმევა ამალთეას გეგმის გრძელვადიანი ფუნქციონირების დაფინანსების უზრუნველსაყოფად: ნიდერლანდების პრემიერ-მინისტრმა მარკ რუტემ გამოაცხადა 10 მილიონი ევროს შენატანის შესახებ, ხოლო ევროკავშირმა 70 მილიონი ევროს ოდენობის შენატანის ვალდებულება აიღო.<ref>{{Cite web |date=2023-12-18 |title=Cyprus' aid corridor to Gaza opens (updated) |url=https://cyprus-mail.com/2023/12/18/cyprus-aid-corridor-to-gaza-opens/ |access-date=2024-01-13 |website=Cyprus Mail |language=en-GB}}</ref> ===ეკონომიკა=== 2023 წლის 20 დეკემბერს, შრომის მინისტრმა იანის პანაგიოტუმ გამოაცხადა მინიმალური ხელფასის 940 ევროდან 1000 ევრომდე გაზრდის შესახებ. დამსაქმებლები თავდაპირველად წინააღმდეგი იყვნენ ზრდის, შემდეგ კი შესთავაზეს მისი 970 ევრომდე გაზრდა, ხოლო პროფკავშირებმა მოითხოვეს 1020 ევრომდე გაზრდა. მთავრობის გადაწყვეტილებამ მინიმალური ხელფასის 1000 ევრომდე გაზრდის შესახებ დაინტერესებული მხარეების მხრიდან არაერთგვაროვანი რეაქცია გამოიწვია.<ref>{{Cite news |last=Kambas |first=Michele |date=January 2, 2024 |title=Screened in Cyprus, British and Cypriot aid heads to Gaza via Egypt |url=https://www.reuters.com/world/screened-cyprus-british-cypriot-aid-heads-gaza-via-egypt-2024-01-02/}}</ref> 2024 წლის ივნისში, სარეიტინგო სააგენტოებმა Fitch-მა და S&P-მ კვიპროსის გრძელვადიანი რეიტინგი „BBB“-დან „BBB+“-მდე აამაღლეს.<ref>{{Cite web |date=2024-03-04 |title=Επικοινωνία ΠτΔ με Φον ντερ Λάιεν – Στο επίκεντρο ανθρωπιστικός διάδρομος και μεταναστευτικό |url=https://cyprustimes.com/politiki/epikoinonia-ptd-me-fon-nter-laien-sto-epikentro-anthropistikos-diadromos-kai-metanasteftiko/ |access-date=2024-03-07 |website=cyprustimes.com |language=el}}</ref><ref>{{Cite web |last=Αγκαστινιώτης |first=Γιώργος |date=2024-03-04 |title=Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν: Η Κομισιόν θα στηρίξει εφαρμογή θαλάσσιου διαδρόμου για Γάζα |url=https://www.philenews.com/politiki/article/1445304/oursoula-fon-nter-laien-i-komision-tha-stirixi-efarmogi-thalassiou-diadromou-gia-gaza/ |access-date=2024-03-07 |website=Philenews |language=el}}</ref> ბიუჯეტის 3.1%-იანი პროფიციტი ევროკავშირში ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია და სახელმწიფო ვალი, სავარაუდოდ, 2025 წლისთვის მშპ-ს 65.1%-მდე შემცირდება, 2020 წლის 115%-დან, რაც ევროკავშირში ვალის შემცირების ერთ-ერთ ყველაზე მაღალ მაჩვენებელს ასახავს.<ref>{{Cite news |last=Hummel |first=Tassilo |date=March 6, 2024 |title=EU working on creating maritime humanitarian corridor to support people in Gaza |url=https://www.reuters.com/world/eu-working-creating-maritime-humanitarian-corridor-support-people-gaza-2024-03-06/ |work=Reuters}}</ref><ref name="cyprus-mail.com">{{Cite web |date=2024-03-06 |title=Von der Leyen visiting Cyprus to discuss sea corridor (Update 2)= |url=https://cyprus-mail.com/2024/03/06/von-der-leyen-expected-in-cyprus-to-discuss-sea-corridor/ |access-date=2024-03-07 |website=Cyprus Mail |language=en-GB}}</ref> სააგენტოები ასევე პროგნოზირებენ ძლიერ წლიურ ზრდას დაახლოებით 3%-ის ოდენობით 2024-2027 წლებში, მიუხედავად რუსეთის მიერ უკრაინაში შეჭრისა და ღაზაში ომის გამოწვევებისა. 2024 წლის ნოემბერში Moody's Ratings-მა კვიპროსის საკრედიტო რეიტინგი ორი საფეხურით, Baa2-დან A3-მდე, ქვეყნის ფისკალური მდგომარეობის მდგრადი გაუმჯობესების, ვალის მნიშვნელოვანი შემცირებისა და სტაბილური ეკონომიკური ზრდის მოტივით გააუმჯობესა.<ref>{{Cite web |title=Προχωρούν με λιμάνι οι ΗΠΑ στη Γάζα για υλοποίηση του θαλάσσιου διαδρόμου από την Κύπρο |url=https://reporter.com.cy/article/2024/3/7/763048/prokhoroun-me-limani-oi-epa-ste-gaza-gia-ulopoiese-tou-thalassiou-diadromou-apo-ten-kupro/ |access-date=2024-03-07 |website=Προχωρούν με λιμάνι οι ΗΠΑ στη Γάζα για υλοποίηση του θαλάσσιου διαδρόμου από την Κύπρο |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ο Μπάιντεν ανακοινώνει κατασκευή λιμανιού στη Γάζα για τον ανθρωπιστικό διάδρομο |url=https://www.alphanews.live/international/o-mpainten-anakoinonei-kataskeyi-limanioy-sti-gaza-gia-ton-anthropistiko-diadromo |access-date=2024-03-07 |website=AlphaNews |language=el}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-03-09 |title=Explainer: Will Biden's temporary port plan stop famine in Gaza? |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/explainer-will-bidens-temporary-port-plan-stop-famine-in-gaza/ |access-date=2024-03-09 |website=in-cyprus.philenews.com |language=en-US}}</ref> ===იმიგრაცია=== 2023 წლის დასაწყისში თანამდებობის დაკავებისთანავე, ქრისტოდულიდისი მნიშვნელოვანი [[მიგრაცია|მიგრაციული]] კრიზისის წინაშე აღმოჩნდა, რომელიც კიდევ უფრო გამწვავდა იმავე წლის ბოლოს ღაზას ომის დაწყების შემდეგ. მან კვიპროსი „სერიოზულ კრიზისში“ გამოაცხადა და მოუწოდა ევროკავშირის ჩარევისკენ მეზობელი ლიბანიდან არალეგალური მიგრანტების ნაკადის დასარეგულირებლად.<ref name="cyprus-mail.com"/><ref>{{Cite web |title=Ενεργοποιείται ο ανθρωπιστικός διάδρομος-Ανάβει πράσινο το Ισραήλ, έρχεται στην Κύπρο η Φον ντερ Λάιεν |url=https://reporter.com.cy/article/2024/3/6/762630/energopoieitai-o-anthropistikos-diadromos-anabei-prasino-to-israel-erkhetai-sten-kupro-e-phon-nter-laien/ |access-date=2024-03-07 |website=Ενεργοποιείται ο ανθρωπιστικός διάδρομος-Ανάβει πράσινο το Ισραήλ, έρχεται στην Κύπρο η Φον ντερ Λάιεν |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-03-07 |title=EC President to inspect Gaza aid corridor infrastructure in Cyprus |url=https://www.stockwatch.com.cy/en/article/diethni/ec-president-inspect-gaza-aid-corridor-infrastructure-cyprus |access-date=2024-03-07 |website=Stockwatch |language=en |archive-date=2024-03-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240307193209/https://www.stockwatch.com.cy/en/article/diethni/ec-president-inspect-gaza-aid-corridor-infrastructure-cyprus }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-03-07 |title=EC President travelling to Cyprus to discuss Gaza aid corridor |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/ec-president-travelling-to-cyprus-to-discuss-gaza-aid-corridor/ |access-date=2024-03-07 |website=Philenews|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cyprus opens sea corridor to Gaza with EU and US support |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/cyprus-opens-sea-corridor-to-gaza-with-eu-and-us-support |access-date=2024-03-07 |website=Knews}}</ref> 2024 წლის ივნისში მან შექმნა იმიგრაციის სამინისტრო, რომლის მოადგილედ ნიკოლას იოანიდესი დაინიშნა. ქრისტოდულიდესის თანამდებობის დაკავების პირველი წლის განმავლობაში, კვიპროსში არალეგალური მიგრანტების დეპორტაციის მნიშვნელოვანი ზრდა დაფიქსირდა და ჩამოსულთა რიცხვი 50 პროცენტით შემცირდა, რამაც ევროპელი ოფიციალური პირების მოწონება დაიმსახურა.<ref>{{Cite web |last=Toribio |first=Irene |date=28 April 2025 |title=El apagón eléctrico masivo afecta al rey Felipe en plena reunión en el Palacio de la Zarzuela |url=https://www.semana.es/familia-real-espanola/comunicado-urgente-casa-real-tras-apagon-electrico-masivo-que-ha-pillado-rey-felipe-plena-reunion-zarzuela_2797861 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20250428210427/https://www.semana.es/familia-real-espanola/comunicado-urgente-casa-real-tras-apagon-electrico-masivo-que-ha-pillado-rey-felipe-plena-reunion-zarzuela_2797861 |archive-date=28 April 2025 |access-date=21 February 2026 |website=Semana |language=es}}</ref> შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცნობით, ჩამოსულთა რიცხვი 2024 წლის მაისისთვის 220-მდე შემცირდა, 2022 წლის მაისის 21,565-დან; პურნარის საგანგებო მიმღებ ცენტრში მყოფი ადამიანების რიცხვი 2024 წლის მაისისთვის 254-მდე შემცირდა, 2022 წლის აპრილის 3,145-დან.<ref>{{Cite web |title=Cyprus-Gaza aid corridor: Some relief, but no end to crisis – DW – 03/13/2024 |url=https://www.dw.com/en/cyprus-gaza-aid-corridor-some-relief-but-no-end-to-crisis/a-68506839 |access-date=2024-03-15 |website=dw.com |language=en}}</ref> ===ციფრული ტრანსფორმაცია=== 2023 წლის ოქტომბერში ქრისტოდულიდისის მთავრობამ წარმოადგინა თავისი ამბიციური ციფრული ტრანსფორმაციის გეგმები, რითაც უზრუნველყო ევროკავშირის 282 მილიონი ევროს ოდენობის დაფინანსება „სტრატეგიული გეგმის 2024-2026 წლების“ განსახორციელებლად. ეს ყოვლისმომცველი გეგმა მოიცავს სხვადასხვა ინიციატივას, მათ შორის ხელოვნური ინტელექტის ინტეგრაციას, ულტრასწრაფი ქსელური კავშირის განვითარებას, განათლების გზით ციფრული უნარების გაუმჯობესებას, კვლევისა და ინოვაციების მხარდაჭერას, მეწარმეობის ხელშეწყობას და კიბერ საფრთხეებისგან თავდაცვის მექანიზმების გაძლიერებას. ინოვაციების მინისტრის მოადგილე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ამ ინიციატივების განხორციელებაში, რომელიც ფოკუსირებულია სამ მთავარ სფეროზე: კვიპროსის ციფრული ტრანსფორმაცია, მდგრადი ინოვაციური ეკონომიკის განვითარება და ქვეყნის ინფრასტრუქტურის დაცვა. ტრანსფორმაციის მიზანია მომსახურების ეფექტურობის გაუმჯობესება, პროცესების ავტომატიზაცია, მმართველობის გამჭვირვალობის გაზრდა და ინოვაციების სტიმულირება, რაც საბოლოო ჯამში ხელს შეუწყობს ეკონომიკურ განვითარებას და სამუშაო ადგილების შექმნას.<ref>{{Cite web |title=Aid ship testing sea corridor from Cyprus to Gaza sets sail |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/12/first-aid-ship-to-gaza-leaves-cyprus-port |access-date=2024-03-15 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kourtoglou |first=Yiannis |date=March 9, 2024 |title=Charity loads food aid on to barge in Cyprus headed for Gaza |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/aid-ship-gaza-expected-depart-cyprus-this-weekend-2024-03-09/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-03-09 |title=Gaza aid ship expected to set sail from Cyprus |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68518918 |access-date=2024-03-09 |language=en-GB}}</ref> კვლევის, ინოვაციებისა და ციფრული პოლიტიკის მინისტრის მოადგილემ, ქრისტოდულიდესმა, ფილიპოს ჰაჯიზაქარიასმა ხაზი გაუსვა მთავრობის მიზანს, კვიპროსი წამყვან ტექნოლოგიურ ცენტრად აქციოს.<ref>{{Cite web |author1=Lola Hierro |author2=Luis de Vega |date=2024-03-13 |title=Operation Safeena: The thousand and one obstacles to bringing aid to Gaza by sea |url=https://english.elpais.com/international/2024-03-13/operation-safeena-the-thousand-and-one-obstacles-to-bringing-aid-to-gaza-by-sea.html |access-date=2024-03-15 |website=EL PAÍS English |language=en-us}}</ref> ===ურთიერთობები ამერიკის შეერთებულ შტატებთან=== ქრისტოდულიდისის პრეზიდენტობის დროს კვიპროსმა და ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა სტრატეგიული დიალოგი დაიწყეს, რამაც მნიშვნელოვნად გააღრმავა ურთიერთობები ორ ქვეყანას შორის ისეთ სფეროებში, როგორიცაა უსაფრთხოება, ენერგეტიკა და ინვესტიციები. დიალოგმა კვიპროსს საშუალება მისცა შეერთებოდა იმ ქვეყნების შერჩეულ ჯგუფს, რომლებიც წელიწადში ორჯერ აწარმოებენ მაღალი დონის მოლაპარაკებებს ამერიკის შეერთებულ შტატებთან და ხელი შეუწყო კვიპროსის მიზანს, შეუერთდეს აშშ-ის უვიზო რეჟიმის პროგრამას.<ref>{{Cite web |title="Γιγαντώνεται" η Αμάλθεια, στο επίκεντρο ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος η Κύπρος |url=https://www.alphanews.live/politics/gigantonetai-i-amaltheia-sto-epikentro-eyropaikoy-endiaferontos-i-kypros |access-date=2024-03-21 |website=AlphaNews|language=el}}</ref><ref>{{Cite web |title=Στο λιμάνι Λάρνακας το δεύτερο πλοίο για ανθρωπιστική βοήθεια στη Γάζα (ΒΙΝΤΕΟ) |url=https://www.alphanews.live/politics/sto-limani-larnakas-deytero-ploio-gia-anthropistiki-boitheia-sti-gaza-binteo |access-date=2024-03-15 |website=AlphaNews |language=el}}</ref> ქრისტოდულიდისმა მიიღო აშშ-ის პრეზიდენტ ჯო ბაიდენის მოწვევა და ეწვია [[თეთრი სახლი|თეთრ სახლს]] [[2024]] წლის [[30 სექტემბერი|30 ოქტომბერს]], რაც კვიპროსის პრეზიდენტის პირველი ვიზიტი იყო თეთრ სახლში მას შემდეგ, რაც გლაფკოს კლერიდესი ბილ კლინტონმა მიიღო 1996 წლის ივნისში. მათ ოფიციალური დისკუსიები გამართეს ისეთ თემებზე, როგორიცაა ორმხრივი ურთიერთობები, ენერგეტიკული დივერსიფიკაცია და რეგიონული და საერთაშორისო სტაბილურობა.<ref>{{Cite web |date=2024-04-03 |title=Cyprus declares migration crisis, calls for EU to help |url=https://www.politico.eu/article/cyprus-declares-migration-crisis-calls-eu-to-intervene/ |access-date=2024-04-27 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cyprus President urges EU action amid migration crisis |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/cyprus-president-urges-eu-action-amid-migration-crisis |access-date=2024-09-05 |website=Kathimerini}}</ref> ბაიდენმა ასევე გამოთქვა ოპტიმიზმი კვიპროსის გაერთიანების შესახებ ორზონალური, ორკომუნალური ფედერაციის საფუძველზე.<ref>{{Cite web |title=Επίσημα στο Υφυπουργείο Μετανάστευσης όλες οι σχετικές αρμοδιότητες |url=https://www.alphanews.live/politics/episima-sto-yfypoyrgeio-metanasteysis-oles-oi-shetikes-armodiotites |access-date=2024-09-05 |website=AlphaNews |language=el}}</ref><ref>{{Cite web |title=Από σήμερα και επίσημα η Κύπρος έχει Υφυπουργό Μετανάστευσης |url=https://www.offsite.com.cy/eidiseis/politiki/apo-simera-kai-episima-i-kypros-ehei-yfypoyrgo-metanasteysis |access-date=2024-09-05 |website=Offsite |language=en}}</ref> 2024 წლის 15 იანვარს აშშ-ის პრეზიდენტმა ჯო ბაიდენმა ხელი მოაწერა შეთანხმებას, რომელიც კვიპროსს აშშ-ის სამ თავდაცვის პროგრამაში აერთიანებდა: საგარეო სამხედრო გაყიდვები, თავდაცვის ჭარბი და უცხოური უსაფრთხოების ძალების წვრთნისა და აღჭურვის მე-10 სათაური.<ref>{{Cite web |title=Cyprus cuts migrant arrivals by 50%, earns European praise |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/cyprus-cuts-migrant-arrivals-by-50-earns-european-praise |access-date=2024-09-05 |website=Kathimerini}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 May 2024 |title=Cyprus third in EU deportations of third-country nationals in 2023 |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/cyprus-third-in-eu-deportations-of-third-country-nationals-in-2023/}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== ქრისტოდულიდისს ოთხი შვილი ჰყავს მეუღლესთან, ფილიპა კარსერასთან. ისინი 1999 წელს შეხვდნენ, როდესაც ისინი ახლად დანიშნული დიპლომატიური ატაშეები იყვნენ საგარეო საქმეთა სამინისტროში. ის მსახურობდა კვიპროსის უმაღლეს კომისრად გაერთიანებულ სამეფოში, [[ლონდონი|ლონდონში]], შემდეგ კვიპროსის საელჩოში ათენში და კვიპროსის მუდმივ წარმომადგენლობაში ევროკავშირში, ბრიუსელში. შემდეგ იგი დაწინაურდა კვიპროსის პრეზიდენტის სასახლეში პრეზიდენტის დიპლომატიური განყოფილების დირექტორის მოადგილედ. 2022 წლის თებერვალში იგი საგარეო საქმეთა სამინისტროში კრიზისების მართვის ხელმძღვანელი გახდა.<ref>{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/p/C8MP5uKtICp/ |access-date=2024-09-05 |website=Instagram}}</ref> 2025 წლის თებერვალში ქრისტოდულიდესმა ანონიმური სოციალური მედიის მომხმარებლისგან მიიღო მოთხოვნების სია, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ მას და მის ოჯახს დაუყოვნებლივ საფრთხეში ჩააგდებდნენ, თუ ის არ შეასრულებდა მათ.<ref>{{Cite web |title=Υφ. Έρευνας: Προσπάθεια να μετατραπεί η Κύπρος σε κόμβο τεχνολογίας |url=https://www.kathimerini.com.cy/gr/geek/geek-nea/yf-ereynas-prospatheia-na-metatrapei-i-kypros-se-kombo-texnologias |access-date=2024-01-23 |website=Kathimerini |language=el}}</ref> ამრიგად, პრეზიდენტის დაცვამ გააძლიერა მისი უსაფრთხოება და პოლიციამ და ქვეყნის დაზვერვის სამსახურმა ერთობლივი გამოძიება დაიწყეს საფრთხის შესახებ.<ref>{{Cite web |last=Ψύλλου |first=Δέσποινα |date=2023-10-29 |title=Xρηματοδότηση μαμούθ €282 εκατ. για την ψηφιακή Κύπρο |url=https://www.philenews.com/kipros/koinonia/article/1401265/xrimatodotisi-mamouth-e282-ekat-gia-tin-psifiaki-kipro/ |access-date=2024-01-23 |website=Philenews |language=el}}</ref> ==ჯილდოები და წოდებები== ===ეროვნული ჯილდოები=== *{{flag|კვიპროსი}}: მაკარიოს III-ის დიდი მაგისტრი და დიდი ორდენი (28 თებერვალი, 2023) *{{flag|კვიპროსი}}: კვიპროსის რესპუბლიკის დამსახურების ორდენის დიდი მაგისტრი (28 თებერვალი, 2023) ===უცხოური ჯილდოები=== * {{flag|გერმანია}}: გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის დამსახურების ორდენის სპეციალური კლასის დიდი ჯვარი (12 თებერვალი, 2024) * იერუსალიმის ბერძნული მართლმადიდებლური საპატრიარქო: წმინდა საფლავის მართლმადიდებელი ჯვაროსნების ორდენის დიდი ჯვრის რაინდი (22 მარტი, 2018) * {{დროშა|საბერძნეთი}}: გამოსყიდვის ორდენის დიდი ჯვარი (13 მარტი, 2023) *{{დროშა|იტალია}}: იტალიის რესპუბლიკის ღირსების ორდენის რაინდი დიდი ჯვარი (26 თებერვალი 2024) * {{დროშა|ნიდერლანდები}}: ნიდერლანდების ლომის ორდენის ორდენის დიდი ჯვარი (2025 წლის 4 მარტი) * {{დროშა|პოლონეთი}}: პოლონეთის რესპუბლიკის ღირსების ორდენის დიდი ჯვარი (2021 წლის 4 ოქტომბერი) * {{დროშა|სერბეთი}}: სერბეთის დროშის ორდენი, 1-ლი კლასი (4 მაისი, 2021) ==რესურსები ინტერნეტში== {{Commonscat|Nikos Christodoulides|3=S}} *[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_current_heads_of_state_and_government List of current heads of state and government] *[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_heads_of_the_executive_by_approval_rating List of heads of the executive by approval rating] *[https://www.christodoulides2023.com/ Sitio web personal] *[https://www.cidob.org/lider-politico/nikos-christodoulidis Biografía CIDOB] * [https://mfa.gov.cy/?OpenDocument Minister Nikos Christodoulides: Curriculum Vitae] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ქრისტოდულიდისი, ნიკოს}} [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:დაბადებული 6 დეკემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1973]] [[კატეგორია:კვიპროსის პრეზიდენტები]] [[კატეგორია:კვიპროსელი დიპლომატები]] [[კატეგორია:კვიპროსელი პოლიტიკოსები]] 001mxrtcmfihvvskqi4bb5vzkc0s1ff 2 875947 5405156 5404604 2026-06-01T12:26:07Z MXZCNZXC 180117 5405156 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |[[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ! colspan="2" |[[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] ! colspan="2" |[[:en:Middleweight|Middleweight]] ! colspan="2" |[[:en:Welterweight|Welterweight]] |- !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Mark_Coleman|'''Mark Coleman''']] !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Frank_Shamrock|'''Frank Shamrock''']] !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Dave_Menne|'''Dave Menne''']] !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Pat_Miletich|'''Pat Miletich''']] |- !2 |{{Flag icon|US}} [[:en:Maurice_Smith_(fighter)|'''Maurice Smith''']] !2 |{{Flag icon|US}} [[:en:Tito_Ortiz|'''Tito Ortiz''']] !2 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Murilo_Bustamante|'''Murilo Bustamante''']] !2 |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Carlos_Newton|'''Carlos Newton''']] |- !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Evan_Tanner|'''Evan Tanner''']] !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Matt_Hughes_(fighter)|'''Matt Hughes''']] |- !4 |{{Flag icon|Netherlands}} [[:en:Bas_Rutten|'''Bas Rutten''']] !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !4 |{{Flag icon|US}} [[:en:Rich_Franklin|'''Rich Franklin''']] !4 |{{Flag icon|US}} [[:en:B.J._Penn|'''B.J. Penn''']] |- !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Kevin_Randleman|'''Kevin Randleman''']] !4 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Vitor_Belfort|'''Vitor Belfort''']] !5 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Anderson_Silva|'''Anderson Silva''']] !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Matt_Hughes_(fighter)|'''Matt Hughes''']] |- !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:Chris_Weidman|'''Chris Weidman''']] !6 |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Georges_St-Pierre|'''Georges St-Pierre''']] |- !7 |{{Flag icon|US}} [[:en:Josh_Barnett|'''Josh Barnett''']] !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:Chuck_Liddell|'''Chuck Liddell''']] !7 |{{Flag icon|US}} [[:en:Luke_Rockhold|'''Luke Rockhold''']] !7 |{{Flag icon|US}} [[:en:Matt_Serra|'''Matt Serra''']] |- !8 |{{Flag icon|US}} [[:en:Ricco_Rodriguez|'''Ricco Rodriguez''']] !7 |{{Flag icon|US}} [[:en:Quinton_Jackson|'''Quinton Jackson''']] !8 |{{Flag icon|England}} [[:en:Michael_Bisping|'''Michael Bisping''']] !— |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Georges_St-Pierre|'''Georges St-Pierre''']] |- !9 |{{Flag icon|US}} [[:en:Tim_Sylvia|'''Tim Sylvia''']] !8 |{{Flag icon|US}} [[:en:Forrest_Griffin|'''Forrest Griffin''']] !— |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Robert_Whittaker_(fighter)|'''Robert Whittaker''']] !8 |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Georges_St-Pierre|'''Georges St-Pierre''']] |- !10 |{{Flag icon|US}} [[:en:Frank_Mir|'''Frank Mir''']] !9 |{{Flag icon|US}} [[:en:Rashad_Evans|'''Rashad Evans''']] !9 |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Georges_St-Pierre|'''Georges St-Pierre''']] !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Carlos_Condit|'''Carlos Condit''']] |- !— |{{Flag icon|Belarus}} [[:en:Andrei_Arlovski|'''Andrei Arlovski''']] !10 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Lyoto_Machida|'''Lyoto Machida''']] !10 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Robert_Whittaker_(fighter)|'''Robert Whittaker''']] !9 |{{Flag icon|US}} [[:en:Johny_Hendricks|'''Johny Hendricks''']] |- !11 |{{Flag icon|Belarus}} [[:en:Andrei_Arlovski|'''Andrei Arlovski''']] !11 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Maurício_Rua|'''Maurício Rua''']] !— |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Israel_Adesanya|'''Israel Adesanya''']] !10 |{{Flag icon|US}} [[:en:Robbie_Lawler|'''Robbie Lawler''']] |- !12 |{{Flag icon|US}} [[:en:Tim_Sylvia|'''Tim Sylvia''']] !12 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jon_Jones|'''Jon Jones''']] !11 |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Israel_Adesanya|'''Israel Adesanya''']] !11 |{{Flag icon|US}} [[:en:Tyron_Woodley|'''Tyron Woodley''']] |- !13 |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !13 |{{Flag icon|US}} [[:en:Daniel_Cormier|'''Daniel Cormier''']] !12 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Alex_Pereira|'''Alex Pereira''']] !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Colby_Covington|'''Colby Covington''']] |- !— |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Antônio_Rodrigo_Nogueira|'''Antônio Rodrigo Nogueira''']] !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Jon_Jones|'''Jon Jones''']] !13 |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Israel_Adesanya|'''Israel Adesanya''']] !12 |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Kamaru_Usman|'''Kamaru Usman''']] |- !14 |{{Flag icon|US}} [[:en:Brock_Lesnar|'''Brock Lesnar''']] !14 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jon_Jones|'''Jon Jones''']] !14 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_Strickland|'''Sean Strickland''']] !13 |{{Flag icon|England}} [[:en:Leon_Edwards|'''Leon Edwards''']] |- !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Frank_Mir|'''Frank Mir''']] !15 |{{Flag icon|Poland}} [[:en:Jan_Błachowicz|'''Jan Błachowicz''']] !15 |{{Flag icon|South Africa}} [[:en:Dricus_du_Plessis|'''Dricus du Plessis''']] !14 |{{Flag icon|US}} [[:en:Belal_Muhammad|'''Belal Muhammad''']] |- !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Shane_Carwin|'''Shane Carwin''']] !16 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Glover_Teixeira|'''Glover Teixeira''']] !16 |{{Flag icon|UAE}} [[:en:Khamzat_Chimaev|'''Khamzat Chimaev''']] !15 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''Jack Della Maddalena''']] |- !15 |{{Flag icon|US}} [[:en:Cain_Velasquez|'''Cain Velasquez''']] !17 |{{Flag icon|Czech Republic}} [[:en:Jiří_Procházka|'''Jiří Procházka''']] !17 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_Strickland|'''Sean Strickland''']] !16 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Islam_Makhachev|'''Islam Makhachev''']] |- !16 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Junior_dos_Santos|'''Junior dos Santos''']] !18 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jamahal_Hill|'''Jamahal Hill''']] ! colspan="2" rowspan="12" | ! colspan="2" rowspan="12" | |- !17 |{{Flag icon|US}} [[:en:Cain_Velasquez|'''Cain Velasquez''']] !19 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Alex_Pereira|'''Alex Pereira''']] |- !— |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Fabrício_Werdum|'''Fabrício Werdum''']] !20 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Magomed_Ankalaev|'''Magomed Ankalaev''']] |- !18 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Fabrício_Werdum|'''Fabrício Werdum''']] !21 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Alex_Pereira|'''Alex Pereira''']] |- !19 |{{Flag icon|US}} [[:en:Stipe_Miocic|'''Stipe Miocic''']] !22 |{{Flag icon|New Zealand}} '''[[:en:Carlos_Ulberg|Carlos Ulberg]]''' |- !20 |{{Flag icon|US}} [[:en:Daniel_Cormier|'''Daniel Cormier''']] ! colspan="2" rowspan="7" | |- !21 |{{Flag icon|US}} [[:en:Stipe_Miocic|'''Stipe Miocic''']] |- !22 |{{Flag icon|Cameroon}} [[:en:Francis_Ngannou|'''Francis Ngannou''']] |- !— |{{Flagicon|France}} [[:en:Ciryl_Gane|'''Ciryl Gane''']] |- !23 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jon_Jones|'''Jon Jones''']] |- !— |{{Flag icon|England}} [[:en:Tom_Aspinall|'''Tom Aspinall''']] |- !24 |{{Flag icon|England}} [[:en:Tom_Aspinall|'''Tom Aspinall''']] |- ! colspan="2" |[[:en:Lightweight|Lightweight]] ! colspan="2" |[[:en:Featherweight|Featherweight]] ! colspan="2" |[[:en:Bantamweight|Bantamweight]] ! colspan="2" |[[:en:Flyweight|Flyweight]] |- !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jens_Pulver|'''Jens Pulver''']] !1 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:José_Aldo|'''José Aldo''']] !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Dominick_Cruz|'''Dominick Cruz''']] !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Demetrious_Johnson|'''Demetrious Johnson''']] |- !2 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_Sherk|'''Sean Sherk''']] !— |{{Flag icon|Ireland}} [[:en:Conor_McGregor|'''Conor McGregor''']] !— |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Renan_Barão|'''Renan Barão''']] !2 |{{Flag icon|US}} [[:en:Henry_Cejudo|'''Henry Cejudo''']] |- !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:B.J._Penn|'''B.J. Penn''']] !2 |{{Flag icon|Ireland}} [[:en:Conor_McGregor|'''Conor McGregor''']] !2 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Renan_Barão|'''Renan Barão''']] !3 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Deiveson_Figueiredo|'''Deiveson Figueiredo''']] |- !4 |{{Flag icon|US}} [[:en:Frankie_Edgar|'''Frankie Edgar''']] !— |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:José_Aldo|'''José Aldo''']] !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:T.J._Dillashaw|'''T.J. Dillashaw''']] !4 |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''Brandon Moreno''']] |- !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Benson_Henderson|'''Benson Henderson''']] !3 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:José_Aldo|'''José Aldo''']] !4 |{{Flag icon|US}} [[:en:Dominick_Cruz|'''Dominick Cruz''']] !5 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Deiveson_Figueiredo|'''Deiveson Figueiredo''']] |- !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:Anthony_Pettis|'''Anthony Pettis''']] !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Max_Holloway|'''Max Holloway''']] !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Cody_Garbrandt|'''Cody Garbrandt''']] !— |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''Brandon Moreno''']] |- !7 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Rafael_dos_Anjos|'''Rafael dos Anjos''']] !4 |{{Flag icon|US}} [[:en:Max_Holloway|'''Max Holloway''']] !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:T.J._Dillashaw|'''T.J. Dillashaw''']] !6 |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''Brandon Moreno''']] |- !8 |{{Flag icon|US}} [[:en:Eddie_Alvarez|'''Eddie Alvarez''']] !5 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Alexander_Volkanovski|'''Alexander Volkanovski''']] !7 |{{Flag icon|US}} [[:en:Henry_Cejudo|'''Henry Cejudo''']] !7 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Alexandre_Pantoja|'''Alexandre Pantoja''']] |- !9 |{{Flag icon|Ireland}} [[:en:Conor_McGregor|'''Conor McGregor''']] !— |{{Flagicon|Mexico}} [[:en:Yair_Rodríguez|'''Yair Rodríguez''']] !8 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] !8 |{{Flag icon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''Joshua Van''']] |- !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Tony_Ferguson|'''Tony Ferguson''']] !6 |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !9 |{{Flag icon|US}} [[:en:Aljamain_Sterling|'''Aljamain Sterling''']] ! colspan="2" rowspan="8" | |- !10 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Khabib_Nurmagomedov|'''Khabib Nurmagomedov''']] !7 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Alexander_Volkanovski|'''Alexander Volkanovski''']] !— |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] |- !— |{{Flagicon|US}} [[დასტინ პორიე|'''Dustin Poirier''']] ! colspan="2" rowspan="6" | !10 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] |- !— |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] !11 |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] |- !11 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Charles_Oliveira|'''Charles Oliveira''']] !12 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] |- !12 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Islam_Makhachev|'''Islam Makhachev''']] ! colspan="2" rowspan="3" | |- !13 |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] |- !— |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] |} {| class="wikitable" ! colspan="7" |[[მერაბ დვალიშვილი|Merab Dvalishvili]] |- !1 |{{Flagicon|US}} [[:en:Frankie_Saenz|'''Frankie Saenz''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Swanson_vs._Ortega|UFC Fight Night: Swanson vs. Ortega]] !09/12/2017 |{{Flagicon|US}} [[ფრესნო|'''Fresno''']] |- !2 |{{Flagicon|US}} [[:en:Ricky_Simón|'''Ricky Simón''']] !Technical Submission R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Barboza_vs._Lee|UFC Fight Night: Barboza vs. Lee]] !21/04/2018 |{{Flagicon|US}} [[:en:Atlantic_City,_New_Jersey|'''Atlantic City''']] |- !3 |{{Flagicon|US}} [[:en:Terrion_Ware|'''Terrion Ware''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Hunt_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Hunt vs. Oleinik]] !15/09/2018 |{{Flagicon|Russia}} [[მოსკოვი|'''Moscow''']] |- !4 |{{Flagicon|Canada}} [[:en:Brad_Katona|'''Brad Katona''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Iaquinta_vs._Cowboy|UFC Fight Night: Iaquinta vs. Cowboy]] !04/05/2019 |{{Flagicon|Canada}} [[ოტავა|'''Ottawa''']] |- !5 |{{Flagicon|US}} [[:en:Casey_Kenney|'''Casey Kenney''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Anderson_vs._Błachowicz_2|UFC Fight Night: Anderson vs. Błachowicz 2]] !15/02/2020 |{{Flagicon|US}} [[:en:Rio_Rancho,_New_Mexico|'''Rio Rancho''']] |- !6 |{{Flagicon|US}} [[:en:Gustavo_Lopez_(fighter)|'''Gustavo Lopez''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Eye_vs._Calvillo|UFC on ESPN: Eye vs. Calvillo]] !13/06/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !7 |{{Flagicon|US}} [[:en:John_Dodson_(fighter)|'''John Dodson''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_252|UFC 252]] !15/08/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !8 |{{Flagicon|US}} [[:en:Cody_Stamann|'''Cody Stamann''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Reyes_vs._Procházka|UFC on ESPN: Reyes vs. Procházka]] !01/05/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !9 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:Marlon_Moraes|'''Marlon Moraes''']] !Technical Knockout R2 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_266|UFC 266]] !25/09/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !10 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:José_Aldo|'''José Aldo''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_278|UFC 278]] !20/08/2022 |{{Flagicon|US}} [[სოლტ-ლეიკ-სიტი|'''Salt Lake City''']] |- !11 |{{Flagicon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Yan_vs._Dvalishvili|UFC Fight Night: Yan vs. Dvalishvili]] !11/03/2023 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !12 |{{Flagicon|US}} [[:en:Henry_Cejudo|'''Henry Cejudo''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_298|UFC 298]] !17/02/2024 |{{Flagicon|US}} [[ანაჰაიმი|'''Anaheim''']] |- !13 |{{Flagicon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_306|UFC 306]] !14/09/2024 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !14 |{{Flagicon|Russia}} [[უმარ ნურმაგომედოვი|'''Umar Nurmagomedov''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !18/01/2025 |{{Flagicon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- !15 |{{Flagicon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] !Submission R3 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_316|UFC 316]] !07/06/2025 |{{Flagicon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |- !16 |{{Flagicon|US}} [[კორი სენდჰეგენი|'''Cory Sandhagen''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_320|UFC 320]] !04/10/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !17 |{{Flagicon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_red_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_323|UFC 323]] !06/12/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ! colspan="7" |[[ილია თოფურია|Ilia Topuria]] |- !1 |{{Flagicon|Morocco}} [[:en:Youssef_Zalal|'''Youssef Zalal''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Moraes_vs._Sandhagen|UFC Fight Night: Moraes vs. Sandhagen]] !11/10/2020 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !2 |{{Flagicon|US}} [[:en:Damon_Jackson|'''Damon Jackson''']] !Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Hermansson_vs._Vettori|UFC on ESPN: Hermansson vs. Vettori]] !05/12/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !3 |{{Flagicon|US}} [[:en:Ryan_Hall_(fighter)|'''Ryan Hall''']] !Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_264|UFC 264]] !10/07/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !4 |{{Flagicon|England}} [[:en:Jai_Herbert|'''Jai Herbert''']] !Knockout R2 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Volkov_vs._Aspinall|UFC Fight Night: Volkov vs. Aspinall]] !19/03/2022 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- !5 |{{Flagicon|US}} [[:en:Bryce_Mitchell|'''Bryce Mitchell''']] !Submission R2 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_282|UFC 282]] !10/12/2022 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !6 |{{Flagicon|US}} [[:en:Josh_Emmett|'''Josh Emmett''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ABC:_Emmett_vs._Topuria|UFC on ABC: Emmett vs. Topuria]] !24/06/2023 |{{Flagicon|US}} [[ჯექსონვილი|'''Jacksonville''']] |- !7 |{{Flagicon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''Alexander Volkanovski''']] !Knockout R2 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_298|UFC 298]] !17/02/2024 |{{Flagicon|US}} [[ანაჰაიმი|'''Anaheim''']] |- !8 |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] !Knockout R3 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_308|UFC 308]] !26/10/2024 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !9 |{{Flagicon|Brazil}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''Charles Oliveira''']] !Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_317|UFC 317]] !28/06/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ! colspan="7" |[[ალექსანდრე თოფურია|Aleksandre Topuria]] |- !1 |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Colby_Thicknesse|'''Colby Thickness'''e]] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_312|UFC 312]] !09/02/2025 |{{Flagicon|Australia}} [[სიდნეი|'''Sydney''']] |- !2 |{{Flagicon|Kazakhstan}} [[ბეზკატ ალმახანი|'''Bekzat Almakhan''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Tsarukyan_vs._Hooker|UFC Fight Night: Tsarukyan vs. Hooker]] !22/11/2025 |{{Flagicon|Qatar}} [[დოჰა|'''Doha''']] |- ! colspan="7" |[[რომან დოლიძე|Roman Dolidze]] |- !1 |{{Flagicon|Russia}} [[:en:Khadis_Ibragimov|'''Khadis Ibragimov''']] !Technical Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] !19/07/2020 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !2 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:John_Allan_(fighter)|'''John Allan''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Hermansson_vs._Vettori|UFC on ESPN: Hermansson vs. Vettori]] !05/12/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !3 |{{Flagicon|US}} [[:en:Trevin_Giles|'''Trevin Giles''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Brunson_vs._Holland|UFC on ESPN: Brunson vs. Holland]] !20/03/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !4 |{{Flagicon|Argentina}} [[:en:Laureano_Staropoli|'''Laureano Staropoli''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Rozenstruik_vs._Sakai|UFC Fight Night: Rozenstruik vs. Sakai]] !05/06/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !5 |{{Flagicon|US}} [[:en:Kyle_Daukaus|'''Kyle Daukaus''']] !Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Kattar_vs._Emmett|UFC on ESPN: Kattar vs. Emmett]] !18/06/2022 |{{Flagicon|US}} [[ოსტინი|'''Austin''']] |- !6 |{{Flagicon|US}} [[:en:Phil_Hawes|'''Phil Hawes''']] !Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Kattar_vs._Allen|UFC Fight Night: Kattar vs. Allen]] !29/10/2022 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !7 |{{Flagicon|Sweden}} [[:en:Jack_Hermansson|'''Jack Hermansson''']] !Technical Knockout R2 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Thompson_vs._Holland|UFC on ESPN: Thompson vs. Holland]] !03/12/2022 |{{Flagicon|US}} [[ორლანდო|'''Orlando''']] |- !8 |{{Flagicon|Italy}} [[:en:Marvin_Vettori|'''Marvin Vettori''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_286|UFC 286]] !18/03/2023 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- !9 |{{Flagicon|France}} [[:en:Nassourdine_Imavov|'''Nassourdine Imavov''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Dolidze_vs._Imavov|UFC Fight Night: Dolidze vs. Imavov]] !03/02/2024 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !10 |{{Flagicon|US}} [[:en:Anthony_Smith_(fighter)|'''Anthony Smith''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_303|UFC 303]] !29/06/2024 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !11 |{{Flagicon|US}} [[:en:Kevin_Holland|'''Kevin Holland''']] !Technical Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_307|UFC 307]] !05/10/2024 |{{Flagicon|US}} [[სოლტ-ლეიკ-სიტი|'''Salt Lake City''']] |- !12 |{{Flagicon|Italy}} [[:en:Marvin_Vettori|'''Marvin Vettori''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Vettori_vs._Dolidze_2|UFC Fight Night: Vettori vs. Dolidze 2]] !15/03/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !13 |{{Flagicon|US}} [[:en:Anthony_Hernandez|'''Anthony Hernandez''']] !Submission R4 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Dolidze_vs._Hernandez|UFC on ESPN: Dolidze vs. Hernandez]] !09/08/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !14 |{{Flagicon|England}} [[:en:Christian_Leroy_Duncan|'''Christian Leroy Duncan''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Evloev_vs._Murphy|UFC Fight Night: Evloev vs. Murphy]] !21/03/2026 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- ! colspan="7" |[[გიგა ჭიკაძე|Giga Chikadze]] |- !1 |{{Flagicon|US}} [[:en:Brandon_Davis|'''Brandon Davis''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Hermansson_vs._Cannonier|UFC Fight Night: Hermansson vs. Cannonier]] !28/09/2019 |{{Flagicon|Denmark}} [[კოპენჰაგენი|'''Copenhagen''']] |- !2 |{{Flagicon|US}} [[:en:Jamall_Emmers|'''Jamall Emmers''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_248|UFC 248]] !07/03/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !3 |{{Flagicon|Mexico}} [[:en:Irwin_Rivera|'''Irwin Rivera''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Overeem_vs._Harris|UFC on ESPN: Overeem vs. Harris]] !16/05/2020 |{{Flagicon|US}} [[ჯექსონვილი|'''Jacksonville''']] |- !4 |{{Flagicon|Venezuela}} [[:en:Omar_Morales_(fighter)|'''Omar Morales''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Moraes_vs._Sandhagen|UFC Fight Night: Moraes vs. Sandhagen]] !11/10/2020 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !5 |{{Flagicon|US}} [[:en:Jamey_Simmons|'''Jamey Simmons''']] !Technical Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Santos_vs._Teixeira|UFC on ESPN: Santos vs. Teixeira]] !07/11/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !6 |{{Flagicon|US}} [[:en:Cub_Swanson|'''Cub Swanson''']] !Technical Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Reyes_vs._Procházka|UFC on ESPN: Reyes vs. Procházka]] !01/05/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !7 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:Edson_Barboza|'''Edson Barboza''']] !Technical Knockout R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Barboza_vs._Chikadze|UFC on ESPN: Barboza vs. Chikadze]] !28/08/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !8 |{{Flagicon|US}} [[:en:Calvin_Kattar|'''Calvin Kattar''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Kattar_vs._Chikadze|UFC on ESPN: Kattar vs. Chikadze]] !15/01/2022 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !9 |{{Flagicon|US}} [[:en:Alex_Caceres|'''Alex Caceres''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Holloway_vs._The_Korean_Zombie|UFC Fight Night: Holloway vs. Sung Jung]] !26/08/2023 |'''{{დროშა|Singapore}}''' |- !10 |{{Flagicon|England}} [[:en:Arnold_Allen|'''Arnold Allen''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_304|UFC 304]] !27/07/2024 |{{Flagicon|UK}} [[მანჩესტერი|'''Manchester''']] |- !11 |{{Flagicon|Uganda}} [[:en:David_Onama|'''David Onama''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Machado_Garry_vs._Prates|UFC on ESPN: Machado Garry vs. Prates]] !26/04/2025 |{{Flagicon|US}} [[კანზას-სიტი|'''Kansas City''']] |- !12 |{{Flagicon|Argentina}} [[:en:Kevin_Vallejos|'''Kevin Vallejos''']] !Knockout R2 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Royval_vs._Kape|UFC on ESPN: Royval vs. Kape]] !13/06/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ! colspan="7" |[[გურამ ქუთათელაძე (სპორტსმენი)|Guram Kutateladze]] |- !1 |{{Flagicon|Poland}} [[:en:Mateusz_Gamrot|'''Mateusz Gamrot''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Ortega_vs._The_Korean_Zombie|UFC Fight Night: Ortega vs. Sung Jung]] !18/10/2020 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !2 |{{Flagicon|Kazakhstan}} [[:en:Damir_Ismagulov|'''Damir Ismagulov''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Kattar_vs._Emmett|UFC on ESPN: Kattar vs. Emmett]] !18/06/2022 |{{Flagicon|US}} [[ოსტინი|'''Austin''']] |- !3 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:Elves_Brener|'''Elves Brener''']] !Technical Knockout R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Strickland_vs._Magomedov|UFC on ESPN: Strickland vs. Magomedov]] !01/07/2023 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !4 |{{Flagicon|England}} [[:en:Jordan_Vucenic|'''Jordan Vucenic''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ABC:_Sandhagen_vs._Nurmagomedov|UFC on ABC: Sandhagen vs. Nurmagomedov]] !03/08/2024 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !5 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:Kauê_Fernandes|'''Kauê Fernandes''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Edwards_vs._Brady|UFC Fight Night: Edwards vs. Brady]] !22/03/2025 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- ! colspan="7" |[[:en:Levan_Makashvili|Levan Makashvili]] |- !1 |{{Flagicon|Philippines}} [[:en:Mark_Eddiva|'''Mark Eddiva''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Edgar_vs._Faber|UFC Fight Night: Edgar vs. Faber]] !16/05/2015 |{{Flagicon|Philippines}} [[პასაი|'''Pasay''']] |- !2 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:Hacran_Dias|'''Hacran Dias''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Machida_vs._Romero|UFC Fight Night: Machida vs. Romero]] !27/06/2015 |{{Flagicon|US}} [[:en:Hollywood,_Florida|'''Hollywood''']] |- !3 |{{Flagicon|US}} [[:en:Damon_Jackson|'''Damon Jackson''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} ![[:en:UFC_on_Fox:_Johnson_vs._Bader|UFC on Fox: Johnson vs. Bader]] !30/01/2016 |{{Flagicon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |} {| class="wikitable" ![[რკენა (ორგანიზაცია)|RKENA 1]] !0-0-0 !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} |{{Flagicon|Georgia}} [[მერაბ შარიქაძე|'''Merab Sharikadze''']] !Technical Knockout R2 |{{Flagicon|Poland}} [[:en:Patryk_Kontny|'''Patryk Kontny''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !1-1-0 |{{Flagicon|Georgia}} [[თბილისი|'''Tbilisi''']] !29/11/2025 |- ![[რკენა (ორგანიზაცია)|RKENA 2]] !8-0-0 !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} |{{Flagicon|Georgia}} [[:en:Davit_Lortkipanidze|'''Davit Lortkipanidze''']] !Submission R1 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Alex_Oliveira|'''Alex Oliveira''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !26-17-1 |{{Flagicon|Georgia}} [[თბილისი|'''Tbilisi''']] !14/03/2026 |- ![[რკენა (ორგანიზაცია)|RKENA 3]] !37-8-0 !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} |{{Flagicon|Georgia}} [[:en:Raul_Tutarauli|'''Raul Tutarauli''']] !Decision R3 |{{Flagicon|US}} [[:en:Chris_Gonzalez|'''Chris Gonzalez''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !9-3-0 |{{Flagicon|Georgia}} [[თბილისი|'''Tbilisi''']] !16/05/2026 |} {| class="wikitable" ![[:en:UFC_Fight_Night:_Dern_vs._Ribas_2|UFC Fight Night: Dern vs. Ribas 2]] !14-5-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_6.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Mackenzie_Dern|'''M. Dern''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Amanda_Ribas|'''A. Ribas''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} !12-5-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !26-1-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ისლამ მახაჩევი|'''I. Makhachev''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Renato_Moicano|'''R. Moicano''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_10.png}} !20-5-1 |{{Flagicon|USA}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Adesanya_vs._Imavov|UFC Fight Night: Adesanya vs. Imavov]] !24-4-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_2.png}} |{{Flagicon|Nigeria}} [[ისრაელ ადესანია|'''I. Adesanya''']] |{{Flagicon|France}} [[:en:Nassourdine_Imavov|'''N. Imavov''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} !15-4-0 |{{Flagicon|Saudi Arabia}} [[ერ-რიადი|'''Riyadh''']] |- ![[:en:UFC_312|UFC 312]] !22-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''D. du Plessis''']] |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''S. Strickland''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} !29-6-0 |{{Flagicon|Australia}} [[სიდნეი|'''Sydney''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Cannonier_vs._Rodrigues|UFC Fight Night: Cannonier vs. Rodrigues]] !17-8-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Jared_Cannonier|'''J. Cannonier''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Gregory_Rodrigues|'''G. Rodrigues''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !16-5-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Cejudo_vs._Song|UFC Fight Night: Cejudo vs. Song]] !16-4-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_7.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Henry_Cejudo|'''H. Cejudo''']] |{{Flagicon|China}} [[:en:Song_Yadong|'''S. Yadong''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_8.png}} !21-8-1 |{{Flagicon|US}} [[სიეტლი|'''Seattle''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Kape_vs._Almabayev|UFC Fight Night: Kape vs. Almabayev]] !20-7-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_6.png}} |{{Flagicon|Portugal}} [[:en:Manel_Kape|'''M. Kape''']] |{{Flagicon|Kazakhstan}} [[:en:Asu_Almabayev|'''A. Almabayev''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} !21-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_313|UFC 313]] !12-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ალექს პერეირა|'''A. Pereira''']] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''M. Ankalaev''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} !20-1-1 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Vettori_vs._Dolidze_2|UFC Fight Night: Vettori vs. Dolidze 2]] !19-6-1 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} |{{Flagicon|Italy}} [[:en:Marvin_Vettori|'''M. Vettori''']] |{{Flagicon|Georgia}} [[რომან დოლიძე|'''R. Dolidze''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_12.png}} !14-3-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Edwards_vs._Brady|UFC Fight Night: Edwards vs. Brady]] !22-4-0 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} |{{Flagicon|England}} [[:en:Leon_Edwards|'''L. Edwards''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Sean_Brady_(fighter)|'''S. Brady''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} !17-1-0 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Moreno_vs._Erceg|UFC on ESPN: Moreno vs. Erceg]] !22-8-2 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_2.png}} |{{Flagicon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''B. Moreno''']] |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Steve_Erceg|'''S. Erceg''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} !12-3-0 |{{Flagicon|Mexico}} [[მეხიკო|'''Mexico City''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Emmett_vs._Murphy|UFC on ESPN: Emmett vs. Murphy]] !19-4-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Josh_Emmett|'''J. Emmett''']] |{{Flagicon|England}} [[:en:Lerone_Murphy|'''L. Murphy''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_10.png}} !15-0-1 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_314|UFC 314]] !26-4-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''A. Volkanovski''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''D. Lopes''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_3.png}} !26-6-0 |{{Flagicon|USA}} [[მაიამი|'''Miami''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Machado_Garry_vs._Prates|UFC on ESPN: Machado Garry vs. Prates]] !15-1-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} |{{Flagicon|Ireland}} [[:en:Ian_Machado_Garry|'''I. Machado Garry''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Carlos_Prates|'''C. Prates''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_13.png}} !21-6-0 |{{Flagicon|USA}} [[კანზას-სიტი|'''Kansas City''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Sandhagen_vs._Figueiredo|UFC on ESPN: Sandhagen vs. Figueiredo]] !17-5-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_4.png}} |{{Flagicon|US}} [[კორი სენდჰეგენი|'''C. Sandhagen''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Deiveson_Figueiredo|'''D. Figueiredo''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_5.png}} !24-4-1 |{{Flagicon|US}} [[დე-მოინი|'''Des Moines''']] |- ![[:en:UFC_315|UFC 315]] !24-3-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[ბელალ მუჰამედი|'''B. Muhammad''']] |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''J. Della Maddalena''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_5.png}} !17-2-0 |{{Flagicon|Canada}} [[მონრეალი|'''Montreal''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Burns_vs._Morales|UFC Fight Night: Burns vs. Morales]] !22-8-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Gilbert_Burns|'''G. Burns''']] |{{Flagicon|Ecuador}} [[:en:Michael_Morales_(fighter)|'''M. Morales''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_12.png}} !17-0-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Gamrot_vs._Klein|UFC on ESPN: Gamrot vs. Klein]] !24-3-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} |{{Flagicon|Poland}} [[:en:Mateusz_Gamrot|'''M. Gamrot''']] |{{Flagicon|Slovakia}} [[:en:Ľudovít_Klein|'''L. Klein''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !23-4-1 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_316|UFC 316]] !19-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Georgia}} [[მერაბ დვალიშვილი|'''M. Dvalishvili''']] |{{Flagicon|US}} [[შონ ო’მალი|'''S. O'Malley''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} !18-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Usman_vs._Buckley|UFC on ESPN: Usman vs. Buckley]] !20-4-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} |{{Flagicon|Nigeria}} [[კამარუ უსმანი|'''K. Usman''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Joaquin_Buckley|'''J. Buckley''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_7.png}} !21-6-0 |{{Flagicon|US}} [[ატლანტა|'''Atlanta''']] |- ![[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] !12-3-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_4.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Jamahal_Hill|'''J. Hill''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Khalil_Rountree_Jr.|'''K. Rountree Jr.''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} !13-6-0 |{{Flagicon|Azerbaijan}} [[ბაქო|'''Baku''']] |- ![[:en:UFC_317|UFC 317]] !16-0-0 !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} |{{Flagicon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''I. Topuria''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''C. Oliveira''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_2.png}} !35-10-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Lewis_vs._Teixeira|UFC on ESPN: Lewis vs. Teixeira]] !28-12-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_9.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Derrick_Lewis|'''D. Lewis''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Tallison_Teixeira|'''T. Teixeira''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_13.png}} !8-0-0 |{{Flagicon|US}} [[ნეშვილი|'''Nashville''']] |- ![[:en:UFC_318|UFC 318]] !26-8-0 !{{Flagicon image|Solid_black_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''M. Holloway''']] |{{Flagicon|US}} [[დასტინ პორიე|'''D. Poirier''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_6.png}} !30-9-0 |{{Flagicon|US}} [[ახალი ორლეანი|'''New Orleans''']] |- ![[:en:UFC_on_ABC:_Whittaker_vs._de_Ridder|UFC on ABC: Whittaker vs. de Ridder]] !26-8-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_5.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[რობერტ უიტეკერი|'''R. Whittaker''']] |{{Flagicon|Netherlands}} [[:en:Reinier_de_Ridder|'''R. de Ridder''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_13.png}} !20-2-0 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Taira_vs._Park|UFC on ESPN: Taira vs. Park]] !16-1-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_6.png}} |{{Flagicon|Japan}} [[:en:Tatsuro_Taira|'''T. Taira''']] |{{Flagicon|South Korea}} [[:en:Park_Hyun-sung|'''P. Hyun-Sung''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !10-0-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Dolidze_vs._Hernandez|UFC on ESPN: Dolidze vs. Hernandez]] !15-3-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_9.png}} |{{Flagicon|Georgia}} [[რომან დოლიძე|'''R. Dolidze''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Anthony_Hernandez|'''A. Hernandez''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_10.png}} !14-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_319|UFC 319]] !23-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''D. du Plessis''']] |{{Flagicon|UAE}} [[ხამზატ ჩიმაევი|'''K. Chimaev''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !14-0-0 |{{Flagicon|USA}} [[ჩიკაგო|'''Chicago''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Walker_vs._Zhang|UFC Fight Night: Walker vs. Zhang]] !21-9-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_13.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Johnny_Walker_(fighter)|'''J. Walker''']] |{{Flagicon|China}} [[:en:Zhang_Mingyang|'''Z. Mingyang''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_14.png}} !19-6-0 |{{Flagicon|China}} [[შანხაი|'''Shanghai''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Imavov_vs._Borralho|UFC Fight Night: Imavov vs. Borralho]] !16-4-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_2.png}} |{{Flagicon|France}} [[:en:Nassourdine_Imavov|'''N. Imavov''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Caio_Borralho|'''C. Borralho''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_7.png}} !17-1-0 |{{Flagicon|France}} [[პარიზი|'''Paris''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Lopes_vs._Silva|UFC Fight Night: Lopes vs. Silva]] !26-7-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_2.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''D. Lopes''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Jean_Silva|'''J. Silva''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_10.png}} !16-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[სან-ანტონიო|'''San Antonio''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Ulberg_vs._Reyes|UFC Fight Night: Ulberg vs. Reyes]] !12-1-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''C. Ulberg''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Dominick_Reyes|'''D. Reyes''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} !15-4-0 |{{Flagicon|Australia}} [[პერთი|'''Perth''']] |- ![[:en:UFC_320|UFC 320]] !21-1-1 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''M. Ankalaev''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ალექს პერეირა|'''A. Pereira''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} !12-3-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Oliveira_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Oliveira vs. Gamrot]] !35-11-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_4.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''C. Oliveira''']] |{{Flagicon|Poland}} [[:en:Mateusz_Gamrot|'''M. Gamrot''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} !25-3-0 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[რიო-დე-ჟანეირო|'''Rio de Janeiro''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_de_Ridder_vs._Allen|UFC Fight Night: de Ridder vs. Allen]] !21-2-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_4.png}} |{{Flagicon|Netherlands}} [[:en:Reinier_de_Ridder|'''R. de Ridder''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Brendan_Allen|'''B. Allen''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_9.png}} !25-7-0 |{{Flagicon|Canada}} [[ვანკუვერი|'''Vancouver''']] |- ![[:en:UFC_321|UFC 321]] !15-3-0 !{{Flagicon image|C_blue_square.png}} |{{Flagicon|England}} [[ტომ ასპინალი|'''T. Aspinall''']] |{{Flagicon|France}} [[:en:Ciryl_Gane|'''C. Gane''']] !{{Flagicon image|Solid blue with number 1.png}} !13-2-0 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Garcia_vs._Onama|UFC Fight Night: Garcia vs. Onama]] !18-5-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_12.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Steve_Garcia|'''S. Garcia''']] |{{Flagicon|Uganda}} [[:en:David_Onama|'''D. Onama''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_13.png}} !14-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Bonfim_vs._Brown|UFC Fight Night: Bonfim vs. Brown]] !18-1-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_14.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Gabriel_Bonfim|'''G. Bonfim''']] |{{Flagicon|Jamaica}} [[:en:Randy_Brown_(fighter)|'''R. Brown''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !20-6-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_322|UFC 322]] !18-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''J. Della Maddalena''']] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ისლამ მახაჩევი|'''I. Makhachev''']] !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} !27-1-0 |{{Flagicon|USA}} [[ნიუ-იორკი|'''New York City''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Tsarukyan_vs._Hooker|UFC Fight Night: Tsarukyan vs. Hooker]] !22-3-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} |{{Flagicon|Armenia}} [[არმან წარუკიანი|'''A. Tsarukyan''']] |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Dan_Hooker|'''D. Hooker''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_6.png}} !24-12-0 |{{Flagicon|Qatar}} [[დოჰა|'''Doha''']] |- ![[:en:UFC_323|UFC 323]] !21-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Georgia}} [[მერაბ დვალიშვილი|'''M. Dvalishvili''']] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[პიოტრ იანი|'''P. Yan''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !19-5-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Royval_vs._Kape|UFC on ESPN: Royval vs. Kape]] !17-8-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_2.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Brandon_Royval|'''B. Royval''']] |{{Flagicon|Portugal}} [[:en:Manel_Kape|'''M. Kape''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_6.png}} !21-7-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_324|UFC 324]] !26-5-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_4.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''J. Gaethje''']] |{{Flagicon|England}} [[:en:Paddy_Pimblett|'''P. Pimblett''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_5.png}} !23-3-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_325|UFC 325]] !27-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''A. Volkanovski''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''D. Lopes''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} !27-7-0 |{{Flagicon|Australia}} [[სიდნეი|'''Sydney''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Bautista_vs._Oliveira|UFC Fight Night: Bautista vs. Oliveira]] !16-3-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_9.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Mario_Bautista|'''M. Bautista''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Vinicius_Oliveira|'''V. Oliveira''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_11.png}} !23-3-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Strickland_vs._Hernandez|UFC Fight Night: Strickland vs. Hernandez]] !29-7-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''S. Strickland''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Anthony_Hernandez|'''A. Hernandez''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_4.png}} !15-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ჰიუსტონი|'''Houston''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Moreno_vs._Kavanagh|UFC Fight Night: Moreno vs. Kavanagh]] !23-9-2 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_6.png}} |{{Flagicon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''B. Moreno''']] |{{Flagicon|England}} [[:en:Lone'er_Kavanagh|'''L. Kavanagh''']] !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} !9-1-0 |{{Flagicon|Mexico}} [[მეხიკო|'''Mexico City''']] |- ![[:en:UFC_326|UFC 326]] !27-8-0 !{{Flagicon image|Solid_black_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''M. Holloway''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''C. Oliveira''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !36-11-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Emmett_vs._Vallejos|UFC Fight Night: Emmett vs. Vallejos]] !19-6-0 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_11.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Josh_Emmett|'''J. Emmett''']] |{{Flagicon|Argentina}} [[:en:Kevin_Vallejos|'''K. Vallejos''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_14.png}} !17-1-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Evloev_vs._Murphy|UFC Fight Night: Evloev vs. Murphy]] !19-0-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[:en:Movsar_Evloev|'''M. Evloev''']] |{{Flagicon|England}} [[:en:Lerone_Murphy|'''L. Murphy''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_3.png}} !17-0-1 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Adesanya_vs._Pyfer|UFC Fight Night: Adesanya vs. Pyfer]] !24-5-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_4.png}} |{{Flagicon|Nigeria}} [[ისრაელ ადესანია|'''I. Adesanya''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Joe_Pyfer|'''J. Pyfer''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_14.png}} !15-3-0 |{{Flagicon|US}} [[სიეტლი|'''Seattle''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Moicano_vs._Duncan|UFC Fight Night: Moicano vs. Duncan]] !20-7-1 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_10.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Renato_Moicano|'''R. Moicano''']] |{{Flagicon|Scotland}} [[:en:Chris_Duncan_(fighter)|'''C. Duncan''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !15-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_327|UFC 327]] !32-5-1 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} |{{Flagicon|Czech Republic}} [[ირჟი პროხასკა|'''J. Procházka''']] |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''C. Ulberg''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !13-1-0 |{{Flagicon|USA}} [[მაიამი|'''Miami''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Burns_vs._Malott|UFC Fight Night: Burns vs. Malott]] !22-9-0 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_11.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Gilbert_Burns|'''G. Burns''']] |{{Flagicon|Canada}} [[:en:Mike_Malott|'''M. Malott''']] !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} !13-2-1 |{{Flagicon|Canada}} [[უინიპეგი|'''Winnipeg''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Sterling_vs._Zalal|UFC Fight Night: Sterling vs. Zalal]] !25-5-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Aljamain_Sterling|'''A. Sterling''']] |{{Flagicon|Morocco}} [[:en:Youssef_Zalal|'''Y. Zalal''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_7.png}} !18-5-1 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Della_Maddalena_vs._Prates|UFC Fight Night: Della Maddalena vs. Prates]] !18-3-0 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''J. Della Maddalena''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Carlos_Prates|'''C. Prates''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} !23-7-0 |{{Flagicon|Australia}} [[პერთი|'''Perth''']] |- ![[:en:UFC_328|UFC 328]] !15-0-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|UAE}} [[ხამზატ ჩიმაევი|'''K. Chimaev''']] |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''S. Strickland''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !30-7-0 |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Allen_vs._Costa|UFC Fight Night: Allen vs. Costa]] !20-4-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} |{{Flagicon|England}} [[:en:Arnold_Allen|'''A. Allen''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Melquizael_Costa|'''M. Costa''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_12.png}} !26-7-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Song_vs._Figueiredo|UFC Fight Night: Song vs. Figueiredo]] !22-9-1 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} |{{Flagicon|China}} [[:en:Song_Yadong|'''S. Yadong''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Deiveson_Figueiredo|'''D. Figueiredo''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_7.png}} !25-6-1 |'''{{დროშა|Macau}}''' |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Muhammad_vs._Bonfim|UFC Fight Night: Muhammad vs. Bonfim]] !24-5-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|US}} [[ბელალ მუჰამედი|'''B. Muhammad''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Gabriel_Bonfim|'''G. Bonfim''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !19-1-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Freedom_250|UFC Freedom 250]] !17-0-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''I. Topuria''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''J. Gaethje''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !27-5-0 |{{Flagicon|US}} [[ვაშინგტონი|'''Washington''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Kape_vs._Horiguchi|UFC Fight Night: Kape vs. Horiguchi]] !22-7-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|Portugal}} [[:en:Manel_Kape|'''M. Kape''']] |{{Flagicon|Japan}} [[:en:Kyoji_Horiguchi|'''K. Horiguchi''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !36-5-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Torres|UFC Fight Night: Fiziev vs. Torres]] !13-5-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flag icon|Azerbaijan}} '''[[:en:Rafael_Fiziev|R. Fiziev]]''' |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Manuel_Torres_(fighter)|'''M. Torres''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !17-3-0 |{{Flagicon|Azerbaijan}} [[ბაქო|'''Baku''']] |- ![[:en:UFC_329|UFC 329]] !22-6-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|Ireland}} [[კონორ მაკგრეგორი|'''C. McGregor''']] |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''M. Holloway''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !27-9-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night_282|UFC Fight Night: Ankalaev vs. Rountree Jr.]] !21-2-1 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''M. Ankalaev''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Khalil_Rountree_Jr.|'''K. Rountree Jr.''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !14-7-0 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night_283|UFC Fight Night: Medić vs. Rodriguez]] !13-3-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|Serbia}} [[:en:Uroš_Medić|'''U. Medić''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Daniel_Rodriguez_(fighter)|'''D. Rodriguez''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !20-5-0 |{{Flagicon|Serbia}} [[ბელგრადი|'''Belgrade''']] |} {| class="wikitable" |+ |- !26-1-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ისლამ მახაჩევი|'''I. Makhachev''']] !Submission R1 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Renato_Moicano|'''R. Moicano''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_10.png}} !20-5-1 ![[:en:UFC_311|UFC 311]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flagicon|USA}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- !22-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''D. du Plessis''']] !Decision R5 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''S. Strickland''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} !29-6-0 ![[:en:UFC_312|UFC 312]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flagicon|Australia}} [[სიდნეი|'''Sydney''']] |- !12-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ალექს პერეირა|'''A. Pereira''']] !Decision R5 |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''M. Ankalaev''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} !20-1-1 ![[:en:UFC_313|UFC 313]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !26-4-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''A. Volkanovski''']] !Decision R5 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''D. Lopes''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_3.png}} !26-6-0 ![[:en:UFC_314|UFC 314]] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |{{Flagicon|USA}} [[მაიამი|'''Miami''']] |- !24-3-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[ბელალ მუჰამედი|'''B. Muhammad''']] !Decision R5 |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''J. Della Maddalena''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_5.png}} !17-2-0 ![[:en:UFC_315|UFC 315]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flagicon|Canada}} [[მონრეალი|'''Montreal''']] |- !19-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|M. Dvalishvili]]''' !Submission R3 |{{Flagicon|US}} [[შონ ო’მალი|'''S. O'Malley''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} !18-2-0 ![[:en:UFC_316|UFC 316]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] |- !16-0-0 !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |{{Flagicon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''I. Topuria''']] !Knockout R1 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''C. Oliveira''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} !35-10-0 ![[:en:UFC_317|UFC 317]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !26-8-0 !{{Flagicon image|Solid_black_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''M. Holloway''']] !Decision R5 |{{Flagicon|US}} [[დასტინ პორიე|'''D. Poirier''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_6.png}} !30-9-0 ![[:en:UFC_318|UFC 318]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flagicon|US}} [[ახალი ორლეანი|'''New Orleans''']] |- !23-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''D. du Plessis''']] !Decision R5 |{{Flagicon|UAE}} [[ხამზატ ჩიმაევი|'''K. Chimaev''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !14-0-0 ![[:en:UFC_319|UFC 319]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ჩიკაგო|'''Chicago''']] |- !21-1-1 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''M. Ankalaev''']] !TKO R1 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ალექს პერეირა|'''A. Pereira''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} !12-3-0 ![[:en:UFC_320|UFC 320]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !15-3-0 !{{Flagicon image|C_blue_square.png}} |{{Flagicon|England}} [[ტომ ასპინალი|'''T. Aspinall''']] !No Contest R1 |{{Flagicon|France}} [[:en:Ciryl_Gane|'''C. Gane''']] !{{Flagicon image|Solid blue with number 1.png}} !13-2-0 ![[:en:UFC_321|UFC 321]] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !18-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''J. Della Maddalena''']] !Decision R5 |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ისლამ მახაჩევი|'''I. Makhachev''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !27-1-0 ![[:en:UFC_322|UFC 322]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ნიუ-იორკი|'''New York City''']] |- !21-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|M. Dvalishvili]]''' !Decision R5 |{{Flagicon|რუსეთი}} [[პიოტრ იანი|'''P. Yan''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !19-5-0 ![[:en:UFC_323|UFC 323]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !26-5-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_4.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''J. Gaethje''']] !Decision R5 |{{Flagicon|England}} [[:en:Paddy_Pimblett|'''P. Pimblett''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_5.png}} !23-3-0 ![[:en:UFC_324|UFC 324]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !27-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''A. Volkanovski''']] !Decision R5 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''D. Lopes''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} !27-7-0 ![[:en:UFC_325|UFC 325]] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |{{Flagicon|Australia}} [[სიდნეი|'''Sydney''']] |- !27-8-0 !{{Flagicon image|Solid_black_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''M. Holloway''']] !Decision R5 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''C. Oliveira''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !36-11-0 ![[:en:UFC_326|UFC 326]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !32-5-1 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} |{{Flagicon|Czech Republic}} [[ირჟი პროხასკა|'''J. Procházka''']] !Knockout R1 |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''C. Ulberg''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !13-1-0 ![[:en:UFC_327|UFC 327]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[მაიამი|'''Miami''']] |- !15-0-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|UAE}} [[ხამზატ ჩიმაევი|'''K. Chimaev''']] !Decision R5 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''S. Strickland''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !30-7-0 ![[:en:UFC_328|UFC 328]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] |- ! colspan="10" |Co-main events |- !18-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|M. Dvalishvili]]''' !Decision R5 |{{Flag icon|Russia}} [[უმარ ნურმაგომედოვი|'''U. Nurmagomedov''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} !18-0-0 ![[:en:UFC_311|UFC 311]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flagicon|USA}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- !29-5-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alexandre_Pantoja|A. Pantoja]]''' !Submission R3 |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Kai_Kara-France|'''K. Kara-France''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_4.png}} !25-11-0 ![[:en:UFC_317|UFC 317]] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !20-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|M. Dvalishvili]]''' !Decision R5 |{{Flag icon|US}} [[კორი სენდჰეგენი|'''C. Sandhagen''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_4.png}} !18-5-0 ![[:en:UFC_320|UFC 320]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !30-5-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alexandre_Pantoja|A. Pantoja]]''' !TKO R1 |{{Flagicon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''J. Van''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} !15-2-0 ![[:en:UFC_323|UFC 323]] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !16-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''J. Van''']] !TKO R5 |{{Flagicon|Japan}} [[:en:Tatsuro_Taira|'''T. Taira''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_3.png}} !18-1-0 ![[:en:UFC_328|UFC 328]] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] |} {| class="wikitable" |- ![[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flagicon image|Lak_people_flag.png}} [[:en:Laks_(Caucasus)|'''Laks''']] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !C |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Jack_Della_Maddalena|Jack Della Maddalena]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !28-1-0 ! rowspan="6" | |- ![[:en:Movsar_Evloev|Movsar Evloev]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flag icon|Ingushetia}} '''[[:en:Ingushetians|Ingushetians]]''' ![[:en:Featherweight|Featherweight]] !1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[:en:Lerone_Murphy|'''Lerone Murphy''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !20-0-0 |- ![[:en:Umar_Nurmagomedov|Umar Nurmagomedov]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} [[:en:Avars_(Caucasus)|'''Avars''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !2 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Deiveson_Figueiredo|Deiveson Figueiredo]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !20-1-0 |- ![[:en:Magomed_Ankalaev|Magomed Ankalaev]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} [[:en:Avars_(Caucasus)|'''Avars''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !1 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alex_Pereira|Alex Pereira]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !21-2-1 |- ![[:en:Tagir_Ulanbekov|Tagir Ulanbekov]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} [[:en:Avars_(Caucasus)|'''Avars''']] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] !13 |{{Flag icon|Japan}} '''[[:en:Kyoji_Horiguchi|Kyoji Horiguchi]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !17-3-0 |- ![[:en:Azamat_Murzakanov|Azamat Murzakanov]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flag icon|ადიღე}} '''[[:en:Circassians|Circassians]]''' ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !8 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Paulo_Costa|'''Paulo Costa''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !16-1-0 |- ![[:en:Rizvan_Kuniev|Rizvan Kuniev]] !{{Flag icon|Russia}} !''Unknown.'' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] !8 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Jailton_Almeida|Jailton Almeida]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !14-3-1 |{{Flagicon|US}} [[:en:Tyrell_Fortune|'''Tyrell Fortune''']] |- ![[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]] !{{Flag icon|Georgia}} |{{Flagicon image|Flag_of_The_Principality_of_Mingrelia_(Portolan_1560).svg}} '''[[:en:Mingrelians|Mingrelians]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !C |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Charles_Oliveira|Charles Oliveira]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !17-0-0 |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] |- ![[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]] !{{Flag icon|Georgia}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Georgians|Georgians]]''' ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !1 |'''{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !21-5-0 ! rowspan="5" | |- ![[:en:Roman_Dolidze|Roman Dolidze]] !{{Flag icon|Georgia}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Georgians|Georgians]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !15 |'''{{Flag icon|England}} [[:en:Christian_Leroy_Duncan|Christian Leroy Duncan]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !15-5-0 |- ![[:en:Arman_Tsarukyan|Arman Tsarukyan]] !{{Flag icon|Armenia}} |{{Flag icon|Armenia}} '''[[:en:Armenians|Armenians]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !2 |{{Flag icon|New Zealand}} '''[[:en:Dan_Hooker|Dan Hooker]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !23-3-0 |- ![[:en:Nassourdine_Imavov|Nassourdine Imavov]] !{{Flag icon|France}} |{{Flagicon image|Flag_of_Kumyks.svg}} '''[[:en:Kumyks|Kumyks]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !3 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Caio_Borralho|Caio Borralho]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !17-4-0 |- ![[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]] !{{Flag icon|UAE}} |{{Flag icon|Chechen Republic of Ichkeria}} '''[[:en:Chechens|Chechens]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !1 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !15-1-0 |- ![[:en:Rafael_Fiziev|Rafael Fiziev]] !{{Flag icon|Azerbaijan}} |{{Flag icon|Azerbaijan}} '''[[:en:Azerbaijanis|Azerbaijanis]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !11 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Maurício_Ruffy|Maurício Ruffy]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !13-5-0 |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Manuel_Torres_(fighter)|'''Manuel Torres''']] |} {| class="wikitable" |+ |- |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Ali_Bagautinov|'''Ali Bagautinov''']] ![[:en:UFC_174|UFC 174]] !{{Flagicon image|Solid red.svg}} ![[:en:Flyweight|Flyweight]] !14/06/2014 !— !{{Flagicon|Dagestan}} !{{Flagicon image|Даргинский_флаг_(неофициальный,_одна_из_народных_вариаций).jpg}} |- |{{Flag icon|Russia}} [[ხაბიბ ნურმაგომედოვი|'''Khabib Nurmagomedov''']] ![[:en:UFC_223|UFC 223]] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !07/04/2018 ![[კონორ მაკგრეგორი|1]] [[დასტინ პორიე|2]] [[:en:Justin_Gaethje|3]] !{{Flagicon|Dagestan}} !{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} |- |{{Flag icon|Russia}} [[ისლამ მახაჩევი|'''Islam Makhachev''']] ![[:en:UFC_280|UFC 280]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_322|UFC 322]] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} {{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Lightweight|Lightweight]]<nowiki> | </nowiki>[[ქვესაშუალო წონითი კატეგორია (შერეული საბრძოლო ხელოვნება)|Welterweight]] !<nowiki>22/10/2022 | 15/11/2025</nowiki> ![[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|1]] [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|2]] [[დასტინ პორიე|3]] [[:en:Renato_Moicano|4]] !{{Flagicon|Dagestan}} !{{Flagicon image|Lak_people_flag.png}} |- |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Magomed_Ankalaev|Magomed Ankalaev]]''' ![[:en:UFC_282|UFC 282]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_313|UFC 313]] !{{Flagicon image|Solid yellow.svg}} {{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !08/03/2025 !0 !{{Flagicon|Dagestan}} !{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} |- |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' ![[:en:UFC_298|UFC 298]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_317|UFC 317]] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} {{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Featherweight|Featherweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] !<nowiki>17/02/2024 | 28/06/2025</nowiki> ![[მაქს ჰოლოვეი|1]] !{{Flag icon|Georgia}} !{{Flagicon image|Flag_of_The_Principality_of_Mingrelia_(Portolan_1560).svg}} |- |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' ![[:en:UFC_306|UFC 306]] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !14/09/2024 ![[უმარ ნურმაგომედოვი|1]] [[შონ ო’მალი|2]] [[კორი სენდჰეგენი|3]] !{{Flag icon|Georgia}} !{{Flag icon|Georgia}} |- |{{Flag icon|Russia}} [[უმარ ნურმაგომედოვი|'''Umar Nurmagomedov''']] ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !{{Flagicon image|Solid red.svg}} ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !18/01/2025 !— !{{Flagicon|Dagestan}} !{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} |- |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' ![[:en:UFC_319|UFC 319]] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !16/08/2025 !0 !{{Flagicon|Chechen Republic of Ichkeria}} !{{Flagicon|Chechen Republic of Ichkeria}} |} {| class="wikitable" ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] !15-3-0 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Tom_Aspinall|Tom Aspinall]]''' ![[:en:UFC_295|UFC 295]] |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Sergei_Pavlovich|'''Sergei Pavlovich''']] !18-1-0 !N/A !0 !21/06/2025 |- ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !14-1-0 |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''Carlos Ulberg''']] ![[:en:UFC_327|UFC 327]] |{{Flagicon|Czech Republic}} [[ირჟი პროხასკა|'''Jiří Procházka''']] !32-5-1 !BLACK JAG !0 !11/04/2026 |- ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !31-7-0 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] ![[:en:UFC_328|UFC 328]] |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' !15-0-0 !N/A !0 !09/05/2026 |- ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !28-1-0 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' ![[:en:UFC_322|UFC 322]] |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Jack_Della_Maddalena|Jack Della Maddalena]]''' !18-2-0 !N/A !0 !15/11/2025 |- ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !17-0-0 |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' ![[:en:UFC_317|UFC 317]] |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Charles_Oliveira|Charles Oliveira]]''' !35-10-0 !EL MATADOR !0 !28/06/2025 |- ![[:en:Featherweight|Featherweight]] !28-4-0 |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Alexander_Volkanovski|Alexander Volkanovski]]''' ![[:en:UFC_314|UFC 314]] |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''Diego Lopes''']] !26-6-0 !THE GREAT ![[:en:Diego_Lopes_(fighter)|1]] !12/04/2025 |- ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !25-5-0 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' ![[:en:UFC_323|UFC 323]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' !21-4-0 !NO MERCY !0 !06/12/2025 |- ![[:en:Flyweight|Flyweight]] !16-2-0 |{{Flag icon|Myanmar}} '''[[:en:Joshua_Van|Joshua Van]]''' ![[:en:UFC_323|UFC 323]] |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alexandre_Pantoja|Alexandre Pantoja]]''' !30-5-0 !THE FEARLESS ![[:en:Tatsuro_Taira|1]] !06/12/2025 |} {| class="wikitable" |+ !1 |{{Flagicon|USA}} [[:en:Jorge_Masvidal|'''Jorge Masvidal''']] ![[:en:UFC_244|UFC 244]] !Technical Knockout R3 |'''{{Flagicon|USA}} [[:en:Nate_Diaz|Nate Diaz]]''' !- !02/11/2019 |'''{{Flagicon|USA}} [[ნიუ-იორკი|New York City]]''' |- !2 |'''{{Flagicon|USA}} [[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' ![[:en:UFC_291|UFC 291]] !Knockout R2 |'''{{Flagicon|USA}} [[დასტინ პორიე|Dustin Poirier]]''' !- !29/07/2023 |'''{{Flagicon|USA}} [[სოლტ-ლეიკ-სიტი|Salt Lake City]]''' |- !3 |'''{{Flagicon|USA}} [[მაქს ჰოლოვეი|Max Holloway]]''' ![[:en:UFC_300|UFC 300]] !Knockout R5 |'''{{Flagicon|USA}} [[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' ![[დასტინ პორიე|1]] !13/04/2024 |'''{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|Las Vegas]]''' |- !4 |{{Flagicon|Brazil}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''Charles Oliveira''']] ![[:en:UFC_326|UFC 326]] !Decision R5 |'''{{Flagicon|USA}} [[მაქს ჰოლოვეი|Max Holloway]]''' !- !07/03/2026 |'''{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|Las Vegas]]''' |} {| class="wikitable" |{{Flag icon|US}} [[:en:Josh_Hokit|'''Josh Hokit''']] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] !9-0-0 |{{Flag icon|US}} [[:en:Curtis_Blaydes|'''Curtis Blaydes''']] ![[:en:UFC_327|UFC 327]] !11/04/2026 !5 |- |{{Flagicon|ავღანეთი}} [[:en:Farid_Basharat|'''Farid Basharat''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !15-0-0 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Jean_Matsumoto|'''Jean Matsumoto''']] ![[:en:UFC_Fight_Night:_Bautista_vs._Oliveira|UFC Fight Night: Bautista vs. Oliveira]] !07/02/2026 !15 |- |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !17-0-0 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Charles_Oliveira|Charles Oliveira]]''' ![[:en:UFC_317|UFC 317]] !28/06/2025 !C |- |{{Flag icon|Ecuador}} [[:en:Michael_Morales_(fighter)|'''Michael Morales''']] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !19-0-0 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_Brady_(fighter)|'''Sean Brady''']] ![[:en:UFC_322|UFC 322]] !15/11/2025 !3 |- |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Movsar_Evloev|Movsar Evloev]]''' ![[:en:Featherweight|Featherweight]] !20-0-0 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Lerone_Murphy|Lerone Murphy]]''' ![[:en:UFC_Fight_Night:_Evloev_vs._Murphy|UFC Fight Night: Evloev vs. Murphy]] !21/03/2026 !1 |- ! colspan="7" |Ex-undefeated fighers. |- |{{Flag icon|England}} [[:en:Lerone_Murphy|'''Lerone Murphy''']] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] !17-0-1 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Movsar_Evloev|Movsar Evloev]]''' ![[:en:UFC_Fight_Night:_Evloev_vs._Murphy|UFC Fight Night: Evloev vs. Murphy]] !21/03/2026 !3 |- |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Azamat_Murzakanov|'''Azamat Murzakanov''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !16-0-0 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Paulo_Costa|'''Paulo Costa''']] ![[:en:UFC_327|UFC 327]] !11/04/2026 !6 |- |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !15-0-0 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] ![[:en:UFC_328|UFC 328]] !09/05/2026 !C |} {| class="wikitable" |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' !Technical Knockout R5 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Tony_Ferguson|Tony Ferguson]]''' ![[:en:UFC_249|UFC 249]] |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Khabib_Nurmagomedov|Khabib Nurmagomedov]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |- |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Ciryl_Gane|Ciryl Gane]]''' !Technical Knockout R3 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Derrick_Lewis|Derrick Lewis]]''' ![[:en:UFC_265|UFC 265]] |{{Flag icon|Cameroon}} '''[[:en:Francis_Ngannou|Francis Ngannou]]''' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |- |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' !Decision R5 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Cory_Sandhagen|Cory Sandhagen]]''' ![[:en:UFC_267|UFC 267]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Aljamain_Sterling|Aljamain Sterling]]''' ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |- |{{Flag icon|Mexico}} '''[[:en:Brandon_Moreno|Brandon Moreno]]''' !Technical Knockout R3 |{{Flag icon|New Zealand}} '''[[:en:Kai_Kara-France|Kai Kara-France]]''' ![[:en:UFC_277|UFC 277]] |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Deiveson_Figueiredo|Deiveson Figueiredo]]''' ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |- |{{Flag icon|Mexico}} '''[[:en:Yair_Rodríguez|Yair Rodríguez]]''' !Submission R2 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Josh_Emmett|Josh Emmett]]''' ![[:en:UFC_284|UFC 284]] |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Alexander_Volkanovski|Alexander Volkanovski]]''' ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |- |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Tom_Aspinall|Tom Aspinall]]''' !Knockout R1 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Sergei_Pavlovich|Sergei Pavlovich]]''' ![[:en:UFC_295|UFC 295]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Jon_Jones|Jon Jones]]''' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' !Decision R5 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Paddy_Pimblett|Paddy Pimblett]]''' ![[:en:UFC_324|UFC 324]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |} {| class="wikitable" ![[:en:UFC_on_ESPN:_Barboza_vs._Chikadze|UFC on ESPN: Barboza vs. Chikadze]] |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Edson_Barboza|'''Edson Barboza''']] !TKO R3 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Giga_Chikadze|'''Giga Chikadze''']] !28/08/2021 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Kattar_vs._Chikadze|UFC on ESPN: Kattar vs. Chikadze]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Calvin_Kattar|'''Calvin Kattar''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Giga_Chikadze|'''Giga Chikadze''']] !15/01/2022 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Yan_vs._Dvalishvili|UFC Fight Night: Yan vs. Dvalishvili]] |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] !11/03/2023 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_on_ABC:_Emmett_vs._Topuria|UFC on ABC: Emmett vs. Topuria]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Josh_Emmett|'''Josh Emmett''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !24/06/2023 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jacksonville,_Florida|'''Jacksonville''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Dolidze_vs._Imavov|UFC Fight Night: Dolidze vs. Imavov]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Roman_Dolidze|'''Roman Dolidze''']] !Decision R5 |{{Flag icon|France}} [[:en:Nassourdine_Imavov|'''Nassourdine Imavov''']] !03/02/2024 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ![[:en:UFC_298|UFC 298]] |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Alexander_Volkanovski|'''Alexander Volkanovski''']] !Knockout R2 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !17/02/2024 |{{Flag icon|US}} [[:en:Anaheim,_California|'''Anaheim''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_306|UFC 306]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] !14/09/2024 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_308|UFC 308]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !Knockout R3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Max_Holloway|'''Max Holloway''']] !26/10/2024 |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Abu_Dhabi|Abu Dhabi]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Vettori_vs._Dolidze_2|UFC Fight Night: Vettori vs. Dolidze 2]] |{{Flag icon|Italy}} [[:en:Marvin_Vettori|'''Marvin Vettori''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Roman_Dolidze|'''Roman Dolidze''']] !15/03/2025 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_316|UFC 316]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] !Submission R3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] !07/06/2025 |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_317|UFC 317]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !Knockout R1 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Charles_Oliveira|'''Charles Oliveira''']] !28/06/2025 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Dolidze_vs._Hernandez|UFC on ESPN: Dolidze vs. Hernandez]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Roman_Dolidze|'''Roman Dolidze''']] !Submission R4 |{{Flag icon|US}} [[:en:Anthony_Hernandez|'''Anthony Hernandez''']] !09/08/2025 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ![[:en:UFC_323|UFC 323]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] !06/12/2025 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_Freedom_250|UFC Freedom 250]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !??? |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' !14/07/2026 |{{Flagicon|US}} [[ვაშინგტონი|'''Washington''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |} {| class="wikitable" ! colspan="2" |[[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ! colspan="2" |[[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] ! colspan="2" |[[:en:Middleweight|Middleweight]] ! colspan="2" |[[:en:Welterweight|Welterweight]] |- !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Tom_Aspinall|Tom Aspinall]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|New Zealand}} '''[[:en:Carlos_Ulberg|Carlos Ulberg]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Sean_Strickland|Sean Strickland]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' |- !1 |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Ciryl_Gane|Ciryl Gane]]''' !1 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Magomed_Ankalaev|Magomed Ankalaev]]''' !1 |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' !1 |{{Flag icon|Ireland}} '''[[:en:Ian_Machado_Garry|Ian Machado Garry]]''' |- !2 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Alexander_Volkov_(fighter)|'''Alexander Volkov''']] !2 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alex_Pereira|Alex Pereira]]''' !2 |{{Flag icon|South Africa}} '''[[:en:Dricus_du_Plessis|Dricus du Plessis]]''' !2 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Carlos_Prates|Carlos Prates]]''' |- !3 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Sergei_Pavlovich|Sergei Pavlovich]]''' !3 |{{Flag icon|ჩეხეთი}} '''[[:en:Jiří_Procházka|Jiří Procházka]]''' !3 |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Nassourdine_Imavov|Nassourdine Imavov]]''' !3 |{{Flag icon|Ecuador}} [[:en:Michael_Morales_(fighter)|'''Michael Morales''']] |- !4 |{{Flag icon|Dominican Republic}} '''[[:en:Waldo_Cortes-Acosta|Waldo Cortes-Acosta]]''' !4 |{{Flag icon|Poland}} '''[[:en:Jan_Błachowicz|Jan Błachowicz]]''' !4 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Brendan_Allen|Brendan Allen]]''' !4 |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Jack_Della_Maddalena|Jack Della Maddalena]]''' |- !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Josh_Hokit|'''Josh Hokit''']] !5 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Khalil_Rountree_Jr.|Khalil Rountree Jr.]]''' !5 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Caio_Borralho|Caio Borralho]]''' !5 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Belal_Muhammad|Belal Muhammad]]''' |- !6 |{{Flag icon|Moldova}} '''[[:en:Serghei_Spivac|Serghei Spivac]]''' !6 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Jamahal_Hill|Jamahal Hill]]''' !6 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Anthony_Hernandez|Anthony Hernandez]]''' !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_Brady_(fighter)|'''Sean Brady''']] |- !7 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Curtis_Blaydes|Curtis Blaydes]]''' !7 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Paulo_Costa|Paulo Costa]]''' !7 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Joe_Pyfer|Joe Pyfer]]''' !7 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Leon_Edwards|Leon Edwards]]''' |- !8 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Rizvan_Kuniev|Rizvan Kuniev]]''' !8 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Azamat_Murzakanov|Azamat Murzakanov]]''' !8 |{{Flag icon|Netherlands}} '''[[:en:Reinier_de_Ridder|Reinier de Ridder]]''' !8 |{{Flag icon|Nigeria}} '''[[:en:Kamaru_Usman|Kamaru Usman]]''' |- !9 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Derrick_Lewis|Derrick Lewis]]''' !9 |{{Flagicon image|Civil_Ensign_of_Switzerland_(Pantone).svg}} '''[[:en:Volkan_Oezdemir|Volkan Oezdemir]]''' !9 |{{Flag icon|Nigeria}} '''[[:en:Israel_Adesanya|Israel Adesanya]]''' !9 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Joaquin_Buckley|Joaquin Buckley]]''' |- !10 |{{Flag icon|US}} [[:en:Tyrell_Fortune|'''Tyrell Fortune''']] !10 |{{Flag icon|Uzbekistan}} '''[[:en:Bogdan_Guskov|Bogdan Guskov]]''' !10 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Robert_Whittaker_(fighter)|'''Robert Whittaker''']] !10 |{{Flag icon|Ukraine}} [[:en:Yaroslav_Amosov|'''Yaroslav Amosov''']] |- !11 |{{Flag icon|Croatia}} '''[[:en:Ante_Delija|Ante Delija]]''' !11 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Dominick_Reyes|Dominick Reyes]]''' !11 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Jared_Cannonier|Jared Cannonier]]''' !11 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Gabriel_Bonfim|Gabriel Bonfim]]''' |- !12 |{{Flag icon|Poland}} '''[[:en:Marcin_Tybura|Marcin Tybura]]''' !12 |{{Flag icon|Serbia}} '''[[:en:Aleksandar_Rakić|Aleksandar Rakić]]''' !12 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Gregory_Rodrigues|Gregory Rodrigues]]''' !12 |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Mike_Malott|'''Mike Malott''']] |- !13 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Valter_Walker|'''Valter Walker''']] !13 |{{Flag icon|Ukraine}} '''[[:en:Nikita_Krylov|Nikita Krylov]]''' !13 |{{Flag icon|England}} [[:en:Christian_Leroy_Duncan|'''Christian Leroy Duncan''']] !13 |{{Flag icon|Serbia}} '''[[:en:Uroš_Medić|Uroš Medić]]''' |- !14 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Brando_Peričić|'''Brando Peričić''']] !14 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Johnny_Walker_(fighter)|'''Johnny Walker''']] !14 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Paulo_Costa|Paulo Costa]]''' !14 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Michael_Page|Michael Page]]''' |- !15 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Tallison_Teixeira|Tallison Teixeira]]''' !15 |{{Flag icon|US}} [[:en:Alonzo_Menifield|'''Alonzo Menifield''']] !15 |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Roman_Dolidze|Roman Dolidze]]''' !15 |{{Flag icon|US}} [[:en:Daniel_Rodriguez_(fighter)|'''Daniel Rodriguez''']] |- ! colspan="2" |[[:en:Lightweight|Lightweight]] ! colspan="2" |[[:en:Featherweight|Featherweight]] ! colspan="2" |[[:en:Bantamweight|Bantamweight]] ! colspan="2" |[[:en:Flyweight|Flyweight]] |- !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Alexander_Volkanovski|'''Alexander Volkanovski''']] !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Myanmar}} '''[[:en:Joshua_Van|Joshua Van]]''' |- !{{Flagicon image|Solid_gray_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' !1 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Movsar_Evloev|Movsar Evloev]]''' !1 |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' !1 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alexandre_Pantoja|Alexandre Pantoja]]''' |- !2 |{{Flag icon|Armenia}} '''[[:en:Arman_Tsarukyan|Arman Tsarukyan]]''' !2 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''Diego Lopes''']] !2 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Umar_Nurmagomedov|Umar Nurmagomedov]]''' !2 |{{Flag icon|Portugal}} '''[[:en:Manel_Kape|Manel Kape]]''' |- !3 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Charles_Oliveira|Charles Oliveira]]''' !3 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Lerone_Murphy|Lerone Murphy]]''' !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] !3 |{{Flag icon|Japan}} '''[[:en:Tatsuro_Taira|Tatsuro Taira]]''' |- !4 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Max_Holloway|Max Holloway]]''' !4 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Aljamain_Sterling|Aljamain Sterling]]''' !4 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Cory_Sandhagen|Cory Sandhagen]]''' !4 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Brandon_Royval|Brandon Royval]]''' |- !5 |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Benoît_Saint_Denis|Benoît Saint Denis]]''' !5 |{{Flag icon|Mexico}} '''[[:en:Yair_Rodríguez|Yair Rodríguez]]''' !5 |{{Flag icon|China}} '''[[:en:Song_Yadong|Song Yadong]]''' !5 |{{Flag icon|Japan}} '''[[:en:Kyoji_Horiguchi|Kyoji Horiguchi]]''' |- !6 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Paddy_Pimblett|Paddy Pimblett]]''' !6 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Jean_Silva|Jean Silva]]''' !6 |{{Flag icon|Canada}} '''[[:en:Aiemann_Zahabi|Aiemann Zahabi]]''' !6 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Lone'er_Kavanagh|Lone'er Kavanagh]]''' |- !7 |{{Flag icon|Poland}} '''[[:en:Mateusz_Gamrot|Mateusz Gamrot]]''' !7 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Arnold_Allen|Arnold Allen]]''' !7 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Deiveson_Figueiredo|Deiveson Figueiredo]]''' !7 |{{Flag icon|Iraq}} '''[[:en:Amir_Albazi|Amir Albazi]]''' |- !8 |{{Flag icon|New Zealand}} '''[[:en:Dan_Hooker|Dan Hooker]]''' !8 |{{Flag icon|Morocco}} '''[[:en:Youssef_Zalal|Youssef Zalal]]''' !8 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Mario_Bautista|Mario Bautista]]''' !8 |{{Flag icon|Kazakhstan}} '''[[:en:Asu_Almabayev|Asu Almabayev]]''' |- !9 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Maurício_Ruffy|Maurício Ruffy]]''' !9 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Steve_Garcia|Steve Garcia]]''' !9 |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:David_Martínez_(fighter)|'''David Martínez''']] !9 |{{Flag icon|Mexico}} '''[[:en:Brandon_Moreno|Brandon Moreno]]''' |- !10 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Renato_Moicano|Renato Moicano]]''' !10 |{{Flag icon|Argentina}} '''[[:en:Kevin_Vallejos|Kevin Vallejos]]''' !10 |{{Flag icon|Ecuador}} '''[[:en:Marlon_Vera|Marlon Vera]]''' !10 |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Steve_Erceg|Steve Erceg]]''' |- !11 |{{Flag icon|Azerbaijan}} '''[[:en:Rafael_Fiziev|Rafael Fiziev]]''' !11 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Brian_Ortega|Brian Ortega]]''' !11 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Payton_Talbott|Payton Talbott]]''' !11 |{{Flag icon|US}} [[:en:Alex_Perez_(fighter)|'''Alex Perez''']] |- !12 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Quillan_Salkilld|'''Quillan Salkilld''']] !12 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Melquizael_Costa|Melquizael Costa]]''' !12 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Vinicius_Oliveira|Vinicius Oliveira]]''' !12 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Tim_Elliott|Tim Elliott]]''' |- !13 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Michael_Chandler|Michael Chandler]]''' !13 |{{Flag icon|US}} [[:en:Aaron_Pico|'''Aaron Pico''']] !13 |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Raul_Rosas_Jr.|'''Raul Rosas Jr.''']] !13 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Tagir_Ulanbekov|Tagir Ulanbekov]]''' |- !14 |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Farès_Ziam|Farès Ziam]]''' !14 |{{Flag icon|Uganda}} '''[[:en:David_Onama|David Onama]]''' !14 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Raoni_Barcelos|'''Raoni Barcelos''']] !14 |{{Flag icon|US}} [[:en:Charles_Johnson_(fighter)|'''Charles Johnson''']] |- !15 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Beneil_Dariush|Beneil Dariush]]''' !15 |{{Flag icon|US}} [[:en:Josh_Emmett|'''Josh Emmett''']] !15 |{{Flagicon|ავღანეთი}} [[:en:Farid_Basharat|'''Farid Basharat''']] !15 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Bruno_Silva_(fighter)|'''Bruno Silva''']] |} {| class="wikitable" |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Randy_Couture|Randy Couture]]''' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] ![[:en:UFC_Japan:_Ultimate_Japan|UFC Japan]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_44|UFC 44]] !19-11-0 !THE NATURAL !1 |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:B.J._Penn|B.J. Penn]]''' ![[:en:Welterweight|Welterweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] ![[:en:UFC_46|UFC 46]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_80|UFC 80]] !16-14-2 !THE PRODIGY !2 |- |{{Flag icon|Ireland}} '''[[:en:Conor_McGregor|Conor McGregor]]''' ![[:en:Featherweight|Featherweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] ![[:en:UFC_194|UFC 194]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_205|UFC 205]] !22-6-0 !THE NOTORIOUS !3 |- |{{Flag icon|Canada}} '''[[:en:Georges_St-Pierre|Georges St-Pierre]]''' ![[:en:Welterweight|Welterweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Middleweight|Middleweight]] ![[:en:UFC_65|UFC 65]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_217|UFC 217]] !26-2-0 !RUSH !4 |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Daniel_Cormier|Daniel Cormier]]''' ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ![[:en:UFC_187|UFC 187]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_226|UFC 226]] !22-3-0 !DC !5 |- |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Amanda_Nunes|Amanda Nunes]]''' ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Featherweight|Featherweight]] ![[:en:UFC_200|UFC 200]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_232|UFC 232]] !23-5-0 !THE LIONESS !6 |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Henry_Cejudo|Henry Cejudo]]''' ![[:en:Flyweight|Flyweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Bantamweight|Bantamweight]] ![[:en:UFC_227|UFC 227]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_238|UFC 238]] !16-6-0 !TRIPLE C !7 |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Jon_Jones|Jon Jones]]''' ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ![[:en:UFC_128|UFC 128]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_285|UFC 285]] !28-1-0 !BONES !8 |- |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alex_Pereira|Alex Pereira]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] ![[:en:UFC_281|UFC 281]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_295|UFC 295]] !13-3-0 !POATAN !9 |- |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' ![[:en:Featherweight|Featherweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] ![[:en:UFC_298|UFC 298]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_317|UFC 317]] !17-0-0 !EL MATADOR !10 |- |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Welterweight|Welterweight]] ![[:en:UFC_280|UFC 280]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_322|UFC 322]] !28-1-0 !N/A !11 |} {| class="wikitable" ![[:en:UFC_300|UFC 300: Pereira vs. Hill]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] |{{Flag icon|US}} [[:en:Jamahal_Hill|'''Jamahal Hill''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_301|UFC 301: Pantoja vs. Erceg]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალეშანდრე პანტოჟა|'''Alexandre Pantoja''']] |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Steve_Erceg|'''Steve Erceg''']] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Rio_de_Janeiro|Rio de Janeiro]]''' |- ![[:en:UFC_302|UFC 302: Makhachev vs. Poirier]] |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' |{{Flag icon|US}} [[დასტინ პორიე|'''Dustin Poirier''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_303|UFC 303: Pereira vs. Procházka 2]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] |{{Flagicon|ჩეხეთი}} [[ირჟი პროხასკა|'''Jiří Procházka''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_304|UFC 304: Edwards vs. Muhammad 2]] |{{Flagicon|England}} [[:en:Leon_Edwards|'''Leon Edwards''']] |{{Flag icon|US}} [[ბელალ მუჰამედი|'''Belal Muhammad''']] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flag icon|UK}} '''[[:en:Manchester|Manchester]]''' |- ![[:en:UFC_305|UFC 305: du Plessis vs. Adesanya]] |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''Dricus du Plessis''']] |{{Flagicon|Nigeria}} [[ისრაელ ადესანია|'''Israel Adesanya''']] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Perth|Perth]]''' |- ![[:en:UFC_306|UFC 306: O'Malley vs. Dvalishvili]] |{{Flag icon|US}} [[შონ ო’მალი|'''Sean O'Malley''']] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_307|UFC 307: Pereira vs. Rountree Jr.]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] |{{Flag icon|US}} [[:en:Khalil_Rountree_Jr.|'''Khalil Rountree Jr.''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Salt_Lake_City|Salt Lake City]]''' |- ![[:en:UFC_308|UFC 308: Topuria vs. Holloway]] |{{Flag icon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''Ilia Topuria''']] |{{Flag icon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Abu_Dhabi|Abu Dhabi]]''' |- ![[:en:UFC_309|UFC 309: Jones vs. Miocic]] |{{Flag icon|US}} [[ჯონ ჯონსი|'''Jon Jones''']] |{{Flag icon|US}} [[სტიპე მიოჩიჩი|'''Stipe Miocic''']] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:New_York_City|New York City]]''' |- ![[:en:UFC_310|UFC 310: Pantoja vs. Asakura]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალეშანდრე პანტოჟა|'''Alexandre Pantoja''']] |{{Flagicon|იაპონია}} [[:en:Kai_Asakura|'''Kai Asakura''']] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_311|UFC 311: Makhachev vs. Moicano]] |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Renato_Moicano|'''Renato Moicano''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- ![[:en:UFC_312|UFC 312: du Plessis vs. Strickland 2]] |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''Dricus du Plessis''']] |{{Flag icon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Sydney|Sydney]]''' |- ![[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] |{{Flag icon|Russia}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''Magomed Ankalaev''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_314|UFC 314: Volkanovski vs. Lopes]] |{{Flag icon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''Alexander Volkanovski''']] |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''Diego Lopes''']] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Miami|Miami]]''' |- ![[:en:UFC_315|UFC 315: Muhammad vs. Della Maddalena]] |{{Flag icon|US}} [[ბელალ მუჰამედი|'''Belal Muhammad''']] |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''Jack Della Maddalena''']] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flag icon|Canada}} '''[[:en:Montreal|Montreal]]''' |- ![[:en:UFC_316|UFC 316: Dvalishvili vs. O'Malley 2]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' |{{Flag icon|US}} [[შონ ო’მალი|'''Sean O'Malley''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_317|UFC 317: Topuria vs. Oliveira]] |{{Flag icon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''Ilia Topuria''']] |{{Flag icon|Brazil}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''Charles Oliveira''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_318|UFC 318: Holloway vs. Poirier 3]] |{{Flag icon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] |{{Flag icon|US}} [[დასტინ პორიე|'''Dustin Poirier''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:New_Orleans|New Orleans]]''' |- ![[:en:UFC_319|UFC 319: du Plessis vs. Chimaev]] |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''Dricus du Plessis''']] |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Chicago|Chicago]]''' |- ![[:en:UFC_320|UFC 320: Ankalaev vs. Pereira 2]] |{{Flag icon|Russia}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''Magomed Ankalaev''']] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_321|UFC 321: Aspinall vs. Gane]] |{{Flagicon|England}} [[:en:Tom_Aspinall|'''Tom Aspinall''']] |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Ciryl_Gane|Ciryl Gane]]''' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Abu_Dhabi|Abu Dhabi]]''' |- ![[:en:UFC_322|UFC 322: Della Maddalena vs. Makhachev]] |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''Jack Della Maddalena''']] |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:New_York_City|New York City]]''' |- ![[:en:UFC_323|UFC 323: Dvalishvili vs. Yan 2]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' |{{Flag icon|Russia}} [[პიოტრ იანი|'''Petr Yan''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_324|UFC 324: Gaethje vs. Pimblett]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] |{{Flagicon|England}} [[პედი პიმბლეტი|'''Paddy Pimblett''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |{{Flag icon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''Alexander Volkanovski''']] |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''Diego Lopes''']] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Sydney|Sydney]]''' |- ![[:en:UFC_326|UFC 326: Holloway vs. Oliveira 2]] |{{Flag icon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] |{{Flag icon|Brazil}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''Charles Oliveira''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_327|UFC 327: Procházka vs. Ulberg]] |{{Flagicon|ჩეხეთი}} [[ირჟი პროხასკა|'''Jiří Procházka''']] |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''Carlos Ulberg''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Miami|Miami]]''' |- ![[:en:UFC_328|UFC 328: Chimaev vs. Strickland]] |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' |{{Flag icon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_Freedom_250|UFC Freedom 250: Topuria vs. Gaethje]] |{{Flag icon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''Ilia Topuria''']] |{{Flag icon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Washington,_D.C.|Washington]]''' |- ![[:en:UFC_329|UFC 329: McGregor vs. Holloway 2]] |{{Flagicon|Ireland}} [[კონორ მაკგრეგორი|'''Conor McGregor''']] |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ! colspan="5" |Co-Main Events |- ![[:en:UFC_300|UFC 300: Gaethje vs. Holloway]] |{{Flag icon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] |{{Flag icon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_304|UFC 304: Aspinall vs. Blaydes 2]] |{{Flagicon|England}} [[:en:Tom_Aspinall|'''Tom Aspinall''']] |{{Flag icon|US}} [[:en:Curtis_Blaydes|'''Curtis Blaydes''']] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |{{Flag icon|UK}} '''[[:en:Manchester|Manchester]]''' |- ![[:en:UFC_311|UFC 311: Dvalishvili vs. Nurmagomedov]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' |{{Flag icon|Russia}} [[უმარ ნურმაგომედოვი|'''Umar Nurmagomedov''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- ![[:en:UFC_317|UFC 317: Pantoja vs. Kara-France]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალეშანდრე პანტოჟა|'''Alexandre Pantoja''']] |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Kai_Kara-France|'''Kai Kara-France''']] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_320|UFC 320: Dvalishvili vs. Sandhagen]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' |{{Flag icon|US}} [[კორი სენდჰეგენი|'''Cory Sandhagen''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_323|UFC 323: Pantoja vs. Van]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალეშანდრე პანტოჟა|'''Alexandre Pantoja''']] |{{Flagicon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''Joshua Van''']] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_328|UFC 328: Van vs. Taira]] |{{Flagicon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''Joshua Van''']] |{{Flag icon|Japan}} '''[[:en:Tatsuro_Taira|Tatsuro Taira]]''' ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_Freedom_250|UFC Freedom 250: Pereira vs. Gane]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Ciryl_Gane|Ciryl Gane]]''' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Washington,_D.C.|Washington]]''' |} {| class="wikitable" |{{Flag icon|Portugal}} '''[[:en:Diogo_Jota|Diogo Jota]]''' !{{Flag icon|Portugal}} !{{Flag icon|Spain}} !04/12/1996 !03/07/2025 ![[:en:Traffic_collision|Car Accident]] ![[:en:Football|Footballer]] !{{Flag icon|Portugal}} !28 |- |{{Flag icon|Austria}} '''[[:en:Felix_Baumgartner|Felix Baumgartner]]''' !{{Flag icon|Austria}} !{{Flag icon|Italy}} !20/03/1969 !17/07/2025 ![[:en:Paragliding|Paragliding]] ![[:en:Stunt_performer|Stunt Performer]] !{{Flag icon|Austria}} !56 |- |{{Flag icon|UK}} '''[[:en:Ozzy_Osbourne|Ozzy Osbourne]]''' !{{Flag icon|UK}} !{{Flag icon|UK}} !03/12/1948 !22/07/2025 ![[:en:Heart_attack|Heart Attack]] ![[:en:Singer|Singer]] !{{Flag icon|UK}} !76 |- |{{Flag icon|Italy}} '''[[:en:Giorgio_Armani|Giorgio Armani]]''' !{{Flagicon|იტალია|variant=1861}} !{{Flag icon|Italy}} !11/07/1934 !04/09/2025 ![[:en:Aging-associated_diseases|Age-releated]] ![[:en:Fashion_design|Fashion Designer]] !{{Flag icon|Italy}} !91 |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Charlie_Kirk|Charlie Kirk]]''' !{{Flag icon|US}} !{{Flag icon|US}} !14/10/1993 !10/09/2025 ![[:en:Assassination|Assassination]] ![[:en:Activism|Political Activist]] !{{Flag icon|US}} !31 |- |{{Flag icon|Canada}} '''[[:en:Catherine_O'Hara|Catherine O'Hara]]''' !{{Flag icon|Canada}} !{{Flag icon|US}} !04/03/1954 !30/01/2026 ![[:en:Pulmonary_embolism|Pulmonary Embolism]] ![[:en:Acting|Actress]] !{{Flag icon|Canada}} {{Flag icon|US}} !71 |- |{{Flag icon|Iran}} '''[[:en:Ali_Khamenei|Ali Khamenei]]''' !{{Flag icon|Iran|variant=1925}} !{{Flag icon|Iran}} !19/04/1939 !28/02/2026 ![[:en:Airstrike|Airstrike]] ![[:en:Supreme_Leader_of_Iran|Supreme Leader]] !{{Flag icon|Iran}} !86 |- |{{Flag icon|US}} [[ჩაკ ნორისი|'''Chuck Norris''']] !{{Flag icon|US}} !{{Flag icon|US}} !10/03/1940 !19/03/2026 !Unspecified ![[:en:Acting|Actor]] !{{Flag icon|US}} !86 |} {| class="wikitable" ! colspan="7" |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Ali_Bagautinov|Ali Bagautinov]] |- !{{Flag icon|US}} ![[დემეტრიუს ჯონსონი|Demetrious Johnson]] ![[:en:UFC_174|UFC 174]] !Decision R5 !14/06/2014 |{{Flag icon|Canada}} [[ვანკუვერი|'''Vancouver''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Russia}} [[ხაბიბ ნურმაგომედოვი|Khabib Nurmagomedov]] |- !{{Flag icon|US}} ![[:en:Al_Iaquinta|Al Iaquinta]] ![[:en:UFC_223|UFC 223]] !Decision R5 !07/03/2018 |{{Flag icon|US}} [[ნიუ-იორკი|'''New York City''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Ireland}} ![[კონორ მაკგრეგორი|Conor McGregor]] ![[:en:UFC_229|UFC 229]] !Submission R4 !06/10/2018 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[დასტინ პორიე|Dustin Poirier]] ![[:en:UFC_242|UFC 242]] !Submission R3 !07/09/2019 |{{Flag icon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]] ![[:en:UFC_254|UFC 254]] !Submission R2 !24/10/2020 |{{Flag icon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Russia}} [[ისლამ მახაჩევი|Islam Makhachev]] |- !{{Flag icon|Brazil}} ![[ჩარლზ ოლივეირა|Charles Oliveira]] ![[:en:UFC_280|UFC 280]] !Submission R2 !22/10/2022 |{{Flag icon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} |- !{{Flag icon|Australia}} ![[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|Alexander Volkanovski]] ![[:en:UFC_284|UFC 284]] !Decision R5 !12/02/2023 |{{Flag icon|Australia}} [[პერთი|'''Perth''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Australia}} ![[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|Alexander Volkanovski]] ![[:en:UFC_294|UFC 294]] !Knockout R1 !21/10/2023 |{{Flag icon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[დასტინ პორიე|Dustin Poirier]] ![[:en:UFC_302|UFC 302]] !Submission R5 !01/06/2024 |{{Flag icon|US}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Brazil}} ![[:en:Renato_Moicano|Renato Moicano]] ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !Submission R1 !18/01/2025 |{{Flag icon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Australia}} ![[:en:Jack_Della_Maddalena|Jack Della Maddalena]] ![[:en:UFC_322|UFC 322]] !Decision R5 !15/11/2025 |{{Flag icon|US}} [[ნიუ-იორკი|'''New York City''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Magomed_Ankalaev|Magomed Ankalaev]] |- !{{Flag icon|Poland}} ![[:en:Jan_Błachowicz|Jan Błachowicz]] ![[:en:UFC_282|UFC 282]] !Decision R5 !10/12/2022 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} |- !{{Flag icon|Brazil}} ![[ალექს პერეირა|Alex Pereira]] ![[:en:UFC_313|UFC 313]] !Decision R5 !08/03/2025 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Brazil}} ![[ალექს პერეირა|Alex Pereira]] ![[:en:UFC_320|UFC 320]] !TKO R1 !04/10/2025 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Georgia}} [[ილია თოფურია|Ilia Topuria]] |- !{{Flag icon|Australia}} ![[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|Alexander Volkanovski]] ![[:en:UFC_298|UFC 298]] !Knockout R2 !17/02/2024 |{{Flag icon|US}} [[ანაჰაიმი|'''Anaheim''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[მაქს ჰოლოვეი|Max Holloway]] ![[:en:UFC_308|UFC 308]] !Knockout R3 !26/10/2024 |{{Flag icon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Brazil}} ![[ჩარლზ ოლივეირა|Charles Oliveira]] ![[:en:UFC_317|UFC 317]] !Knockout R1 !28/06/2025 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Georgia}} [[მერაბ დვალიშვილი|Merab Dvalishvili]] |- !{{Flag icon|US}} ![[შონ ო’მალი|Sean O'Malley]] ![[:en:UFC_306|UFC 306]] !Decision R5 !14/09/2024 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Russia}} ![[უმარ ნურმაგომედოვი|Umar Nurmagomedov]] ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !Decision R5 !18/01/2025 |{{Flag icon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[შონ ო’მალი|Sean O'Malley]] ![[:en:UFC_316|UFC 316]] !Submission R3 !07/06/2025 |{{Flag icon|US}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[კორი სენდჰეგენი|Cory Sandhagen]] ![[:en:UFC_320|UFC 320]] !Decision R5 !04/10/2025 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Russia}} ![[პიოტრ იანი|Petr Yan]] ![[:en:UFC_323|UFC 323]] !Decision R5 !06/12/2025 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Umar_Nurmagomedov|Umar Nurmagomedov]] |- !{{Flag icon|Georgia}} ![[მერაბ დვალიშვილი|Merab Dvalishvili]] ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !Decision R5 !18/01/2025 |{{Flag icon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|UAE}} [[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]] |- !{{Flag icon|South Africa}} ![[დრიკუს დუ პლესი|Dricus du Plessis]] ![[:en:UFC_319|UFC 319]] !Decision R5 !16/08/2025 |{{Flag icon|US}} [[ჩიკაგო|'''Chicago''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[შონ სტრიკლენდი|Sean Strickland]] ![[:en:UFC_328|UFC 328]] !Decision R5 !09/05/2026 |{{Flag icon|US}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |} {| class="wikitable" |- |'''{{Flagicon|Russia}} [[:en:Khabib_Nurmagomedov|Khabib Nurmagomedov]]''' ![[:en:UFC_223|UFC 223]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] ![[:en:Conor_McGregor|1]] [[:en:Dustin_Poirier|2]] [[:en:Justin_Gaethje|3]] |- |'''{{Flagicon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' ![[:en:UFC_251|UFC 251]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_323|UFC 323]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !0 |- |'''{{Flagicon|Russia}} [[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' ![[:en:UFC_280|UFC 280]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_322|UFC 322]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Welterweight|Welterweight]] ![[:en:Alexander_Volkanovski|1]] [[:en:Alexander_Volkanovski|2]] [[:en:Dustin_Poirier|3]] [[:en:Renato_Moicano|4]] |- |'''{{Flagicon|Russia}} [[:en:Magomed_Ankalaev|Magomed Ankalaev]]''' ![[:en:UFC_313|UFC 313]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !0 |- |{{Flagicon|England}} [[:en:Michael_Bisping|'''Michael Bisping''']] ![[:en:UFC_199|UFC 199]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] ![[:en:Dan_Henderson|1]] |- |{{Flagicon|England}} [[:en:Leon_Edwards|'''Leon Edwards''']] ![[:en:UFC_278|UFC 278]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] ![[:en:Kamaru_Usman|1]] [[:en:Colby_Covington|2]] |- |'''{{Flagicon|England}} [[:en:Tom_Aspinall|Tom Aspinall]]''' !— ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ![[:en:Ciryl_Gane|!]] |- |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Robert_Whittaker_(fighter)|'''Robert Whittaker''']] !— ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !0 |- |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Alexander_Volkanovski|'''Alexander Volkanovski''']] ![[:en:UFC_245|UFC 245]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_314|UFC 314]] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] ![[:en:Max_Holloway|1]] [[:en:Brian_Ortega|2]] [[:en:The_Korean_Zombie|3]] [[:en:Max_Holloway|4]] [[:en:Yair_Rodríguez|5]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Diego_Lopes_(fighter)|6]] |- |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''Jack Della Maddalena''']] ![[:en:UFC_315|UFC 315]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !0 |- |'''{{Flagicon|Canada}} [[:en:Carlos_Newton|Carlos Newton]]''' ![[:en:UFC_31|UFC 31]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !0 |- |'''{{Flagicon|Canada}} [[:en:Georges_St-Pierre|Georges St-Pierre]]''' ![[:en:UFC_65|UFC 65]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_83|UFC 83]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_217|UFC 217]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Middleweight|Middleweight]] ![[:en:Jon_Fitch|1]] [[:en:B.J._Penn|2]] [[:en:Thiago_Alves_(fighter)|3]] [[:en:Dan_Hardy|4]] [[:en:Josh_Koscheck|5]] [[:en:Jake_Shields|6]] [[:en:Carlos_Condit|7]] [[:en:Nick_Diaz|8]] [[:en:Johny_Hendricks|9]] |- |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Kamaru_Usman|'''Kamaru Usman''']] ![[:en:UFC_235|UFC 235]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] ![[:en:Colby_Covington|1]] [[:en:Jorge_Masvidal|2]] [[:en:Gilbert_Burns|3]] [[:en:Jorge_Masvidal|4]] [[:en:Colby_Covington|5]] |- |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Israel_Adesanya|'''Israel Adesanya''']] ![[:en:UFC_243|UFC 243]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_287|UFC 287]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] ![[:en:Yoel_Romero|1]] [[:en:Paulo_Costa|2]] [[:en:Marvin_Vettori|3]] [[:en:Robert_Whittaker_(fighter)|4]] [[:en:Jared_Cannonier|5]] |- |{{Flagicon|Georgia (country)}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] ![[:en:UFC_298|UFC 298]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_317|UFC 317]] ![[:en:Featherweight|Featherweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] ![[:en:Max_Holloway|1]] |- |{{Flagicon|Georgia (country)}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] ![[:en:UFC_306|UFC 306]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] ![[:en:Umar_Nurmagomedov|1]] [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|2]] [[:en:Cory_Sandhagen|3]] |- |'''{{Flagicon|Netherlands}} [[:en:Bas_Rutten|Bas Rutten]]''' ![[:en:UFC_20|UFC 20]] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] !0 |- |{{Flag icon|Belarus}} [[:en:Andrei_Arlovski|'''Andrei Arlovski''']] !— ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ![[:en:Paul_Buentello|1]] |- |{{Flag icon|Cameroon}} '''[[:en:Francis_Ngannou|Francis Ngannou]]''' ![[:en:UFC_260|UFC 260]] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ![[:en:Ciryl_Gane|1]] |- |'''{{Flagicon|Poland}} [[:en:Jan_Błachowicz|Jan Błachowicz]]''' ![[:en:UFC_253|UFC 253]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] ![[:en:Israel_Adesanya|1]] |- |{{Flagicon|Czech Republic}} [[:en:Jiří_Procházka|'''Jiří Procházka''']] ![[:en:UFC_275|UFC 275]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !0 |- |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''Carlos Ulberg''']] ![[:en:UFC_327|UFC 327]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !0 |- |{{Flagicon|South Africa}} [[:en:Dricus_du_Plessis|'''Dricus du Plessis''']] ![[:en:UFC_297|UFC 297]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] ![[:en:Israel_Adesanya|1]] [[:en:Sean_Strickland|2]] |- |{{Flag icon|UAE}} [[:en:Khamzat_Chimaev|'''Khamzat Chimaev''']] ![[:en:UFC_319|UFC 319]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !0 |- |{{Flag icon|Ireland}} '''[[:en:Conor_McGregor|Conor McGregor]]''' ![[:en:UFC_194|UFC 194]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_205|UFC 205]] ![[:en:Featherweight|Featherweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] !0 |- |{{Flagicon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''Brandon Moreno''']] ![[:en:UFC_263|UFC 263]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_283|UFC 283]] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] !0 |- |{{Flag icon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''Joshua Van''']] ![[:en:UFC_323|UFC 323]] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] ![[:en:Tatsuro_Taira|1]] |} snzfi0cy9549rszhu4w2eicpicrt4jh 5405360 5405156 2026-06-01T19:11:58Z MXZCNZXC 180117 5405360 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |[[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ! colspan="2" |[[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] ! colspan="2" |[[:en:Middleweight|Middleweight]] ! colspan="2" |[[:en:Welterweight|Welterweight]] |- !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Mark_Coleman|'''Mark Coleman''']] !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Frank_Shamrock|'''Frank Shamrock''']] !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Dave_Menne|'''Dave Menne''']] !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Pat_Miletich|'''Pat Miletich''']] |- !2 |{{Flag icon|US}} [[:en:Maurice_Smith_(fighter)|'''Maurice Smith''']] !2 |{{Flag icon|US}} [[:en:Tito_Ortiz|'''Tito Ortiz''']] !2 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Murilo_Bustamante|'''Murilo Bustamante''']] !2 |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Carlos_Newton|'''Carlos Newton''']] |- !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Evan_Tanner|'''Evan Tanner''']] !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Matt_Hughes_(fighter)|'''Matt Hughes''']] |- !4 |{{Flag icon|Netherlands}} [[:en:Bas_Rutten|'''Bas Rutten''']] !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !4 |{{Flag icon|US}} [[:en:Rich_Franklin|'''Rich Franklin''']] !4 |{{Flag icon|US}} [[:en:B.J._Penn|'''B.J. Penn''']] |- !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Kevin_Randleman|'''Kevin Randleman''']] !4 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Vitor_Belfort|'''Vitor Belfort''']] !5 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Anderson_Silva|'''Anderson Silva''']] !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Matt_Hughes_(fighter)|'''Matt Hughes''']] |- !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:Chris_Weidman|'''Chris Weidman''']] !6 |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Georges_St-Pierre|'''Georges St-Pierre''']] |- !7 |{{Flag icon|US}} [[:en:Josh_Barnett|'''Josh Barnett''']] !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:Chuck_Liddell|'''Chuck Liddell''']] !7 |{{Flag icon|US}} [[:en:Luke_Rockhold|'''Luke Rockhold''']] !7 |{{Flag icon|US}} [[:en:Matt_Serra|'''Matt Serra''']] |- !8 |{{Flag icon|US}} [[:en:Ricco_Rodriguez|'''Ricco Rodriguez''']] !7 |{{Flag icon|US}} [[:en:Quinton_Jackson|'''Quinton Jackson''']] !8 |{{Flag icon|England}} [[:en:Michael_Bisping|'''Michael Bisping''']] !— |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Georges_St-Pierre|'''Georges St-Pierre''']] |- !9 |{{Flag icon|US}} [[:en:Tim_Sylvia|'''Tim Sylvia''']] !8 |{{Flag icon|US}} [[:en:Forrest_Griffin|'''Forrest Griffin''']] !— |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Robert_Whittaker_(fighter)|'''Robert Whittaker''']] !8 |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Georges_St-Pierre|'''Georges St-Pierre''']] |- !10 |{{Flag icon|US}} [[:en:Frank_Mir|'''Frank Mir''']] !9 |{{Flag icon|US}} [[:en:Rashad_Evans|'''Rashad Evans''']] !9 |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Georges_St-Pierre|'''Georges St-Pierre''']] !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Carlos_Condit|'''Carlos Condit''']] |- !— |{{Flag icon|Belarus}} [[:en:Andrei_Arlovski|'''Andrei Arlovski''']] !10 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Lyoto_Machida|'''Lyoto Machida''']] !10 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Robert_Whittaker_(fighter)|'''Robert Whittaker''']] !9 |{{Flag icon|US}} [[:en:Johny_Hendricks|'''Johny Hendricks''']] |- !11 |{{Flag icon|Belarus}} [[:en:Andrei_Arlovski|'''Andrei Arlovski''']] !11 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Maurício_Rua|'''Maurício Rua''']] !— |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Israel_Adesanya|'''Israel Adesanya''']] !10 |{{Flag icon|US}} [[:en:Robbie_Lawler|'''Robbie Lawler''']] |- !12 |{{Flag icon|US}} [[:en:Tim_Sylvia|'''Tim Sylvia''']] !12 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jon_Jones|'''Jon Jones''']] !11 |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Israel_Adesanya|'''Israel Adesanya''']] !11 |{{Flag icon|US}} [[:en:Tyron_Woodley|'''Tyron Woodley''']] |- !13 |{{Flag icon|US}} [[:en:Randy_Couture|'''Randy Couture''']] !13 |{{Flag icon|US}} [[:en:Daniel_Cormier|'''Daniel Cormier''']] !12 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Alex_Pereira|'''Alex Pereira''']] !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Colby_Covington|'''Colby Covington''']] |- !— |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Antônio_Rodrigo_Nogueira|'''Antônio Rodrigo Nogueira''']] !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Jon_Jones|'''Jon Jones''']] !13 |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Israel_Adesanya|'''Israel Adesanya''']] !12 |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Kamaru_Usman|'''Kamaru Usman''']] |- !14 |{{Flag icon|US}} [[:en:Brock_Lesnar|'''Brock Lesnar''']] !14 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jon_Jones|'''Jon Jones''']] !14 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_Strickland|'''Sean Strickland''']] !13 |{{Flag icon|England}} [[:en:Leon_Edwards|'''Leon Edwards''']] |- !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Frank_Mir|'''Frank Mir''']] !15 |{{Flag icon|Poland}} [[:en:Jan_Błachowicz|'''Jan Błachowicz''']] !15 |{{Flag icon|South Africa}} [[:en:Dricus_du_Plessis|'''Dricus du Plessis''']] !14 |{{Flag icon|US}} [[:en:Belal_Muhammad|'''Belal Muhammad''']] |- !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Shane_Carwin|'''Shane Carwin''']] !16 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Glover_Teixeira|'''Glover Teixeira''']] !16 |{{Flag icon|UAE}} [[:en:Khamzat_Chimaev|'''Khamzat Chimaev''']] !15 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''Jack Della Maddalena''']] |- !15 |{{Flag icon|US}} [[:en:Cain_Velasquez|'''Cain Velasquez''']] !17 |{{Flag icon|Czech Republic}} [[:en:Jiří_Procházka|'''Jiří Procházka''']] !17 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_Strickland|'''Sean Strickland''']] !16 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Islam_Makhachev|'''Islam Makhachev''']] |- !16 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Junior_dos_Santos|'''Junior dos Santos''']] !18 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jamahal_Hill|'''Jamahal Hill''']] ! colspan="2" rowspan="12" | ! colspan="2" rowspan="12" | |- !17 |{{Flag icon|US}} [[:en:Cain_Velasquez|'''Cain Velasquez''']] !19 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Alex_Pereira|'''Alex Pereira''']] |- !— |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Fabrício_Werdum|'''Fabrício Werdum''']] !20 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Magomed_Ankalaev|'''Magomed Ankalaev''']] |- !18 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Fabrício_Werdum|'''Fabrício Werdum''']] !21 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Alex_Pereira|'''Alex Pereira''']] |- !19 |{{Flag icon|US}} [[:en:Stipe_Miocic|'''Stipe Miocic''']] !22 |{{Flag icon|New Zealand}} '''[[:en:Carlos_Ulberg|Carlos Ulberg]]''' |- !20 |{{Flag icon|US}} [[:en:Daniel_Cormier|'''Daniel Cormier''']] ! colspan="2" rowspan="7" | |- !21 |{{Flag icon|US}} [[:en:Stipe_Miocic|'''Stipe Miocic''']] |- !22 |{{Flag icon|Cameroon}} [[:en:Francis_Ngannou|'''Francis Ngannou''']] |- !— |{{Flagicon|France}} [[:en:Ciryl_Gane|'''Ciryl Gane''']] |- !23 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jon_Jones|'''Jon Jones''']] |- !— |{{Flag icon|England}} [[:en:Tom_Aspinall|'''Tom Aspinall''']] |- !24 |{{Flag icon|England}} [[:en:Tom_Aspinall|'''Tom Aspinall''']] |- ! colspan="2" |[[:en:Lightweight|Lightweight]] ! colspan="2" |[[:en:Featherweight|Featherweight]] ! colspan="2" |[[:en:Bantamweight|Bantamweight]] ! colspan="2" |[[:en:Flyweight|Flyweight]] |- !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jens_Pulver|'''Jens Pulver''']] !1 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:José_Aldo|'''José Aldo''']] !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Dominick_Cruz|'''Dominick Cruz''']] !1 |{{Flag icon|US}} [[:en:Demetrious_Johnson|'''Demetrious Johnson''']] |- !2 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_Sherk|'''Sean Sherk''']] !— |{{Flag icon|Ireland}} [[:en:Conor_McGregor|'''Conor McGregor''']] !— |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Renan_Barão|'''Renan Barão''']] !2 |{{Flag icon|US}} [[:en:Henry_Cejudo|'''Henry Cejudo''']] |- !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:B.J._Penn|'''B.J. Penn''']] !2 |{{Flag icon|Ireland}} [[:en:Conor_McGregor|'''Conor McGregor''']] !2 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Renan_Barão|'''Renan Barão''']] !3 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Deiveson_Figueiredo|'''Deiveson Figueiredo''']] |- !4 |{{Flag icon|US}} [[:en:Frankie_Edgar|'''Frankie Edgar''']] !— |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:José_Aldo|'''José Aldo''']] !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:T.J._Dillashaw|'''T.J. Dillashaw''']] !4 |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''Brandon Moreno''']] |- !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Benson_Henderson|'''Benson Henderson''']] !3 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:José_Aldo|'''José Aldo''']] !4 |{{Flag icon|US}} [[:en:Dominick_Cruz|'''Dominick Cruz''']] !5 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Deiveson_Figueiredo|'''Deiveson Figueiredo''']] |- !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:Anthony_Pettis|'''Anthony Pettis''']] !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Max_Holloway|'''Max Holloway''']] !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Cody_Garbrandt|'''Cody Garbrandt''']] !— |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''Brandon Moreno''']] |- !7 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Rafael_dos_Anjos|'''Rafael dos Anjos''']] !4 |{{Flag icon|US}} [[:en:Max_Holloway|'''Max Holloway''']] !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:T.J._Dillashaw|'''T.J. Dillashaw''']] !6 |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''Brandon Moreno''']] |- !8 |{{Flag icon|US}} [[:en:Eddie_Alvarez|'''Eddie Alvarez''']] !5 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Alexander_Volkanovski|'''Alexander Volkanovski''']] !7 |{{Flag icon|US}} [[:en:Henry_Cejudo|'''Henry Cejudo''']] !7 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Alexandre_Pantoja|'''Alexandre Pantoja''']] |- !9 |{{Flag icon|Ireland}} [[:en:Conor_McGregor|'''Conor McGregor''']] !— |{{Flagicon|Mexico}} [[:en:Yair_Rodríguez|'''Yair Rodríguez''']] !8 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] !8 |{{Flag icon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''Joshua Van''']] |- !— |{{Flag icon|US}} [[:en:Tony_Ferguson|'''Tony Ferguson''']] !6 |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !9 |{{Flag icon|US}} [[:en:Aljamain_Sterling|'''Aljamain Sterling''']] ! colspan="2" rowspan="8" | |- !10 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Khabib_Nurmagomedov|'''Khabib Nurmagomedov''']] !7 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Alexander_Volkanovski|'''Alexander Volkanovski''']] !— |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] |- !— |{{Flagicon|US}} [[დასტინ პორიე|'''Dustin Poirier''']] ! colspan="2" rowspan="6" | !10 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] |- !— |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] !11 |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] |- !11 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Charles_Oliveira|'''Charles Oliveira''']] !12 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] |- !12 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Islam_Makhachev|'''Islam Makhachev''']] ! colspan="2" rowspan="3" | |- !13 |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] |- !— |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] |} {| class="wikitable" ! colspan="7" |[[მერაბ დვალიშვილი|Merab Dvalishvili]] |- !1 |{{Flagicon|US}} [[:en:Frankie_Saenz|'''Frankie Saenz''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Swanson_vs._Ortega|UFC Fight Night: Swanson vs. Ortega]] !09/12/2017 |{{Flagicon|US}} [[ფრესნო|'''Fresno''']] |- !2 |{{Flagicon|US}} [[:en:Ricky_Simón|'''Ricky Simón''']] !Technical Submission R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Barboza_vs._Lee|UFC Fight Night: Barboza vs. Lee]] !21/04/2018 |{{Flagicon|US}} [[:en:Atlantic_City,_New_Jersey|'''Atlantic City''']] |- !3 |{{Flagicon|US}} [[:en:Terrion_Ware|'''Terrion Ware''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Hunt_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Hunt vs. Oleinik]] !15/09/2018 |{{Flagicon|Russia}} [[მოსკოვი|'''Moscow''']] |- !4 |{{Flagicon|Canada}} [[:en:Brad_Katona|'''Brad Katona''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Iaquinta_vs._Cowboy|UFC Fight Night: Iaquinta vs. Cowboy]] !04/05/2019 |{{Flagicon|Canada}} [[ოტავა|'''Ottawa''']] |- !5 |{{Flagicon|US}} [[:en:Casey_Kenney|'''Casey Kenney''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Anderson_vs._Błachowicz_2|UFC Fight Night: Anderson vs. Błachowicz 2]] !15/02/2020 |{{Flagicon|US}} [[:en:Rio_Rancho,_New_Mexico|'''Rio Rancho''']] |- !6 |{{Flagicon|US}} [[:en:Gustavo_Lopez_(fighter)|'''Gustavo Lopez''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Eye_vs._Calvillo|UFC on ESPN: Eye vs. Calvillo]] !13/06/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !7 |{{Flagicon|US}} [[:en:John_Dodson_(fighter)|'''John Dodson''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_252|UFC 252]] !15/08/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !8 |{{Flagicon|US}} [[:en:Cody_Stamann|'''Cody Stamann''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Reyes_vs._Procházka|UFC on ESPN: Reyes vs. Procházka]] !01/05/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !9 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:Marlon_Moraes|'''Marlon Moraes''']] !Technical Knockout R2 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_266|UFC 266]] !25/09/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !10 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:José_Aldo|'''José Aldo''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_278|UFC 278]] !20/08/2022 |{{Flagicon|US}} [[სოლტ-ლეიკ-სიტი|'''Salt Lake City''']] |- !11 |{{Flagicon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Yan_vs._Dvalishvili|UFC Fight Night: Yan vs. Dvalishvili]] !11/03/2023 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !12 |{{Flagicon|US}} [[:en:Henry_Cejudo|'''Henry Cejudo''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_298|UFC 298]] !17/02/2024 |{{Flagicon|US}} [[ანაჰაიმი|'''Anaheim''']] |- !13 |{{Flagicon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_306|UFC 306]] !14/09/2024 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !14 |{{Flagicon|Russia}} [[უმარ ნურმაგომედოვი|'''Umar Nurmagomedov''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !18/01/2025 |{{Flagicon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- !15 |{{Flagicon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] !Submission R3 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_316|UFC 316]] !07/06/2025 |{{Flagicon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |- !16 |{{Flagicon|US}} [[კორი სენდჰეგენი|'''Cory Sandhagen''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_320|UFC 320]] !04/10/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !17 |{{Flagicon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_red_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_323|UFC 323]] !06/12/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ! colspan="7" |[[ილია თოფურია|Ilia Topuria]] |- !1 |{{Flagicon|Morocco}} [[:en:Youssef_Zalal|'''Youssef Zalal''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Moraes_vs._Sandhagen|UFC Fight Night: Moraes vs. Sandhagen]] !11/10/2020 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !2 |{{Flagicon|US}} [[:en:Damon_Jackson|'''Damon Jackson''']] !Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Hermansson_vs._Vettori|UFC on ESPN: Hermansson vs. Vettori]] !05/12/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !3 |{{Flagicon|US}} [[:en:Ryan_Hall_(fighter)|'''Ryan Hall''']] !Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_264|UFC 264]] !10/07/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !4 |{{Flagicon|England}} [[:en:Jai_Herbert|'''Jai Herbert''']] !Knockout R2 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Volkov_vs._Aspinall|UFC Fight Night: Volkov vs. Aspinall]] !19/03/2022 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- !5 |{{Flagicon|US}} [[:en:Bryce_Mitchell|'''Bryce Mitchell''']] !Submission R2 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_282|UFC 282]] !10/12/2022 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !6 |{{Flagicon|US}} [[:en:Josh_Emmett|'''Josh Emmett''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ABC:_Emmett_vs._Topuria|UFC on ABC: Emmett vs. Topuria]] !24/06/2023 |{{Flagicon|US}} [[ჯექსონვილი|'''Jacksonville''']] |- !7 |{{Flagicon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''Alexander Volkanovski''']] !Knockout R2 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_298|UFC 298]] !17/02/2024 |{{Flagicon|US}} [[ანაჰაიმი|'''Anaheim''']] |- !8 |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] !Knockout R3 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_308|UFC 308]] !26/10/2024 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !9 |{{Flagicon|Brazil}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''Charles Oliveira''']] !Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} ![[:en:UFC_317|UFC 317]] !28/06/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ! colspan="7" |[[ალექსანდრე თოფურია|Aleksandre Topuria]] |- !1 |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Colby_Thicknesse|'''Colby Thickness'''e]] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_312|UFC 312]] !09/02/2025 |{{Flagicon|Australia}} [[სიდნეი|'''Sydney''']] |- !2 |{{Flagicon|Kazakhstan}} [[ბეზკატ ალმახანი|'''Bekzat Almakhan''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Tsarukyan_vs._Hooker|UFC Fight Night: Tsarukyan vs. Hooker]] !22/11/2025 |{{Flagicon|Qatar}} [[დოჰა|'''Doha''']] |- ! colspan="7" |[[რომან დოლიძე|Roman Dolidze]] |- !1 |{{Flagicon|Russia}} [[:en:Khadis_Ibragimov|'''Khadis Ibragimov''']] !Technical Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] !19/07/2020 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !2 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:John_Allan_(fighter)|'''John Allan''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Hermansson_vs._Vettori|UFC on ESPN: Hermansson vs. Vettori]] !05/12/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !3 |{{Flagicon|US}} [[:en:Trevin_Giles|'''Trevin Giles''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Brunson_vs._Holland|UFC on ESPN: Brunson vs. Holland]] !20/03/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !4 |{{Flagicon|Argentina}} [[:en:Laureano_Staropoli|'''Laureano Staropoli''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Rozenstruik_vs._Sakai|UFC Fight Night: Rozenstruik vs. Sakai]] !05/06/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !5 |{{Flagicon|US}} [[:en:Kyle_Daukaus|'''Kyle Daukaus''']] !Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Kattar_vs._Emmett|UFC on ESPN: Kattar vs. Emmett]] !18/06/2022 |{{Flagicon|US}} [[ოსტინი|'''Austin''']] |- !6 |{{Flagicon|US}} [[:en:Phil_Hawes|'''Phil Hawes''']] !Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Kattar_vs._Allen|UFC Fight Night: Kattar vs. Allen]] !29/10/2022 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !7 |{{Flagicon|Sweden}} [[:en:Jack_Hermansson|'''Jack Hermansson''']] !Technical Knockout R2 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Thompson_vs._Holland|UFC on ESPN: Thompson vs. Holland]] !03/12/2022 |{{Flagicon|US}} [[ორლანდო|'''Orlando''']] |- !8 |{{Flagicon|Italy}} [[:en:Marvin_Vettori|'''Marvin Vettori''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_286|UFC 286]] !18/03/2023 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- !9 |{{Flagicon|France}} [[:en:Nassourdine_Imavov|'''Nassourdine Imavov''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Dolidze_vs._Imavov|UFC Fight Night: Dolidze vs. Imavov]] !03/02/2024 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !10 |{{Flagicon|US}} [[:en:Anthony_Smith_(fighter)|'''Anthony Smith''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_303|UFC 303]] !29/06/2024 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !11 |{{Flagicon|US}} [[:en:Kevin_Holland|'''Kevin Holland''']] !Technical Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_307|UFC 307]] !05/10/2024 |{{Flagicon|US}} [[სოლტ-ლეიკ-სიტი|'''Salt Lake City''']] |- !12 |{{Flagicon|Italy}} [[:en:Marvin_Vettori|'''Marvin Vettori''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Vettori_vs._Dolidze_2|UFC Fight Night: Vettori vs. Dolidze 2]] !15/03/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !13 |{{Flagicon|US}} [[:en:Anthony_Hernandez|'''Anthony Hernandez''']] !Submission R4 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Dolidze_vs._Hernandez|UFC on ESPN: Dolidze vs. Hernandez]] !09/08/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !14 |{{Flagicon|England}} [[:en:Christian_Leroy_Duncan|'''Christian Leroy Duncan''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Evloev_vs._Murphy|UFC Fight Night: Evloev vs. Murphy]] !21/03/2026 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- ! colspan="7" |[[გიგა ჭიკაძე|Giga Chikadze]] |- !1 |{{Flagicon|US}} [[:en:Brandon_Davis|'''Brandon Davis''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Hermansson_vs._Cannonier|UFC Fight Night: Hermansson vs. Cannonier]] !28/09/2019 |{{Flagicon|Denmark}} [[კოპენჰაგენი|'''Copenhagen''']] |- !2 |{{Flagicon|US}} [[:en:Jamall_Emmers|'''Jamall Emmers''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_248|UFC 248]] !07/03/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !3 |{{Flagicon|Mexico}} [[:en:Irwin_Rivera|'''Irwin Rivera''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Overeem_vs._Harris|UFC on ESPN: Overeem vs. Harris]] !16/05/2020 |{{Flagicon|US}} [[ჯექსონვილი|'''Jacksonville''']] |- !4 |{{Flagicon|Venezuela}} [[:en:Omar_Morales_(fighter)|'''Omar Morales''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Moraes_vs._Sandhagen|UFC Fight Night: Moraes vs. Sandhagen]] !11/10/2020 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !5 |{{Flagicon|US}} [[:en:Jamey_Simmons|'''Jamey Simmons''']] !Technical Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Santos_vs._Teixeira|UFC on ESPN: Santos vs. Teixeira]] !07/11/2020 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !6 |{{Flagicon|US}} [[:en:Cub_Swanson|'''Cub Swanson''']] !Technical Knockout R1 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Reyes_vs._Procházka|UFC on ESPN: Reyes vs. Procházka]] !01/05/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !7 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:Edson_Barboza|'''Edson Barboza''']] !Technical Knockout R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Barboza_vs._Chikadze|UFC on ESPN: Barboza vs. Chikadze]] !28/08/2021 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !8 |{{Flagicon|US}} [[:en:Calvin_Kattar|'''Calvin Kattar''']] !Decision R5 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Kattar_vs._Chikadze|UFC on ESPN: Kattar vs. Chikadze]] !15/01/2022 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !9 |{{Flagicon|US}} [[:en:Alex_Caceres|'''Alex Caceres''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Holloway_vs._The_Korean_Zombie|UFC Fight Night: Holloway vs. Sung Jung]] !26/08/2023 |'''{{დროშა|Singapore}}''' |- !10 |{{Flagicon|England}} [[:en:Arnold_Allen|'''Arnold Allen''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_304|UFC 304]] !27/07/2024 |{{Flagicon|UK}} [[მანჩესტერი|'''Manchester''']] |- !11 |{{Flagicon|Uganda}} [[:en:David_Onama|'''David Onama''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Machado_Garry_vs._Prates|UFC on ESPN: Machado Garry vs. Prates]] !26/04/2025 |{{Flagicon|US}} [[კანზას-სიტი|'''Kansas City''']] |- !12 |{{Flagicon|Argentina}} [[:en:Kevin_Vallejos|'''Kevin Vallejos''']] !Knockout R2 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Royval_vs._Kape|UFC on ESPN: Royval vs. Kape]] !13/06/2025 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ! colspan="7" |[[გურამ ქუთათელაძე (სპორტსმენი)|Guram Kutateladze]] |- !1 |{{Flagicon|Poland}} [[:en:Mateusz_Gamrot|'''Mateusz Gamrot''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Ortega_vs._The_Korean_Zombie|UFC Fight Night: Ortega vs. Sung Jung]] !18/10/2020 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !2 |{{Flagicon|Kazakhstan}} [[:en:Damir_Ismagulov|'''Damir Ismagulov''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Kattar_vs._Emmett|UFC on ESPN: Kattar vs. Emmett]] !18/06/2022 |{{Flagicon|US}} [[ოსტინი|'''Austin''']] |- !3 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:Elves_Brener|'''Elves Brener''']] !Technical Knockout R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ESPN:_Strickland_vs._Magomedov|UFC on ESPN: Strickland vs. Magomedov]] !01/07/2023 |{{Flagicon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !4 |{{Flagicon|England}} [[:en:Jordan_Vucenic|'''Jordan Vucenic''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_on_ABC:_Sandhagen_vs._Nurmagomedov|UFC on ABC: Sandhagen vs. Nurmagomedov]] !03/08/2024 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !5 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:Kauê_Fernandes|'''Kauê Fernandes''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Edwards_vs._Brady|UFC Fight Night: Edwards vs. Brady]] !22/03/2025 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- ! colspan="7" |[[:en:Levan_Makashvili|Levan Makashvili]] |- !1 |{{Flagicon|Philippines}} [[:en:Mark_Eddiva|'''Mark Eddiva''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid lime.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Edgar_vs._Faber|UFC Fight Night: Edgar vs. Faber]] !16/05/2015 |{{Flagicon|Philippines}} [[პასაი|'''Pasay''']] |- !2 |{{Flagicon|Brazil}} [[:en:Hacran_Dias|'''Hacran Dias''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ![[:en:UFC_Fight_Night:_Machida_vs._Romero|UFC Fight Night: Machida vs. Romero]] !27/06/2015 |{{Flagicon|US}} [[:en:Hollywood,_Florida|'''Hollywood''']] |- !3 |{{Flagicon|US}} [[:en:Damon_Jackson|'''Damon Jackson''']] !Decision R3 !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} ![[:en:UFC_on_Fox:_Johnson_vs._Bader|UFC on Fox: Johnson vs. Bader]] !30/01/2016 |{{Flagicon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |} {| class="wikitable" ![[რკენა (ორგანიზაცია)|RKENA 1]] !0-0-0 !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} |{{Flagicon|Georgia}} [[მერაბ შარიქაძე|'''Merab Sharikadze''']] !Technical Knockout R2 |{{Flagicon|Poland}} [[:en:Patryk_Kontny|'''Patryk Kontny''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !1-1-0 |{{Flagicon|Georgia}} [[თბილისი|'''Tbilisi''']] !29/11/2025 |- ![[რკენა (ორგანიზაცია)|RKENA 2]] !8-0-0 !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} |{{Flagicon|Georgia}} [[:en:Davit_Lortkipanidze|'''Davit Lortkipanidze''']] !Submission R1 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Alex_Oliveira|'''Alex Oliveira''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !26-17-1 |{{Flagicon|Georgia}} [[თბილისი|'''Tbilisi''']] !14/03/2026 |- ![[რკენა (ორგანიზაცია)|RKENA 3]] !37-8-0 !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} |{{Flagicon|Georgia}} [[:en:Raul_Tutarauli|'''Raul Tutarauli''']] !Decision R3 |{{Flagicon|US}} [[:en:Chris_Gonzalez|'''Chris Gonzalez''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !9-3-0 |{{Flagicon|Georgia}} [[თბილისი|'''Tbilisi''']] !16/05/2026 |} {| class="wikitable" ![[:en:UFC_Fight_Night:_Dern_vs._Ribas_2|UFC Fight Night: Dern vs. Ribas 2]] !14-5-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_6.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Mackenzie_Dern|'''M. Dern''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Amanda_Ribas|'''A. Ribas''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} !12-5-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !26-1-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ისლამ მახაჩევი|'''I. Makhachev''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Renato_Moicano|'''R. Moicano''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_10.png}} !20-5-1 |{{Flagicon|USA}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Adesanya_vs._Imavov|UFC Fight Night: Adesanya vs. Imavov]] !24-4-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_2.png}} |{{Flagicon|Nigeria}} [[ისრაელ ადესანია|'''I. Adesanya''']] |{{Flagicon|France}} [[:en:Nassourdine_Imavov|'''N. Imavov''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} !15-4-0 |{{Flagicon|Saudi Arabia}} [[ერ-რიადი|'''Riyadh''']] |- ![[:en:UFC_312|UFC 312]] !22-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''D. du Plessis''']] |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''S. Strickland''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} !29-6-0 |{{Flagicon|Australia}} [[სიდნეი|'''Sydney''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Cannonier_vs._Rodrigues|UFC Fight Night: Cannonier vs. Rodrigues]] !17-8-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Jared_Cannonier|'''J. Cannonier''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Gregory_Rodrigues|'''G. Rodrigues''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !16-5-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Cejudo_vs._Song|UFC Fight Night: Cejudo vs. Song]] !16-4-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_7.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Henry_Cejudo|'''H. Cejudo''']] |{{Flagicon|China}} [[:en:Song_Yadong|'''S. Yadong''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_8.png}} !21-8-1 |{{Flagicon|US}} [[სიეტლი|'''Seattle''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Kape_vs._Almabayev|UFC Fight Night: Kape vs. Almabayev]] !20-7-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_6.png}} |{{Flagicon|Portugal}} [[:en:Manel_Kape|'''M. Kape''']] |{{Flagicon|Kazakhstan}} [[:en:Asu_Almabayev|'''A. Almabayev''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} !21-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_313|UFC 313]] !12-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ალექს პერეირა|'''A. Pereira''']] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''M. Ankalaev''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} !20-1-1 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Vettori_vs._Dolidze_2|UFC Fight Night: Vettori vs. Dolidze 2]] !19-6-1 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} |{{Flagicon|Italy}} [[:en:Marvin_Vettori|'''M. Vettori''']] |{{Flagicon|Georgia}} [[რომან დოლიძე|'''R. Dolidze''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_12.png}} !14-3-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Edwards_vs._Brady|UFC Fight Night: Edwards vs. Brady]] !22-4-0 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} |{{Flagicon|England}} [[:en:Leon_Edwards|'''L. Edwards''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Sean_Brady_(fighter)|'''S. Brady''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} !17-1-0 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Moreno_vs._Erceg|UFC on ESPN: Moreno vs. Erceg]] !22-8-2 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_2.png}} |{{Flagicon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''B. Moreno''']] |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Steve_Erceg|'''S. Erceg''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} !12-3-0 |{{Flagicon|Mexico}} [[მეხიკო|'''Mexico City''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Emmett_vs._Murphy|UFC on ESPN: Emmett vs. Murphy]] !19-4-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Josh_Emmett|'''J. Emmett''']] |{{Flagicon|England}} [[:en:Lerone_Murphy|'''L. Murphy''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_10.png}} !15-0-1 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_314|UFC 314]] !26-4-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''A. Volkanovski''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''D. Lopes''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_3.png}} !26-6-0 |{{Flagicon|USA}} [[მაიამი|'''Miami''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Machado_Garry_vs._Prates|UFC on ESPN: Machado Garry vs. Prates]] !15-1-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} |{{Flagicon|Ireland}} [[:en:Ian_Machado_Garry|'''I. Machado Garry''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Carlos_Prates|'''C. Prates''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_13.png}} !21-6-0 |{{Flagicon|USA}} [[კანზას-სიტი|'''Kansas City''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Sandhagen_vs._Figueiredo|UFC on ESPN: Sandhagen vs. Figueiredo]] !17-5-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_4.png}} |{{Flagicon|US}} [[კორი სენდჰეგენი|'''C. Sandhagen''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Deiveson_Figueiredo|'''D. Figueiredo''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_5.png}} !24-4-1 |{{Flagicon|US}} [[დე-მოინი|'''Des Moines''']] |- ![[:en:UFC_315|UFC 315]] !24-3-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[ბელალ მუჰამედი|'''B. Muhammad''']] |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''J. Della Maddalena''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_5.png}} !17-2-0 |{{Flagicon|Canada}} [[მონრეალი|'''Montreal''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Burns_vs._Morales|UFC Fight Night: Burns vs. Morales]] !22-8-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Gilbert_Burns|'''G. Burns''']] |{{Flagicon|Ecuador}} [[:en:Michael_Morales_(fighter)|'''M. Morales''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_12.png}} !17-0-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Gamrot_vs._Klein|UFC on ESPN: Gamrot vs. Klein]] !24-3-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} |{{Flagicon|Poland}} [[:en:Mateusz_Gamrot|'''M. Gamrot''']] |{{Flagicon|Slovakia}} [[:en:Ľudovít_Klein|'''L. Klein''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !23-4-1 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_316|UFC 316]] !19-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Georgia}} [[მერაბ დვალიშვილი|'''M. Dvalishvili''']] |{{Flagicon|US}} [[შონ ო’მალი|'''S. O'Malley''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} !18-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Usman_vs._Buckley|UFC on ESPN: Usman vs. Buckley]] !20-4-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} |{{Flagicon|Nigeria}} [[კამარუ უსმანი|'''K. Usman''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Joaquin_Buckley|'''J. Buckley''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_7.png}} !21-6-0 |{{Flagicon|US}} [[ატლანტა|'''Atlanta''']] |- ![[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] !12-3-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_4.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Jamahal_Hill|'''J. Hill''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Khalil_Rountree_Jr.|'''K. Rountree Jr.''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} !13-6-0 |{{Flagicon|Azerbaijan}} [[ბაქო|'''Baku''']] |- ![[:en:UFC_317|UFC 317]] !16-0-0 !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} |{{Flagicon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''I. Topuria''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''C. Oliveira''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_2.png}} !35-10-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Lewis_vs._Teixeira|UFC on ESPN: Lewis vs. Teixeira]] !28-12-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_9.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Derrick_Lewis|'''D. Lewis''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Tallison_Teixeira|'''T. Teixeira''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_13.png}} !8-0-0 |{{Flagicon|US}} [[ნეშვილი|'''Nashville''']] |- ![[:en:UFC_318|UFC 318]] !26-8-0 !{{Flagicon image|Solid_black_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''M. Holloway''']] |{{Flagicon|US}} [[დასტინ პორიე|'''D. Poirier''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_6.png}} !30-9-0 |{{Flagicon|US}} [[ახალი ორლეანი|'''New Orleans''']] |- ![[:en:UFC_on_ABC:_Whittaker_vs._de_Ridder|UFC on ABC: Whittaker vs. de Ridder]] !26-8-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_5.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[რობერტ უიტეკერი|'''R. Whittaker''']] |{{Flagicon|Netherlands}} [[:en:Reinier_de_Ridder|'''R. de Ridder''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_13.png}} !20-2-0 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Taira_vs._Park|UFC on ESPN: Taira vs. Park]] !16-1-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_6.png}} |{{Flagicon|Japan}} [[:en:Tatsuro_Taira|'''T. Taira''']] |{{Flagicon|South Korea}} [[:en:Park_Hyun-sung|'''P. Hyun-Sung''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !10-0-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Dolidze_vs._Hernandez|UFC on ESPN: Dolidze vs. Hernandez]] !15-3-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_9.png}} |{{Flagicon|Georgia}} [[რომან დოლიძე|'''R. Dolidze''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Anthony_Hernandez|'''A. Hernandez''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_10.png}} !14-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_319|UFC 319]] !23-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''D. du Plessis''']] |{{Flagicon|UAE}} [[ხამზატ ჩიმაევი|'''K. Chimaev''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !14-0-0 |{{Flagicon|USA}} [[ჩიკაგო|'''Chicago''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Walker_vs._Zhang|UFC Fight Night: Walker vs. Zhang]] !21-9-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_13.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Johnny_Walker_(fighter)|'''J. Walker''']] |{{Flagicon|China}} [[:en:Zhang_Mingyang|'''Z. Mingyang''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_14.png}} !19-6-0 |{{Flagicon|China}} [[შანხაი|'''Shanghai''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Imavov_vs._Borralho|UFC Fight Night: Imavov vs. Borralho]] !16-4-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_2.png}} |{{Flagicon|France}} [[:en:Nassourdine_Imavov|'''N. Imavov''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Caio_Borralho|'''C. Borralho''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_7.png}} !17-1-0 |{{Flagicon|France}} [[პარიზი|'''Paris''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Lopes_vs._Silva|UFC Fight Night: Lopes vs. Silva]] !26-7-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_2.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''D. Lopes''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Jean_Silva|'''J. Silva''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_10.png}} !16-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[სან-ანტონიო|'''San Antonio''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Ulberg_vs._Reyes|UFC Fight Night: Ulberg vs. Reyes]] !12-1-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''C. Ulberg''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Dominick_Reyes|'''D. Reyes''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} !15-4-0 |{{Flagicon|Australia}} [[პერთი|'''Perth''']] |- ![[:en:UFC_320|UFC 320]] !21-1-1 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''M. Ankalaev''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ალექს პერეირა|'''A. Pereira''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} !12-3-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Oliveira_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Oliveira vs. Gamrot]] !35-11-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_4.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''C. Oliveira''']] |{{Flagicon|Poland}} [[:en:Mateusz_Gamrot|'''M. Gamrot''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_8.png}} !25-3-0 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[რიო-დე-ჟანეირო|'''Rio de Janeiro''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_de_Ridder_vs._Allen|UFC Fight Night: de Ridder vs. Allen]] !21-2-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_4.png}} |{{Flagicon|Netherlands}} [[:en:Reinier_de_Ridder|'''R. de Ridder''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Brendan_Allen|'''B. Allen''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_9.png}} !25-7-0 |{{Flagicon|Canada}} [[ვანკუვერი|'''Vancouver''']] |- ![[:en:UFC_321|UFC 321]] !15-3-0 !{{Flagicon image|C_blue_square.png}} |{{Flagicon|England}} [[ტომ ასპინალი|'''T. Aspinall''']] |{{Flagicon|France}} [[:en:Ciryl_Gane|'''C. Gane''']] !{{Flagicon image|Solid blue with number 1.png}} !13-2-0 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Garcia_vs._Onama|UFC Fight Night: Garcia vs. Onama]] !18-5-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_12.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Steve_Garcia|'''S. Garcia''']] |{{Flagicon|Uganda}} [[:en:David_Onama|'''D. Onama''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_13.png}} !14-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Bonfim_vs._Brown|UFC Fight Night: Bonfim vs. Brown]] !18-1-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_14.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Gabriel_Bonfim|'''G. Bonfim''']] |{{Flagicon|Jamaica}} [[:en:Randy_Brown_(fighter)|'''R. Brown''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !20-6-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_322|UFC 322]] !18-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''J. Della Maddalena''']] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ისლამ მახაჩევი|'''I. Makhachev''']] !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} !27-1-0 |{{Flagicon|USA}} [[ნიუ-იორკი|'''New York City''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Tsarukyan_vs._Hooker|UFC Fight Night: Tsarukyan vs. Hooker]] !22-3-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} |{{Flagicon|Armenia}} [[არმან წარუკიანი|'''A. Tsarukyan''']] |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Dan_Hooker|'''D. Hooker''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_6.png}} !24-12-0 |{{Flagicon|Qatar}} [[დოჰა|'''Doha''']] |- ![[:en:UFC_323|UFC 323]] !21-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Georgia}} [[მერაბ დვალიშვილი|'''M. Dvalishvili''']] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[პიოტრ იანი|'''P. Yan''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !19-5-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Royval_vs._Kape|UFC on ESPN: Royval vs. Kape]] !17-8-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_2.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Brandon_Royval|'''B. Royval''']] |{{Flagicon|Portugal}} [[:en:Manel_Kape|'''M. Kape''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_6.png}} !21-7-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_324|UFC 324]] !26-5-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_4.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''J. Gaethje''']] |{{Flagicon|England}} [[:en:Paddy_Pimblett|'''P. Pimblett''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_5.png}} !23-3-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_325|UFC 325]] !27-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''A. Volkanovski''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''D. Lopes''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} !27-7-0 |{{Flagicon|Australia}} [[სიდნეი|'''Sydney''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Bautista_vs._Oliveira|UFC Fight Night: Bautista vs. Oliveira]] !16-3-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_9.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Mario_Bautista|'''M. Bautista''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Vinicius_Oliveira|'''V. Oliveira''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_11.png}} !23-3-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Strickland_vs._Hernandez|UFC Fight Night: Strickland vs. Hernandez]] !29-7-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''S. Strickland''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Anthony_Hernandez|'''A. Hernandez''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_4.png}} !15-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ჰიუსტონი|'''Houston''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Moreno_vs._Kavanagh|UFC Fight Night: Moreno vs. Kavanagh]] !23-9-2 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_6.png}} |{{Flagicon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''B. Moreno''']] |{{Flagicon|England}} [[:en:Lone'er_Kavanagh|'''L. Kavanagh''']] !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} !9-1-0 |{{Flagicon|Mexico}} [[მეხიკო|'''Mexico City''']] |- ![[:en:UFC_326|UFC 326]] !27-8-0 !{{Flagicon image|Solid_black_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''M. Holloway''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''C. Oliveira''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !36-11-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Emmett_vs._Vallejos|UFC Fight Night: Emmett vs. Vallejos]] !19-6-0 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_11.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Josh_Emmett|'''J. Emmett''']] |{{Flagicon|Argentina}} [[:en:Kevin_Vallejos|'''K. Vallejos''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_14.png}} !17-1-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Evloev_vs._Murphy|UFC Fight Night: Evloev vs. Murphy]] !19-0-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[:en:Movsar_Evloev|'''M. Evloev''']] |{{Flagicon|England}} [[:en:Lerone_Murphy|'''L. Murphy''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_3.png}} !17-0-1 |{{Flagicon|UK}} [[ლონდონი|'''London''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Adesanya_vs._Pyfer|UFC Fight Night: Adesanya vs. Pyfer]] !24-5-0 !{{Flagicon image|solid_red_with_number_4.png}} |{{Flagicon|Nigeria}} [[ისრაელ ადესანია|'''I. Adesanya''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Joe_Pyfer|'''J. Pyfer''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_14.png}} !15-3-0 |{{Flagicon|US}} [[სიეტლი|'''Seattle''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Moicano_vs._Duncan|UFC Fight Night: Moicano vs. Duncan]] !20-7-1 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_10.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Renato_Moicano|'''R. Moicano''']] |{{Flagicon|Scotland}} [[:en:Chris_Duncan_(fighter)|'''C. Duncan''']] !{{Flagicon image|solid_red.svg}} !15-2-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_327|UFC 327]] !32-5-1 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} |{{Flagicon|Czech Republic}} [[ირჟი პროხასკა|'''J. Procházka''']] |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''C. Ulberg''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !13-1-0 |{{Flagicon|USA}} [[მაიამი|'''Miami''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Burns_vs._Malott|UFC Fight Night: Burns vs. Malott]] !22-9-0 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_11.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Gilbert_Burns|'''G. Burns''']] |{{Flagicon|Canada}} [[:en:Mike_Malott|'''M. Malott''']] !{{Flagicon image|solid_lime.svg}} !13-2-1 |{{Flagicon|Canada}} [[უინიპეგი|'''Winnipeg''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Sterling_vs._Zalal|UFC Fight Night: Sterling vs. Zalal]] !25-5-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Aljamain_Sterling|'''A. Sterling''']] |{{Flagicon|Morocco}} [[:en:Youssef_Zalal|'''Y. Zalal''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_7.png}} !18-5-1 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Della_Maddalena_vs._Prates|UFC Fight Night: Della Maddalena vs. Prates]] !18-3-0 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''J. Della Maddalena''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Carlos_Prates|'''C. Prates''']] !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} !23-7-0 |{{Flagicon|Australia}} [[პერთი|'''Perth''']] |- ![[:en:UFC_328|UFC 328]] !15-0-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|UAE}} [[ხამზატ ჩიმაევი|'''K. Chimaev''']] |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''S. Strickland''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !30-7-0 |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Allen_vs._Costa|UFC Fight Night: Allen vs. Costa]] !20-4-0 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_7.png}} |{{Flagicon|England}} [[:en:Arnold_Allen|'''A. Allen''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Melquizael_Costa|'''M. Costa''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_12.png}} !26-7-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Song_vs._Figueiredo|UFC Fight Night: Song vs. Figueiredo]] !22-9-1 !{{Flagicon image|solid_lime_with_number_5.png}} |{{Flagicon|China}} [[:en:Song_Yadong|'''S. Yadong''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Deiveson_Figueiredo|'''D. Figueiredo''']] !{{Flagicon image|solid_red_with_number_7.png}} !25-6-1 |'''{{დროშა|Macau}}''' |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Muhammad_vs._Bonfim|UFC Fight Night: Muhammad vs. Bonfim]] !24-5-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|US}} [[ბელალ მუჰამედი|'''B. Muhammad''']] |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Gabriel_Bonfim|'''G. Bonfim''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !19-1-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Freedom_250|UFC Freedom 250]] !17-0-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''I. Topuria''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''J. Gaethje''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !27-5-0 |{{Flagicon|US}} [[ვაშინგტონი|'''Washington''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Kape_vs._Horiguchi|UFC Fight Night: Kape vs. Horiguchi]] !22-7-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|Portugal}} [[:en:Manel_Kape|'''M. Kape''']] |{{Flagicon|Japan}} [[:en:Kyoji_Horiguchi|'''K. Horiguchi''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !36-5-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Torres|UFC Fight Night: Fiziev vs. Torres]] !13-5-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flag icon|Azerbaijan}} '''[[:en:Rafael_Fiziev|R. Fiziev]]''' |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Manuel_Torres_(fighter)|'''M. Torres''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !17-3-0 |{{Flagicon|Azerbaijan}} [[ბაქო|'''Baku''']] |- ![[:en:UFC_329|UFC 329]] !22-6-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|Ireland}} [[კონორ მაკგრეგორი|'''C. McGregor''']] |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''M. Holloway''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !27-9-0 |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night_282|UFC Fight Night: Ankalaev vs. Rountree Jr.]] !21-2-1 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''M. Ankalaev''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Khalil_Rountree_Jr.|'''K. Rountree Jr.''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !14-7-0 |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- ![[:en:UFC_Fight_Night_283|UFC Fight Night: Medić vs. Rodriguez]] !13-3-0 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |{{Flagicon|Serbia}} [[:en:Uroš_Medić|'''U. Medić''']] |{{Flagicon|US}} [[:en:Daniel_Rodriguez_(fighter)|'''D. Rodriguez''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} !20-5-0 |{{Flagicon|Serbia}} [[ბელგრადი|'''Belgrade''']] |} {| class="wikitable" |+ |- !26-1-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ისლამ მახაჩევი|'''I. Makhachev''']] !Submission R1 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Renato_Moicano|'''R. Moicano''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_10.png}} !20-5-1 ![[:en:UFC_311|UFC 311]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flagicon|USA}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- !22-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''D. du Plessis''']] !Decision R5 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''S. Strickland''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} !29-6-0 ![[:en:UFC_312|UFC 312]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flagicon|Australia}} [[სიდნეი|'''Sydney''']] |- !12-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ალექს პერეირა|'''A. Pereira''']] !Decision R5 |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''M. Ankalaev''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} !20-1-1 ![[:en:UFC_313|UFC 313]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !26-4-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''A. Volkanovski''']] !Decision R5 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''D. Lopes''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_3.png}} !26-6-0 ![[:en:UFC_314|UFC 314]] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |{{Flagicon|USA}} [[მაიამი|'''Miami''']] |- !24-3-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[ბელალ მუჰამედი|'''B. Muhammad''']] !Decision R5 |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''J. Della Maddalena''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_5.png}} !17-2-0 ![[:en:UFC_315|UFC 315]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flagicon|Canada}} [[მონრეალი|'''Montreal''']] |- !19-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|M. Dvalishvili]]''' !Submission R3 |{{Flagicon|US}} [[შონ ო’მალი|'''S. O'Malley''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_1.png}} !18-2-0 ![[:en:UFC_316|UFC 316]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] |- !16-0-0 !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |{{Flagicon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''I. Topuria''']] !Knockout R1 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''C. Oliveira''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} !35-10-0 ![[:en:UFC_317|UFC 317]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !26-8-0 !{{Flagicon image|Solid_black_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''M. Holloway''']] !Decision R5 |{{Flagicon|US}} [[დასტინ პორიე|'''D. Poirier''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_6.png}} !30-9-0 ![[:en:UFC_318|UFC 318]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flagicon|US}} [[ახალი ორლეანი|'''New Orleans''']] |- !23-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''D. du Plessis''']] !Decision R5 |{{Flagicon|UAE}} [[ხამზატ ჩიმაევი|'''K. Chimaev''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !14-0-0 ![[:en:UFC_319|UFC 319]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ჩიკაგო|'''Chicago''']] |- !21-1-1 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''M. Ankalaev''']] !TKO R1 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ალექს პერეირა|'''A. Pereira''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} !12-3-0 ![[:en:UFC_320|UFC 320]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !15-3-0 !{{Flagicon image|C_blue_square.png}} |{{Flagicon|England}} [[ტომ ასპინალი|'''T. Aspinall''']] !No Contest R1 |{{Flagicon|France}} [[:en:Ciryl_Gane|'''C. Gane''']] !{{Flagicon image|Solid blue with number 1.png}} !13-2-0 ![[:en:UFC_321|UFC 321]] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |{{Flagicon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] |- !18-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''J. Della Maddalena''']] !Decision R5 |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ისლამ მახაჩევი|'''I. Makhachev''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !27-1-0 ![[:en:UFC_322|UFC 322]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ნიუ-იორკი|'''New York City''']] |- !21-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|M. Dvalishvili]]''' !Decision R5 |{{Flagicon|რუსეთი}} [[პიოტრ იანი|'''P. Yan''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !19-5-0 ![[:en:UFC_323|UFC 323]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !26-5-0 !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_4.png}} |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''J. Gaethje''']] !Decision R5 |{{Flagicon|England}} [[:en:Paddy_Pimblett|'''P. Pimblett''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_5.png}} !23-3-0 ![[:en:UFC_324|UFC 324]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !27-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''A. Volkanovski''']] !Decision R5 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''D. Lopes''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} !27-7-0 ![[:en:UFC_325|UFC 325]] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |{{Flagicon|Australia}} [[სიდნეი|'''Sydney''']] |- !27-8-0 !{{Flagicon image|Solid_black_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''M. Holloway''']] !Decision R5 |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''C. Oliveira''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !36-11-0 ![[:en:UFC_326|UFC 326]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !32-5-1 !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} |{{Flagicon|Czech Republic}} [[ირჟი პროხასკა|'''J. Procházka''']] !Knockout R1 |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''C. Ulberg''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !13-1-0 ![[:en:UFC_327|UFC 327]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[მაიამი|'''Miami''']] |- !15-0-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|UAE}} [[ხამზატ ჩიმაევი|'''K. Chimaev''']] !Decision R5 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''S. Strickland''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_3.png}} !30-7-0 ![[:en:UFC_328|UFC 328]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] |- ! colspan="10" |Co-main events |- !18-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|M. Dvalishvili]]''' !Decision R5 |{{Flag icon|Russia}} [[უმარ ნურმაგომედოვი|'''U. Nurmagomedov''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_2.png}} !18-0-0 ![[:en:UFC_311|UFC 311]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flagicon|USA}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- !29-5-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alexandre_Pantoja|A. Pantoja]]''' !Submission R3 |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Kai_Kara-France|'''K. Kara-France''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_4.png}} !25-11-0 ![[:en:UFC_317|UFC 317]] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !20-4-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|M. Dvalishvili]]''' !Decision R5 |{{Flag icon|US}} [[კორი სენდჰეგენი|'''C. Sandhagen''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_4.png}} !18-5-0 ![[:en:UFC_320|UFC 320]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !30-5-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alexandre_Pantoja|A. Pantoja]]''' !TKO R1 |{{Flagicon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''J. Van''']] !{{Flagicon image|Solid_lime_with_number_1.png}} !15-2-0 ![[:en:UFC_323|UFC 323]] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] |- !16-2-0 !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flagicon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''J. Van''']] !TKO R5 |{{Flagicon|Japan}} [[:en:Tatsuro_Taira|'''T. Taira''']] !{{Flagicon image|Solid_red_with_number_3.png}} !18-1-0 ![[:en:UFC_328|UFC 328]] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] |} {| class="wikitable" |- ![[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flagicon image|Lak_people_flag.png}} [[:en:Laks_(Caucasus)|'''Laks''']] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !C |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Jack_Della_Maddalena|Jack Della Maddalena]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !28-1-0 ! rowspan="6" | |- ![[:en:Movsar_Evloev|Movsar Evloev]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flag icon|Ingushetia}} '''[[:en:Ingushetians|Ingushetians]]''' ![[:en:Featherweight|Featherweight]] !1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[:en:Lerone_Murphy|'''Lerone Murphy''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !20-0-0 |- ![[:en:Umar_Nurmagomedov|Umar Nurmagomedov]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} [[:en:Avars_(Caucasus)|'''Avars''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !2 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Deiveson_Figueiredo|Deiveson Figueiredo]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !20-1-0 |- ![[:en:Magomed_Ankalaev|Magomed Ankalaev]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} [[:en:Avars_(Caucasus)|'''Avars''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !1 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alex_Pereira|Alex Pereira]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !21-2-1 |- ![[:en:Tagir_Ulanbekov|Tagir Ulanbekov]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} [[:en:Avars_(Caucasus)|'''Avars''']] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] !13 |{{Flag icon|Japan}} '''[[:en:Kyoji_Horiguchi|Kyoji Horiguchi]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !17-3-0 |- ![[:en:Azamat_Murzakanov|Azamat Murzakanov]] !{{Flag icon|Russia}} |{{Flag icon|ადიღე}} '''[[:en:Circassians|Circassians]]''' ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !8 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Paulo_Costa|'''Paulo Costa''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !16-1-0 |- ![[:en:Rizvan_Kuniev|Rizvan Kuniev]] !{{Flag icon|Russia}} !''Unknown.'' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] !8 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Jailton_Almeida|Jailton Almeida]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !14-3-1 |{{Flagicon|US}} [[:en:Tyrell_Fortune|'''Tyrell Fortune''']] |- ![[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]] !{{Flag icon|Georgia}} |{{Flagicon image|Flag_of_The_Principality_of_Mingrelia_(Portolan_1560).svg}} '''[[:en:Mingrelians|Mingrelians]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !C |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Charles_Oliveira|Charles Oliveira]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !17-0-0 |{{Flagicon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] |- ![[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]] !{{Flag icon|Georgia}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Georgians|Georgians]]''' ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !1 |'''{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !21-5-0 ! rowspan="5" | |- ![[:en:Roman_Dolidze|Roman Dolidze]] !{{Flag icon|Georgia}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Georgians|Georgians]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !15 |'''{{Flag icon|England}} [[:en:Christian_Leroy_Duncan|Christian Leroy Duncan]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !15-5-0 |- ![[:en:Arman_Tsarukyan|Arman Tsarukyan]] !{{Flag icon|Armenia}} |{{Flag icon|Armenia}} '''[[:en:Armenians|Armenians]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !2 |{{Flag icon|New Zealand}} '''[[:en:Dan_Hooker|Dan Hooker]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !23-3-0 |- ![[:en:Nassourdine_Imavov|Nassourdine Imavov]] !{{Flag icon|France}} |{{Flagicon image|Flag_of_Kumyks.svg}} '''[[:en:Kumyks|Kumyks]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !3 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Caio_Borralho|Caio Borralho]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} !17-4-0 |- ![[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]] !{{Flag icon|UAE}} |{{Flag icon|Chechen Republic of Ichkeria}} '''[[:en:Chechens|Chechens]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !1 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !15-1-0 |- ![[:en:Rafael_Fiziev|Rafael Fiziev]] !{{Flag icon|Azerbaijan}} |{{Flag icon|Azerbaijan}} '''[[:en:Azerbaijanis|Azerbaijanis]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !11 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Maurício_Ruffy|Maurício Ruffy]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} !13-5-0 |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Manuel_Torres_(fighter)|'''Manuel Torres''']] |} {| class="wikitable" |+Predicting next title fights. ![[მძიმეწონითი კატეგორია (შერეული საბრძოლო ხელოვნება)|Heavyweight]] !15-3-0 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Tom_Aspinall|Tom Aspinall]]''' |{{Flagicon|ბრაზილია}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] !Aspinall vs. Pereira !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |- ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !14-1-0 |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''Carlos Ulberg''']] |{{Flagicon|ჩეხეთი}} [[ირჟი პროხასკა|'''Jiří Procházka''']] !Ulberg vs. Procházka 2 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |- ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !31-7-0 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] |{{Flagicon|France}} [[:en:Nassourdine_Imavov|'''Nassourdine Imavov''']] !Strickland vs. Imavov 2 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |- ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !28-1-0 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' |{{Flagicon|Ireland}} [[:en:Ian_Machado_Garry|'''Ian Machado Garry''']] !Makhachev vs. Machado Garry !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |- ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !17-0-0 |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' |{{Flagicon|Armenia}} [[არმან წარუკიანი|'''Arman Tsarukyan''']] !Topuria vs. Tsarukyan !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |- ![[:en:Featherweight|Featherweight]] !28-4-0 |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Alexander_Volkanovski|Alexander Volkanovski]]''' |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Movsar_Evloev|Movsar Evloev]]''' !Volkanovski vs. Evloev !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |- ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !25-5-0 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' !Yan vs. Dvalishvili 3 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |- ![[:en:Flyweight|Flyweight]] !16-2-0 |{{Flag icon|Myanmar}} '''[[:en:Joshua_Van|Joshua Van]]''' |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alexandre_Pantoja|Alexandre Pantoja]]''' !Van vs. Pantoja 2 !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |} {| class="wikitable" |+ |- |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Ali_Bagautinov|'''Ali Bagautinov''']] ![[:en:UFC_174|UFC 174]] !{{Flagicon image|Solid red.svg}} ![[:en:Flyweight|Flyweight]] !14/06/2014 !— !{{Flagicon|Dagestan}} !{{Flagicon image|Даргинский_флаг_(неофициальный,_одна_из_народных_вариаций).jpg}} |- |{{Flag icon|Russia}} [[ხაბიბ ნურმაგომედოვი|'''Khabib Nurmagomedov''']] ![[:en:UFC_223|UFC 223]] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !07/04/2018 ![[კონორ მაკგრეგორი|1]] [[დასტინ პორიე|2]] [[:en:Justin_Gaethje|3]] !{{Flagicon|Dagestan}} !{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} |- |{{Flag icon|Russia}} [[ისლამ მახაჩევი|'''Islam Makhachev''']] ![[:en:UFC_280|UFC 280]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_322|UFC 322]] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} {{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Lightweight|Lightweight]]<nowiki> | </nowiki>[[ქვესაშუალო წონითი კატეგორია (შერეული საბრძოლო ხელოვნება)|Welterweight]] !<nowiki>22/10/2022 | 15/11/2025</nowiki> ![[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|1]] [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|2]] [[დასტინ პორიე|3]] [[:en:Renato_Moicano|4]] !{{Flagicon|Dagestan}} !{{Flagicon image|Lak_people_flag.png}} |- |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Magomed_Ankalaev|Magomed Ankalaev]]''' ![[:en:UFC_282|UFC 282]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_313|UFC 313]] !{{Flagicon image|Solid yellow.svg}} {{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !08/03/2025 !0 !{{Flagicon|Dagestan}} !{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} |- |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' ![[:en:UFC_298|UFC 298]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_317|UFC 317]] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} {{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Featherweight|Featherweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] !<nowiki>17/02/2024 | 28/06/2025</nowiki> ![[მაქს ჰოლოვეი|1]] !{{Flag icon|Georgia}} !{{Flagicon image|Flag_of_The_Principality_of_Mingrelia_(Portolan_1560).svg}} |- |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' ![[:en:UFC_306|UFC 306]] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !14/09/2024 ![[უმარ ნურმაგომედოვი|1]] [[შონ ო’მალი|2]] [[კორი სენდჰეგენი|3]] !{{Flag icon|Georgia}} !{{Flag icon|Georgia}} |- |{{Flag icon|Russia}} [[უმარ ნურმაგომედოვი|'''Umar Nurmagomedov''']] ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !{{Flagicon image|Solid red.svg}} ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !18/01/2025 !— !{{Flagicon|Dagestan}} !{{Flagicon image|Flag_of_Avars.svg}} |- |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' ![[:en:UFC_319|UFC 319]] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !16/08/2025 !0 !{{Flagicon|Chechen Republic of Ichkeria}} !{{Flagicon|Chechen Republic of Ichkeria}} |} {| class="wikitable" ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] !15-3-0 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Tom_Aspinall|Tom Aspinall]]''' ![[:en:UFC_295|UFC 295]] ! colspan="2" rowspan="4" | !18-1-0 !N/A !0 !21/06/2025 |- ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !14-1-0 |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''Carlos Ulberg''']] ![[:en:UFC_327|UFC 327]] !32-5-1 !BLACK JAG !0 !11/04/2026 |- ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !31-7-0 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] ![[:en:UFC_328|UFC 328]] !15-0-0 !N/A !0 !09/05/2026 |- ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !28-1-0 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' ![[:en:UFC_322|UFC 322]] !18-2-0 !N/A !0 !15/11/2025 |- ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !17-0-0 |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' ![[:en:UFC_317|UFC 317]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' ![[:en:UFC_Freedom_250|UFC 250]] !35-10-0 !EL MATADOR !0 !28/06/2025 |- ![[:en:Featherweight|Featherweight]] !28-4-0 |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Alexander_Volkanovski|Alexander Volkanovski]]''' ![[:en:UFC_314|UFC 314]] ! colspan="2" rowspan="3" | !26-6-0 !THE GREAT ![[:en:Diego_Lopes_(fighter)|1]] !12/04/2025 |- ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !25-5-0 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' ![[:en:UFC_323|UFC 323]] !21-4-0 !NO MERCY !0 !06/12/2025 |- ![[:en:Flyweight|Flyweight]] !16-2-0 |{{Flag icon|Myanmar}} '''[[:en:Joshua_Van|Joshua Van]]''' ![[:en:UFC_323|UFC 323]] !30-5-0 !THE FEARLESS ![[:en:Tatsuro_Taira|1]] !06/12/2025 |} {| class="wikitable" |+ !1 |{{Flagicon|USA}} [[:en:Jorge_Masvidal|'''Jorge Masvidal''']] ![[:en:UFC_244|UFC 244]] !Technical Knockout R3 |'''{{Flagicon|USA}} [[:en:Nate_Diaz|Nate Diaz]]''' !- !02/11/2019 |'''{{Flagicon|USA}} [[ნიუ-იორკი|New York City]]''' |- !2 |'''{{Flagicon|USA}} [[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' ![[:en:UFC_291|UFC 291]] !Knockout R2 |'''{{Flagicon|USA}} [[დასტინ პორიე|Dustin Poirier]]''' !- !29/07/2023 |'''{{Flagicon|USA}} [[სოლტ-ლეიკ-სიტი|Salt Lake City]]''' |- !3 |'''{{Flagicon|USA}} [[მაქს ჰოლოვეი|Max Holloway]]''' ![[:en:UFC_300|UFC 300]] !Knockout R5 |'''{{Flagicon|USA}} [[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' ![[დასტინ პორიე|1]] !13/04/2024 |'''{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|Las Vegas]]''' |- !4 |{{Flagicon|Brazil}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''Charles Oliveira''']] ![[:en:UFC_326|UFC 326]] !Decision R5 |'''{{Flagicon|USA}} [[მაქს ჰოლოვეი|Max Holloway]]''' !- !07/03/2026 |'''{{Flagicon|USA}} [[ლას-ვეგასი|Las Vegas]]''' |} {| class="wikitable" |{{Flag icon|US}} [[:en:Josh_Hokit|'''Josh Hokit''']] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] !9-0-0 |{{Flag icon|US}} [[:en:Curtis_Blaydes|'''Curtis Blaydes''']] ![[:en:UFC_327|UFC 327]] !11/04/2026 !5 |- |{{Flagicon|ავღანეთი}} [[:en:Farid_Basharat|'''Farid Basharat''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !15-0-0 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Jean_Matsumoto|'''Jean Matsumoto''']] ![[:en:UFC_Fight_Night:_Bautista_vs._Oliveira|UFC Fight Night: Bautista vs. Oliveira]] !07/02/2026 !15 |- |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] !17-0-0 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Charles_Oliveira|Charles Oliveira]]''' ![[:en:UFC_317|UFC 317]] !28/06/2025 !C |- |{{Flag icon|Ecuador}} [[:en:Michael_Morales_(fighter)|'''Michael Morales''']] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !19-0-0 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_Brady_(fighter)|'''Sean Brady''']] ![[:en:UFC_322|UFC 322]] !15/11/2025 !3 |- |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Movsar_Evloev|Movsar Evloev]]''' ![[:en:Featherweight|Featherweight]] !20-0-0 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Lerone_Murphy|Lerone Murphy]]''' ![[:en:UFC_Fight_Night:_Evloev_vs._Murphy|UFC Fight Night: Evloev vs. Murphy]] !21/03/2026 !1 |- ! colspan="7" |Ex-undefeated fighers. |- |{{Flag icon|England}} [[:en:Lerone_Murphy|'''Lerone Murphy''']] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] !17-0-1 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Movsar_Evloev|Movsar Evloev]]''' ![[:en:UFC_Fight_Night:_Evloev_vs._Murphy|UFC Fight Night: Evloev vs. Murphy]] !21/03/2026 !3 |- |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Azamat_Murzakanov|'''Azamat Murzakanov''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !16-0-0 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Paulo_Costa|'''Paulo Costa''']] ![[:en:UFC_327|UFC 327]] !11/04/2026 !6 |- |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !15-0-0 |{{Flagicon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] ![[:en:UFC_328|UFC 328]] !09/05/2026 !C |} {| class="wikitable" |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' !Technical Knockout R5 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Tony_Ferguson|Tony Ferguson]]''' ![[:en:UFC_249|UFC 249]] |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Khabib_Nurmagomedov|Khabib Nurmagomedov]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |- |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Ciryl_Gane|Ciryl Gane]]''' !Technical Knockout R3 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Derrick_Lewis|Derrick Lewis]]''' ![[:en:UFC_265|UFC 265]] |{{Flag icon|Cameroon}} '''[[:en:Francis_Ngannou|Francis Ngannou]]''' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |- |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' !Decision R5 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Cory_Sandhagen|Cory Sandhagen]]''' ![[:en:UFC_267|UFC 267]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Aljamain_Sterling|Aljamain Sterling]]''' ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |- |{{Flag icon|Mexico}} '''[[:en:Brandon_Moreno|Brandon Moreno]]''' !Technical Knockout R3 |{{Flag icon|New Zealand}} '''[[:en:Kai_Kara-France|Kai Kara-France]]''' ![[:en:UFC_277|UFC 277]] |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Deiveson_Figueiredo|Deiveson Figueiredo]]''' ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |- |{{Flag icon|Mexico}} '''[[:en:Yair_Rodríguez|Yair Rodríguez]]''' !Submission R2 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Josh_Emmett|Josh Emmett]]''' ![[:en:UFC_284|UFC 284]] |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Alexander_Volkanovski|Alexander Volkanovski]]''' ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |- |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Tom_Aspinall|Tom Aspinall]]''' !Knockout R1 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Sergei_Pavlovich|Sergei Pavlovich]]''' ![[:en:UFC_295|UFC 295]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Jon_Jones|Jon Jones]]''' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' !Decision R5 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Paddy_Pimblett|Paddy Pimblett]]''' ![[:en:UFC_324|UFC 324]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |} {| class="wikitable" ![[:en:UFC_on_ESPN:_Barboza_vs._Chikadze|UFC on ESPN: Barboza vs. Chikadze]] |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Edson_Barboza|'''Edson Barboza''']] !TKO R3 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Giga_Chikadze|'''Giga Chikadze''']] !28/08/2021 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Kattar_vs._Chikadze|UFC on ESPN: Kattar vs. Chikadze]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Calvin_Kattar|'''Calvin Kattar''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Giga_Chikadze|'''Giga Chikadze''']] !15/01/2022 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Yan_vs._Dvalishvili|UFC Fight Night: Yan vs. Dvalishvili]] |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] !11/03/2023 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_on_ABC:_Emmett_vs._Topuria|UFC on ABC: Emmett vs. Topuria]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Josh_Emmett|'''Josh Emmett''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !24/06/2023 |{{Flag icon|US}} [[:en:Jacksonville,_Florida|'''Jacksonville''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Dolidze_vs._Imavov|UFC Fight Night: Dolidze vs. Imavov]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Roman_Dolidze|'''Roman Dolidze''']] !Decision R5 |{{Flag icon|France}} [[:en:Nassourdine_Imavov|'''Nassourdine Imavov''']] !03/02/2024 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ![[:en:UFC_298|UFC 298]] |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Alexander_Volkanovski|'''Alexander Volkanovski''']] !Knockout R2 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !17/02/2024 |{{Flag icon|US}} [[:en:Anaheim,_California|'''Anaheim''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_306|UFC 306]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] !14/09/2024 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_308|UFC 308]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !Knockout R3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Max_Holloway|'''Max Holloway''']] !26/10/2024 |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Abu_Dhabi|Abu Dhabi]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_Fight_Night:_Vettori_vs._Dolidze_2|UFC Fight Night: Vettori vs. Dolidze 2]] |{{Flag icon|Italy}} [[:en:Marvin_Vettori|'''Marvin Vettori''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Roman_Dolidze|'''Roman Dolidze''']] !15/03/2025 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_316|UFC 316]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] !Submission R3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] !07/06/2025 |{{Flagicon|USA}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_317|UFC 317]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !Knockout R1 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Charles_Oliveira|'''Charles Oliveira''']] !28/06/2025 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_on_ESPN:_Dolidze_vs._Hernandez|UFC on ESPN: Dolidze vs. Hernandez]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Roman_Dolidze|'''Roman Dolidze''']] !Submission R4 |{{Flag icon|US}} [[:en:Anthony_Hernandez|'''Anthony Hernandez''']] !09/08/2025 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ![[:en:UFC_323|UFC 323]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] !Decision R5 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|'''Petr Yan''']] !06/12/2025 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ![[:en:UFC_Freedom_250|UFC Freedom 250]] |{{Flag icon|Georgia}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] !??? |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' !14/07/2026 |{{Flagicon|US}} [[ვაშინგტონი|'''Washington''']] !{{Flagicon image|White_square_with_question_mark.png}} |} {| class="wikitable" ! colspan="2" |[[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ! colspan="2" |[[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] ! colspan="2" |[[:en:Middleweight|Middleweight]] ! colspan="2" |[[:en:Welterweight|Welterweight]] |- !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Tom_Aspinall|Tom Aspinall]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|New Zealand}} '''[[:en:Carlos_Ulberg|Carlos Ulberg]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Sean_Strickland|Sean Strickland]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' |- !1 |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Ciryl_Gane|Ciryl Gane]]''' !1 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Magomed_Ankalaev|Magomed Ankalaev]]''' !1 |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' !1 |{{Flag icon|Ireland}} '''[[:en:Ian_Machado_Garry|Ian Machado Garry]]''' |- !2 |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Alexander_Volkov_(fighter)|'''Alexander Volkov''']] !2 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alex_Pereira|Alex Pereira]]''' !2 |{{Flag icon|South Africa}} '''[[:en:Dricus_du_Plessis|Dricus du Plessis]]''' !2 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Carlos_Prates|Carlos Prates]]''' |- !3 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Sergei_Pavlovich|Sergei Pavlovich]]''' !3 |{{Flag icon|ჩეხეთი}} '''[[:en:Jiří_Procházka|Jiří Procházka]]''' !3 |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Nassourdine_Imavov|Nassourdine Imavov]]''' !3 |{{Flag icon|Ecuador}} [[:en:Michael_Morales_(fighter)|'''Michael Morales''']] |- !4 |{{Flag icon|Dominican Republic}} '''[[:en:Waldo_Cortes-Acosta|Waldo Cortes-Acosta]]''' !4 |{{Flag icon|Poland}} '''[[:en:Jan_Błachowicz|Jan Błachowicz]]''' !4 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Brendan_Allen|Brendan Allen]]''' !4 |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Jack_Della_Maddalena|Jack Della Maddalena]]''' |- !5 |{{Flag icon|US}} [[:en:Josh_Hokit|'''Josh Hokit''']] !5 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Khalil_Rountree_Jr.|Khalil Rountree Jr.]]''' !5 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Caio_Borralho|Caio Borralho]]''' !5 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Belal_Muhammad|Belal Muhammad]]''' |- !6 |{{Flag icon|Moldova}} '''[[:en:Serghei_Spivac|Serghei Spivac]]''' !6 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Jamahal_Hill|Jamahal Hill]]''' !6 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Anthony_Hernandez|Anthony Hernandez]]''' !6 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_Brady_(fighter)|'''Sean Brady''']] |- !7 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Curtis_Blaydes|Curtis Blaydes]]''' !7 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Paulo_Costa|Paulo Costa]]''' !7 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Joe_Pyfer|Joe Pyfer]]''' !7 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Leon_Edwards|Leon Edwards]]''' |- !8 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Rizvan_Kuniev|Rizvan Kuniev]]''' !8 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Azamat_Murzakanov|Azamat Murzakanov]]''' !8 |{{Flag icon|Netherlands}} '''[[:en:Reinier_de_Ridder|Reinier de Ridder]]''' !8 |{{Flag icon|Nigeria}} '''[[:en:Kamaru_Usman|Kamaru Usman]]''' |- !9 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Derrick_Lewis|Derrick Lewis]]''' !9 |{{Flagicon image|Civil_Ensign_of_Switzerland_(Pantone).svg}} '''[[:en:Volkan_Oezdemir|Volkan Oezdemir]]''' !9 |{{Flag icon|Nigeria}} '''[[:en:Israel_Adesanya|Israel Adesanya]]''' !9 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Joaquin_Buckley|Joaquin Buckley]]''' |- !10 |{{Flag icon|US}} [[:en:Tyrell_Fortune|'''Tyrell Fortune''']] !10 |{{Flag icon|Uzbekistan}} '''[[:en:Bogdan_Guskov|Bogdan Guskov]]''' !10 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Robert_Whittaker_(fighter)|'''Robert Whittaker''']] !10 |{{Flag icon|Ukraine}} [[:en:Yaroslav_Amosov|'''Yaroslav Amosov''']] |- !11 |{{Flag icon|Croatia}} '''[[:en:Ante_Delija|Ante Delija]]''' !11 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Dominick_Reyes|Dominick Reyes]]''' !11 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Jared_Cannonier|Jared Cannonier]]''' !11 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Gabriel_Bonfim|Gabriel Bonfim]]''' |- !12 |{{Flag icon|Poland}} '''[[:en:Marcin_Tybura|Marcin Tybura]]''' !12 |{{Flag icon|Serbia}} '''[[:en:Aleksandar_Rakić|Aleksandar Rakić]]''' !12 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Gregory_Rodrigues|Gregory Rodrigues]]''' !12 |{{Flag icon|Canada}} [[:en:Mike_Malott|'''Mike Malott''']] |- !13 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Valter_Walker|'''Valter Walker''']] !13 |{{Flag icon|Ukraine}} '''[[:en:Nikita_Krylov|Nikita Krylov]]''' !13 |{{Flag icon|England}} [[:en:Christian_Leroy_Duncan|'''Christian Leroy Duncan''']] !13 |{{Flag icon|Serbia}} '''[[:en:Uroš_Medić|Uroš Medić]]''' |- !14 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Brando_Peričić|'''Brando Peričić''']] !14 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Johnny_Walker_(fighter)|'''Johnny Walker''']] !14 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Paulo_Costa|Paulo Costa]]''' !14 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Michael_Page|Michael Page]]''' |- !15 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Tallison_Teixeira|Tallison Teixeira]]''' !15 |{{Flag icon|US}} [[:en:Alonzo_Menifield|'''Alonzo Menifield''']] !15 |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Roman_Dolidze|Roman Dolidze]]''' !15 |{{Flag icon|US}} [[:en:Daniel_Rodriguez_(fighter)|'''Daniel Rodriguez''']] |- ! colspan="2" |[[:en:Lightweight|Lightweight]] ! colspan="2" |[[:en:Featherweight|Featherweight]] ! colspan="2" |[[:en:Bantamweight|Bantamweight]] ! colspan="2" |[[:en:Flyweight|Flyweight]] |- !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Alexander_Volkanovski|'''Alexander Volkanovski''']] !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|Myanmar}} '''[[:en:Joshua_Van|Joshua Van]]''' |- !{{Flagicon image|Solid_gray_with_letter_c.png}} |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]]''' !1 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Movsar_Evloev|Movsar Evloev]]''' !1 |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' !1 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alexandre_Pantoja|Alexandre Pantoja]]''' |- !2 |{{Flag icon|Armenia}} '''[[:en:Arman_Tsarukyan|Arman Tsarukyan]]''' !2 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''Diego Lopes''']] !2 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Umar_Nurmagomedov|Umar Nurmagomedov]]''' !2 |{{Flag icon|Portugal}} '''[[:en:Manel_Kape|Manel Kape]]''' |- !3 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Charles_Oliveira|Charles Oliveira]]''' !3 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Lerone_Murphy|Lerone Murphy]]''' !3 |{{Flag icon|US}} [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|'''Sean O'Malley''']] !3 |{{Flag icon|Japan}} '''[[:en:Tatsuro_Taira|Tatsuro Taira]]''' |- !4 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Max_Holloway|Max Holloway]]''' !4 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Aljamain_Sterling|Aljamain Sterling]]''' !4 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Cory_Sandhagen|Cory Sandhagen]]''' !4 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Brandon_Royval|Brandon Royval]]''' |- !5 |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Benoît_Saint_Denis|Benoît Saint Denis]]''' !5 |{{Flag icon|Mexico}} '''[[:en:Yair_Rodríguez|Yair Rodríguez]]''' !5 |{{Flag icon|China}} '''[[:en:Song_Yadong|Song Yadong]]''' !5 |{{Flag icon|Japan}} '''[[:en:Kyoji_Horiguchi|Kyoji Horiguchi]]''' |- !6 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Paddy_Pimblett|Paddy Pimblett]]''' !6 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Jean_Silva|Jean Silva]]''' !6 |{{Flag icon|Canada}} '''[[:en:Aiemann_Zahabi|Aiemann Zahabi]]''' !6 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Lone'er_Kavanagh|Lone'er Kavanagh]]''' |- !7 |{{Flag icon|Poland}} '''[[:en:Mateusz_Gamrot|Mateusz Gamrot]]''' !7 |{{Flag icon|England}} '''[[:en:Arnold_Allen|Arnold Allen]]''' !7 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Deiveson_Figueiredo|Deiveson Figueiredo]]''' !7 |{{Flag icon|Iraq}} '''[[:en:Amir_Albazi|Amir Albazi]]''' |- !8 |{{Flag icon|New Zealand}} '''[[:en:Dan_Hooker|Dan Hooker]]''' !8 |{{Flag icon|Morocco}} '''[[:en:Youssef_Zalal|Youssef Zalal]]''' !8 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Mario_Bautista|Mario Bautista]]''' !8 |{{Flag icon|Kazakhstan}} '''[[:en:Asu_Almabayev|Asu Almabayev]]''' |- !9 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Maurício_Ruffy|Maurício Ruffy]]''' !9 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Steve_Garcia|Steve Garcia]]''' !9 |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:David_Martínez_(fighter)|'''David Martínez''']] !9 |{{Flag icon|Mexico}} '''[[:en:Brandon_Moreno|Brandon Moreno]]''' |- !10 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Renato_Moicano|Renato Moicano]]''' !10 |{{Flag icon|Argentina}} '''[[:en:Kevin_Vallejos|Kevin Vallejos]]''' !10 |{{Flag icon|Ecuador}} '''[[:en:Marlon_Vera|Marlon Vera]]''' !10 |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Steve_Erceg|Steve Erceg]]''' |- !11 |{{Flag icon|Azerbaijan}} '''[[:en:Rafael_Fiziev|Rafael Fiziev]]''' !11 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Brian_Ortega|Brian Ortega]]''' !11 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Payton_Talbott|Payton Talbott]]''' !11 |{{Flag icon|US}} [[:en:Alex_Perez_(fighter)|'''Alex Perez''']] |- !12 |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Quillan_Salkilld|'''Quillan Salkilld''']] !12 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Melquizael_Costa|Melquizael Costa]]''' !12 |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Vinicius_Oliveira|Vinicius Oliveira]]''' !12 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Tim_Elliott|Tim Elliott]]''' |- !13 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Michael_Chandler|Michael Chandler]]''' !13 |{{Flag icon|US}} [[:en:Aaron_Pico|'''Aaron Pico''']] !13 |{{Flag icon|Mexico}} [[:en:Raul_Rosas_Jr.|'''Raul Rosas Jr.''']] !13 |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Tagir_Ulanbekov|Tagir Ulanbekov]]''' |- !14 |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Farès_Ziam|Farès Ziam]]''' !14 |{{Flag icon|Uganda}} '''[[:en:David_Onama|David Onama]]''' !14 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Raoni_Barcelos|'''Raoni Barcelos''']] !14 |{{Flag icon|US}} [[:en:Charles_Johnson_(fighter)|'''Charles Johnson''']] |- !15 |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Beneil_Dariush|Beneil Dariush]]''' !15 |{{Flag icon|US}} [[:en:Josh_Emmett|'''Josh Emmett''']] !15 |{{Flagicon|ავღანეთი}} [[:en:Farid_Basharat|'''Farid Basharat''']] !15 |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Bruno_Silva_(fighter)|'''Bruno Silva''']] |} {| class="wikitable" |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Randy_Couture|Randy Couture]]''' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] ![[:en:UFC_Japan:_Ultimate_Japan|UFC Japan]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_44|UFC 44]] !19-11-0 !THE NATURAL !1 |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:B.J._Penn|B.J. Penn]]''' ![[:en:Welterweight|Welterweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] ![[:en:UFC_46|UFC 46]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_80|UFC 80]] !16-14-2 !THE PRODIGY !2 |- |{{Flag icon|Ireland}} '''[[:en:Conor_McGregor|Conor McGregor]]''' ![[:en:Featherweight|Featherweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] ![[:en:UFC_194|UFC 194]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_205|UFC 205]] !22-6-0 !THE NOTORIOUS !3 |- |{{Flag icon|Canada}} '''[[:en:Georges_St-Pierre|Georges St-Pierre]]''' ![[:en:Welterweight|Welterweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Middleweight|Middleweight]] ![[:en:UFC_65|UFC 65]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_217|UFC 217]] !26-2-0 !RUSH !4 |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Daniel_Cormier|Daniel Cormier]]''' ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ![[:en:UFC_187|UFC 187]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_226|UFC 226]] !22-3-0 !DC !5 |- |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Amanda_Nunes|Amanda Nunes]]''' ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Featherweight|Featherweight]] ![[:en:UFC_200|UFC 200]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_232|UFC 232]] !23-5-0 !THE LIONESS !6 |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Henry_Cejudo|Henry Cejudo]]''' ![[:en:Flyweight|Flyweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Bantamweight|Bantamweight]] ![[:en:UFC_227|UFC 227]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_238|UFC 238]] !16-6-0 !TRIPLE C !7 |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Jon_Jones|Jon Jones]]''' ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ![[:en:UFC_128|UFC 128]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_285|UFC 285]] !28-1-0 !BONES !8 |- |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Alex_Pereira|Alex Pereira]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] ![[:en:UFC_281|UFC 281]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_295|UFC 295]] !13-3-0 !POATAN !9 |- |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Ilia_Topuria|Ilia Topuria]]''' ![[:en:Featherweight|Featherweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] ![[:en:UFC_298|UFC 298]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_317|UFC 317]] !17-0-0 !EL MATADOR !10 |- |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' ![[:en:Lightweight|Lightweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Welterweight|Welterweight]] ![[:en:UFC_280|UFC 280]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_322|UFC 322]] !28-1-0 !N/A !11 |} {| class="wikitable" ![[:en:UFC_300|UFC 300: Pereira vs. Hill]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] |{{Flag icon|US}} [[:en:Jamahal_Hill|'''Jamahal Hill''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_301|UFC 301: Pantoja vs. Erceg]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალეშანდრე პანტოჟა|'''Alexandre Pantoja''']] |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Steve_Erceg|'''Steve Erceg''']] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flag icon|Brazil}} '''[[:en:Rio_de_Janeiro|Rio de Janeiro]]''' |- ![[:en:UFC_302|UFC 302: Makhachev vs. Poirier]] |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' |{{Flag icon|US}} [[დასტინ პორიე|'''Dustin Poirier''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_303|UFC 303: Pereira vs. Procházka 2]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] |{{Flagicon|ჩეხეთი}} [[ირჟი პროხასკა|'''Jiří Procházka''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_304|UFC 304: Edwards vs. Muhammad 2]] |{{Flagicon|England}} [[:en:Leon_Edwards|'''Leon Edwards''']] |{{Flag icon|US}} [[ბელალ მუჰამედი|'''Belal Muhammad''']] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flag icon|UK}} '''[[:en:Manchester|Manchester]]''' |- ![[:en:UFC_305|UFC 305: du Plessis vs. Adesanya]] |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''Dricus du Plessis''']] |{{Flagicon|Nigeria}} [[ისრაელ ადესანია|'''Israel Adesanya''']] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Perth|Perth]]''' |- ![[:en:UFC_306|UFC 306: O'Malley vs. Dvalishvili]] |{{Flag icon|US}} [[შონ ო’მალი|'''Sean O'Malley''']] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_307|UFC 307: Pereira vs. Rountree Jr.]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] |{{Flag icon|US}} [[:en:Khalil_Rountree_Jr.|'''Khalil Rountree Jr.''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Salt_Lake_City|Salt Lake City]]''' |- ![[:en:UFC_308|UFC 308: Topuria vs. Holloway]] |{{Flag icon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''Ilia Topuria''']] |{{Flag icon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Abu_Dhabi|Abu Dhabi]]''' |- ![[:en:UFC_309|UFC 309: Jones vs. Miocic]] |{{Flag icon|US}} [[ჯონ ჯონსი|'''Jon Jones''']] |{{Flag icon|US}} [[სტიპე მიოჩიჩი|'''Stipe Miocic''']] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:New_York_City|New York City]]''' |- ![[:en:UFC_310|UFC 310: Pantoja vs. Asakura]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალეშანდრე პანტოჟა|'''Alexandre Pantoja''']] |{{Flagicon|იაპონია}} [[:en:Kai_Asakura|'''Kai Asakura''']] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_311|UFC 311: Makhachev vs. Moicano]] |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Renato_Moicano|'''Renato Moicano''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- ![[:en:UFC_312|UFC 312: du Plessis vs. Strickland 2]] |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''Dricus du Plessis''']] |{{Flag icon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Sydney|Sydney]]''' |- ![[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] |{{Flag icon|Russia}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''Magomed Ankalaev''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_314|UFC 314: Volkanovski vs. Lopes]] |{{Flag icon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''Alexander Volkanovski''']] |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''Diego Lopes''']] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Miami|Miami]]''' |- ![[:en:UFC_315|UFC 315: Muhammad vs. Della Maddalena]] |{{Flag icon|US}} [[ბელალ მუჰამედი|'''Belal Muhammad''']] |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''Jack Della Maddalena''']] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flag icon|Canada}} '''[[:en:Montreal|Montreal]]''' |- ![[:en:UFC_316|UFC 316: Dvalishvili vs. O'Malley 2]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' |{{Flag icon|US}} [[შონ ო’მალი|'''Sean O'Malley''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_317|UFC 317: Topuria vs. Oliveira]] |{{Flag icon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''Ilia Topuria''']] |{{Flag icon|Brazil}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''Charles Oliveira''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_318|UFC 318: Holloway vs. Poirier 3]] |{{Flag icon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] |{{Flag icon|US}} [[დასტინ პორიე|'''Dustin Poirier''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:New_Orleans|New Orleans]]''' |- ![[:en:UFC_319|UFC 319: du Plessis vs. Chimaev]] |{{Flagicon|South Africa}} [[დრიკუს დუ პლესი|'''Dricus du Plessis''']] |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Chicago|Chicago]]''' |- ![[:en:UFC_320|UFC 320: Ankalaev vs. Pereira 2]] |{{Flag icon|Russia}} [[მაგომედ ანკალაევი|'''Magomed Ankalaev''']] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_321|UFC 321: Aspinall vs. Gane]] |{{Flagicon|England}} [[:en:Tom_Aspinall|'''Tom Aspinall''']] |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Ciryl_Gane|Ciryl Gane]]''' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Abu_Dhabi|Abu Dhabi]]''' |- ![[:en:UFC_322|UFC 322: Della Maddalena vs. Makhachev]] |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''Jack Della Maddalena''']] |{{Flag icon|Russia}} '''[[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:New_York_City|New York City]]''' |- ![[:en:UFC_323|UFC 323: Dvalishvili vs. Yan 2]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' |{{Flag icon|Russia}} [[პიოტრ იანი|'''Petr Yan''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_324|UFC 324: Gaethje vs. Pimblett]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] |{{Flagicon|England}} [[პედი პიმბლეტი|'''Paddy Pimblett''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |{{Flag icon|Australia}} [[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|'''Alexander Volkanovski''']] |{{Flag icon|Brazil}} [[:en:Diego_Lopes_(fighter)|'''Diego Lopes''']] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] |{{Flag icon|Australia}} '''[[:en:Sydney|Sydney]]''' |- ![[:en:UFC_326|UFC 326: Holloway vs. Oliveira 2]] |{{Flag icon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] |{{Flag icon|Brazil}} [[ჩარლზ ოლივეირა|'''Charles Oliveira''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_327|UFC 327: Procházka vs. Ulberg]] |{{Flagicon|ჩეხეთი}} [[ირჟი პროხასკა|'''Jiří Procházka''']] |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''Carlos Ulberg''']] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Miami|Miami]]''' |- ![[:en:UFC_328|UFC 328: Chimaev vs. Strickland]] |{{Flag icon|UAE}} '''[[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]]''' |{{Flag icon|US}} [[შონ სტრიკლენდი|'''Sean Strickland''']] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_Freedom_250|UFC Freedom 250: Topuria vs. Gaethje]] |{{Flag icon|Georgia}} [[ილია თოფურია|'''Ilia Topuria''']] |{{Flag icon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Washington,_D.C.|Washington]]''' |- ![[:en:UFC_329|UFC 329: McGregor vs. Holloway 2]] |{{Flagicon|Ireland}} [[კონორ მაკგრეგორი|'''Conor McGregor''']] |{{Flagicon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ! colspan="5" |Co-Main Events |- ![[:en:UFC_300|UFC 300: Gaethje vs. Holloway]] |{{Flag icon|US}} [[მაქს ჰოლოვეი|'''Max Holloway''']] |{{Flag icon|US}} [[:en:Justin_Gaethje|'''Justin Gaethje''']] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_304|UFC 304: Aspinall vs. Blaydes 2]] |{{Flagicon|England}} [[:en:Tom_Aspinall|'''Tom Aspinall''']] |{{Flag icon|US}} [[:en:Curtis_Blaydes|'''Curtis Blaydes''']] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |{{Flag icon|UK}} '''[[:en:Manchester|Manchester]]''' |- ![[:en:UFC_311|UFC 311: Dvalishvili vs. Nurmagomedov]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' |{{Flag icon|Russia}} [[უმარ ნურმაგომედოვი|'''Umar Nurmagomedov''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] |- ![[:en:UFC_317|UFC 317: Pantoja vs. Kara-France]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალეშანდრე პანტოჟა|'''Alexandre Pantoja''']] |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Kai_Kara-France|'''Kai Kara-France''']] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_320|UFC 320: Dvalishvili vs. Sandhagen]] |{{Flag icon|Georgia}} '''[[:en:Merab_Dvalishvili|Merab Dvalishvili]]''' |{{Flag icon|US}} [[კორი სენდჰეგენი|'''Cory Sandhagen''']] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_323|UFC 323: Pantoja vs. Van]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალეშანდრე პანტოჟა|'''Alexandre Pantoja''']] |{{Flagicon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''Joshua Van''']] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Las_Vegas|Las Vegas]]''' |- ![[:en:UFC_328|UFC 328: Van vs. Taira]] |{{Flagicon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''Joshua Van''']] |{{Flag icon|Japan}} '''[[:en:Tatsuro_Taira|Tatsuro Taira]]''' ![[:en:Flyweight|Flyweight]] |{{Flag icon|US}} [[:en:Newark,_New_Jersey|'''Newark''']] |- ![[:en:UFC_Freedom_250|UFC Freedom 250: Pereira vs. Gane]] |{{Flag icon|Brazil}} [[ალექს პერეირა|'''Alex Pereira''']] |{{Flag icon|France}} '''[[:en:Ciryl_Gane|Ciryl Gane]]''' ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Washington,_D.C.|Washington]]''' |} {| class="wikitable" |{{Flag icon|Portugal}} '''[[:en:Diogo_Jota|Diogo Jota]]''' !{{Flag icon|Portugal}} !{{Flag icon|Spain}} !04/12/1996 !03/07/2025 ![[:en:Traffic_collision|Car Accident]] ![[:en:Football|Footballer]] !{{Flag icon|Portugal}} !28 |- |{{Flag icon|Austria}} '''[[:en:Felix_Baumgartner|Felix Baumgartner]]''' !{{Flag icon|Austria}} !{{Flag icon|Italy}} !20/03/1969 !17/07/2025 ![[:en:Paragliding|Paragliding]] ![[:en:Stunt_performer|Stunt Performer]] !{{Flag icon|Austria}} !56 |- |{{Flag icon|UK}} '''[[:en:Ozzy_Osbourne|Ozzy Osbourne]]''' !{{Flag icon|UK}} !{{Flag icon|UK}} !03/12/1948 !22/07/2025 ![[:en:Heart_attack|Heart Attack]] ![[:en:Singer|Singer]] !{{Flag icon|UK}} !76 |- |{{Flag icon|Italy}} '''[[:en:Giorgio_Armani|Giorgio Armani]]''' !{{Flagicon|იტალია|variant=1861}} !{{Flag icon|Italy}} !11/07/1934 !04/09/2025 ![[:en:Aging-associated_diseases|Age-releated]] ![[:en:Fashion_design|Fashion Designer]] !{{Flag icon|Italy}} !91 |- |{{Flag icon|US}} '''[[:en:Charlie_Kirk|Charlie Kirk]]''' !{{Flag icon|US}} !{{Flag icon|US}} !14/10/1993 !10/09/2025 ![[:en:Assassination|Assassination]] ![[:en:Activism|Political Activist]] !{{Flag icon|US}} !31 |- |{{Flag icon|Canada}} '''[[:en:Catherine_O'Hara|Catherine O'Hara]]''' !{{Flag icon|Canada}} !{{Flag icon|US}} !04/03/1954 !30/01/2026 ![[:en:Pulmonary_embolism|Pulmonary Embolism]] ![[:en:Acting|Actress]] !{{Flag icon|Canada}} {{Flag icon|US}} !71 |- |{{Flag icon|Iran}} '''[[:en:Ali_Khamenei|Ali Khamenei]]''' !{{Flag icon|Iran|variant=1925}} !{{Flag icon|Iran}} !19/04/1939 !28/02/2026 ![[:en:Airstrike|Airstrike]] ![[:en:Supreme_Leader_of_Iran|Supreme Leader]] !{{Flag icon|Iran}} !86 |- |{{Flag icon|US}} [[ჩაკ ნორისი|'''Chuck Norris''']] !{{Flag icon|US}} !{{Flag icon|US}} !10/03/1940 !19/03/2026 !Unspecified ![[:en:Acting|Actor]] !{{Flag icon|US}} !86 |} {| class="wikitable" ! colspan="7" |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Ali_Bagautinov|Ali Bagautinov]] |- !{{Flag icon|US}} ![[დემეტრიუს ჯონსონი|Demetrious Johnson]] ![[:en:UFC_174|UFC 174]] !Decision R5 !14/06/2014 |{{Flag icon|Canada}} [[ვანკუვერი|'''Vancouver''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Russia}} [[ხაბიბ ნურმაგომედოვი|Khabib Nurmagomedov]] |- !{{Flag icon|US}} ![[:en:Al_Iaquinta|Al Iaquinta]] ![[:en:UFC_223|UFC 223]] !Decision R5 !07/03/2018 |{{Flag icon|US}} [[ნიუ-იორკი|'''New York City''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Ireland}} ![[კონორ მაკგრეგორი|Conor McGregor]] ![[:en:UFC_229|UFC 229]] !Submission R4 !06/10/2018 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[დასტინ პორიე|Dustin Poirier]] ![[:en:UFC_242|UFC 242]] !Submission R3 !07/09/2019 |{{Flag icon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[:en:Justin_Gaethje|Justin Gaethje]] ![[:en:UFC_254|UFC 254]] !Submission R2 !24/10/2020 |{{Flag icon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Russia}} [[ისლამ მახაჩევი|Islam Makhachev]] |- !{{Flag icon|Brazil}} ![[ჩარლზ ოლივეირა|Charles Oliveira]] ![[:en:UFC_280|UFC 280]] !Submission R2 !22/10/2022 |{{Flag icon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} |- !{{Flag icon|Australia}} ![[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|Alexander Volkanovski]] ![[:en:UFC_284|UFC 284]] !Decision R5 !12/02/2023 |{{Flag icon|Australia}} [[პერთი|'''Perth''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Australia}} ![[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|Alexander Volkanovski]] ![[:en:UFC_294|UFC 294]] !Knockout R1 !21/10/2023 |{{Flag icon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[დასტინ პორიე|Dustin Poirier]] ![[:en:UFC_302|UFC 302]] !Submission R5 !01/06/2024 |{{Flag icon|US}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Brazil}} ![[:en:Renato_Moicano|Renato Moicano]] ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !Submission R1 !18/01/2025 |{{Flag icon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Australia}} ![[:en:Jack_Della_Maddalena|Jack Della Maddalena]] ![[:en:UFC_322|UFC 322]] !Decision R5 !15/11/2025 |{{Flag icon|US}} [[ნიუ-იორკი|'''New York City''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Magomed_Ankalaev|Magomed Ankalaev]] |- !{{Flag icon|Poland}} ![[:en:Jan_Błachowicz|Jan Błachowicz]] ![[:en:UFC_282|UFC 282]] !Decision R5 !10/12/2022 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} |- !{{Flag icon|Brazil}} ![[ალექს პერეირა|Alex Pereira]] ![[:en:UFC_313|UFC 313]] !Decision R5 !08/03/2025 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Brazil}} ![[ალექს პერეირა|Alex Pereira]] ![[:en:UFC_320|UFC 320]] !TKO R1 !04/10/2025 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Georgia}} [[ილია თოფურია|Ilia Topuria]] |- !{{Flag icon|Australia}} ![[ალექსანდერ ვოლკანოვსკი|Alexander Volkanovski]] ![[:en:UFC_298|UFC 298]] !Knockout R2 !17/02/2024 |{{Flag icon|US}} [[ანაჰაიმი|'''Anaheim''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[მაქს ჰოლოვეი|Max Holloway]] ![[:en:UFC_308|UFC 308]] !Knockout R3 !26/10/2024 |{{Flag icon|UAE}} [[აბუ-დაბი|'''Abu Dhabi''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Brazil}} ![[ჩარლზ ოლივეირა|Charles Oliveira]] ![[:en:UFC_317|UFC 317]] !Knockout R1 !28/06/2025 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Georgia}} [[მერაბ დვალიშვილი|Merab Dvalishvili]] |- !{{Flag icon|US}} ![[შონ ო’მალი|Sean O'Malley]] ![[:en:UFC_306|UFC 306]] !Decision R5 !14/09/2024 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Russia}} ![[უმარ ნურმაგომედოვი|Umar Nurmagomedov]] ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !Decision R5 !18/01/2025 |{{Flag icon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[შონ ო’მალი|Sean O'Malley]] ![[:en:UFC_316|UFC 316]] !Submission R3 !07/06/2025 |{{Flag icon|US}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[კორი სენდჰეგენი|Cory Sandhagen]] ![[:en:UFC_320|UFC 320]] !Decision R5 !04/10/2025 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Russia}} ![[პიოტრ იანი|Petr Yan]] ![[:en:UFC_323|UFC 323]] !Decision R5 !06/12/2025 |{{Flag icon|US}} [[ლას-ვეგასი|'''Las Vegas''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|Russia}} [[:en:Umar_Nurmagomedov|Umar Nurmagomedov]] |- !{{Flag icon|Georgia}} ![[მერაბ დვალიშვილი|Merab Dvalishvili]] ![[:en:UFC_311|UFC 311]] !Decision R5 !18/01/2025 |{{Flag icon|US}} [[:en:Inglewood,_California|'''Inglewood''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- ! colspan="7" |{{Flag icon|UAE}} [[:en:Khamzat_Chimaev|Khamzat Chimaev]] |- !{{Flag icon|South Africa}} ![[დრიკუს დუ პლესი|Dricus du Plessis]] ![[:en:UFC_319|UFC 319]] !Decision R5 !16/08/2025 |{{Flag icon|US}} [[ჩიკაგო|'''Chicago''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|US}} ![[შონ სტრიკლენდი|Sean Strickland]] ![[:en:UFC_328|UFC 328]] !Decision R5 !09/05/2026 |{{Flag icon|US}} [[ნიუარკი|'''Newark''']] !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |} {| class="wikitable" |- |'''{{Flagicon|Russia}} [[:en:Khabib_Nurmagomedov|Khabib Nurmagomedov]]''' ![[:en:UFC_223|UFC 223]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]] ![[:en:Conor_McGregor|1]] [[:en:Dustin_Poirier|2]] [[:en:Justin_Gaethje|3]] |- |'''{{Flagicon|Russia}} [[:en:Petr_Yan|Petr Yan]]''' ![[:en:UFC_251|UFC 251]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_323|UFC 323]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] !0 |- |'''{{Flagicon|Russia}} [[:en:Islam_Makhachev|Islam Makhachev]]''' ![[:en:UFC_280|UFC 280]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_322|UFC 322]] ![[:en:Lightweight|Lightweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Welterweight|Welterweight]] ![[:en:Alexander_Volkanovski|1]] [[:en:Alexander_Volkanovski|2]] [[:en:Dustin_Poirier|3]] [[:en:Renato_Moicano|4]] |- |'''{{Flagicon|Russia}} [[:en:Magomed_Ankalaev|Magomed Ankalaev]]''' ![[:en:UFC_313|UFC 313]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !0 |- |{{Flagicon|England}} [[:en:Michael_Bisping|'''Michael Bisping''']] ![[:en:UFC_199|UFC 199]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] ![[:en:Dan_Henderson|1]] |- |{{Flagicon|England}} [[:en:Leon_Edwards|'''Leon Edwards''']] ![[:en:UFC_278|UFC 278]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] ![[:en:Kamaru_Usman|1]] [[:en:Colby_Covington|2]] |- |'''{{Flagicon|England}} [[:en:Tom_Aspinall|Tom Aspinall]]''' !— ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ![[:en:Ciryl_Gane|!]] |- |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Robert_Whittaker_(fighter)|'''Robert Whittaker''']] !— ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !0 |- |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Alexander_Volkanovski|'''Alexander Volkanovski''']] ![[:en:UFC_245|UFC 245]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_314|UFC 314]] ![[:en:Featherweight|Featherweight]] ![[:en:Max_Holloway|1]] [[:en:Brian_Ortega|2]] [[:en:The_Korean_Zombie|3]] [[:en:Max_Holloway|4]] [[:en:Yair_Rodríguez|5]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Diego_Lopes_(fighter)|6]] |- |{{Flag icon|Australia}} [[:en:Jack_Della_Maddalena|'''Jack Della Maddalena''']] ![[:en:UFC_315|UFC 315]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !0 |- |'''{{Flagicon|Canada}} [[:en:Carlos_Newton|Carlos Newton]]''' ![[:en:UFC_31|UFC 31]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] !0 |- |'''{{Flagicon|Canada}} [[:en:Georges_St-Pierre|Georges St-Pierre]]''' ![[:en:UFC_65|UFC 65]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_83|UFC 83]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_217|UFC 217]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Middleweight|Middleweight]] ![[:en:Jon_Fitch|1]] [[:en:B.J._Penn|2]] [[:en:Thiago_Alves_(fighter)|3]] [[:en:Dan_Hardy|4]] [[:en:Josh_Koscheck|5]] [[:en:Jake_Shields|6]] [[:en:Carlos_Condit|7]] [[:en:Nick_Diaz|8]] [[:en:Johny_Hendricks|9]] |- |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Kamaru_Usman|'''Kamaru Usman''']] ![[:en:UFC_235|UFC 235]] ![[:en:Welterweight|Welterweight]] ![[:en:Colby_Covington|1]] [[:en:Jorge_Masvidal|2]] [[:en:Gilbert_Burns|3]] [[:en:Jorge_Masvidal|4]] [[:en:Colby_Covington|5]] |- |{{Flag icon|Nigeria}} [[:en:Israel_Adesanya|'''Israel Adesanya''']] ![[:en:UFC_243|UFC 243]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_287|UFC 287]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] ![[:en:Yoel_Romero|1]] [[:en:Paulo_Costa|2]] [[:en:Marvin_Vettori|3]] [[:en:Robert_Whittaker_(fighter)|4]] [[:en:Jared_Cannonier|5]] |- |{{Flagicon|Georgia (country)}} [[:en:Ilia_Topuria|'''Ilia Topuria''']] ![[:en:UFC_298|UFC 298]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_317|UFC 317]] ![[:en:Featherweight|Featherweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] ![[:en:Max_Holloway|1]] |- |{{Flagicon|Georgia (country)}} [[:en:Merab_Dvalishvili|'''Merab Dvalishvili''']] ![[:en:UFC_306|UFC 306]] ![[:en:Bantamweight|Bantamweight]] ![[:en:Umar_Nurmagomedov|1]] [[:en:Sean_O'Malley_(fighter)|2]] [[:en:Cory_Sandhagen|3]] |- |'''{{Flagicon|Netherlands}} [[:en:Bas_Rutten|Bas Rutten]]''' ![[:en:UFC_20|UFC 20]] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] !0 |- |{{Flag icon|Belarus}} [[:en:Andrei_Arlovski|'''Andrei Arlovski''']] !— ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ![[:en:Paul_Buentello|1]] |- |{{Flag icon|Cameroon}} '''[[:en:Francis_Ngannou|Francis Ngannou]]''' ![[:en:UFC_260|UFC 260]] ![[:en:Heavyweight|Heavyweight]] ![[:en:Ciryl_Gane|1]] |- |'''{{Flagicon|Poland}} [[:en:Jan_Błachowicz|Jan Błachowicz]]''' ![[:en:UFC_253|UFC 253]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] ![[:en:Israel_Adesanya|1]] |- |{{Flagicon|Czech Republic}} [[:en:Jiří_Procházka|'''Jiří Procházka''']] ![[:en:UFC_275|UFC 275]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !0 |- |{{Flagicon|New Zealand}} [[:en:Carlos_Ulberg|'''Carlos Ulberg''']] ![[:en:UFC_327|UFC 327]] ![[:en:Light_heavyweight|Light Heavyweight]] !0 |- |{{Flagicon|South Africa}} [[:en:Dricus_du_Plessis|'''Dricus du Plessis''']] ![[:en:UFC_297|UFC 297]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] ![[:en:Israel_Adesanya|1]] [[:en:Sean_Strickland|2]] |- |{{Flag icon|UAE}} [[:en:Khamzat_Chimaev|'''Khamzat Chimaev''']] ![[:en:UFC_319|UFC 319]] ![[:en:Middleweight|Middleweight]] !0 |- |{{Flag icon|Ireland}} '''[[:en:Conor_McGregor|Conor McGregor]]''' ![[:en:UFC_194|UFC 194]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_205|UFC 205]] ![[:en:Featherweight|Featherweight]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:Lightweight|Lightweight]] !0 |- |{{Flagicon|Mexico}} [[:en:Brandon_Moreno|'''Brandon Moreno''']] ![[:en:UFC_263|UFC 263]]<nowiki> | </nowiki>[[:en:UFC_283|UFC 283]] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] !0 |- |{{Flag icon|Myanmar}} [[:en:Joshua_Van|'''Joshua Van''']] ![[:en:UFC_323|UFC 323]] ![[:en:Flyweight|Flyweight]] ![[:en:Tatsuro_Taira|1]] |} po8y63671pro9qt188cbdjw5f2p9tw5 0 876730 5405474 5382506 2026-06-02T06:31:05Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 3 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405474 wikitext text/x-wiki '''ნიკარაგუის ჩემპიონატი ჭადრაკში''' — ყოველწლიური ტურნირი, რომელსაც [[ნიკარაგუის ეროვნული საჭადრაკო ფედერაცია]] ატარებს. პირველი ჩემპიონატი 1956 წელს მატჩის ფორმატში გაიმართა, ხოლო მომდევნო წლებში ტურნირი სხვადასხვა კატეგორიად იყოფოდა,<ref name=arellano>{{cite web |url=https://www.manfut.org/museos/sf-RamirezJulio.html |title=Salón de la Fama del Deporte Nicaragüense: Julio Ramírez de Arellano |date=August 2004 |access-date=27 September 2020 |archive-date=3 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203040233/http://www.manfut.org/museos/sf-RamirezJulio.html |url-status=dead }}</ref> სადაც უმაღლესი ლიგის გამარჯვებული ხდებოდა ქვეყნის ეროვნული ჩემპიონი. == ეროვნული ჩემპიონატის გამარჯვებულები == {| class="sortable wikitable" ! წელი !! ეროვნული ჩემპიონი !! შენიშვნა |- | 1956 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || არელიანომ შვიდ პარტიაში დაამარცხა გუსტავო მონტალვანი.<ref name=arellano /> |- | 1958 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || <ref name=arellano/> |- | 1959 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || <ref name=arellano/> |- | 1960 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || <ref name=arellano/> |- | 1961 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || <ref name=arellano/> |- | 1962 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || <ref name=arellano/> |- | 1964 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || <ref name=arellano/> |- | 1965 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || <ref name=arellano/> |- | 1966 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || <ref name=arellano/> |- | 1967 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || <ref name=arellano/> |- | 1968 || [[ხულიო რამირეს დე არელიანო]] || <ref name=arellano/> |- | 1969 || [[გუსტავო ხორხე ალემანი]] || <ref name=main>{{cite thesis |last1=Espinoza González |first1=Wilmer Pastor |last2=Sánchez López |first2=Marvin José |url=https://repositorio.upoli.edu.ni/341/1/Ajedrez.pdf |title=El ajedrez en Nicaragua desde su inicio hasta el año 2014 |language=es |pages=28–30, 35 |publisher=[[პოლიტექნიკური უნივერსიტეტი (ნიკარაგუა)]] |date=2016 |access-date=27 September 2020}}</ref> |- | 1970 || [[ედმუნდო დავილა კასტელიონი]] || <ref name=main/> |- | 1971 || [[გუსტავო ხორხე ალემანი]] || <ref name=main/> |- | 1972 || [[მიგელ ჩავესი]] || <ref name=main/> |- | 1973 || [[ნარსისო სალას ჩავესი]] || ტურნირს ბენხამინ საპატა ლიდერობდა, მაგრამ დისკვალიფიკაცია მიიღო არაფხიზელ მდგომარეობაში თამაშის გამო.<ref name=funny>{{cite web |url=http://www.academiadeajedrezjulioramirezdearellano.com/varios/432-miguel-chavez-el-primer-nicaragauumlense-que-vencio-a-un-gran-maestro |title=Miguel Chávez, el primer nicaragüense que venció a un gran maestro |date=1 June 2013}}</ref> |- | 1974 || [[კარლოს ხ. ლაუ]] || ჩემპიონი გამოვლინდა სადავო გარემოებებში (საათის გაუმართაობის გამო) ფინალისტების დისკვალიფიკაციის შემდეგ.<ref name=funny/> |- | 1975 || [[რენე პილარტე ტიხერინო]] || <ref name=main/> |- | 1976 || [[ფრანსისკო კასტილიო ტამარისი]] || <ref name=main/> |- | 1977–1980 || — || არ ჩატარებულა [[ნიკარაგუის რევოლუცია|ნიკარაგუის რევოლუციის]] გამო.<ref name=main/> |- | 1981 || [[ედმუნდო დავილა კასტელიონი]] || გამარჯვებული გახდა საუკეთესო შედეგის მქონე ნიკარაგუელი.<ref name=funny/> |- | 1982 || [[დანილო კანდა]] || <ref name=main/> |- | 1983 || [[მარტინ გევარა]] || <ref name=main/> |- | 1984 || [[მარტინ გევარა]] || <ref name=main/> |- | 1985 || [[მარტინ გევარა]] || <ref name=main/> |- | 1986 || [[მარტინ გევარა]] || <ref name=main/> |- | 1987 || [[ხოსე ლუის ფონსეკა]] || <ref>{{cite web |last=Calvo Buides |first=Nibaldo |url=http://www.nibaldocalvo.com/2010/11/nicaragua-presente-en-la-unam.html |title=Nicaragua presente en la UNAM |language=es |date=2010}}</ref> |- | 1988 || [[მარტინ გევარა]] || <ref name=main/> |- | 1989 || — || ინფორმაცია არ არის ხელმისაწვდომი.<ref>{{cite web |last=García Rojas |first=Hamlet Danilo |url=http://www.academiadeajedrezjulioramirezdearellano.com/2015/febrero/27/1.pdf |title=Martín Guevara, el gran campeón |page=10 |date=27 February 2015}}</ref> |- | 1990 || [[მარტინ გევარა]] || <ref name=main/> |- | 1991 || [[რენე ლაკაიო]] || <ref name=lacayo1>{{cite news |url=https://www.laprensa.com.ni/2001/03/31/deportes/760494-lacayo-a-defender-ttulo |title=Lacayo a defender título |language=es |newspaper=[[La Prensa (Managua)]] |access-date=2026-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019045012/https://www.laprensa.com.ni/2001/03/31/deportes/760494-lacayo-a-defender-ttulo |archivedate=2021-10-19 }}</ref> |- | 1992 || [[მარტინ გევარა]] || <ref name=main/> |- | 1993 || [[მარტინ გევარა]] || <ref name=main/> |- | 1994 || [[კარლოს დავილა]] || <ref name=main/> |- | 1995 || [[კარლოს დავილა]] || <ref name=main/> |- | 1996 || [[კარლოს დავილა]] || <ref name=main/> |- | 1997 || [[რენე პილარტე ტიხერინო]] || <ref name=main/> |- | 1998 || [[კარლოს დავილა]] || <ref name=main/> |- | 1999 || [[როდოლფო ისაბა]] || <ref>{{cite news |url=https://www.laprensa.com.ni/2000/06/20/deportes/734184-nada-para-nadie-en-ajedrez |title=Nada para nadie en ajedrez |language=es |newspaper=[[La Prensa (Managua)]]}}</ref> |- | 2000 || [[რენე ლაკაიო]] || <ref name=lacayo1/> |- | 2001 || [[კარლოს გევარა]] || <ref name=ortiz>{{cite web |url=http://www.academiadeajedrezjulioramirezdearellano.com/articulistas/a-f-pablo-moraga/979-triple-empate-en-primer-lugar-pero-por-el-sistema-de-desempate |title=Triple empate en primer lugar, pero por el sistema de desempate}}</ref> |- | 2002 || [[რენე ლაკაიო]] || <ref name=lacayo2>{{cite news |url=https://www.laprensa.com.ni/2003/07/22/deportes/858786-lacayo-campen |title=Lacayo campeón |language=es |newspaper=[[La Prensa (Managua)]] |access-date=2026-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115090025/https://www.laprensa.com.ni/2003/07/22/deportes/858786-lacayo-campen |archivedate=2021-11-15 }}</ref> |- | 2003 || [[რენე ლაკაიო]] || <ref name=lacayo2/> |- | 2004 || [[ფელიქს ესპინოსა]] || <ref>{{cite news |url=https://www.laprensa.com.ni/2004/08/19/deportes/918211-dvila-dobl-su-rey |title=Dávila dobló su rey |language=es |newspaper=[[La Prensa (Managua)]] |access-date=2026-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211006143444/https://www.laprensa.com.ni/2004/08/19/deportes/918211-dvila-dobl-su-rey |archivedate=2021-10-06 }}</ref> |- | 2005 || [[კარლოს დავილა]] || <ref name=davila>{{cite news |url=https://www.laprensa.com.ni/2006/10/31/deportes/1285378-davila-otra-vez-el-mejor |title=Dávila, otra vez el mejor |language=es |newspaper=[[La Prensa (Managua)]] |access-date=2026-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211103042020/https://www.laprensa.com.ni/2006/10/31/deportes/1285378-davila-otra-vez-el-mejor |archivedate=2021-11-03 }}</ref> |- | 2006 || [[კარლოს დავილა]] || <ref name=davila/> |- | 2007 || [[კარლოს დავილა]] || <ref>{{cite news |url=https://www.laprensa.com.ni/2007/08/28/deportes/1309877-davila-rey-del-ajedrez |title=Dávila, rey del ajedrez |language=es |newspaper=[[La Prensa (Managua)]] |access-date=2026-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211119172429/https://www.laprensa.com.ni/2007/08/28/deportes/1309877-davila-rey-del-ajedrez |archivedate=2021-11-19 }}</ref> |- | 2008 || [[ფელიქს ესპინოსა]] || <ref>{{cite news |url=https://www.laprensa.com.ni/2008/12/24/deportes/1350704-ajedrez-con-buen-cierre |title=Ajedrez con buen cierre |language=es |newspaper=[[La Prensa (Managua)]] |access-date=2026-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211008012943/https://www.laprensa.com.ni/2008/12/24/deportes/1350704-ajedrez-con-buen-cierre |archivedate=2021-10-08 }}</ref> |- | 2009 || [[მაქსიმილიანო როჩა]] || <ref>{{cite web |url=http://ajedreznica.blogspot.com/2009/08/mn-maximiliano-rocha-campeon-de.html |title=MN. Maximiliano Rocha Campeón de Nicaragua |language=es}}</ref> |- | 2010 || [[რენე ლაკაიო]] || <ref>{{cite web |url=http://ajedreznica.blogspot.com/2010/03/chinandegano-mf-rene-lacayo-campeon.html |title=Chinandegano MF. René Lacayo, Campeón Absoluto de Nicaragua en 2010 |language=es}}</ref> |- | 2011 || [[რენე ლაკაიო]] || <ref>{{cite web |title = Campeonato Nacional Absoluto de Ajedrez de Nicaragua 2011 |url = https://ratings.fide.com/tournament_information.phtml?event=56683 |website = FIDE chess ratings}}</ref> |- | 2012 || [[უილიამ ბრავო]] || <ref>{{cite web |url=http://www.academiadeajedrezjulioramirezdearellano.com/articulistas/a-f-pablo-moraga/621-mf-william-bravo-campeon-nacional-absoluto-2012 |title=MF William Bravo campeón nacional absoluto 2012}}</ref> |- | 2013 || [[მარკოს ორტისი]] || <ref name=ortiz/> |- | 2014 || [[კარლოს გევარა]] || <ref name=ortiz/> |- | 2015 || [[უილიამ ბრავო]] || <ref>{{cite web |url=http://www.academiadeajedrezjulioramirezdearellano.com/index.php/articulistas/a-f-pablo-moraga/1112-mf-william-bravo-garcia-recupera-su-corona-de-campeon-nacional-absoluto-de-ajedrez |title=MF William Bravo García recupera su corona de campeón nacional absoluto de ajedrez }}{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- | 2016 || [[ხუან ხოსე პინედა]] || <ref>{{cite web |url=http://www.academiadeajedrezjulioramirezdearellano.com/articulistas/a-f-pablo-moraga/1251-campeonato-nacional-de-ajedrez-absoluto-final-2016 |title=Campeonato nacional de ajedrez absoluto final 2016}}</ref> |- | 2017 || [[რენე ლაკაიო]] || <ref>{{cite web |url=http://www.academiadeajedrezjulioramirezdearellano.com/articulistas/m-i-danilo-canda/1362-rene-lacayo-campeon-por-7a-vez |title=René Lacayo campeón por 7a vez}}</ref> |- | 2018 || [[რენე ლაკაიო]] || <ref>{{cite news |url=https://www.lavozdelsandinismo.com/deportes/2018-03-21/rene-lacayo-ocho-titulos-campeon-nacional-ajedrez/ |title=René Lacayo y sus ocho títulos como campeón nacional de ajedrez |language=es |newspaper=La Voz del Sandinismo}}</ref> |- | 2019 || [[რენე ლაკაიო]] || <ref>{{cite news |url=https://www.laprensa.com.ni/2019/03/25/deportes/2536591-rene-lacayo-establece-record-nacional-nueve-campeonatos-en-ajedrez |title=René Lacayo establece récord nacional: nueve campeonatos en ajedrez |language=es |newspaper=[[La Prensa (Managua)]] |access-date=2026-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211028235949/https://www.laprensa.com.ni/2019/03/25/deportes/2536591-rene-lacayo-establece-record-nacional-nueve-campeonatos-en-ajedrez |archivedate=2021-10-28 }}</ref> |- | 2020 || [[რენე ლაკაიო]] || <ref>{{cite news |url=https://www.laprensa.com.ni/2020/03/22/deportes/2654129-rene-lacayo-se-corona-campeonato-nacional-de-ajedrez-por-decima-vez |title=René Lacayo se corona campeonato nacional de ajedrez por décima vez |language=es |newspaper=[[La Prensa (Managua)]] |access-date=2026-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211024133712/https://www.laprensa.com.ni/2020/03/22/deportes/2654129-rene-lacayo-se-corona-campeonato-nacional-de-ajedrez-por-decima-vez |archivedate=2021-10-24 }}</ref> |} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ეროვნული ჩემპიონატები ჭადრაკში}} [[კატეგორია:ჭადრაკი ნიკარაგუაში]] [[კატეგორია:ეროვნული ჩემპიონატები ჭადრაკში]] 1l4nwq39s8a1yo1juy1hvvz1xgr8bpo 0 877042 5405401 5338752 2026-06-01T23:19:08Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 2 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405401 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right;" |- | rowspan="2" | [[File:Linggusu in Nanjing.JPG|150px]] || [[File:WuLiangDian Nanjing.jpg|157px]] |- | rowspan="2" | [[File:Lingu archway.jpg|157px]] |- | [[File:Linggu-5th-Army-monument-2910.jpg|150px]] |- | colspan="2" style="width:305px;" | ''საათის მიმართულებით ზედა მარჯვენა სურათიდან:'' * [[ლინგკუს ტაძარი]], ეროვნული რევოლუციური არმიის მემორიალური დარბაზი * უკოჭო დარბაზი * ლინგკუს თაღი * 1932 წელს შანხაიში იაპონიის წინააღმდეგ მებრძოლი ჯარისკაცების მემორიალური მონუმენტი. მდებარეობს ლინგკუს ტაძართან ახლოს |- |} '''ეროვნული რევოლუციური არმიის ომის მემორიალური სასაფლაო''' — [[ნანკინი|ნანკინში]] მდებარე სასაფლაო, რომელიც [[1931]]-[[1935]] წლებში დაკრძალვისთვის გამოიყენებოდა. მდებარეობს ნანკინის აღმოსავლეთით, მეწამულ მთაზე და [[სუნ იატსენი]]ს მავზოლეუმის დასავლეთით, დაახლოებით ერთი კვადრატული კილომეტრის ფართობით. [[ჩინეთი|ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის]] დაარსების შემდეგ მას სახელი შეეცვალა და „იმედის ველის პარკი“ ეწოდა.<ref>{{cite web |url=http://www.hoplite.cn/Templates/gjzlc0007.htm |title=zh:国民革命军阵亡将士公墓 |access-date=May 10, 2014 |archive-date=სექტემბერი 15, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130915223856/http://hoplite.cn/Templates/gjzlc0007.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nju.gov.cn/web_xx/public_detail/detail/169/14564.shtml |title=zh:国民革命军阵亡将士公墓 |publisher=Nanjing Municipal Tourism Commission |access-date=May 10, 2014 |archive-date=მაისი 12, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512221004/http://www.nju.gov.cn/web_xx/public_detail/detail/169/14564.shtml }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ნანკინი}} [[კატეგორია:სასაფლაოები]] [[კატეგორია:ნანკინი]] d9ua7z9y3o5rgaybq0gw9z45izy0b6b 0 877056 5405403 5338812 2026-06-01T23:22:51Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405403 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:2019古林公园02.jpg|მინი|მარჯვნივ|კულინის პარკი]] '''კულინის პარკი''' ({{lang-zh|古林公园}}) — პარკი [[ნანკინი|ნანკინში]], [[ძიანსუ|ძიანგსუს]] პროვინციაში, [[ჩინეთი|ჩინეთში]]. == აღწერა == კულინის პარკი მდებარეობს ხუძიუს ჩრდილოეთით მდებარე გზის დასავლეთ მხარეს, ნანკინის ხელოვნების ინსტიტუტის (南京艺术学院) მახლობლად. პარკში არის ტაძრები, უძველესი ნაგებობები და რვა ცენტრალური ეზო (八景阁), პარკის უმაღლესი წერტილი. პარკს აქვს ღია საცურაო აუზი, რომელიც ზაფხულში მუშაობს. არის საპიკნიკე ზონებიც. ყოველ გაზაფხულზე, კულინის პარკში იმართება „ქლიავის გამოფენა“, რომელშიც წარმოდგენილია ქლიავის 3000-ზე მეტი სახეობა.<ref>{{Cite web |last=孙兰兰 |title=南京古林公园何时才能姓“公”？还园于民受困于钱 |url=http://www.lvhua.com/chinese/info/A00000040035-1.html |publisher=园林在线 |language=Chinese |access-date=2026-03-15 |archive-date=2012-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426060630/http://www.lvhua.com/chinese/info/A00000040035-1.html }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ნანკინი}} 4nbxn9bb67a6d5t27ohe1dmhkchnwy2 0 877156 5405402 5339282 2026-06-01T23:20:17Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405402 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:White_Horse_Park_in_Nanjing_2011-05.JPG|მინი|თეთრი ცხენის პარკის ქანდაკება]] '''თეთრი ცხენის პარკი''', ასევე ცნობილი როგორც '''პაიმას პარკი''' — პარკი ძიანგსუს პროვინციაში, [[ნანკინი|ნანკინში]], სიუენვუს რაიონში. პარკი მდებარეობს სიუენვუს ტბასა და მეწამულ მთას შორის. == აღწერა == [[1999]] წელს აშენებული<ref>{{Cite web |title=Baima (White Horse) Park |url=http://en.zschina.org.cn/webpage/pictures-more.jsp?detailid=11502&functionid=10919 |access-date=9 May 2014 |publisher=Zhongshan Mountain National Park |archive-date=12 მაისი 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512221925/http://en.zschina.org.cn/webpage/pictures-more.jsp?detailid=11502&functionid=10919 }}</ref> პარკი წარმოადგენს ნანკინის მიმდებარე ტერიტორიებიდან<ref>{{Cite web |title=Escape the Concrete Jungle: Nanjing’s Serene Parks |url=http://www.echinacities.com/Nanjing/city-guide/Escape-the-Concrete-Jungle-Nanjings-Serene-Parks |access-date=9 May 2014 |website=Nov 25, 2010 |publisher=eChinaCities.com}}</ref> შეგროვებული რამდენიმე ასეული ქვის ქანდაკებისა და ჩუქურთმების კოლექციას, რომლებიც მოიცავს ქვის მამაკაცებსა და ქალებს, კუებს, ცხენებს, ვეფხვებსა და კოშკებს.<ref>{{Cite web |title=China's First Carved Stone Park Opens |url=http://english.peopledaily.com.cn/english/200010/03/eng20001003_51758.html |access-date=9 May 2014 |website=October 03, 2000 |publisher=Peoples Daily}}</ref> ნამუშევრები წარმოადგენს ქვის კვეთის სხვადასხვა სტილს, ეპოქასა და დისციპლინას. ქანდაკებები 10 000-ზე მეტ მცენარეს შორისაა, მათ შორის [[ატამი|ატმის]], ქლიავისა და [[სეკვოია|განთიადის სეკვოიას]] ხეებს შორის. == გალერეა == {| |[[ფაილი:Stone_Carvings_in_White_Horse_Park_03_2011-05.JPG|267x267პქ]] |[[ფაილი:Stone_Carvings_in_White_Horse_Park_04_2011-05.JPG|267x267პქ]] |- |[[ფაილი:Stone_Carvings_in_White_Horse_Park_07_2011-05.JPG|267x267პქ]] |[[ფაილი:The_Stone_Gate_of_Former_Residence_of_Jiang_Tingxi_01_2011-05.JPG|267x267პქ]] |- |} == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:1999 წელს დაარსებულები ჩინეთში]] [[კატეგორია:პარკები]] jwvqqpsg1ky91jor6gnthrgvw2y6bt0 0 877254 5405400 5339868 2026-06-01T23:17:57Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 0 წყარო და 1 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405400 wikitext text/x-wiki '''ნანკინის ეკონომიკური და ტექნოლოგიური განვითარების ზონა''' ('''ნანკინის ETDZ''', {{Lang-zh|南京经济技术开发区}}) — სახელმწიფო დონის ეკონომიკური და ტექნოლოგიური განვითარების ზონა, რომელიც მდებარეობს ცისიას რაიონის დასავლეთ ნაწილში, [[ნანკინი|ნანკინში]], [[ძიანსუ|ძიანგსუს პროვინციაში]], [[ჩინეთი|ჩინეთში]].<ref name="s145">{{Cite book |last=D'Andrea |first=Carlo Diego |date=2024-11-12 |title=INVEST IN CHINA: SHANGHAI AND THE EAST |url=https://books.google.com/books?id=z2EwEQAAQBAJ&dq=%25E5%258D%2597%25E4%25BA%25AC%25E7%25BB%258F%25E6%25B5%258E%25E6%258A%2580%25E6%259C%25AF%25E5%25BC%2580%25E5%258F%2591%25E5%258C%25BA&pg=PA66 |publisher=Carlo Diego D'Andrea |page=66 |access-date=2025-07-22}}</ref> დაარსდა 1992 წლის 18 სექტემბერს და გადაკეთდა ეროვნული დონის განვითარების ზონად 2002 წლის მარტში , ჩინეთის სახელმწიფო საბჭოს მიერ დამტკიცების შემდეგ. ზონა მოიცავს 200 კმ² ფართობს და იყოფა ოთხ მთავარ ქვეზონად: სინკუანგი, ცისია, ლუნგთანი და LCD-ის ველი.<ref name="m401">{{Cite web |date=2023-11-14 |title=南京经济技术开发区参访考察_南京经济技术开发区参观学习-南京大学干部培训高校基地 |url=https://www.njdxpxw.com/nanjinggaoxinqu/290.html |access-date=2025-07-22 |website=南京大学继续教育学院_全国干部教育培训基地 |language=zh}}</ref> == ისტორია == ნანკინის საექსპორტო-გადამამუშავებელი ზონა თავდაპირველად პროვინციული დონის განვითარების ზონად 1993 წლის ნოემბერში დაამტკიცა ძიანგსუს პროვინციულმა მთავრობამ. 2002 წელს მან ეროვნული დონის სტატუსი მიიღო, ხოლო 2003 წელს მის საზღვრებში შეიქმნა ნანკინის ექსპორტის გადამამუშავებელი ზონა. ზონას ISO14001 სერტიფიკატი აქვს მინიჭებული და დანერგილია გამარტივებული ადმინისტრაციული სისტემები, როგორიცაა ერთიანი დამტკიცება და მომსახურების ვალდებულების მექანიზმები.<ref name="i369">{{Cite book |date=2006 |title=南京 |url=https://books.google.com/books?id=ptF6pRxiNx4C&dq=%25E5%258D%2597%25E4%25BA%25AC%25E7%25BB%258F%25E6%25B5%258E%25E6%258A%2580%25E6%259C%25AF%25E5%25BC%2580%25E5%258F%2591%25E5%258C%25BA&pg=PA44 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=978-7-5085-0893-1 |page=44 |language=zh |access-date=2025-07-22}}</ref><ref name="c849">{{Cite book |last=马可 |date=2004 |title=中国商务 |url=https://books.google.com/books?id=R-J3Pfjg5fEC&dq=%25E5%258D%2597%25E4%25BA%25AC%25E7%25BB%258F%25E6%25B5%258E%25E6%258A%2580%25E6%259C%25AF%25E5%25BC%2580%25E5%258F%2591%25E5%258C%25BA&pg=PA147 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=978-7-5085-0160-4 |page=147 |language=zh |access-date=2025-07-22}}</ref> ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, ზონა სწრაფად განვითარდა ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და ინვესტიციების მოზიდვის საშუალებით. 1995 წლიდან 2001 წლამდე ძირითადი ეკონომიკური მაჩვენებლები, როგორიცაა მთლიანი შემოსავალი, საგადასახადო შემოსავლები და ექსპორტის ღირებულება, ყოველწლიურად 50%-ზე მეტით იზრდებოდა. მაგალითად, სამრეწველო პროდუქციის მთლიანი მოცულობა 1996 წლის 3 მილიარდი იუენიდან 2001 წელს 20.5 მილიარდ იუენამდე გაიზარდა.<ref name="d324">{{Cite web |title=南京经济技术开发区_药智选址通 |url=https://gu.yaozh.com/yzg-detail/244 |access-date=2025-07-22 |website=gu.yaozh.com}}</ref> 2015 წლისთვის ზონის სამრეწველო წარმოებამ 371.1 მილიარდ იუენს მიაღწია, მშპ-მ - 85.01 მილიარდ იუენს, ხოლო საგარეო ვაჭრობის მოცულობამ - 21.65 მილიარდ აშშ დოლარს. 2019 წელს ზონამ მიაღწია 300.3 მილიარდ იუენს, რაც რაიონის წარმოების 98.5%-ს შეადგენს. 2019 წლის მონაცემებით, ზონაში 473 ძირითადი საწარმო იყო განთავსებული, მათ შორის 241 მსხვილი სამრეწველო ფირმა, 95 თანამედროვე მომსახურების სფეროში და 88 საბითუმო და საცალო ვაჭრობაში. ძირითადი ინდუსტრიებია ოპტოელექტრონული ეკრანები, ინტეგრირებული სქემები, ბიომედიცინა, მაღალი დონის აღჭურვილობა, თანამედროვე ლოჯისტიკა და ახალი ენერგიის მქონე სატრანსპორტო საშუალებები.<ref>{{Cite news|last=Zang Xiaosong|last2=Chen Cheng|title=全国30强独占9家！开发区"江苏矩阵"何以领跑？|language=zh|trans-title=Nine of the top 30 development zones in China are in Jiangsu Province. Why is the "Jiangsu Matrix" leading the way?|work=www.stcn.com|url=https://www.stcn.com/article/detail/1549719.html|access-date=22 July 2025}}</ref> 2021 წლის თებერვალში ზონა ჩინეთ-იაპონია-სამხრეთ კორეის (ძიანგსუ) ინდუსტრიული თანამშრომლობის ერთ-ერთ პირველ სადემონსტრაციო პარკად დასახელდა.<ref name="v482">{{Cite web |date=2023-10-26 |title=南京经济技术开发区 |url=https://www.parkworld.net/Orgs/View/8d9a3cebe67b017 |access-date=2025-07-22 |website=园区世界}}</ref><ref name="k536">{{Cite web |title=全省首批！南京经开区获评中日韩（江苏）产业合作示范园区_企业 |url=https://www.sohu.com/a/www.sohu.com/a/452149299_100017096 |access-date=2025-07-22 |website=www.sohu.com }}{{Dead link|date=ივნისი 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == გეოგრაფიული მდებარეობა == ნანკინის ETDZ მდებარეობს ნანკინის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სამხრეთით ესაზღვრება ძინსიუჭუნგშანი, დასავლეთით იანძის მდინარის მეორე ხიდი და ჩრდილოეთით ლუნგთანის ღრმაწყლოვანი პორტი. მას აქვს სტრატეგიული წვდომა ძირითად ინფრასტრუქტურაზე, მათ შორის:<ref name="q413">{{Cite web |date=2023-02-06 |title=乘势聚能 南京奏响开放强音_中共江苏省委新闻网 |url=https://www.zgjssw.gov.cn/shixianchuanzhen/nanjing/202302/t20230206_7818772.shtml |access-date=2025-07-22 |website=中共江苏省委新闻网 |language=zh}}</ref> * '''პორტები''' : ლუნგთანის პორტი, სინშენგვეის პორტი * '''რკინიგზა''' : სიენლინის რკინიგზის სადგური, ნანკინის რკინიგზის სადგური, ნანკინის სამხრეთის რკინიგზის სადგური * '''აეროპორტი''' : ნანკინ ლუქოუს საერთაშორისო აეროპორტი * '''მაგისტრალები და ურბანული გზები''' : დაკავშირებულია ჩქაროსნული მაგისტრალებითა და ქალაქის სატრანსპორტო სისტემებით == სპეციალური პლატფორმები == ზონა მოიცავს რამდენიმე ეროვნული დონის პლატფორმას, როგორიცაა:<ref name="p368">{{Cite web |date=2022-04-21 |title=国家级南京经济技术开发区情况简介 |url=https://jjkfq.nanjing.gov.cn/njjjjskfqglwyh/xxgkzl/jggk/202012/t20201229_2775477.html |access-date=2025-07-22 |website=南京经济技术开发区管理委员会 |language=zh}}</ref> * ნანკინის ყოვლისმომცველი ბონის ზონა * სინკუანგის მაღალტექნოლოგიური პარკი * ნანკინის პორტში დაფუძნებული ეროვნული ლოჯისტიკური ცენტრი (წარმოებასა და მომსახურებაზე ორიენტირებული) ასევე, აქ მდებარეობს ისეთი მნიშვნელოვანი სამრეწველო კლასტერები, როგორიცაა ჩინეთის (ნანკინი) ჭკვიანი ველი და LCD ველი.<ref name="g309">{{Cite book |date=2001 |title=国家高新技术产业开发区十年发展数据报告: 1991-2000 |url=https://books.google.com/books?id=s4yzAAAAIAAJ&q=%25E5%258D%2597%25E4%25BA%25AC%25E7%25BB%258F%25E6%25B5%258E%25E6%258A%2580%25E6%259C%25AF%25E5%25BC%2580%25E5%258F%2591%25E5%258C%25BA+%25E6%2596%25B0%25E6%25B8%25AF%25E9%25AB%2598%25E6%2596%25B0%25E5%259B%25AD |publisher=科学技术文献出版社 |isbn=978-7-5023-3878-7 |page=157 |language=zh |access-date=2025-07-22}}</ref> == ეკონომიკა == 2023 წლისთვის ზონის მთლიანმა სამრეწველო წარმოებამ 345.56 მილიარდ იუენს მიაღწია. 2019 წელს საგარეო ვაჭრობის მოცულობამ 84.23 მილიარდი იუენი (12.3 მილიარდი აშშ დოლარი) შეადგინა და 690 მილიონი აშშ დოლარის უცხოური ინვესტიცია მოიზიდა. ბიუჯეტის შემოსავლებმა 10.15 მილიარდი იუენი შეადგინა, რაც რაიონის მთლიანი მოცულობის 68.5%-ს შეადგენს.<ref name="q927">{{Cite web |date=2021-12-16 |title=三地铁贯穿！总价219万起！ |url=https://www.js.chinanews.com.cn/house/2021/1216/29587.html |access-date=2025-07-22 |website=中国新闻网 |language=zh}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:ჩინეთის ეკონომიკა]] 91ccpi5np0nokwe8me1y1dbowxr7xy8 0 877664 5405413 5344740 2026-06-02T00:09:06Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 3 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405413 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ნარცისო როდრიგესი | ფოტო =File:Narciso Rodriguez crop a.jpg | ფოტოს სიგანე =250 |წარწერა = როდრიგესი 2011 წელს | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი = | დაბთარიღი = 27 იანვარი, 1961 | დაბადგილი =ნიუარკი, ნიუ ჯერზი, აშშ | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = | მოქალაქეობა = [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]] | ეთნიკური წარმომავლობა = [[კუბელი]] | ქვეშევრდომობა = | განათლება =[[ახალი სკოლა (ნიუ-იორკი)]] | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა = მოდის დიზაინერი | აქტიურობის წლები = | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = Narciso Rodriguez | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = | პარტნიორები = | შვილები = | მამა = | დედა = | ნათესავები = | ჯილდოები = | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | სახელი1 = | მოდული1 = | სახელი2 = | მოდული2 = | სახელი3 = | მოდული3 = | სახელი4 = | მოდული4 = | სახელი5 = | მოდული5 = | სახელი6 = | მოდული6 = | სახელი7 = | მოდული7 = | საიტი = | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ნარცისო როდრიგეს III''' ( დ. [[27 იანვარი|27 იანვარს]], [[1961]])— [[ამერიკელი]] [[ დიზაინერი|მოდის დიზაინერი]], საზოგადოებისთვის ცნობილია თავისი მინიმალისტური სტილითა და სილუეტებით, რომლებიც ხაზს უსვამს სხეულის ფორმებს. მან განსაკუთრებული აღიარება [[1996]] წელს მოიპოვა, როდესაც შექმნა საქორწილო კაბა [[კეროლაინ ბესეტ-კენედი|კეროლაინ ბესეტისთვის]] [[ჯონ ფიცჯერალდ კენედი ჯუნიორ|ჯონ ფიცჯერალდ კენედი უმცროსთან]] ქორწინების ცერემონიალზე. 1997 წელს როდრიგესმა საკუთარი ბრენდი დააფუძნა, მოგვიანებით კი, [[2002]] და [[2003]] წლებში, ამერიკის მოდის დიზაინერთა საბჭოს (CFDA) ჯილდო დაიმსახურა, როგორც წლის საუკეთესო დიზაინერმა ქალის სამოსის ხაზში. მან ასევე შექმნა კაბა, რომელიც [[მიშელ ობამა|მიშელ ობამას]] ეცვა 2008 წლის ნოემბერში არჩევნების ღამეს, როდესაც [[ბარაკ ობამა]] პირველად წარდგა როგორც [[აშშ-ის პრეზიდენტი|აშშ-ის პრეზიდენტი.]] ==ადრეული წლები== ნარცისო დაიბადა [[ნიუარკი|ნიუარკში]],[[ნიუ-ჯერზი|ნიუ ჯერზიში]], [[კუბელი]] ემიგრანტების ოჯახში. როდრიგესი ოჯახში უფროსი შვილი და ერთადერთი ვაჟი იყო. მისი მამა, ნარცისო როდრიგეს სანჩესი II, ნავსადგურში მომუშავე მუშა იყო, ხოლო დედა — რავედია მარია როდრიგესი.<ref>{{cite web | url= http://www.hola.com/biografias/narciso-rodriguez/ | title= Narciso Rodríguez biografias | website = hola.com| publisher = | date = November 7, 2006| accessdate= }}</ref><ref>{{Cite news |last=White |first=Constance C. R. |date=1997-12-30 |title=A Phoenix Rises to Take His Influence Global |url=https://www.nytimes.com/1997/12/30/style/a-phoenix-rises-to-take-his-influence-global.html |access-date=2025-01-29 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> მისი პაპა მამის მხრიდან დაიბადა [[კანარის კუნძულები|კანარის კუნძულზე]]. მშობლები თავდაპირველად ეწინააღმდეგებოდნენ მის გადაწყვეტილებას მოდის სფეროში შესვლის შესახებ. ==განათლება== ნარცისო როდრიგესმა [[1979]] წელს დაამთავრა წმინდა სესეილიას კათოლიკური საშუალო სკოლა, კერნიში, ნიუ-ჯერზიში. შემდეგ სწავლობდა პარსონის დიზაინის სკოლაში, [[ნიუ-იორკი|ნიუ-იორკში]], სადაც მისი თანაკურსელი იყო მოდის დიზაინერი [[იზააქ მიზრაჰი]].<ref name=":0">{{Cite news |last1=Menkes |first1=Suzy |author-link1=Suzy Menkes |date=1997-09-09 |title=Future Chic: New Kids on the Block |url=https://www.nytimes.com/1997/09/09/style/IHT-future-chic-new-kids-on-the-block.html |access-date=2025-01-29 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==კარიერა== ===ადრეული კარიერა=== როდრიგესი თავდაპირველად მუშაობდა დიზაინერის ასისტენტად [[Calvin Klein|კელვინ კლაინში]], რის შემდეგაც გახდა ანა კლეინის ქალის ხაზის დიზაინ-დირექტორი. მოგვიანებით ის მუშაობდა დიზაინ-კონსულტანტად კომპანიაში ტე-ეს-ე ათლეტიკი, ხოლო [[1995]]-[[1997]] წლებში იკავებდა Cerruti Arte-ს დიზაინ-დირექტორის პოზიციას.<ref>{{Cite web |date=1995-12-20 |title=Cerruti Strengthens His Women's Ties |url=https://wwd.com/feature/article-1136104-1764139/ |access-date=2025-01-29 |website=WWD |language=en-US |archive-date=2024-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240405192659/https://wwd.com/feature/article-1136104-1764139/ }}</ref><ref>{{Cite web |date=1997-03-18 |title=Rodriguez Not Renewing His Contract With Cerruti |url=https://wwd.com/feature/article-1105559-1792152/ |access-date=2025-01-29 |website=WWD |language=en-US |archive-date=2024-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240405192501/https://wwd.com/feature/article-1105559-1792152/ }}</ref> ===ბრენდის Narciso Rodriguez დაარსება (1997)=== [[1996]] წელს როდრიგესმა შექმნა საქორწილო კაბა თავისი მეგობრისა და კელვინ კლაინის ყოფილი კოლეგის, კეროლინ ბესეტ-კენედისათვის, ჯონ კენედი უმცროსთან ქორწინების ცერემონიისთვის. ამ კაბამ როდრიგესს ფართო აღიარება მოუტანა. მალევე მას დაუკავშირდა LVMH, რის შემდეგაც, 1997<ref name="cbk-thecut">{{Cite web |last=Issawi |first=Danya |date=2026-03-05 |title=CBK's Wedding-Dress Designer Sets the Record Straight |url=https://www.thecut.com/article/narciso-rodriguez-carolyn-bessette-kennedy-wedding-dress-love-story.html |access-date=2026-03-07 |website=The Cut}}</ref> წელს, მან საკუთარი ბრენდი დააარსა. იმავე წელს ნიუ-იორკში, Goldin-Feldman-ისთვის, მან საკუთარი სახელით ბეწვეულის პირველი კოლექცია წარადგინა.<ref name="W. W. D. Staff">{{Cite web |date=1997-06-16 |title=Narciso Rodriguez: Bringing N.Y. Smarts to LVMH's Loewe |url=https://wwd.com/feature/article-1112392-1786093/ |access-date=2025-01-29 |website=WWD |language=en-US |archive-date=2025-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250120094624/https://wwd.com/feature/article-1112392-1786093/ }}</ref> ===Loewe (1997–2001)=== 1997-2001 წლებში როდრიგესი მუშაობდა მოდის სახლში Loewe, ქალის ხაზში ტანსაცმლის დიზაინერად.<ref name="W. W. D. Staff"/><ref>{{Cite web |date=2001-05-04 |title=Loewe, Narciso Part, No Successor Named |url=https://wwd.com/fashion-news/fashion-features/article-1184183/ |access-date=2025-01-29 |website=WWD |language=en-US}}</ref> ===Narciso Rodriguez-ის ლეიბლი (1997–დღემდე)=== 2003 წელს როდრიგესმა გამოუშვა თავისი პირველი სუნამო Narciso Rodriguez for Her, რომლის შთაგონების წყაროც გახდა ეგვიპტური მუშკის ზეთი, რომელიც მას სკოლის პერიოდში აჩუქეს. [[2006]] წლისთვის როდრიგესმა შეწყვიტა პარტნიორობა მწარმოებელთან, კომპანია Aeffe-სთან, რის გამოც მომწოდებლების მიმართ 1 მილიონ დოლარზე მეტი დავალიანება დაუგროვდა; საგაზაფხულო კოლექციის შესაქმნელად მას ქსოვილების შემოწირულობის სახით მიღებაც კი დასჭირდა.<ref name="NY Times">{{cite news |author-link=Cathy Horyn |last=Horyn |first=Cathy |date=May 7, 2007 |url=https://www.nytimes.com/2007/05/07/nyregion/07narciso.html |title=Fashion Industry Rallies to Aid Designer in Trouble |work=[[The New York Times]] |access-date=May 7, 2007}}</ref> [[5 მაისი|5 მაისს]] [[2007]] წელს კომპანია Liz Claiborne-მა ბრენდის წილის 50% შეიძინა. 2008 წელს როდრიგესმა ეს წილი 12 მილიონ დოლარად დაიბრუნა.<ref>{{cite web |date=May 5, 2007 |url=http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=82611&p=irol-newsArticle&ID=996459&highlight= |archive-url=https://archive.today/20120715160451/http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=82611&p=irol-newsArticle&ID=996459&highlight= |url-status=dead |archive-date=July 15, 2012 |title=Narciso Rodriguez and Liz Claiborne Inc. Announce Partnership Agreement |website=corporate-ir.net |access-date=June 29, 2008 }}</ref> 2008 წელს როდრიგესის დიზაინით შექმნილი სამოსი გამოჩნდა ფილმში „ქალები“; მას პერსონაჟი მერი ჰეინსი ([[მეგ რაიანი]]) პოდიუმის სცენის დროს ატარებს. ===აღსანიშნავი დიზაინები=== [[1996]] წელს როდრიგესმა საყოველთაო ყურადღება მიიპყრო კეროლინ ბესეტის საქორწილო კაბით. ირიბად გამოჭრილი აბრეშუმის კაბა მინიმალისტური სტილის ნიმუში იყო, რაც მკვეთრად განსხვავდებოდა იმ ეპოქის საქორწილო კაბების მოცულობითი სილუეტებისგან.<ref name="cbk-thecut" /> როდრიგესმა ასევე შექმნა საქორწილო კაბა თავისი ასისტენტის, სტეფანი მაიკსელისთვის, რომელიც [[ბერნარდ მეიდოფის]] უფროს ვაჟზე, მარკ მეიდოფზე დაქორწინდა.<ref>{{cite news | url = http://www.saralieberman.com/wp-content/uploads/2013/03/P6M-Madoffs-Ultimate-Victim-Stephanie-Madoff-March-2011.pdf | title = Madoff's Ultimate Victim | work = Page Six | first = Sara |last = Lieberman | date = March 2013 | pages = 36–42 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160221223420/http://www.saralieberman.com/wp-content/uploads/2013/03/P6M-Madoffs-Ultimate-Victim-Stephanie-Madoff-March-2011.pdf | archive-date = February 21, 2016 | access-date = October 17, 2020 | url-status = live | quote = {{'}}We worked together for six years, and I consider her family,{{'}} Rodriguez, one of Michelle Obama's favorite designers, tells Page Six Magazine. {{'}}She's a down-to earth, kind, loyal and sweet woman. She was an ace assistant and an important part of my team.{{'}} }}</ref> 4 ნოემბერს, 2008 წელს [[ჩიკაგო|ჩიკაგოს]] გრანტ-პარკში, მიშელ ობამას ნარცისო როდრიგესის კაბა ეცვა, როდესაც ბარაკ ობამა საზოგადოების წინაშე პირველად წარდგა არჩეული [[პრეზიდენტი|პრეზიდენტის]] სტატუსით. ამ სამოსმა მედიის დიდი ყურადღება დაიმსახურა.<ref>{{cite news |last=La Ferla |first=Ruth |url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/11/05/that-dress-everyone-has-an-opinion/ |title=That Dress? Everyone Has an Opinion |work=The New York Times |date=November 5, 2008 |access-date=November 5, 2008}}</ref> მოგვიანებით, მიშელ ობამამ როდრიგესის დიზაინით შექმნილი კაბა კიდევ ერთხელ მოირგო, როგორც [[პირველი ლედი|პირველმა ლედიმ]], კონგრესის წინაშე თავისი ბოლო ყოველწლიური გამოსვლისას.<ref>{{Cite web |last=Yotka |first=Steff |title=The Significance of the Dress Michelle Obama Wore for Her Final Speech as First Lady |url=https://www.vogue.com/article/michelle-obama-chooses-narciso-rodriguez-for-final-speech-as-first-lady |access-date=June 3, 2020 |website=Vogue |date=January 6, 2017 |language=en}}</ref> ==პოპულარულ კულტურაში== [[2026]] წლის სატელევიზიო მინი-სერიალში „სიყვარულის ისტორია“, ნარცისო როდრიგესის როლს მსახიობი ტონატიუ (Tonatiuh) ასრულებს.<ref>{{Cite web |last=DeGrushe |first=Allison |date=2026-02-12 |title=See the cast of 'Love Story' side-by-side with the real Kennedys and Bessettes |url=https://ew.com/see-the-love-story-cast-and-the-real-life-people-they-play-11901859 |access-date=2026-02-14 |website=[[Entertainment Weekly]] |language=en}}</ref> ==აღიარება და ჯილდოები== * 1997 – საუკეთესო ახალი დიზაინერი, Vogue/VH1 Fashion Awards;<ref name="bof">{{cite web |title=Narciso Rodriguez |url=https://www.businessoffashion.com/people/narciso-rodriguez/ |website=Business of Fashion |access-date=}}</ref> * 1997 – პერი ელისის ჯილდო საუკეთესო ახალი დიზაინერისთვის, CFDA;<ref name="bof"/> * 1997 – წლის დიზაინერი, ამერიკის ესპანურენოვანი საზოგადოება (Hispanic Society of America);<ref name=":0"/> * 2002 – წლის დიზაინერი ქალის ხაზში, CFDA;<ref name="bof"/> * 2003 – წლის დიზაინერი ქალის ხაზში, CFDA;<ref name="bof"/> * 2007 – Fashion Icon ჯილდო, პრატის ინსტიტუტი.<ref name="bof"/> ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.narcisorodriguez.com/ NarcisoRodriguez.com] * {{IMDb name|1797700}} {{Authority control}} ==სქოლიო== <references /> {{DEFAULTSORT:როდრიგესი, ნარცისო}} [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1961]] [[კატეგორია:ამერიკელი დიზაინერები]] [[კატეგორია:მოდის დიზაინერები]] [[კატეგორია:XX საუკუნის ადამიანები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ადამიანები]] [[კატეგორია:კუბელები]] a60pkfuy5555zykgqax6ueocaj5qkj1 2 877684 5405199 5404190 2026-06-01T14:37:59Z Vashakk.22 180503 5405199 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ ![[:en:1955–56_European_Cup|1956]] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !4-3 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[რეიმსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Reims''']] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარიზი|'''Paris''']] ![[პარკ დე პრენსი|Parc des Princes]] |- ![[:en:1956–57_European_Cup|1957]] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !2-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[ფიორენტინა (საფეხბურთო კლუბი)|'''ACF Fiorentina''']] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[მადრიდი|'''Madrid''']] ![[სანტიაგო ბერნაბეუ (სტადიონი)|Santiago Bernabéu]] |- ![[:en:1957–58_European_Cup|1958]] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !3-2 |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] |{{Flagicon|ბელგია}} [[ბრიუსელი|'''Brussels''']] ![[:en:King_Baudouin_Stadium|King Baudouin Stadium]] |- ![[:en:1958–59_European_Cup|1959]] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !2-0 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[რეიმსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Reims''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[შტუტგარტი|'''Sttutgart''']] ![[:en:MHPArena|MHPArena]] |- ![[:en:1959–60_European_Cup|1960]] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !7-3 |{{Flagicon|გერმანია}} [[აინტრახტი ფრანკფურტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Eintracht Frankfurt''']] |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[გლაზგო|'''Glasgow''']] ![[:en:Hampden_Park|Hampden Park]] |- ![[:en:1960–61_European_Cup|1961]] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] !3-2 |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] |{{Flagicon image|Civil_Ensign_of_Switzerland_(Pantone).svg}} [[ბერნი|'''Bern''']] ![[:en:Wankdorf_Stadium|Wankdorf Stadium]] |- ![[:en:1961–62_European_Cup|1962]] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] !5-3 |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ამსტერდამი|'''Amsterdam''']] ![[:en:Olympic_Stadium_(Amsterdam)|Olympic Stadium]] |- ![[:en:1962–63_European_Cup|1963]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !2-1 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლონდონი|'''London''']] ![[:en:Wembley_Stadium_(1923)|Wembley Stadium]] |- ![[:en:1963–64_European_Cup|1964]] |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] !3-1 |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] |{{Flagicon|ავსტრია}} [[ვენა|'''Vienna''']] ![[:en:Ernst-Happel-Stadion|Ernst-Happel-Stadion]] |- ![[:en:1964–65_European_Cup|1965]] |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] !1-0 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი|'''Milan''']] ![[სან სირო|San Siro]] |- ![[:en:1965–66_European_Cup|1966]] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !2-1 |{{Flagicon|იუგოსლავია}} [[პარტიზანი ბელგრადი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Partizan''']] |{{Flagicon|ბელგია}} [[ბრიუსელი|'''Brussels''']] ![[:en:King_Baudouin_Stadium|King Baudouin Stadium]] |- ![[:en:1966–67_European_Cup|1967]] |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[სელტიკი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Celtic''']] !2-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ლისაბონი|'''Lisbon''']] ![[:en:Estádio_Nacional|Estádio Nacional]] |- ![[:en:1967–68_European_Cup|1968]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] !4-1 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლონდონი|'''London''']] ![[:en:Wembley_Stadium_(1923)|Wembley Stadium]] |- ![[:en:1968–69_European_Cup|1969]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !4-1 |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[მადრიდი|'''Madrid''']] ![[სანტიაგო ბერნაბეუ (სტადიონი)|Santiago Bernabéu]] |- ![[:en:1969–70_European_Cup|1970]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ფეიენორდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Feyenoord''']] !2-1 |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[სელტიკი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Celtic''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი|'''Milan''']] ![[სან სირო|San Siro]] |- ![[:en:1970–71_European_Cup|1971]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] !2-0 |{{Flagicon|საბერძნეთი}} [[პანათინაიკოსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Panathinaikos''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლონდონი|'''London''']] ![[:en:Wembley_Stadium_(1923)|Wembley Stadium]] |- ![[:en:1971–72_European_Cup|1972]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] !2-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[როტერდამი|'''Rotterdam''']] ![[:en:De_Kuip|De Kuip]] |- ![[:en:1972–73_European_Cup|1973]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] !1-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] |{{Flagicon|იუგოსლავია}} [[ბელგრადი|'''Belgrade''']] ![[:en:Red_Star_Stadium|Red Star Stadium]] |- ![[:en:1973–74_European_Cup|1974]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] !5-1 |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[ატლეტიკო მადრიდი|'''Atlético Madrid''']] |{{Flagicon|ბელგია}} [[ბრიუსელი|'''Brussels''']] ![[:en:King_Baudouin_Stadium|King Baudouin Stadium]] |- ![[:en:1974–75_European_Cup|1975]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] !2-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლიდზ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Leeds United''']] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარიზი|'''Paris''']] ![[პარკ დე პრენსი|Parc des Princes]] |- ![[:en:1975–76_European_Cup|1976]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] !1-0 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[სენტ-ეტიენი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Saint-Étienne''']] |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[გლაზგო|'''Glasgow''']] ![[:en:Hampden_Park|Hampden Park]] |- ![[:en:1976–77_European_Cup|1977]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !3-1 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია მიონხენგლადბახი (საფეხბურთო კლუბი)|'''B. Mönchengladbach''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[რომი|'''Rome''']] ![[:en:Stadio_Olimpico|Stadio Olimpico]] |- ![[:en:1977–78_European_Cup|1978]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !1-0 |{{Flagicon|ბელგია}} [[:en:Club_Brugge_KV|'''Club Brugge''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლონდონი|'''London''']] ![[:en:Wembley_Stadium_(1923)|Wembley Stadium]] |- ![[:en:1978–79_European_Cup|1979]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ნოტინგემ ფორესტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Nottingham Forest''']] !1-0 |{{Flagicon|შვედეთი}} [[:en:Malmö_FF|'''Malmö FF''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[მიუნხენი|'''Munich''']] ![[:en:Olympiastadion_(Munich)|Olympiastadion]] |- ![[:en:1979–80_European_Cup|1980]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ნოტინგემ ფორესტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Nottingham Forest''']] !1-0 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ჰამბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Hamburger SV''']] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1977}} [[მადრიდი|'''Madrid''']] ![[სანტიაგო ბერნაბეუ (სტადიონი)|Santiago Bernabéu]] |- ![[:en:1980–81_European_Cup|1981]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !1-0 |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1977}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარიზი|'''Paris''']] ![[პარკ დე პრენსი|Parc des Princes]] |- ![[:en:1981–82_European_Cup|1982]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ასტონ ვილა|'''Aston Villa''']] !1-0 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[როტერდამი|'''Rotterdam''']] ![[:en:De_Kuip|De Kuip]] |- ![[:en:1982–83_European_Cup|1983]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ჰამბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Hamburger SV''']] !1-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] |{{Flagicon|საბერძნეთი}} [[ათენი|'''Athens''']] ![[:en:Olympic_Stadium_(Athens)|Olympic Stadium]] |- ![[:en:1983–84_European_Cup|1984]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !(4) 1-1 (2) |{{Flagicon|იტალია}} [[რომა|'''AS Roma''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[რომი|'''Rome''']] ![[:en:Stadio_Olimpico|Stadio Olimpico]] |- ![[:en:1984–85_European_Cup|1985]] |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] !1-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] |{{Flagicon|ბელგია}} [[ბრიუსელი|'''Brussels''']] ![[:en:King_Baudouin_Stadium|King Baudouin Stadium]] |- ![[:en:1985–86_European_Cup|1986]] |{{Flagicon|რუმინეთი|variant=1965}} [[სტიაუა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Steaua București''']] !(2) 0-0 (0) |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია|'''Seville''']] ![[:en:Ramón_Sánchez-Pizjuán_Stadium|Ramón Sánchez Stadium]] |- ![[:en:1986–87_European_Cup|1987]] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[პორტუ (საფეხბურთო კლუბი)|'''Porto''']] !2-1 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] |{{Flagicon|ავსტრია}} [[ვენა|'''Vienna''']] ![[:en:Ernst-Happel-Stadion|Ernst-Happel-Stadion]] |- ![[:en:1987–88_European_Cup|1988]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[პსვ (საფეხბურთო კლუბი)|'''PSV Eindhoven''']] !(6) 0-0 (5) |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[შტუტგარტი|'''Sttutgart''']] ![[:en:MHPArena|MHPArena]] |- ![[:en:1988–89_European_Cup|1989]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !4-0 |{{Flagicon|რუმინეთი|variant=1965}} [[სტიაუა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Steaua București''']] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა|'''Barcelona''']] ![[კამპ ნოუ|Camp Nou]] |- ![[:en:1989–90_European_Cup|1990]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !1-0 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] |{{Flagicon|ავსტრია}} [[ვენა|'''Vienna''']] ![[:en:Ernst-Happel-Stadion|Ernst-Happel-Stadion]] |- ![[:en:1990–91_European_Cup|1991]] |{{Flagicon|იუგოსლავია}} [[ცრვენა ზვეზდა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Red Star Belgrade''']] !(5) 0-0 (3) |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[ოლიმპიკი მარსელი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Marseille''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[ბარი (იტალია)|'''Bari''']] ![[:en:Stadio_San_Nicola|Stadio San Nicola]] |- ![[:en:1991–92_European_Cup|1992]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !1-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[სამპდორია (საფეხბურთო კლუბი)|'''UC Sampdoria''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლონდონი|'''London''']] ![[:en:Wembley_Stadium_(1923)|Wembley Stadium]] |- ![[:en:1992–93_UEFA_Champions_League|1993]] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[ოლიმპიკი მარსელი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Marseille''']] !1-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[მიუნხენი|'''Munich''']] ![[:en:Olympiastadion_(Munich)|Olympiastadion]] |- ![[:en:1993–94_UEFA_Champions_League|1994]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !4-0 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] |{{Flagicon|საბერძნეთი}} [[ათენი|'''Athens''']] ![[:en:Olympic_Stadium_(Athens)|Olympic Stadium]] |- ![[:en:1994–95_UEFA_Champions_League|1995]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] !1-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] |{{Flagicon|ავსტრია}} [[ვენა|'''Vienna''']] ![[:en:Ernst-Happel-Stadion|Ernst-Happel-Stadion]] |- ![[:en:1995–96_UEFA_Champions_League|1996]] |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] !(4) 1-1 (2) |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[რომი|'''Rome''']] ![[:en:Stadio_Olimpico|Stadio Olimpico]] |- ![[:en:1996–97_UEFA_Champions_League|1997]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია დორტმუნდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Borussia Dortmund''']] !3-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[მიუნხენი|'''Munich''']] ![[:en:Olympiastadion_(Munich)|Olympiastadion]] |- ![[:en:1997–98_UEFA_Champions_League|1998]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !1-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ამსტერდამი|'''Amsterdam''']] ![[:en:Johan_Cruyff_Arena|Johan Cruyff Arena]] |- ![[:en:1998–99_UEFA_Champions_League|1999]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] !2-1 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა|'''Barcelona''']] ![[კამპ ნოუ|Camp Nou]] |- ![[:en:1999–2000_UEFA_Champions_League|2000]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !3-0 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ვალენსია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Valencia''']] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარიზი|'''Paris''']] ![[სტად დე ფრანსი|Stade de France]] |- ![[:en:2000–01_UEFA_Champions_League|2001]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] !(5) 1-1 (4) |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ვალენსია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Valencia''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი|'''Milan''']] ![[სან სირო|San Siro]] |- ![[:en:2001–02_UEFA_Champions_League|2002]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !2-1 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერ 04 ლევერკუზენი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayer Leverkusen''']] |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[გლაზგო|'''Glasgow''']] ![[:en:Hampden_Park|Hampden Park]] |- ![[:en:2002–03_UEFA_Champions_League|2003]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !(3) 0-0 (2) |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერი|'''Manchester''']] ![[ოლდ ტრაფორდი|Old Trafford]] |- ![[:en:2003–04_UEFA_Champions_League|2004]] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[პორტუ (საფეხბურთო კლუბი)|'''Porto''']] !3-0 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[მონაკო (საფეხბურთო კლუბი)|'''AS Monaco''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[გელზენკირხენი|'''Gelsenkirchen''']] ![[აუფშალკე არენა|Arena AufSchalke]] |- ![[:en:2004–05_UEFA_Champions_League|2005]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !(3) 3-3 (2) |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] |{{Flagicon|თურქეთი}} [[სტამბოლი|'''Istanbul''']] ![[:en:Atatürk_Olympic_Stadium|Atatürk Olympic Stadium]] |- ![[:en:2005–06_UEFA_Champions_League|2006]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !2-1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[არსენალი ლონდონი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Arsenal''']] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარიზი|'''Paris''']] ![[სტად დე ფრანსი|Stade de France]] |- ![[:en:2006–07_UEFA_Champions_League|2007]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !2-1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] |{{Flagicon|საბერძნეთი}} [[ათენი|'''Athens''']] ![[:en:Olympic_Stadium_(Athens)|Olympic Stadium]] |- ![[:en:2007–08_UEFA_Champions_League|2008]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] !(6) 1-1 (5) |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მოსკოვი|'''Moscow''']] ![[ლუჟნიკის სტადიონი|Luzhniki Stadium]] |- ![[:en:2008–09_UEFA_Champions_League|2009]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !2-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[რომი|'''Rome''']] ![[:en:Stadio_Olimpico|Stadio Olimpico]] |- ![[:en:2009–10_UEFA_Champions_League|2010]] |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] !2-0 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[მადრიდი|'''Madrid''']] ![[სანტიაგო ბერნაბეუ (სტადიონი)|Santiago Bernabéu]] |- ![[:en:2010–11_UEFA_Champions_League|2011]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !3-1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლონდონი|'''London''']] ![[უემბლი|Wembley Stadium]] |- ![[:en:2011–12_UEFA_Champions_League|2012]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] !(4) 1-1 (3) |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[მიუნხენი|'''Munich''']] ![[ალიანც არენა|Allianz Arena]] |- ![[:en:2012–13_UEFA_Champions_League|2013]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] !2-1 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია დორტმუნდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Borussia Dortmund''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლონდონი|'''London''']] ![[უემბლი|Wembley Stadium]] |- ![[:en:2013–14_UEFA_Champions_League|2014]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !4-1 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ატლეტიკო მადრიდი|'''Atlético Madrid''']] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ლისაბონი|'''Lisbon''']] ![[:en:Estádio_da_Luz|Estádio da Luz]] |- ![[:en:2014–15_UEFA_Champions_League|2015]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !3-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბერლინი|'''Berlin''']] ![[:en:Olympiastadion_(Berlin)|Olympiastadion]] |- ![[:en:2015–16_UEFA_Champions_League|2016]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !(5) 1-1 (3) |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ატლეტიკო მადრიდი|'''Atlético Madrid''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი|'''Milan''']] ![[სან სირო|San Siro]] |- ![[:en:2016–17_UEFA_Champions_League|2017]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !4-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] |{{Flagicon|უელსი}} [[კარდიფი|'''Cardiff''']] ![[მილენიუმი (სტადიონი)|Millennium Stadium]] |- ![[:en:2017–18_UEFA_Champions_League|2018]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !3-1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] |{{Flagicon|უკრაინა}} [[კიევი|'''Kyiv''']] ![[:en:Olympic_Stadium_(Kyiv)|Olympic Stadium]] |- ![[:en:2018–19_UEFA_Champions_League|2019]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !2-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ტოტენჰემ ჰოტსპური (საფეხბურთო კლუბი)|'''Tottenham Hotspur''']] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[მადრიდი|'''Madrid''']] ![[:en:Metropolitano_Stadium|Metropolitano Stadium]] |- ![[:en:2019–20_UEFA_Champions_League|2020]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] !1-0 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარი სენ-ჟერმენი|'''Paris Saint-Germain''']] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ლისაბონი|'''Lisbon''']] ![[:en:Estádio_da_Luz|Estádio da Luz]] |- ![[:en:2020–21_UEFA_Champions_League|2021]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] !1-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ სიტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester City''']] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[პორტუ|'''Porto''']] ![[:en:Estádio_do_Dragão|Estádio do Dragão]] |- ![[:en:2021–22_UEFA_Champions_League|2022]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !1-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარიზი|'''Paris''']] ![[სტად დე ფრანსი|Stade de France]] |- ![[:en:2022–23_UEFA_Champions_League|2023]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ სიტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester City''']] !1-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] |{{Flagicon|თურქეთი}} [[სტამბოლი|'''Istanbul''']] ![[:en:Atatürk_Olympic_Stadium|Atatürk Olympic Stadium]] |- ![[:en:2023–24_UEFA_Champions_League|2024]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !2-0 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია დორტმუნდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Borussia Dortmund''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლონდონი|'''London''']] ![[უემბლი|Wembley Stadium]] |- ![[:en:2024–25_UEFA_Champions_League|2025]] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარი სენ-ჟერმენი|'''Paris Saint-Germain''']] !5-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[მიუნხენი|'''Munich''']] ![[ალიანც არენა|Allianz Arena]] |- ![[:en:2025–26_UEFA_Champions_League|2026]] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარი სენ-ჟერმენი|'''Paris Saint-Germain''']] !(4) 1-1 (3) |{{Flagicon|ინგლისი}} [[არსენალი ლონდონი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Arsenal''']] |{{Flagicon|Hungary}} [[ბუდაპეშტი|'''Budapest''']] ![[:en:Puskás_Aréna|Puskás Aréna]] |} {| class="wikitable" |+ ![[:en:1971–72_UEFA_Cup|1972]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ტოტენჰემ ჰოტსპური (საფეხბურთო კლუბი)|'''Tottenham Hotspur''']] !3-2 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ვულვერჰემპტონ უონდერერსი|'''W. Wanderers''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლონდონი|'''London''']] ![[:en:White_Hart_Lane|White Hart Lane]] |- ![[:en:1972–73_UEFA_Cup|1973]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !3-2 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია მიონხენგლადბახი (საფეხბურთო კლუბი)|'''B. Mönchengladbach''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[მიონხენგლადბახი|'''Mönchengladbac''']] ![[:en:Bökelbergstadion|Bökelbergstadion]] |- ![[:en:1973–74_UEFA_Cup|1974]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ფეიენორდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Feyenoord''']] !4-2 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ტოტენჰემ ჰოტსპური (საფეხბურთო კლუბი)|'''Tottenham Hotspur''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[როტერდამი|'''Rotterdam''']] ![[:en:De_Kuip|De Kuip]] |- ![[:en:1974–75_UEFA_Cup|1975]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია მიონხენგლადბახი (საფეხბურთო კლუბი)|'''B. Mönchengladbach''']] !5-1 |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ტვენტე (საფეხბურთო კლუბი)|'''Twente''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ენსხედე|'''Enschede''']] ![[:en:Diekman_Stadion|Diekman Stadion]] |- ![[:en:1975–76_UEFA_Cup|1976]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !4-3 |{{Flagicon|ბელგია}} [[:en:Club_Brugge_KV|'''Club Brugge''']] |{{Flagicon|ბელგია}} [[ბრიუგე|'''Bruges''']] ![[:en:Jan_Breydel_Stadium|Jan Breydel Stadium]] |- ![[:en:1976–77_UEFA_Cup|1977]] |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] !2-2 |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[ატლეტიკ ბილბაო (საფეხბურთო კლუბი)|'''Athletic Bilbao''']] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[ბილბაო|'''Bilbao''']] ![[:en:San_Mamés_Stadium_(1913)|San Mamés Stadium]] |- ![[:en:1977–78_UEFA_Cup|1978]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[პსვ (საფეხბურთო კლუბი)|'''PSV Eindhoven''']] !3-0 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[:en:SC_Bastia|'''SC Bastia''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ეინდჰოვენი|'''Eindhoven''']] ![[:en:Philips_Stadion|Philips Stadion]] |- ![[:en:1978–79_UEFA_Cup|1979]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია მიონხენგლადბახი (საფეხბურთო კლუბი)|'''B. Mönchengladbach''']] !2-1 |{{Flagicon|იუგოსლავია}} [[ცრვენა ზვეზდა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Red Star Belgrade''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[დიუსელდორფი|'''Düsseldorf''']] ![[რაინშტადიონი|Rheinstadion]] |- ![[:en:1979–80_UEFA_Cup|1980]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[აინტრახტი ფრანკფურტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Eintracht Frankfurt''']] !3-3 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია მიონხენგლადბახი (საფეხბურთო კლუბი)|'''B. Mönchengladbach''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ფრანკფურტი|'''Frankfurt''']] ![[:en:Waldstadion_(Frankfurt)|Waldstadion]] |- ![[:en:1980–81_UEFA_Cup|1981]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[:en:Ipswich_Town_F.C.|'''Ipswich Town''']] !5-4 |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[:en:AZ_Alkmaar|'''AZ Alkmaar''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ამსტერდამი|'''Amsterdam''']] ![[:en:Olympic_Stadium_(Amsterdam)|Olympic Stadium]] |- ![[:en:1981–82_UEFA_Cup|1982]] |{{Flagicon|შვედეთი}} [[:en:IFK_Göteborg|'''IFK Göteborg''']] !4-0 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ჰამბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Hamburger SV''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ჰამბურგი|'''Hamburg''']] ![[:en:Volksparkstadion|Volksparkstadion]] |- ![[:en:1982–83_UEFA_Cup|1983]] |{{Flagicon|ბელგია}} [[ანდერლეხტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''R.S.C. Anderlecht''']] !2-1 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ლისაბონი|'''Lisbon''']] ![[:en:Estádio_da_Luz|Estádio da Luz]] |- ![[:en:1983–84_UEFA_Cup|1984]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ტოტენჰემ ჰოტსპური (საფეხბურთო კლუბი)|'''Tottenham Hotspur''']] !(4) 2-2 (3) |{{Flagicon|ბელგია}} [[ანდერლეხტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''R.S.C. Anderlecht''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლონდონი|'''London''']] ![[:en:White_Hart_Lane|White Hart Lane]] |- ![[:en:1984–85_UEFA_Cup|1985]] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1977}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !3-1 |{{Flagicon|უნგრეთი}} [[:en:Videoton_FC_Fehérvár|'''Videoton''']] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1977}} [[მადრიდი|'''Madrid''']] ![[სანტიაგო ბერნაბეუ (სტადიონი)|Santiago Bernabéu]] |- ![[:en:1985–86_UEFA_Cup|1986]] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1977}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !5-3 |{{Flagicon|გერმანია}} [[:en:1._FC_Köln|'''Köln''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბერლინი|'''Berlin''']] ![[:en:Olympiastadion_(Berlin)|Olympiastadion]] |- ![[:en:1986–87_UEFA_Cup|1987]] |{{Flagicon|შვედეთი}} [[:en:IFK_Göteborg|'''IFK Göteborg''']] !2-1 |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[:en:Dundee_United_F.C.|'''Dundee United''']] |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[დანდი|'''Dundee''']] ![[:en:Tannadice_Park|Tannadice Park]] |- ![[:en:1987–88_UEFA_Cup|1988]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერ 04 ლევერკუზენი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayer Leverkusen''']] !(3) 3-3 (2) |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ესპანიოლი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Españyol''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ლევერკუზენი|'''Leverkusen''']] ![[:en:BayArena|BayArena]] |- ![[:en:1988–89_UEFA_Cup|1989]] |{{Flagicon|იტალია}} [[ნაპოლი (საფეხბურთო კლუბი)|'''SSC Napoli''']] !5-4 |{{Flagicon|გერმანია}} [[შტუტგარტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''VfB Sttutgart''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[შტუტგარტი|'''Sttutgart''']] ![[:en:MHPArena|MHPArena]] |- ![[:en:1989–90_UEFA_Cup|1990]] |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] !3-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[ფიორენტინა (საფეხბურთო კლუბი)|'''ACF Fiorentina''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[:en:Avellino|'''Avellino''']] ![[:en:Stadio_Partenio-Adriano_Lombardi|Stadio Partenio]] |- ![[:en:1990–91_UEFA_Cup|1991]] |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] !2-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[რომა|'''AS Roma''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[რომი|'''Rome''']] ![[:en:Stadio_Olimpico|Stadio Olimpico]] |- ![[:en:1991–92_UEFA_Cup|1992]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] !2-2 |{{Flagicon|იტალია}} [[ტორინო (საფეხბურთო კლუბი)|'''Torino''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ამსტერდამი|'''Amsterdam''']] ![[:en:Olympic_Stadium_(Amsterdam)|Olympic Stadium]] |- ![[:en:1992–93_UEFA_Cup|1993]] |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] !6-1 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია დორტმუნდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Borussia Dortmund''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[ტურინი|'''Turin''']] ![[:en:Stadio_Delle_Alpi|Stadio Delle Alpi]] |- ![[:en:1993–94_UEFA_Cup|1994]] |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] !2-0 |{{Flagicon|ავსტრია}} [[:en:FC_Red_Bull_Salzburg|'''Red Bull Salzburg''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი|'''Milan''']] ![[სან სირო|San Siro]] |- ![[:en:1994–95_UEFA_Cup|1995]] |{{Flagicon|იტალია}} [[პარმა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Parma''']] !2-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი|'''Milan''']] ![[სან სირო|San Siro]] |- ![[:en:1995–96_UEFA_Cup|1996]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] !5-1 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[ბორდო (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bordeaux''']] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[ბორდო|'''Bordeaux''']] ![[:en:Stade_Chaban-Delmas|Stade Chaban-Delmas]] |- ![[:en:1996–97_UEFA_Cup|1997]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[შალკე 04 (საფეხბურთო კლუბი)|'''Schalke 04''']] !(4) 1-1 (1) |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი|'''Milan''']] ![[სან სირო|San Siro]] |- ![[:en:1997–98_UEFA_Cup|1998]] |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] !3-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[ლაციო (საფეხბურთო კლუბი)|'''Lazio''']] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარიზი|'''Paris''']] ![[პარკ დე პრენსი|Parc des Princes]] |- ![[:en:1998–99_UEFA_Cup|1999]] |{{Flagicon|იტალია}} [[პარმა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Parma''']] !3-0 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[ოლიმპიკი მარსელი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Marseille''']] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[მოსკოვი|'''Moscow''']] ![[ლუჟნიკის სტადიონი|Luzhniki Stadium]] |- ![[:en:1999–2000_UEFA_Cup|2000]] |{{Flagicon|თურქეთი}} [[გალათასარაი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Galatasaray''']] !(4) 0-0 (1) |{{Flagicon|ინგლისი}} [[არსენალი ლონდონი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Arsenal''']] |{{Flagicon|დანია}} [[კოპენჰაგენი|'''Copenhagen''']] ![[:en:Parken_Stadium|Parken Stadium]] |- ![[:en:2000–01_UEFA_Cup|2001]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !5-4 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ალავესი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Deportivo Alavés''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[დორტმუნდი|'''Dortmund''']] ![[:en:Westfalenstadion|Westfalenstadion]] |- ![[:en:2001–02_UEFA_Cup|2002]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ფეიენორდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Feyenoord''']] !3-2 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია დორტმუნდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Borussia Dortmund''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[როტერდამი|'''Rotterdam''']] ![[:en:De_Kuip|De Kuip]] |- ![[:en:2002–03_UEFA_Cup|2003]] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[პორტუ (საფეხბურთო კლუბი)|'''Porto''']] !3-2 |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[სელტიკი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Celtic''']] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია|'''Seville''']] ![[:en:Estadio_de_La_Cartuja|Estadio de La Cartuja]] |- ![[:en:2003–04_UEFA_Cup|2004]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ვალენსია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Valencia''']] !2-0 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[ოლიმპიკი მარსელი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Marseille''']] |{{Flagicon|შვედეთი}} [[გეტებორგი|'''Gothenburg''']] ![[:en:Ullevi|Ullevi]] |- ![[:en:2004–05_UEFA_Cup|2005]] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ცსკა მოსკოვი (საფეხბურთო კლუბი)|'''CSKA Moscow''']] !3-1 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[სპორტინგი ლისაბონი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sporting CP''']] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ლისაბონი|'''Lisbon''']] ![[:en:Estádio_José_Alvalade|Estádio José Alvalade]] |- ![[:en:2005–06_UEFA_Cup|2006]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] !4-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მიდლზბრო (საფეხბურთო კლუბი)|'''Middlebrough''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ეინდჰოვენი|'''Eindhoven''']] ![[:en:Philips_Stadion|Philips Stadion]] |- ![[:en:2006–07_UEFA_Cup|2007]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] !(3) 2-2 (1) |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ესპანიოლი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Españyol''']] |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[გლაზგო|'''Glasgow''']] ![[:en:Hampden_Park|Hampden Park]] |- ![[:en:2007–08_UEFA_Cup|2008]] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ზენიტი სანქტ-პეტერბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Zenit Saint Petersburg''']] !2-0 |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[:en:Rangers_F.C.|'''Rangers''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერი|'''Manchester''']] ![[:en:City_of_Manchester_Stadium|Manchester Stadium]] |- ![[:en:2008–09_UEFA_Cup|2009]] |{{Flagicon|უკრაინა}} [[შახტარი დონეცკი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Shakhtar Donetsk''']] !2-1 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ვერდერი (საფეხბურთო კლუბი)|'''SV Werder Bremen''']] |{{Flagicon|თურქეთი}} [[სტამბოლი|'''Istanbul''']] ![[:en:Şükrü_Saracoğlu_Stadium|Saracoğlu Stadium]] |- ![[:en:2009–10_UEFA_Europa_League|2010]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ატლეტიკო მადრიდი|'''Atlético Madrid''']] !2-1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[:en:Fulham_F.C.|'''Fulham''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ჰამბურგი|'''Hamburg''']] ![[:en:Volksparkstadion|Volksparkstadion]] |- ![[:en:2010–11_UEFA_Europa_League|2011]] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[პორტუ (საფეხბურთო კლუბი)|'''Porto''']] !1-0 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[:en:S.C._Braga|'''S.C. Braga''']] |{{Flagicon|ირლანდია}} [[დუბლინი|'''Dublin''']] ![[:en:Aviva_Stadium|Aviva Stadium]] |- ![[:en:2011–12_UEFA_Europa_League|2012]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ატლეტიკო მადრიდი|'''Atlético Madrid''']] !3-0 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ატლეტიკ ბილბაო (საფეხბურთო კლუბი)|'''Athletic Bilbao''']] |{{Flagicon|რუმინეთი}} [[ბუქარესტი|'''Bucharest''']] ![[:en:Arena_Națională|Arena Naționalǎ]] |- ![[:en:2012–13_UEFA_Europa_League|2013]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] !2-1 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ამსტერდამი|'''Amsterdam''']] ![[:en:Johan_Cruyff_Arena|Johan Cruyff Arena]] |- ![[:en:2013–14_UEFA_Europa_League|2014]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] !(4) 0-0 (2) |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[ტურინი|'''Turin''']] ![[იუვენტუსის სტადიონი|Juventus Stadium]] |- ![[:en:2014–15_UEFA_Europa_League|2015]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] !3-2 |{{Flagicon|უკრაინა}} [[დნიპრო (საფეხბურთო კლუბი)|'''Dnipro''']] |{{Flagicon|პოლონეთი}} [[ვარშავა|'''Warsaw''']] ![[:en:Stadion_Narodowy|Stadion Narodowy]] |- ![[:en:2015–16_UEFA_Europa_League|2016]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] !3-1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] |{{Flagicon image|Civil_Ensign_of_Switzerland_(Pantone).svg}} [[ბაზელი|'''Basel''']] ![[:en:St._Jakob-Park|St. Jakob-Park]] |- ![[:en:2016–17_UEFA_Europa_League|2017]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] !2-0 |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] |{{Flagicon|შვედეთი}} [[:en:Solna|'''Solna''']] ![[:en:Nationalarenan|Nationalarenan]] |- ![[:en:2017–18_UEFA_Europa_League|2018]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ატლეტიკო მადრიდი|'''Atlético Madrid''']] !3-0 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[ოლიმპიკი მარსელი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Marseille''']] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[:en:Décines-Charpieu|'''Décines-Charpieu''']] ![[:en:Parc_Olympique_Lyonnais|Parc Olympique]] |- ![[:en:2018–19_UEFA_Europa_League|2019]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] !4-1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[არსენალი ლონდონი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Arsenal''']] |{{Flagicon|აზერბაიჯანი}} [[ბაქო|'''Baku''']] ![[:en:Baku_Olympic_Stadium|Olympic Stadium]] |- ![[:en:2019–20_UEFA_Europa_League|2020]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] !3-2 |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[კიოლნი|'''Cologne''']] ![[:en:RheinEnergieStadion|RheinEnergieStadion]] |- ![[:en:2020–21_UEFA_Europa_League|2021]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ვილიარეალი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Villarreal''']] !(11) 1-1 (10) |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] |{{Flagicon|პოლონეთი}} [[გდანსკი|'''Gdańsk''']] ![[:en:Gdańsk_Stadium|Gdańsk Stadium]] |- ![[:en:2021–22_UEFA_Europa_League|2022]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[აინტრახტი ფრანკფურტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Eintracht Frankfurt''']] !(5) 1-1 (4) |{{Flagicon|შოტლანდია}} [[:en:Rangers_F.C.|'''Rangers''']] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია|'''Seville''']] ![[:en:Ramón_Sánchez-Pizjuán_Stadium|Sánchez Stadium]] |- ![[:en:2022–23_UEFA_Europa_League|2023]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] !(4) 1-1 (1) |{{Flagicon|იტალია}} [[რომა|'''AS Roma''']] |{{Flagicon|უნგრეთი}} [[ბუდაპეშტი|'''Budapest''']] ![[:en:Puskás_Aréna|Puskás Aréna]] |- ![[:en:2023–24_UEFA_Europa_League|2024]] |{{Flagicon|იტალია}} [[ატალანტა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Atalanta''']] !3-0 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერ 04 ლევერკუზენი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayer Leverkusen''']] |{{Flagicon|ირლანდია}} [[დუბლინი|'''Dublin''']] ![[:en:Aviva_Stadium|Aviva Stadium]] |- ![[:en:2024–25_UEFA_Europa_League|2025]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ტოტენჰემ ჰოტსპური (საფეხბურთო კლუბი)|'''Tottenham Hotspur''']] !1-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბილბაო|'''Bilbao''']] ![[:en:San_Mamés_Stadium_(1913)|San Mamés Stadium]] |- ![[:en:2025–26_UEFA_Europa_League|2026]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ასტონ ვილა|'''Aston Villa''']] !3-0 |{{Flagicon|გერმანია}} [[:en:SC_Freiburg|'''SC Freiburg''']] |{{Flagicon|თურქეთი}} [[სტამბოლი|'''Istanbul''']] ![[:en:Beşiktaş_Stadium|Beşiktaş Stadium]] |} {| class="wikitable" ![[:en:2021–22_UEFA_Europa_Conference_League#Final|2022]] |{{Flagicon|იტალია}} [[რომა|'''AS Roma''']] !1-0 |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ფეიენორდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Feyenoord''']] |{{Flagicon|ალბანეთი}} [[ტირანა|'''Tirana''']] ![[:en:Arena_Kombëtare|Arena Kombëtare]] |- ![[:en:2022–23_UEFA_Europa_Conference_League#Final|2023]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ვესტ ჰემ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''West Ham United''']] !2-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[ფიორენტინა (საფეხბურთო კლუბი)|'''ACF Fiorentina''']] |{{Flagicon|ჩეხეთი}} [[პრაღა|'''Prague''']] ![[:en:Fortuna_Arena|Fortuna Arena]] |- ![[:en:2023–24_UEFA_Europa_Conference_League|2024]] |{{Flagicon|საბერძნეთი}} [[:en:Olympiacos_F.C.|'''Olympiacos''']] !1-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[ფიორენტინა (საფეხბურთო კლუბი)|'''ACF Fiorentina''']] |{{Flagicon|საბერძნეთი}} [[ათენი|'''Athens''']] ![[:en:Agia_Sophia_Stadium|Agia Sophia Stadium]] |- ![[:en:2024–25_UEFA_Conference_League|2025]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] !4-1 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ ბეტისი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Betis''']] |{{Flagicon|პოლონეთი}} [[ვროცლავი|'''Wrocław''']] ![[:en:Wrocław_Stadium|Wrocław Stadium]] |- ![[:en:2025–26_UEFA_Conference_League|2026]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[კრისტალ პალასი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Crystal Palace''']] !1-0 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რაიო ვალიეკანო (საფეხბურთო კლუბი)|'''Rayo Vallecano''']] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ლაიფციგი|'''Leipzig''']] ![[:en:Red_Bull_Arena_(Leipzig)|Red Bull Arena]] |} {| class="wikitable" |+ ![[:en:1973_European_Super_Cup|1973]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] !6-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] ! colspan="2" rowspan="9" |X X X |- ![[:en:1975_European_Super_Cup|1975]] |{{Flagicon|USSR}} [[დინამო კიევი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Dynamo Kyiv''']] !3-0 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] |- ![[:en:1976_European_Super_Cup|1976]] |{{Flagicon|Belgium}} [[ანდერლეხტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''RSC Anderlecht''']] !5-3 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] |- ![[:en:1977_European_Super_Cup|1977]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !7-1 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ჰამბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Hamburger SV''']] |- ![[:en:1978_European_Super_Cup|1978]] |{{Flagicon|Belgium}} [[ანდერლეხტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''RSC Anderlecht''']] !4-3 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] |- ![[:en:1979_European_Super_Cup|1979]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ნოტინგემ ფორესტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Nottingham Forest''']] !2-1 |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] |- ![[:en:1980_European_Super_Cup|1980]] |{{Flagicon|ესპანეთი|variant=1945}} [[ვალენსია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Valencia''']] !2-2 (a) |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ნოტინგემ ფორესტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Nottingham Forest''']] |- ![[:en:1982_European_Super_Cup|1982]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ასტონ ვილა|'''Aston Villa''']] !3-1 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] |- ![[:en:1983_European_Super_Cup|1983]] |{{Flagicon|Scotland}} [[:en:Aberdeen_F.C.|'''Abardeen''']] !2-0 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ჰამბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Hamburger SV''']] |- ![[:en:1984_European_Super_Cup|1984]] |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] !2-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[ტურინი|'''Turin''']] ![[სტადიო ოლიმპიკო გრანდე ტორინო|Stadio Olimpico Grande Torino]] |- ![[:en:1986_European_Super_Cup|1986]] |{{Flagicon|რუმინეთი|variant=1965}} [[სტიაუა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Steaua București''']] !1-0 |{{Flagicon|USSR}} [[დინამო კიევი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Dynamo Kyiv''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:1987_European_Super_Cup|1987]] |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[პორტუ (საფეხბურთო კლუბი)|'''Porto''']] !2-0 |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] ! colspan="2" rowspan="4" |X X X |- ![[:en:1988_European_Super_Cup|1988]] |{{Flagicon|Belgium}} [[:en:KV_Mechelen|'''KV Mechelen''']] !3-1 |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[პსვ (საფეხბურთო კლუბი)|'''PSV Eindhoven''']] |- ![[:en:1989_European_Super_Cup|1989]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !2-1 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] |- ![[:en:1990_European_Super_Cup|1990]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !3-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[სამპდორია (საფეხბურთო კლუბი)|'''UC Sampdoria''']] |- ![[:en:1991_European_Super_Cup|1991]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] !1-0 |{{Flagicon|იუგოსლავია}} [[ცრვენა ზვეზდა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Red Star Belgrade''']] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერი|'''Manchester''']] ![[ოლდ ტრაფორდი|Old Trafford]] |- ![[:en:1992_European_Super_Cup|1992]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !3-2 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ვერდერი (საფეხბურთო კლუბი)|'''SV Werder Bremen''']] ! colspan="2" rowspan="6" |X X X |- ![[:en:1993_European_Super_Cup|1993]] |{{Flagicon|იტალია}} [[პარმა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Parma''']] !2-1 |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] |- ![[:en:1994_European_Super_Cup|1994]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !2-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[არსენალი ლონდონი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Arsenal''']] |- ![[:en:1995_UEFA_Super_Cup|1995]] |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Ajax''']] !5-1 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ სარაგოსა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Zaragoza''']] |- ![[:en:1996_UEFA_Super_Cup|1996]] |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] !9-2 |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარი სენ-ჟერმენი|'''Paris Saint-Germain''']] |- ![[:en:1997_UEFA_Super_Cup|1997]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !3-1 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია დორტმუნდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Borussia Dortmund''']] |- ![[:en:1998_UEFA_Super_Cup|1998]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] !1-0 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:1999_UEFA_Super_Cup|1999]] |{{Flagicon|იტალია}} [[ლაციო (საფეხბურთო კლუბი)|'''SS Lazio''']] !1-0 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2000_UEFA_Super_Cup|2000]] |{{Flagicon|თურქეთი}} [[გალათასარაი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Galatasaray''']] !2-1 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2001_UEFA_Super_Cup|2001]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !3-2 |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2002_UEFA_Super_Cup|2002]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !3-1 |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ფეიენორდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Feyenoord''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2003_UEFA_Super_Cup|2003]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !1-0 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[პორტუ (საფეხბურთო კლუბი)|'''Porto''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2004_UEFA_Super_Cup|2004]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ვალენსია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Valencia''']] !2-1 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[პორტუ (საფეხბურთო კლუბი)|'''Porto''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2005_UEFA_Super_Cup|2005]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !3-1 |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ცსკა მოსკოვი (საფეხბურთო კლუბი)|'''CSKA Moscow''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2006_UEFA_Super_Cup|2006]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] !3-0 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2007_UEFA_Super_Cup|2007]] |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !3-1 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2008_UEFA_Super_Cup|2008]] |{{Flagicon|რუსეთი}} [[ზენიტი სანქტ-პეტერბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Zenit Saint Petersburg''']] !2-1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2009_UEFA_Super_Cup|2009]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !1-0 |{{Flagicon|უკრაინა}} [[შახტარი დონეცკი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Shakhtar Donetsk''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2010_UEFA_Super_Cup|2010]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ატლეტიკო მადრიდი|'''Atlético Madrid''']] !2-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2011_UEFA_Super_Cup|2011]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !2-0 |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[პორტუ (საფეხბურთო კლუბი)|'''Porto''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2012_UEFA_Super_Cup|2012]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ატლეტიკო მადრიდი|'''Atlético Madrid''']] !4-1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] |'''{{Flag|Monaco}}''' ![[:en:Stade_Louis_II|Stade Louis II]] |- ![[:en:2013_UEFA_Super_Cup|2013]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] !(5) 2-2 (4) |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] |{{Flagicon|Czech Republic}} [[პრაღა|'''Prague''']] ![[:en:Fortuna_Arena|Fortuna Arena]] |- ![[:en:2014_UEFA_Super_Cup|2014]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !2-0 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] |{{Flagicon|Wales}} [[კარდიფი|'''Cardiff''']] ![[:en:Cardiff_City_Stadium|Cardiff City Stadium]] |- ![[:en:2015_UEFA_Super_Cup|2015]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !5-4 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] |{{Flagicon|Georgia}} [[თბილისი|'''Tbilisi''']] ![[ბორის პაიჭაძის ეროვნული სტადიონი|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- ![[:en:2016_UEFA_Super_Cup|2016]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !3-2 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] |{{Flagicon|Norway}} [[ტრონჰეიმი|'''Trondheim''']] ![[:en:Lerkendal_Stadion|Lerkendal Stadion]] |- ![[:en:2017_UEFA_Super_Cup|2017]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !2-1 |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] |{{Flagicon|North Macedonia}} [[სკოპიე|'''Skopje''']] ![[ფილიპე II (სტადიონი)|Toše Proeski Arena]] |- ![[:en:2018_UEFA_Super_Cup|2018]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ატლეტიკო მადრიდი|'''Atlético Madrid''']] !4-2 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] |{{Flagicon|Estonia}} [[ტალინი|'''Tallinn''']] ![[:en:Lilleküla_Stadium|Lilleküla Stadium]] |- ![[:en:2019_UEFA_Super_Cup|2019]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !(5) 2-2 (4) |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] |{{Flagicon|თურქეთი}} [[სტამბოლი|'''Istanbul''']] ![[:en:Beşiktaş_Stadium|Beşiktaş Stadium]] |- ![[:en:2020_UEFA_Super_Cup|2020]] |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] !2-1 |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] |{{Flagicon|Hungary}} [[ბუდაპეშტი|'''Budapest''']] ![[:en:Puskás_Aréna|Puskás Aréna]] |- ![[:en:2021_UEFA_Super_Cup|2021]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] !(6) 1-1 (5) |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ვილიარეალი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Villarreal''']] |{{Flagicon|Northern Ireland}} [[ბელფასტი|'''Belfast''']] ![[:en:Windsor_Park|Windsor Park]] |- ![[:en:2022_UEFA_Super_Cup|2022]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !2-0 |{{Flagicon|გერმანია}} [[აინტრახტი ფრანკფურტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Eintracht Frankfurt''']] |{{Flagicon|Finland}} [[ჰელსინკი|'''Helsinki''']] ![[:en:Helsinki_Olympic_Stadium|Helsinki Olympic Stadium]] |- ![[:en:2023_UEFA_Super_Cup|2023]] |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ სიტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester City''']] !(5) 1-1 (4) |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[სევილია (საფეხბურთო კლუბი)|'''Sevilla''']] |{{Flagicon|Greece}} [[პირეოსი|'''Piraeus''']] ![[:en:Karaiskakis_Stadium|Karaiskakis Stadium]] |- ![[:en:2024_UEFA_Super_Cup|2024]] |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !2-0 |{{Flagicon|იტალია}} [[ატალანტა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Atalanta''']] |{{Flagicon|Poland}} [[ვარშავა|'''Warsaw''']] ![[ეროვნული სტადიონი (ვარშავა)|Stadion Narodowy]] |- ![[:en:2025_UEFA_Super_Cup|2025]] |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარი სენ-ჟერმენი|'''Paris Saint-Germain''']] !(4) 2-2 (3) |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ტოტენჰემ ჰოტსპური (საფეხბურთო კლუბი)|'''Tottenham Hotspur''']] |{{Flagicon|იტალია}} [[უდინე|'''Udine''']] ![[დაჩია არენა|Stadio Friuli]] |} {| class="wikitable" |+ |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ლივერპული (საფეხბურთო კლუბი)|'''Liverpool''']] !6 !1977 1978 1981 1984 2005 2019 |- |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ იუნაიტედი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester United''']] !3 !1968 1999 2008 |- |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ნოტინგემ ფორესტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Nottingham Forest''']] !2 !1979 1980 |- |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ჩელსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Chelsea''']] !2 !2012 2021 |- |{{Flagicon|ინგლისი}} [[ასტონ ვილა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Aston Villa''']] !1 !1982 |- |{{Flagicon|ინგლისი}} [[მანჩესტერ სიტი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Manchester City''']] !1 !2023 |- |{{Flagicon|იტალია}} [[მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AC Milan''']] !7 !1963 1969 1989 1990 1994 2003 2007 |- |{{Flagicon|იტალია}} [[ინტერი მილანი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Inter Milan''']] !3 !1964 1965 2010 |- |{{Flagicon|იტალია}} [[იუვენტუსი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Juventus''']] !2 !1985 1996 |- |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[აიაქსი ამსტერდამი (საფეხბურთო კლუბი)|'''AFC Ajax''']] !4 !1970 1971 1972 1995 |- |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[ფეიენორდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Feyenoord''']] !1 !1970 |- |{{Flagicon|ნიდერლანდები}} [[პსვ (საფეხბურთო კლუბი)|'''PSV Eindhoven''']] !1 !1988 |- |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბაიერნი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Bayern Munich''']] !6 !1974 1975 1976 2001 2013 2020 |- |{{Flagicon|გერმანია}} [[ჰამბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Hamburger SV''']] !1 !1983 |- |{{Flagicon|გერმანია}} [[ბორუსია დორტმუნდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Borussia Dortmund''']] !1 !1997 |- |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[რეალ მადრიდი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Real Madrid''']] !15 !1956 1957 1958 1959 1960 1966 1998 2000 2002 2014 2016 2017 2018 2022 2024 |- |{{Flagicon|ესპანეთი}} [[ბარსელონა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Barcelona''']] !5 !1992 2006 2009 2011 2015 |- |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Benfica''']] !2 !1961 1962 |- |{{Flagicon|პორტუგალია}} [[პორტუ (საფეხბურთო კლუბი)|'''Porto''']] !2 !1987 2004 |- |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[პარი სენ-ჟერმენი|'''Paris Saint-Germain''']] !2 !2025 2026 |- |{{Flagicon|საფრანგეთი}} [[ოლიმპიკი მარსელი (საფეხბურთო კლუბი)|'''Marseille''']] !1 !1993 |- |{{Flagicon|რუმინეთი}} [[სტიაუა (საფეხბურთო კლუბი)|'''FCSB''']] !1 !1986 |- |{{Flagicon|სერბეთი}} [[ცრვენა ზვეზდა (საფეხბურთო კლუბი)|'''Red Star Belgrade''']] !1 !1991 |} {| class="wikitable" |+ |{{Flagicon image|Flag_of_Abkhazia_(GE).svg}} '''[[აფხაზეთი]]''' !აფსნი ![[სოხუმი]] ![[აფხაზური ენა|აფხაზური - აფსუა]] ![[აფხაზები|აფხაზები - აფსუაა]] |- |{{Flagicon image|Laz_flag.png}} '''[[ლაზეთი]]''' !ლაზონა ![[რიზე]] ![[ლაზური ენა|ლაზური - ლაზური]] ![[ლაზები|ლაზები - ლაზეფე]] |- |{{Flagicon image|Flag_of_The_Principality_of_Mingrelia_(Portolan_1560).svg}} '''[[სამეგრელო]]''' !სამარგალო ![[ზუგდიდი]] ![[მეგრული ენა|მეგრული - მარგალური]] ![[მეგრელები|მეგრელები - მარგალეფი]] |- |'''{{დროშა|საქართველო}}''' !საქართველო ![[თბილისი]] ![[ქართული ენა|ქართული]] ![[ქართველები]] |- |{{Flagicon image|Svaneti_Flag.png}} '''[[სვანეთი]]''' !შუ̂ან ![[მესტია]] ![[სვანური ენა|სვანური - ლუშნუ]] ![[სვანები|სვანები - შვანარ]] |} {| class="wikitable" |+ |{{Flagicon image|Flag_of_the_Republic_of_Abkhazia.svg}} [[აფხაზეთის რესპუბლიკა|'''Abkhazia''']] ![[სოხუმი|Sukhumi]] !{{Flagicon image|Flag_of_the_Republic_of_Abkhazia.svg}} {{Flagicon|რუსეთი}} !Аҧсуа ![[აფსარი|Apsar]] ![[ბადრა გუნბა|Badra Gunba]] |- |'''{{დროშა|ალბანეთი|name=Albania}}''' ![[ტირანა|Tirana]] !{{Flagicon|ალბანეთი}} !Shqiptare ![[ლეკი (ფულის ერთეული)|Lek]] ![[ბაირამ ბეგაი|Bajram Begaj]] |- |'''{{დროშა|ანდორა|name=Andorra}}''' ![[ანდორა-ლა-ველა|Andorra la Vella]] !{{Flagicon|კატალონია}} !Andorrà ![[ევრო|Euro]] ![[ჟოზეპ-ლუის სერანო პენტინატი|Josep-Lluís Serrano Pentinat]] |- |'''{{დროშა|სომხეთი|name=Armenia}}''' ![[ერევანი|Yerevan]] !{{Flagicon|სომხეთი}} !Հայկ ![[სომხური დრამი|Dram]] ![[ვაჰაგნ ხაჩატურიანი|Vahagn Khachaturyan]] |- |'''{{დროშა|ავსტრია|name=Austria}}''' ![[ვენა|Vienna]] !{{Flagicon|გერმანია}} !Österreichisch ![[ევრო|Euro]] ![[ალექსანდერ ვან დერ ბელენი|Alexander Van der Bellen]] |- |'''{{დროშა|აზერბაიჯანი|name=Azerbaijan}}''' ![[ბაქო|Baku]] !{{Flagicon|აზერბაიჯანი}} !Azərbaycanlı ![[აზერბაიჯანული მანათი|Manat]] ![[ილჰამ ალიევი|Ilham Aliyev]] |- |'''{{დროშა|ბელარუსი|name=Belarus}}''' ![[მინსკი|Minsk]] !{{Flagicon|ბელარუსი}} {{Flagicon|რუსეთი}} !Беларускі ![[ბელარუსული რუბლი|Ruble]] ![[ალექსანდრე ლუკაშენკო|Alexander Lukashenko]] |- |'''{{დროშა|ბელგია|name=Belgium}}''' ![[ბრიუსელი|Brussels]] !{{Flagicon|ნიდერლანდები}} {{Flagicon|საფრანგეთი}} {{Flagicon|გერმანია}} !Belg ![[ევრო|Euro]] ![[ფილიპე (ბელგია)|Philippe of Belgium]] |- |'''{{დროშა|ბოსნია|name=Bosnia}}''' ![[სარაევო|Sarajevo]] !{{Flagicon|ბოსნია}} !Bosanski ![[კონვერტირებადი მარკა|Mark]] ![[დენის ბეჩიროვიჩი|Denis Bećirović]] |- |'''{{დროშა|ბულგარეთი|name=Bulgaria}}''' ![[სოფია|Sofia]] !{{Flagicon|ბულგარეთი}} !български ![[ევრო|Euro]] ![[ილიანა იოტოვა|Iliana Iotova]] |- |'''{{დროშა|ხორვატია|name=Croatia}}''' ![[ზაგრები|Zagreb]] !{{Flagicon|ხორვატია}} !Hrvatski ![[ევრო|Euro]] ![[ზორან მილანოვიჩი|Zoran Milanović]] |- |'''{{დროშა|კვიპროსი|name=Cyprus}}''' ![[ნიქოზია|Nicosia]] !{{Flagicon|საბერძნეთი}} {{Flagicon|თურქეთი}} !Ελληνοκύπριος ![[ევრო|Euro]] ![[ნიკოს ქრისტოდულიდისი|Nikos Christodoulides]] |- |'''{{დროშა|ჩეხეთი|name=Czechia}}''' ![[პრაღა|Prague]] !{{Flagicon|ჩეხეთი}} !Čeština ![[ჩეხური კრონა|Koruna]] ![[პეტრ პაველი|Petr Pavel]] |- |'''{{დროშა|დანია|name=Denmark}}''' ![[კოპენჰაგენი|Copenhagen]] !{{Flagicon|Denmark}} !Dansker ![[დანიური კრონი|Krone]] ![[ფრედერიკ X|Frederik X]] |- |'''{{დროშა|ინგლისი|name=England}}''' ![[ლონდონი|London]] !{{Flagicon|ინგლისი}} !Englishman ![[გირვანქა სტერლინგი|Pound]] ![[ჩარლზ III|Charles III]] |- |'''{{დროშა|ესტონეთი|name=Estonia}}''' ![[ტალინი|Tallinn]] !{{Flagicon|ესტონეთი}} !Eesti Keel ![[ევრო|Euro]] ![[ალარ კარისი|Alar Karis]] |- |'''{{დროშა|ფინეთი|name=Finland}}''' ![[ჰელსინკი|Helsinki]] !{{Flagicon|ფინეთი}} {{Flagicon|შვედეთი}} !Suomalainen ![[ევრო|Euro]] ![[ალექსანდრ სტუბი|Alexander Stubb]] |- |'''{{დროშა|საფრანგეთი|name=France}}''' ![[პარიზი|Paris]] !{{Flagicon|საფრანგეთი}} !Français ![[ევრო|Euro]] ![[ემანუელ მაკრონი|Emmanuel Macron]] |- |'''{{დროშა|საქართველო|name=Georgia}}''' ![[თბილისი|Tbilisi]] !{{Flagicon|საქართველო}} !ქართველი ![[ლარი|Lari]] ![[მიხეილ ყაველაშვილი|Mikheil Kavelashvili]] |- |'''{{დროშა|გერმანია|name=Germany}}''' ![[ბერლინი|Berlin]] !{{Flagicon|გერმანია}} !Deutsch ![[ევრო|Euro]] ![[ფრანკ-ვალტერ შტაინმაიერი|Frank-Walter Steinmeier]] |- |'''{{დროშა|საბერძნეთი|name=Greece}}''' ![[ათენი|Athens]] !{{Flagicon|საბერძნეთი}} !Ελληνικά ![[ევრო|Euro]] ![[კონსტანტინოს ტასულასი|Konstantinos Tasoulas]] |- |'''{{დროშა|უნგრეთი|name=Hungary}}''' ![[ბუდაპეშტი|Budapest]] !{{Flagicon|უნგრეთი}} !Magyar ![[უნგრული ფორინტი|Forint]] ![[ტამაშ შუიოკი|Tamás Sulyok]] |- |'''{{დროშა|ისლანდია|name=Iceland}}''' ![[რეიკიავიკი|Reykjavik]] !{{Flagicon|ისლანდია}} !Íslenskur ![[ისლანდიური კრონი|Krona]] ![[ჰალა ტომასდოტირი|Halla Tómasdóttir]] |- |'''{{დროშა|ირლანდია|name=Ireland}}''' ![[დუბლინი|Dublin]] !{{Flagicon|ირლანდია}} {{Flagicon|ინგლისი}} !Gaeilge ![[ევრო|Euro]] ![[კეთრინ კონოლი|Catherine Connolly]] |- |'''{{დროშა|იტალია|name=Italy}}''' ![[რომი|Rome]] !{{Flagicon|იტალია}} !Italiano ![[ევრო|Euro]] ![[სერჯო მატარელა|Sergio Mattarella]] |- |'''{{დროშა|კოსოვო|name=Kosovo}}''' ![[პრიშტინა|Pristina]] !{{Flagicon|ალბანეთი}} {{Flagicon|სერბეთი}} !Kosovare ![[ევრო|Euro]] ![[ვიოსა ოსმანი|Vjosa Osmani]] |- |'''{{დროშა|ლატვია|name=Latvia}}''' ![[რიგა|Riga]] !{{Flagicon|ლატვია}} !Latviski ![[ევრო|Euro]] ![[ედგარ რინკევიჩი|Edgars Rinkēvičs]] |- |'''{{დროშა|ლიხტენშტეინი|name=Liechtenstein}}''' ![[ვადუცი|Vaduz]] !{{Flagicon|გერმანია}} !Liechtensteiner ![[ევრო|Euro]] ![[ჰანს-ადამ II|Hans-Adam II]] |- |'''{{დროშა|ლიეტუვა|name=Lithuania}}''' ![[ვილნიუსი|Vilnius]] !{{Flagicon|ლიეტუვა}} !Lietuvių ![[ევრო|Euro]] ![[გიტანას ნაუსედა|Gitanas Nausėda]] |- |'''{{დროშა|ლუქსემბურგი|name=Luxembourg}}''' ![[ლუქსემბურგი (ქალაქი)|Luxembourg]] !{{Flagicon|ლუქსემბურგი}} {{Flagicon|გერმანია}} {{Flagicon|საფრანგეთი}} !Lëtzebuerger ![[ევრო|Euro]] ![[გილიომ V (ლუქსემბურგის დიდი ჰერცოგი)|Guillaume V]] |- |{{Flagicon image|Flag_of_Malta.svg}} [[მალტა|'''Malta''']] ![[ვალეტა|Valletta]] !{{Flagicon image|Flag_of_Malta.svg}} {{Flagicon|ინგლისი}} !Malti ![[ევრო|Euro]] ![[მირიამ სპიტერი დებონო|Myriam Spiteri Dabono]] |- |'''{{დროშა|მოლდოვა|name=Moldova}}''' ![[კიშინიოვი|Chișinǎu]] !{{Flagicon|რუმინეთი}} !Moldovenesc ![[:en:Moldovan_leu|Leu]] ![[მაია სანდუ|Maia Sandu]] |- |'''{{დროშა|მონაკო|name=Monaco}}''' !City-State !{{Flagicon|საფრანგეთი}} !Monégasque ![[ევრო|Euro]] ![[ალბერ II (მონაკოს პრინცი)|Albert II]] |- |'''{{დროშა|მონტენეგრო|name=Montenegro}}''' ![[პოდგორიცა|Podgorica]] !{{Flagicon|მონტენეგრო}} !Crnagorac ![[ევრო|Euro]] ![[იაკოვ მილატოვიჩი|Jakov Milatovič]] |- |'''{{დროშა|ნიდერლანდები|name=Netherlands}}''' ![[ამსტერდამი|Amsterdam]] !{{Flagicon|ნიდერლანდები}} !Nederlander ![[ევრო|Euro]] ![[ვილემ-ალექსანდერი|Willem-Alexander]] |- |'''{{დროშა|მაკედონია|name=North Macedonia}}''' ![[სკოპიე|Skopje]] !{{Flagicon|მაკედონია}} {{Flagicon|ალბანეთი}} !Mакедонски ![[მაკედონური დენარი|Denar]] ![[გორდანა სილიანოვსკა-დავკოვა|Gordana Davkova]] |- |'''{{დროშა|ჩრდილოეთი კვიპროსი|name=Northern Cyprus}}''' ![[:en:North_Nicosia|North Nicosia]] !{{Flagicon|თურქეთი}} !Kıbrıslı Türk ![[თურქული ლირა|Lira]] ![[:en:Tufan_Erhürman|Tufan Erhürman]] |- |'''{{დროშა|ჩრდილოეთი ირლანდია|name=Northern Ireland}}''' ![[ბელფასტი|Belfast]] !{{Flagicon|ინგლისი}} {{Flagicon|ირლანდია}} !Tuaisceart Éireann ![[გირვანქა სტერლინგი|Pound]] ![[:en:Michelle_O'Neill|Michelle O'Neill]] |- |'''{{დროშა|ნორვეგია|name=Norway}}''' ![[ოსლო|Oslo]] !{{Flagicon|ნორვეგია}} !Norge ![[ნორვეგიული კრონი|Krone]] ![[ჰარალდ V|Harald V]] |- |'''{{დროშა|პოლონეთი|name=Poland}}''' ![[ვარშავა|Warsaw]] !{{Flagicon|პოლონეთი}} !Polska ![[ზლოტი|Złoty]] ![[კაროლ ნავროცკი|Karol Nawrocki]] |- |'''{{დროშა|პორტუგალია|name=Portugal}}''' ![[ლისაბონი|Lisbon]] !{{Flagicon|პორტუგალია}} !Portugal ![[ევრო|Euro]] ![[:en:António_José_Seguro|António José Seguro]] |- |'''{{დროშა|რუმინეთი|name=Romania}}''' ![[ბუქარესტი|Bucharest]] !{{Flagicon|რუმინეთი}} !România ![[რუმინული ლეი|Leu]] ![[ნიკუშორ დანი|Nicuşor Dan]] |- |'''{{დროშა|რუსეთი|name=Russia}}''' ![[მოსკოვი|Moscow]] !{{Flagicon|რუსეთი}} !Россия ![[რუსული რუბლი|Ruble]] ![[ვლადიმერ პუტინი|Vladimir Putin]] |- |'''{{დროშა|სან-მარინო|name=San Marino}}''' !City-State !{{Flagicon|იტალია}} !San Marino ![[ევრო|Euro]] ![[:en:Matteo_Rossi_(politician)|Matteo Rossi]] |- |'''{{დროშა|Scotland}}''' ![[ედინბურგი|Edinburgh]] !{{Flagicon|ინგლისი}} {{Flagicon|Scotland}} !Alba ![[გირვანქა სტერლინგი|Pound]] ![[:en:John_Swinney|John Swinney]] |- |'''{{დროშა|Serbia}}''' ![[ბელგრადი|Belgrade]] !{{Flagicon|Serbia}} !Србиja ![[სერბული დინარი|Dinar]] ![[ალექსანდარ ვუჩიჩი|Aleksandar Vučić]] |- |'''{{დროშა|Slovakia}}''' ![[ბრატისლავა|Bratislava]] !{{Flagicon|Slovakia}} !Slovensko ![[ევრო|Euro]] ![[პეტერ პელეგრინი|Peter Pellegrini]] |- |'''{{დროშა|Slovenia}}''' ![[ლიუბლიანა|Ljubljana]] !{{Flagicon|Slovenia}} !Slovenija ![[ევრო|Euro]] ![[ნატაშა პირც-მუსარი|Nataša Pirc Musar]] |- |{{Flagicon image|Flag_of_South_Ossetia.svg}} [[სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა|'''South Ossetia''']] ![[ცხინვალი|Tskhinvali]] !{{Flagicon|South Ossetia}} {{Flagicon|რუსეთი}} !Хуссар Ирыстон ![[რუსული რუბლი|Ruble]] ![[ალან გაგლოევი|Alan Gagloev]] |- |'''{{დროშა|Spain}}''' ![[მადრიდი|Madrid]] !{{Flagicon|Spain}} !España ![[ევრო|Euro]] ![[ფილიპე VI|Felipe VI]] |- |'''{{დროშა|Sweden}}''' ![[სტოკჰოლმი|Stockholm]] !{{Flagicon|ფინეთი}} !Sverige ![[შვედური კრონი|Krona]] ![[კარლ XVI|Carl XVI Gustaf]] |- |'''{{დროშა|Switzerland}}''' ![[ბერნი|Bern]] !{{Flagicon|გერმანია}} {{Flagicon|საფრანგეთი}} {{Flagicon|იტალია}} {{Flagicon image|Proposed_Flag_of_Romanchia.svg}} !Schweiz ![[შვეიცარული ფრანკი|Franc]] ![[გი პარმელენი|Guy Parmelin]] |- |'''{{დროშა|Transnistria}}''' ![[ტირასპოლი|Tiraspol]] !{{Flagicon|რუსეთი}} {{Flagicon|რუმინეთი}} {{Flag icon|Ukraine}} !Приднестровье ![[:en:Transnistrian_ruble|Ruble]] ![[:en:Vadim_Krasnoselsky|Vadim Krasnoselsky]] |- |'''{{დროშა|Turkey}}''' ![[ანკარა|Ankara]] !{{Flagicon|თურქეთი}} !Türkiye ![[თურქული ლირა|Lira]] ![[რეჯეფ თაიფ ერდოღანი|Recep Tayyip Erdoğan]] |- |'''{{დროშა|Ukraine}}''' ![[კიევი|Kyiv]] !{{Flag icon|Ukraine}} !Україна ![[გრივნა|Hryvnia]] ![[ვოლოდიმირ ზელენსკი|Volodymyr Zelenskyy]] |- |'''{{დროშა|Vatican City}}''' !City-State !{{Flagicon|იტალია}} !Città del Vaticano ![[ევრო|Euro]] ![[ლეო XIV|Leo XIV]] |- |'''{{დროშა|Wales}}''' ![[კარდიფი|Cardiff]] !{{Flagicon|ინგლისი}} {{Flagicon|Wales}} !Cymru ![[გირვანქა სტერლინგი|Pound]] ![[ილუნდ მორგანი|Eluned Morgan]] |} {| class="wikitable" !{{Flag icon|Georgia (country)}} !8-0 !{{Flag icon|Thailand}} !12/10/2023 ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[ამხანაგური მატჩი|Friendly]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !4-0 !{{Flag icon|Cyprus}} !15/10/2023 ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ! rowspan="5" |[[:en:UEFA_Euro_2024_qualifying|UEFA Euro 2024 Qualifying]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !2-2 !{{Flag icon|Scotland}} !16/11/2023 ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} |- !{{Flag icon|Spain}} !3-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !19/11/2023 ![[:en:José_Zorrilla_Stadium|José Zorrilla Stadium]] |{{Flag icon|Spain}} '''[[:en:Valladolid|Valladolid]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !2-0 !{{Flag icon|Luxembourg}} !21/03/2024 ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !(4) 0-0 (2) !{{Flag icon|Greece}} !26/03/2024 ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !3-1 !{{Flag icon|Montenegro}} !09/06/2024 ![[:en:Podgorica_City_Stadium|Podgorica City Stadium]] |{{Flag icon|Montenegro}} '''[[:en:Podgorica|Podgorica]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ![[ამხანაგური მატჩი|Friendly]] |- !{{Flag icon|Turkey}} !3-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !18/06/2024 ![[:en:Westfalenstadion|Westfalenstadion]] |{{Flag icon|Germany}} '''[[:en:Dortmund|Dortmund]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ! rowspan="4" |[[ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი 2024: ფინალი|UEFA Euro 2024]] |- !{{Flag icon|ჩეხეთი}} !1-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !22/06/2024 ![[:en:Volksparkstadion|Volksparkstadion]] |{{Flag icon|Germany}} '''[[:en:Hamburg|Hamburg]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !2-0 !{{Flag icon|Portugal}} !26/06/2024 ![[:en:Arena_AufSchalke|Arena AufSchalke]] |{{Flag icon|Germany}} '''[[:en:Gelsenkirchen|Gelsenkirchen]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Spain}} !4-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !30/06/2024 ![[:en:RheinEnergieStadion|RheinEnergieStadion]] |{{Flag icon|Germany}} '''[[:en:Cologne|Cologne]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !4-1 !{{Flag icon|ჩეხეთი}} !07/09/2024 ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ! rowspan="8" |[[:en:2024–25_UEFA_Nations_League|2024–25 UEFA Nations League]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !1-0 !{{Flag icon|Albania}} !10/09/2024 ![[:en:Arena_Kombëtare|Arena Kombëtare]] |{{Flag icon|Albania}} '''[[:en:Tirana|Tirana]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Ukraine}} !1-0 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !11/10/2024 ![[:en:Poznań_Stadium|Poznań Stadium]] |{{Flag icon|Poland}} '''[[:en:Poznań|Poznań]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- !{{Flag icon|Albania}} !1-0 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !14/10/2024 ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !1-1 !{{Flag icon|Ukraine}} !16/11/2024 ![[:en:Adjarabet_Arena|Adjarabet Arena]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Batumi|Batumi]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} |- !{{Flag icon|ჩეხეთი}} !2-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !19/11/2024 ![[:en:Andrův_stadion|Andrův Stadion]] |{{Flag icon|ჩეხეთი}} '''[[:en:Olomouc|Olomouc]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !3-0 !{{Flag icon|Armenia}} !20/03/2025 ![[:en:Vazgen_Sargsyan_Republican_Stadium|Vazgen Sargsyan Republican Stadium]] |{{Flag icon|Armenia}} '''[[:en:Yerevan|Yerevan]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !6-1 !{{Flag icon|Armenia}} !23/03/2025 ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !1-0 !{{Flag icon|Faroe Islands}} !05/06/2025 ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} ! rowspan="2" |[[ამხანაგური მატჩი|Friendly]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !1-1 !{{Flag icon|კაბო-ვერდე}} !08/06/2025 ![[:en:Ramaz_Shengelia_Stadium|Ramaz Shengelia Stadium]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Kutaisi|Kutaisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} |- !{{Flag icon|Turkey}} !3-2 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !04/09/2025 ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} ! rowspan="6" |[[:en:2026_FIFA_World_Cup_qualification_(UEFA)|2026 FIFA World Cup Qualification]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !3-0 !{{Flag icon|Bulgaria}} !07/09/2025 ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |- !{{Flag icon|Spain}} !2-0 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !11/10/2025 ![[:en:Estadio_Martínez_Valero|Estadio Martínez Valero]] |{{Flag icon|Spain}} '''[[:en:Elche|Elche]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- !{{Flag icon|Turkey}} !4-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !14/10/2025 ![[:en:Kocaeli_Stadium|Kocaeli Stadium]] |{{Flag icon|Turkey}} '''[[:en:İzmit|İzmit]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- !{{Flag icon|Spain}} !4-0 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !15/11/2025 ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- !{{Flag icon|Bulgaria}} !2-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} !18/11/2025 ![[:en:Vasil_Levski_National_Stadium|Vasil Levski National Stadium]] |{{Flag icon|Bulgaria}} '''[[:en:Sofia|Sofia]]''' !{{Flagicon image|Solid_red.svg}} |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !2-2 !{{Flagicon|ისრაელი}} !26/03/2026 ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' !{{Flagicon image|Solid_yellow.svg}} ! rowspan="2" |[[ამხანაგური მატჩი|Friendly]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !2-0 !{{Flagicon|ლიეტუვა}} !29/03/2026 ![[:en:Darius_and_Girėnas_Stadium|Darius and Girėnas Stadium]] |{{Flagicon|ლიეტუვა}} [[კაუნასი|'''Kaunas''']] !{{Flagicon image|Solid_lime.svg}} |} {| class="wikitable" ! colspan="5" |[[:en:Exhibition_game|Friendly]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !8-0 !{{Flagicon|Thailand}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !3-1 !{{Flag icon|Montenegro}} |{{Flag icon|Montenegro}} '''[[:en:Podgorica|Podgorica]]''' ![[:en:Podgorica_City_Stadium|Podgorica City Stadium]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !1-0 !{{Flagicon|Faroe Islands}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !1-1 !{{Flagicon|კაბო-ვერდე}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Kutaisi|Kutaisi]]''' ![[:en:Ramaz_Shengelia_Stadium|Ramaz Shengelia Stadium]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !2-2 !{{Flagicon|ისრაელი}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !2-0 !{{Flagicon|ლიეტუვა}} |{{Flagicon|ლიეტუვა}} [[კაუნასი|'''Kaunas''']] ![[:en:Darius_and_Girėnas_Stadium|Darius and Girėnas Stadium]] |- ! colspan="5" |[[:en:UEFA_European_Championship|UEFA European Championship Qualification]] |- ! colspan="5" |[[:en:UEFA_Euro_2024_qualifying|UEFA Euro 2024 Qualifying]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !4-0 !{{Flagicon|Cyprus}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !2-2 !{{Flag icon|Scotland}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- !{{Flagicon|Spain}} !3-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flagicon|Spain}} '''[[:en:Valladolid|Valladolid]]''' ![[:en:José_Zorrilla_Stadium|José Zorrilla Stadium]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !2-0 !{{Flagicon|Luxembourg}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !(4) 0-0 (2) !{{Flag icon|Greece}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- ! colspan="5" |[[:en:UEFA_European_Championship|UEFA European Championship]] |- ! colspan="5" |[[:en:UEFA_Euro_2024|UEFA Euro 2024]] |- !{{Flag icon|Turkey}} !3-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|Germany}} '''[[:en:Dortmund|Dortmund]]''' ![[:en:Westfalenstadion|Westfalenstadion]] |- !{{Flag icon|ჩეხეთი}} !1-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|Germany}} '''[[:en:Hamburg|Hamburg]]''' ![[:en:Volksparkstadion|Volksparkstadion]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !2-0 !{{Flag icon|Portugal}} |{{Flag icon|Germany}} '''[[:en:Gelsenkirchen|Gelsenkirchen]]''' ![[:en:Arena_AufSchalke|Arena AufSchalke]] |- !{{Flagicon|Spain}} !4-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|Germany}} '''[[:en:Cologne|Cologne]]''' ![[:en:RheinEnergieStadion|RheinEnergieStadion]] |- ! colspan="5" |[[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |- ! colspan="5" |[[:en:2024–25_UEFA_Nations_League|2024–25 UEFA Nations League]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !4-1 !{{Flag icon|ჩეხეთი}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !1-0 !{{Flag icon|Albania}} |{{Flag icon|Albania}} '''[[:en:Tirana|Tirana]]''' ![[:en:Arena_Kombëtare|Arena Kombëtare]] |- !{{Flag icon|Ukraine}} !1-0 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|Poland}} '''[[:en:Poznań|Poznań]]''' ![[:en:Poznań_Stadium|Poznań Stadium]] |- !{{Flag icon|Albania}} !1-0 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !1-1 !{{Flag icon|Ukraine}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Batumi|Batumi]]''' ![[:en:Adjarabet_Arena|Adjarabet Arena]] |- !{{Flag icon|ჩეხეთი}} !2-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|ჩეხეთი}} '''[[:en:Olomouc|Olomouc]]''' ![[:en:Andrův_stadion|Andrův Stadion]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !3-0 !{{Flagicon|Armenia}} |{{Flagicon|Armenia}} '''[[:en:Yerevan|Yerevan]]''' ![[:en:Vazgen_Sargsyan_Republican_Stadium|Vazgen Sargsyan Republican Stadium]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !6-1 !{{Flagicon|Armenia}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- ! colspan="5" |[[:en:FIFA_World_Cup_qualification|FIFA World Cup Qualification]] |- ! colspan="5" |[[:en:2026_FIFA_World_Cup_qualification_(UEFA)|2026 FIFA World Cup Qualification]] |- !{{Flag icon|Turkey}} !3-2 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- !{{Flag icon|Georgia (country)}} !3-0 !{{Flag icon|Bulgaria}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- !{{Flag icon|Spain}} !2-0 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|Spain}} '''[[:en:Elche|Elche]]''' ![[:en:Estadio_Martínez_Valero|Estadio Martínez Valero]] |- !{{Flag icon|Turkey}} !4-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|Turkey}} '''[[:en:İzmit|İzmit]]''' ![[:en:Kocaeli_Stadium|Kocaeli Stadium]] |- !{{Flag icon|Spain}} !4-0 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- !{{Flag icon|Bulgaria}} !2-1 !{{Flag icon|Georgia (country)}} |{{Flag icon|Bulgaria}} '''[[:en:Sofia|Sofia]]''' ![[:en:Vasil_Levski_National_Stadium|Vasil Levski National Stadium]] |} {| class="wikitable" ! colspan="5" |National |- |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Georgia_national_football_team|'''Georgia''']] !8-0 |{{Flagicon|Thailand}} [[:en:Thailand_national_football_team|'''Thailand''']] ![[:en:Exhibition_game|Friendly]] ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |- |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Georgia_national_football_team|'''Georgia''']] !4-0 |{{Flagicon|Cyprus}} [[:en:Cyprus_national_football_team|'''Cyprus''']] ![[:en:UEFA_Euro_2024_qualifying|UEFA Euro 2024 Qualifying]] ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |- |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Georgia_national_football_team|'''Georgia''']] !2-0 |{{Flagicon|Luxembourg}} [[:en:Luxembourg_national_football_team|'''Luxembourg''']] ![[:en:UEFA_Euro_2024_qualifying|UEFA Euro 2024 Qualifying]] ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Georgia_national_football_team|'''Georgia''']] !1-0 |{{Flagicon|Faroe Islands}} [[:en:Faroe_Islands_national_football_team|'''Faroe Islands''']] ![[:en:Exhibition_game|Friendly]] ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- |{{Flag icon|Turkey}} [[:en:Turkey_national_football_team|'''Turkey''']] !3-2 |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:Georgia_national_football_team|'''Georgia''']] ![[:en:2026_FIFA_World_Cup_qualification_(UEFA)|2026 FIFA World Cup Qualification]] ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] |- ! colspan="5" |Clubs |- |{{Flag icon|Georgia (country)}} [[:en:FC_Iberia_1999|'''Iberia 1999''']] !2-2 |{{Flag icon|Estonia}} '''[[:en:FCI_Levadia_Tallinn|Levadia Tallinn]]''' ![[:en:2025–26_UEFA_Conference_League_qualifying|2025–26 UEFA Conference League Qualifying]] ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] |} {| class="wikitable" ! colspan="7" |[[:en:UEFA_Champions_League|UEFA Champions League]] |- !Team 1 !Agg !Team 2 !1st Leg !2nd Leg !Round !Year |- |'''{{Flagicon|Georgia (country)}}''' [[:en:FC_Iberia_1999|'''Iberia 1999''']] !2-6 |{{Flag icon|Sweden}} [[:en:Malmö_FF|'''Malmö FF''']] !1-3 !1-3 !1 ![[:en:2025–26_UEFA_Champions_League_qualifying|2025–26]] |- ! colspan="7" |- |- ! colspan="7" |[[:en:UEFA_Conference_League|UEFA Conference League]] |- |'''{{Flagicon|Georgia (country)}}''' [[:en:FC_Torpedo_Kutaisi|'''Torpedo Kutaisi''']] !5-4 |{{Flag icon|Kazakhstan}} [[:en:FC_Ordabasy|'''Ordabasy''']] !4-3 !1-1 !1 ! rowspan="2" |[[:en:2025–26_UEFA_Conference_League_qualifying|2025–26]] |- |'''{{Flagicon|Georgia (country)}}''' [[:en:FC_Dila_Gori|'''Dila Gori''']] !3-1 |{{Flag icon|Luxembourg}} [[:en:Racing_FC_Union_Luxembourg|'''Racing Union''']] !2-1 !1-0 !1 |- ! colspan="7" |- |- |'''{{Flagicon|Georgia (country)}}''' [[:en:FC_Iberia_1999|'''Iberia 1999''']] !2-3 |{{Flag icon|Estonia}} [[:en:FCI_Levadia_Tallinn|'''Levadia Tallinn''']] !0-1 !2-2 !2 ! rowspan="4" |[[:en:2025–26_UEFA_Conference_League_qualifying|2025–26]] |- |'''{{Flagicon|Georgia (country)}}''' [[:en:FC_Spaeri|'''Spaeri''']] !0-7 |{{Flag icon|Austria}} [[:en:FK_Austria_Wien|'''Austria Wien''']] !0-2 !0-5 !2 |- |'''{{Flagicon|Georgia (country)}}''' [[:en:FC_Dila_Gori|'''Dila Gori''']] !4-5 |{{Flag icon|Latvia}} [[:en:Riga_FC|'''Riga FC''']] !1-2 !3-3 !2 |- |'''{{Flagicon|Georgia (country)}}''' [[:en:FC_Torpedo_Kutaisi|'''Torpedo Kutaisi''']] !0-5 |{{Flag icon|Cyprus}} [[:en:AC_Omonia|'''AC Omonia''']] !0-1 !0-4 !2 |- ! colspan="7" |- |} {| class="wikitable" !Stadium !Capacity !Country !City |- ![[:en:Boris_Paichadze_Dinamo_Arena|Boris Paichadze Dinamo Arena]] !54,200 |'''{{Flag|Georgia (country)|name=Georgia}}''' ![[:en:Tbilisi|Tbilisi]] |- ![[:en:Mikheil_Meskhi_Stadium|Mikheil Meskhi Stadium]] !22,750 |'''{{Flag|Georgia (country)|name=Georgia}}''' ![[:en:Tbilisi|Tbilisi]] |- ![[:en:Adjarabet_Arena|Adjarabet Arena]] !20,035 |'''{{Flag|Georgia (country)|name=Georgia}}''' ![[:en:Batumi|Batumi]] |- ![[:en:Ramaz_Shengelia_Stadium|Ramaz Shengelia Stadium]] !11,700 |'''{{Flag|Georgia (country)|name=Georgia}}''' ![[:en:Kutaisi|Kutaisi]] |- ![[:en:Westfalenstadion|Westfalenstadion]] !81,365 |'''{{Flag|Germany}}''' ![[:en:Dortmund|Dortmund]] |- ![[:en:Arena_AufSchalke|Arena AufSchalke]] !62,270 |'''{{Flag|Germany}}''' ![[:en:Gelsenkirchen|Gelsenkirchen]] |- ![[:en:Volksparkstadion|Volksparkstadion]] !57,000 |'''{{Flag|Germany}}''' ![[:en:Hamburg|Hamburg]] |- ![[:en:RheinEnergieStadion|RheinEnergieStadion]] !49,700 |'''{{Flag|Germany}}''' ![[:en:Cologne|Cologne]] |- ![[:en:Estadio_Martínez_Valero|Estadio Martínez Valero]] !31,390 |'''{{Flag|Spain}}''' ![[:en:Elche|Elche]] |- ![[:en:José_Zorrilla_Stadium|José Zorrilla Stadium]] !27,600 |'''{{Flag|Spain}}''' ![[:en:Valladolid|Valladolid]] |- ![[:en:Vasil_Levski_National_Stadium|Vasil Levski National Stadium]] !43,230 |'''{{Flag|Bulgaria}}''' ![[:en:Sofia|Sofia]] |- ![[:en:Poznań_Stadium|Poznań Stadium]] !42,835 |'''{{Flag|Poland}}''' ![[:en:Poznań|Poznań]] |- ![[:en:Kocaeli_Stadium|Kocaeli Stadium]] !34,830 |'''{{Flag|Turkey}}''' ![[:en:İzmit|İzmit]] |- ![[:en:Arena_Kombëtare|Arena Kombëtare]] !22,500 |'''{{Flag|Albania}}''' ![[:en:Tirana|Tirana]] |- ![[:en:Darius_and_Girėnas_Stadium|Darius and Girėnas Stadium]] !15,026 |'''{{დროშა|ლიეტუვა|name=Lithaunia}}''' ![[კაუნასი|Kaunas]] |- ![[:en:Vazgen_Sargsyan_Republican_Stadium|Vazgen Sargsyan Republican Stadium]] !14,405 |'''{{Flag|Armenia}}''' ![[:en:Yerevan|Yerevan]] |- ![[:en:Andrův_stadion|Andrův Stadion]] !12,475 |'''{{დროშა|ჩეხეთი|name=Czechia}}''' ![[:en:Olomouc|Olomouc]] |- ![[:en:Podgorica_City_Stadium|Podgorica City Stadium]] !11,080 |'''{{Flag|Montenegro}}''' ![[:en:Podgorica|Podgorica]] |} {| class="wikitable" !Team !Date !Time !Total !Competition !Location |- |'''{{Flag|North Macedonia}}''' !14 October 2020 !74' !1 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flag icon|Macedonia}} '''[[:en:Skopje|Skopje]]''' |- |'''{{Flag|Spain}}''' !28 March 2021 !44' !2 ![[:en:FIFA_World_Cup_qualification|FIFA World Cup Qualification]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Greece}}''' !31 March 2021 !78' !3 ![[:en:FIFA_World_Cup_qualification|FIFA World Cup Qualification]] |{{Flagicon|Greece}} '''[[:en:Thessaloniki|Thessaloniki]]''' |- |'''{{Flag|Sweden}}''' !11 November 2021 !61' 77' !4 5 ![[:en:FIFA_World_Cup_qualification|FIFA World Cup Qualification]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Batumi|Batumi]]''' |- |'''{{Flag|Gibraltar}}''' !2 June 2022 !12' !6 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Bulgaria}}''' !5 June 2022 !58' !7 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|Bulgaria}} '''[[:en:Razgrad|Razgrad]]''' |- |'''{{Flag|North Macedonia}}''' !9 June 2022 !62' !8 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flag icon|Macedonia}} '''[[:en:Skopje|Skopje]]''' |- |'''{{Flag|North Macedonia}}''' !23 September 2023 !64' !9 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Gibraltar}}''' !26 September 2023 !19' !10 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |'''{{Flag|Gibraltar}}''' |- |'''{{Flag|Thailand}}''' !12 October 2023 !66' !11 ![[:en:Exhibition_game|Friendly]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Cyprus}}''' !15 October 2023 !58' !12 ![[:en:UEFA_Euro_2024_qualifying|UEFA Euro 2024 Qualifying]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Scotland}}''' !16 November 2023 !15' 57' !13 14 ![[:en:UEFA_Euro_2024_qualifying|UEFA Euro 2024 Qualifying]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Spain}}''' !19 November !10' !15 ![[:en:UEFA_Euro_2024_qualifying|UEFA Euro 2024 Qualifying]] |{{Flagicon|Spain}} '''[[:en:Valladolid|Valladolid]]''' |- |'''{{Flag|Portugal}}''' !26 June 2024 !2' !16 ![[:en:UEFA_Euro_2024|UEFA Euro 2024]] |{{Flagicon|Germany}} '''[[:en:Gelsenkirchen|Gelsenkirchen]]''' |- |'''{{დროშა|ჩეხეთი|name=Czechia}}''' !7 September 2024 !33' !17 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Armenia}}''' !23 March 2025 !62' !18 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Turkey}}''' !4 September 2025 !90+8' !19 ![[:en:2026_FIFA_World_Cup_qualification_(UEFA)|2026 FIFA World Cup Qualification]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Bulgaria}}''' !7 September 2025 !30' !20 ![[:en:2026_FIFA_World_Cup_qualification_(UEFA)|2026 FIFA World Cup Qualification]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{დროშა|ისრაელი|name=Israel}}''' !26 March 2026 !36' 54' !21 22 ![[:en:Exhibition_game|Friendly]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |} {| class="wikitable" !Team !Date !Time !Total !Competition !Location |- |'''{{Flag|Romania}}''' !2 June 2021 !61' !1 ![[:en:Exhibition_game|Friendly]] |{{Flagicon|Romania}} '''[[:en:Ploiești|Ploiești]]''' |- |'''{{Flag|Gibraltar}}''' !2 June 2022 !87' !2 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Norway}}''' !28 March 2023 !60' !3 ![[:en:UEFA_Euro_2024_qualifying|UEFA Euro 2024 Qualifying]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Batumi|Batumi]]''' |- |'''{{Flag|Cyprus}}''' !17 June 2023 !31' !4 ![[:en:UEFA_Euro_2024_qualifying|UEFA Euro 2024 Qualifying]] |{{Flagicon|Cyprus}} '''[[:en:Larnaca|Larnaca]]''' |- |'''{{Flag|Thailand}}''' !12 October 2023 !24' 37' 41' 56' !5 6 7 8 ![[:en:Exhibition_game|Friendly]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Cyprus}}''' !15 October 2023 !90+5' !9 ![[:en:UEFA_Euro_2024_qualifying|UEFA Euro 2024 Qualifying]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Montenegro}}''' !9 June 2024 !33' !10 ![[:en:Exhibition_game|Friendly]] |{{Flagicon|Montenegro}} '''[[:en:Podgorica|Podgorica]]''' |- |'''{{Flag|Turkey}}''' !18 June 2024 !32' !11 ![[:en:UEFA_Euro_2024|UEFA Euro 2024]] |{{Flagicon|Germany}} '''[[:en:Dortmund|Dortmund]]''' |- |'''{{დროშა|ჩეხეთი|name=Czechia}}''' !22 June 2024 !45+4' !12 ![[:en:UEFA_Euro_2024|UEFA Euro 2024]] |{{Flagicon|Germany}} '''[[:en:Hamburg|Hamburg]]''' |- |'''{{Flag|Portugal}}''' !26 June 2024 !57' !13 ![[:en:UEFA_Euro_2024|UEFA Euro 2024]] |{{Flagicon|Germany}} '''[[:en:Gelsenkirchen|Gelsenkirchen]]''' |- |'''{{დროშა|ჩეხეთი|name=Czechia}}''' !7 September 2024 !63' !14 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Ukraine}}''' !16 November 2024 !76' !15 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Batumi|Batumi]]''' |- |'''{{დროშა|ჩეხეთი|name=Czechia}}''' !19 November 2024 !60' !16 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|ჩეხეთი}} '''[[:en:Olomouc|Olomouc]]''' |- |'''{{Flag|Armenia}}''' !20 March 2025 !37' 59' !17 18 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|Armenia}} '''[[:en:Yerevan|Yerevan]]''' |- |'''{{Flag|Armenia}}''' !23 March 2025 !14' 35' !19 20 ![[:en:UEFA_Nations_League|UEFA Nations League]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{Flag|Bulgaria}}''' !7 September 2025 !65' !21 ![[:en:2026_FIFA_World_Cup_qualification_(UEFA)|2026 FIFA World Cup Qualification]] |{{Flagicon|Georgia (country)}} '''[[:en:Tbilisi|Tbilisi]]''' |- |'''{{დროშა|ლიეტუვა|name=Lithuania}}''' !29 March 2026 !70' 84' !22 23 ![[:en:Exhibition_game|Friendly]] |{{Flagicon|ლიეტუვა}} [[კაუნასი|'''Kaunas''']] |} 6a0czt90kc25z4nn204s785enu4tvsf 0 878700 5405405 5346386 2026-06-01T23:24:31Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 2 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405405 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Zhiwuyuan00.jpg|მინი|მარჯვნივ|ბოტანიკური ბაღის შემოსასვლელი]] '''ნანკინის სუნ იატსენის მემორიალური ბოტანიკური ბაღი''' ({{lang-zh|南京中山植物园}}; ფინინი: Nánjīng Zhōngshān Zhíwùyúan) — [[ჩინეთი]]ს ისტორიაში პირველი ეროვნული ბოტანიკური ბაღი, რომელიც [[1929]] წელს დაარსდა. ბაღი ჩინეთის დემოკრატიული რევოლუციის პიონერის, დოქტორ [[სუნ იატსენი|სუნ იატსენის]] ხსოვნას ეძღვნება. [[1954]] წელს მას სახელი შეეცვალა და ნანკინის ბოტანიკური ბაღი ეწოდა. ეს ჩინეთის ოთხი ძირითადი ბოტანიკური ბაღიდან ერთ-ერთია. ბოტანიკური ბაღი ასევე ცნობილია როგორც ჭუნგშანის (სუნ იატსენის) ბოტანიკური ბაღი. ==მდებარეობა== ბაღი მდებარეობს ნანძინის აღმოსავლეთ გარეუბანში. მის ზურგს უკან მეწამული მთა არის აღმართული, წინ კი ციენის ტბა გადაჰყურებს. ბაღი გაშენებულია მინგის დინასტიის დროინდელი უძველესი ქალაქის კედლის გვერდით, ცნობილ სუნ იატსენის მავზოლეუმთან ახლოს. ბაღების ფართობი 1,86 კვადრატულ კილომეტრს (186 ჰა) შეადგენს. აყვავებული მცენარეულობით, გაზონებით, ბორცვებითა და ტბებით, ნანძინის ბოტანიკური ბაღი წარმოადგენს ბოტანიკური კვლევებისა და სამეცნიერო განათლების ცენტრს, ასევე პოპულარულ სარეკრეაციო ადგილს. საქალაქო ავტობუსები #20 და #315 ჩერდებიან მთავარ შესასვლელთან. ==კოლექცია== როგორც ჩინეთის ცენტრალური და ჩრდილოეთ სუბტროპიკული ფლორის კვლევით ცენტრს, ბაღს გააჩნია ცოცხალი კოლექცია, რომელიც მოიცავს 188 ოჯახის 913 გვარის დაახლოებით 3,000 სახეობას. ჰერბარიუმი ინახავს 700,000 ბოტანიკურ ნიმუშს. ბაღში ფუნქციონირებს ხუთი კვლევითი განყოფილება: დეკორატიული მცენარეების კვლევის ცენტრი, სამკურნალო მცენარეების კვლევის ცენტრი, მცენარეთა ინფორმაციის ცენტრი, ძიანგსუს პროვინციის მცენარეთა ექს-სიტუ კონსერვაციის მთავარი ლაბორატორია და ჰერბარიუმი. აშენებული და გახსნილია ათი სპეციალიზებული ბაღი (სექცია).<ref>[http://www.cnbg.net/English/Yjx/formindex.aspx Introduction of Nanjing Botanical Garden Mem. Sun Yat-Sen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117074605/http://www.cnbg.net/English/Yjx/formindex.aspx |date=2011-11-17 }}. Nanjing Botanical Garden Mem. Sun Yat-Sen. Retrieved on 05/03/2008</ref> ბოტანიკურ ბაღს ჩამოყალიბებული აქვს თესლების, მცენარეების, ნიმუშებისა და წიგნების გაცვლის პროგრამა მსოფლიოს სამოცზე მეტი ქვეყნის ექვსასზე მეტ ორგანიზაციასთან. დამყარდა „დაძმობილებული ბოტანიკური ბაღების“ ურთიერთობა [[აშშ]]-ის [[მისური]]ს ბოტანიკურ ბაღთან, რაც პირველი შემთხვევაა ჩინეთში. ასევე დამყარებულია მეგობრული ურთიერთობები კანადის UBC ბოტანიკურ ბაღთან და მცენარეთა კვლევის ცენტრთან და იაპონიის [[ტოკიოს უნივერსიტეტი]]ს ბოტანიკურ ბაღთან. ბაღი არის ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) საფრთხის ქვეშ მყოფი მცენარეების კომიტეტისა და ბოტანიკური ბაღების კონსერვაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრი. ==ტრანსპორტი== ბაღში მოხვედრა შესაძლებელია ჩრდილოეთიდან, [[ნანკინის მეტროპოლიტენი]]ს მე-2 ხაზის მუქსიუიანის სადგურიდან. ამ სადგურიდან შესაძლებელია საქალაქო ავტობუსით სარგებლობა. ასევე, ძიმინგსის სადგურიდან (ხაზი 3) ტრანსპორტი ჩერდება პირდაპირ მთავარ შესასვლელთან. ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.cnbg.net/English/Yjx/formindex.aspx Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117074605/http://www.cnbg.net/English/Yjx/formindex.aspx |date=2011-11-17 }} {{in lang|en}} * [http://www.cnbg.net Official website] {{in lang|zh}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ნანკინი}} [[კატეგორია:ბოტანიკური ბაღები]] 1tpio0qb5h93tx9m4tyapxkbfrszz0y 0 879902 5405479 5377352 2026-06-02T07:02:09Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405479 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ნიკოლ გეილ ანდერსონი | ფოტო =Nicole Anderson (Cropped).jpg | ფოტოს სიგანე = |წარწერა = ანდერსონი [[2010]] წლის [[ივნისი|ივნისში]] | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი = | დაბთარიღი = [[29 აგვისტო]], [[1990]] (35 წლის) | დაბადგილი =[[როჩესტერი]], [[ინდიანა]], [[აშშ]] | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = ნიკოლ ანდერსონი | ეროვნება = | მოქალაქეობა = | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა = [[მსახიობი]] | აქტიურობის წლები = [[1996]]-[[2018]] | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = | პარტნიორები = რობერტო პანიაგუა | შვილები = 1 | მამა = | დედა = | ნათესავები = | ჯილდოები = | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | სახელი1 = | მოდული1 = | სახელი2 = | მოდული2 = | სახელი3 = | მოდული3 = | სახელი4 = | მოდული4 = | სახელი5 = | მოდული5 = | სახელი6 = | მოდული6 = | სახელი7 = | მოდული7 = | საიტი = | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ნიკოლ გეილ ანდერსონი'''<ref>{{cite web |url=http://www.nicoleandersononline.com/biography.html |title=Official Nicole Anderson Website Biography |publisher=Nicoleandersononline.com |access-date=August 31, 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231225230/http://www.nicoleandersononline.com/biography.html |archive-date=December 31, 2012}}</ref> (დ. [[29 აგვისტო]], [[1990]])<ref name="TV Guide">{{cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/nicole-gale-anderson/bio/304255|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114040512/http://www.tvguide.com/celebrities/nicole-gale-anderson/bio/304255|url-status=dead|archive-date=January 14, 2014|title=Nicole Gale Anderson Biography|work=[[TV Guide]]|access-date=February 25, 2024}}</ref> — [[ამერიკელი]] ყოფილი [[მსახიობი]]. ის ყველაზე მეტად ცნობილია ჰეზერ ჩენდლერის როლით ტელეარხ The CW-ის სერიალში ''„Beauty & the Beast“''. ის ასევე ცნობილია მეისი მისას როლით [[Disney Channel]]-ის სერიალში ''„Jonas“'', ასევე კელი პარკერისა და მირანდა კოლინზის როლებით ABC Family-ის შოუებში: ''„Make It or Break It“'' და ''„Ravenswood“''. ==ადრეული ცხოვრება== ანდერსონი [[როჩესტერი|როჩესტერში]], [[ინდიანას შტატი|ინდიანას შტატში]] დაიბადა. მამამისი ამერიკელია, რომელიც [[აშშ-ის საზღვაო ძალები|ამერიკის შეერთებული შტატების სამხედრო-საზღვაო ძალებში]] კომანდორად მსახურობდა, ხოლო დედა ეთნიკურად [[ფილიპინები|ფილიპინელია]].<ref name="DCMNA">{{cite web |url=http://www.disneychannelmedianet.com/web/showpage/showpage.aspx?program_id=3118744&type=anderson |title=MediaNetBio |publisher=Disney Channel MediaNet |access-date=2009-06-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402002505/http://www.disneychannelmedianet.com/web/showpage/showpage.aspx?program_id=3118744&type=anderson |archive-date=2012-04-02 }}</ref> ბავშვობაში მან [[ტანვარჯიში|ტანვარჯიშის]] ეროვნულ შეჯიბრებებში გაიმარჯვა, თუმცა ტრავმების გამო სპორტს ჩამოშორდა.<ref name="Gym">{{cite web|url=http://starlitnews.blogspot.com/2009/01/nicole-anderson-quit-gymnastics-after.html|website=Starlitnews.com|title=Nicole Anderson Quit Gymnastics after Winning Nationals|access-date=2010-08-29|archive-date=December 3, 2012|archive-url=https://archive.today/20121203173851/http://starlitnews.blogspot.de/2009/01/nicole-anderson-quit-gymnastics-after.html|url-status=dead}}</ref> 13 წლის ასაკში ანდერსონმა მოიპოვა [[სტიპენდია]] [[ჯორჯიის შტატი|ჯორჯიის შტატში]] მდებარე ბარბიზონის მოდელირებისა და სამსახიობო ხელოვნების სკოლაში.<ref>{{cite web|title=Barbizon Modeling and Acting School Alumni|url=http://www.barbizonmodeling.com/alumni|website=Barbizonmodeling.com}}</ref> ამის შემდეგ მან სამსახიობო ხელოვნების შესწავლა დაიწყო და კასტინგებზე სიარული განაგრძო.<ref name="DCMNA"/> მან რამდენიმე ბეჭდურ და სატელევიზიო რეკლამაში მიიღო მონაწილეობა, მათ შორის ისეთ ბრენდებისთვის, როგორიცაა: ''„Mary-Kate & Ashley“''-ის ონლაინ ტანსაცმლის ხაზი, ''„Every Girl“'', ''„Stand Up“'' და ''„Bratz“''-ის კოლექციები ''„Pretty 'n' Punk“'' და ''„Treasures“''. ==სამსახიობო კარიერა== ის გადიოდა კასტინგს სტელას როლზე ტელესერიალისთვის ''„Jonas“'', თუმცა, საბოლოოდ, ეს როლი მსახიობმა [[ჩელსი კეინი|ჩელსი კეინმა]] მოიპოვა.<ref name="radiofree">{{cite web |first=Michael J.|last=Lee |url=http://www.radiofree.com/profiles/chelsea_staub/interview01.shtml |title=Chelsea Staub on 'J.O.N.A.S!' (1) |website=Radiofree.com |date=November 20, 2007 |access-date=2009-05-03}}</ref><ref>{{cite web |first=Michael J.|last=Lee |url=http://www.radiofree.com/profiles/chelsea_staub/interview02.shtml |title=Chelsea Staub on 'J.O.N.A.S!' (2) |website=Radiofree.com |date=November 20, 2007 |access-date=2009-05-03}}</ref> სერიალის [[სიუჟეტი|სიუჟეტის]] შეცვლის შემდეგ, [[პროდიუსერი|პროდიუსერებმა]] გადაწყვიტეს სტელასთვის საუკეთესო მეგობრის პერსონაჟი შეექმნათ და ანდერსონს მეისის როლი შესთავაზეს.<ref>[https://web.archive.org/web/20191219055427/http://www.sprinklepoponline.com/2662686/ Sprinklepoponline.com]</ref> [[2012]] წლის [[მარტი|მარტში]] ანდერსონი ტელესერიალ ''„Beauty & the Beast“''-ის სამსახიობო გუნდს შეუერთდა.<ref>{{cite journal |last=Weisman|first=Jon |url=https://variety.com/2012/tv/news/tv-pilot-casting-eyes-finish-line-1118051045/ |title=TV pilot casting eyes finish line |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=March 5, 2012 |access-date=2015-09-03}}</ref> მან შეასრულა ჰეზერ ჩენდლერის პერიოდული როლი.<ref>{{cite news |url=http://www.thefutoncritic.com/news/2012/02/24/development-update-friday-february-24-418200/9643/ |title=Development Update: Friday, February 24 |work=[[The Futon Critic]] |date=February 24, 2012 |access-date=2013-09-17}}</ref> [[2013]] წლის [[მაისი|მაისში]] ცნობილი გახდა, რომ ანდერსონი შეუერთდა სერიალ ''„[[პატარა საყვარელი მატყუარები (სერიალი)|Pretty Little Liars]]“''-ის სპინ-ოფს — ''„Ravenswood“''-ს. მან შეასრულა მირანდა კოლინზის როლი.<ref name="Ravenswood Cast/">{{cite magazine |last=Gonzaelz |first=Sandra |url=http://insidetv.ew.com/2013/05/09/ravenswood-nicole-gale-anderson-casting-exclusive-photo/ |title='Ravenswood': 'Beauty and the Beast sis nabbed as series regular |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=May 11, 2013 |access-date=2013-05-10 |archive-date=2013-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219150448/http://insidetv.ew.com/2013/05/09/ravenswood-nicole-gale-anderson-casting-exclusive-photo/ }}</ref> ''„Ravenswood“''-ში გამოჩენამდე, ანდერსონმა მონაწილეობა მიიღო ''„Pretty Little Liars“''-ის ეპიზოდში — „Grave New World“, სადაც მაყურებელს თავისი პერსონაჟი, მირანდა კოლინზი გააცნო.<ref name=GraveNewWorld>{{cite web |last=Campbell |first=Nick |title=Pretty Little Liars "Grave New World" Review: Things to Do in Ravenswood When You're Dead |url=http://www.tv.com/shows/pretty-little-liars/community/post/pretty-little-liars-grave-new-world-review-things-to-do-in-ravenswood-when-youre-dead-138253284545/ |website=TV.com |access-date=2013-10-23 |archive-date=November 14, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114112021/http://www.tv.com/shows/pretty-little-liars/community/post/pretty-little-liars-grave-new-world-review-things-to-do-in-ravenswood-when-youre-dead-138253284545/ |url-status=dead }}</ref> ''„Ravenswood“''-ის გაუქმების შემდეგ, ანდერსონი ''„Beauty & the Beast“''-ის მესამე სეზონში დაბრუნდა, როგორც მუდმივი სამსახიობო შემადგენლობის წევრი.<ref name="casting4">{{cite news |last=Andreeva|first=Nellie |url=https://deadline.com/2014/06/dascha-polanco-promoted-to-regular-on-orange-is-the-new-black-nicole-gale-anderson-on-beauty-the-beast-787583/ |title=Dascha Polanco Promoted To Regular On 'Orange Is The New Black', Nicole Gale Anderson On 'Beauty & The Beast' |work=[[Deadline Hollywood]] |date=June 12, 2014 |access-date=2015-09-03}}</ref> ==ქველმოქმედება== ანდერსონი იყო ''Underwriters Laboratories''-ის ახალგაზრდული უსაფრთხოების პროგრამის პირველი საერთაშორისო წარმომადგენელი და მონაწილეობდა პროექტში „დისნეის მეგობრები ცვლილებებისთვის“.<ref>{{cite web|title=Miranda Collins, played by Nicole Gale Anderson|url=http://abcfamily.go.com/shows/ravenswood/cast/miranda-collins|publisher=ABC Family}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== [[2018]] წლის [[იანვარი|იანვარში]] ანდერსონი რობერტო პანიაგუაზე დაქორწინდა.<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BsqQoFQAtWY/ |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/s/instagram/BsqQoFQAtWY |archive-date=2021-12-24 |url-access=limited|title=I must admit- I never thought I'd have a wedding (hence the decision to elope last year!) But when our families expressed they wished they'd been there with us, we decided to do it over again.....|author=Nicole Anderson Paniagua|website=[[Instagram]]|date=January 15, 2019|access-date=June 22, 2019}}{{cbignore}}</ref> მათ ჰყავთ ქალიშვილი, რომელიც [[2020]] წლის [[ივლისი|ივლისში]] დაიბადა.<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/CChuNzgJ2cU/ |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/s/instagram/CChuNzgJ2cU |archive-date=2021-12-24 |url-access=limited|title=A week ago you came into my life and completely changed it for the better. I'm so grateful to be your mama, little one. #fullmoonbaby #charlotteharper|author=Nicole Anderson Paniagua|website=[[Instagram]]|date=July 11, 2020|access-date=August 9, 2020}}{{cbignore}}</ref> 2018 წელს ანდერსონმა მუშაობა დაიწყო ყვავილების მაღაზიაში [[პორტლენდი|პორტლენდში]], [[ორეგონის შტატი|ორეგონის შტატში]]. მას და მის მეუღლეს 2020-დან [[2023]] წლამდე [[ვაშინგტონის შტატი|ვაშინგტონის შტატში]] ყვავილების მეურნეობის ბიზნესი ჰქონდათ. [[2024]] წლის მონაცემებით, ისინი ამჟამად [[სიეტლი|სიეტლში]] (ვაშინგტონის შტატი) ცხოვრობენ, სადაც ანდერსონი ყვავილებისა და ღონისძიებების დიზაინერად მუშაობს. ==რესურსები ინტერნეტში== {{Commons category}} {{Wikiquote}} * {{IMDb name|2348808}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ანდერსონი, ნიკოლ გეილ}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1990]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მსახიობები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ქალი მსახიობები]] anqcojfsimk6j1j6thnk74gynxh6wc4 0 885995 5405404 5384067 2026-06-01T23:23:28Z InternetArchiveBot 124291 დაარქივდა 1 წყარო და 0 წყარო მოინიშნა მკვდრად.) #IABot (v2.0.9.5 5405404 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მთა | სახელი = მეწამული მთა | სურათი = PurpleMountain01.JPG | სურათის_წარწერა = ხედი მეწამული მთის ობსერვატორიიდან | ქვეყანა = {{დროშა|ჩინეთი}} | ტერიტორიული ერთეული = [[ნანკინი]], [[ძიანსუ|ძიანგსუ]] | უმაღლესი წერტილი = | სიმაღლე = 448.2 მ.<ref name="CPG"/> | ფართობი = 20 კვ.კმ | სიგრძე = | სიგანე = | lat_dir = N | lat_deg = 32 | lat_min = 04 | lat_sec = 13 | lon_dir = E | lon_deg = 118 | lon_min = 50 | lon_sec = 42 | პოზრუკა = | ლანდშაფტი = | ამგებელი ქანები = იასამნისფერი ქანები | ასაკი = | საიტი = | ვიკისაწყობი = Purple Mountain }} '''მეწამული მთა''' ან '''წიძინშანი''' ({{lang-zh|t=紫金山 |p=Zǐjīn Shān |l=იასამნისფერი-ოქროსფერი მთა}}) — მთა [[ნანკინი|ნანკინის]] აღმოსავლეთ მხარეს, [[ძიანსუ|ძიანგსუს]] პროვინციაში, ჩინეთში. მისი სიმაღლე 448.9 მეტრია, <ref name="CPG">{{cite web |url=http://www.gov.cn/wszb/zhibo272/content_1108451.htm |title=zh:测绘局公布盘山等第二批31座著名风景名胜山峰高程新数据 |website=The central people's government of the people's republic of China |date=2008-09-28 |access-date=2017-05-28 |language=zh |archive-date=2009-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091129201606/http://www.gov.cn/wszb/zhibo272/content_1108451.htm }}</ref> რაც მას ნანკინის ფარგლებში ყველაზე მაღალ მწვერვალად აქცევს. მთის მწვერვალები განთიადისა და ბინდისას ხშირად გახვეულია იასამნისფერ და ოქროსფერ ღრუბლებში, საიდანაც მომდინარეობს მისი სახელი. მთა მცირე ზომისაა, დაახლოებით 20 კვ.კმ ფართობით; იასამნისფერი მთის სიმაღლე მწვერვალზე და მთის ძირში არის დაახლოებით 448 მეტრი და 20 მეტრი შესაბამისად. ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობაა 979 მმ-დან 1,050 მმ-მდე, ხოლო მზის ნათების საშუალო წლიური ხანგრძლივობაა დაახლოებით 1,855–2,059 საათი.<ref>{{Cite web |title=Sunshine & Daylight Hours in Nanjing, China Sunlight, Cloud & Day length |url=https://www.climate.top/china/nanjing/sunlight/ |access-date=2025-11-26 |website=www.climate.top}}</ref> იასამნისფერი მთა დაკავშირებულია როგორც ძველი, ისე თანამედროვე ჩინეთის ბევრ ისტორიულ მოვლენასთან. ის თავდაპირველად ცნობილი იყო როგორც ზარის მთა ({{lang-zh|t={{linktext|鐘山}} |s=钟山 |p=Zhōngshān |first=t}}) და ასევე ცნობილი გახდა როგორც ძიანგის მთა ({{lang-zh|links=no|first=t|t={{linktext|蔣|山}} |s=蒋山 |p=Jiǎngshān}}) მას შემდეგ, რაც [[სუნ ციუანი|სუნ ციუენმა]] [[ძიანგ წივენი]], [[აღმოსავლეთ ხანის დინასტია|აღმოსავლეთ ხანის]] ოფიციალური პირი, რომლის სულიც, როგორც ამბობდნენ, მფარველობდა ამ ადგილს, [[სამი სამეფო|სამმეფობის]] ეპოქაში მთის ღვთაებად გამოაცხადა. სახელი „წიძინი“ ({{lang|zh-hant|紫金}}) ნიშნავს „სპილენძს“ — როდესაც სპილენძი სუფთაა, ის იასამნისფერია, ამიტომ ჩინურში მას ასევე უწოდებენ იასამნისფერ-ოქროსფერს. მას ასევე უწოდებენ ძინლინგის მთას ({{lang|zh-hant|金陵山}}), მისი იასამნისფერი ქანების გამო. „ძინლინგი“ ნიშნავს „იასამნისფერ-ოქროსფერ მთას“. სწორედ აქედან წარმოიშვა ნანკინის მეტსახელი „ძინლინგი“ ({{lang|zh-hant|{{linktext|金陵}}}}). [[მინის დინასტია|მინგის დინასტიის]] დროს მას ასევე უწოდებდნენ შენლიეს მთას ({{lang|zh|神烈山}}). მთაზე ამჟამად 200-ზე მეტი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი და ტურისტული ადგილია, მათ შორის სამი ეროვნული ისტორიული ძეგლი, ცხრა პროვინციული ისტორიული ძეგლი და 33 პრეფექტურული ისტორიული ძეგლი. მთის კალთაზე ან მის მახლობლად ასევე მდებარეობს დაახლოებით ათამდე ეროვნული კვლევითი ინსტიტუტი და უნივერსიტეტი. სიაოს მავზოლეუმი, იმპერატორ [[ხუნვუ|ხონგვუს]] და მისი ოჯახის დასასვენებელი ადგილი, მდებარეობს მთის სამხრეთ კალთაზე. [[სუნ იატსენის მავზოლეუმი]], [[სუნ იატსენი|სუნ იატსენის]] საფლავი, და [[ნანკინის მეილინგის სასახლე]], [[სუნ მეილინგი|სუნ მეილინგის]] რეზიდენცია, მდებარეობს მთის ძირში. ახლომდებარე [[ლინგკუს ტაძარი|ლინგკუს ტაძრის]] ტერიტორიაზე არის თან იენქაისა და ტენგ იანტას საფლავები.<ref>{{Cite web |url=http://www.zschina.org/about/3-1.asp |title=Dr.Sun Yat-sen's Mausoleum |access-date=24 July 2025 |archive-date=17 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517012059/http://www.zschina.org/about/3-1.asp |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== {{Commons category|Purple Mountain, China}} * {{in lang|zh}} [http://www.pmo.ac.cn/ Purple-Gold Mountain Observatory], the first and largest observatory of China * [https://whc.unesco.org/sites/1004-loc.htm Location List of Imperial Tombs of the Ming and Qing Dynasties], one [[UNESCO]] [[World Heritage Site]] * [https://web.archive.org/web/20041023052550/http://www.winto2.com/index.htm ''Zhongshan'' journal] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ნანკინი}} [[კატეგორია:ჩინეთის მთები]] fvimymmh9amkpw8jziysjh6s87a9v55 0 889202 5405463 5404986 2026-06-02T05:38:40Z AkakiBalanchivadze 92095 /* სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები */ 5405463 wikitext text/x-wiki '''რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალები''' ({{lang-ru|Вооружённые Си́лы Росси́йской Федера́ции}}), ასევე ცნობილი, როგორც '''რუსეთის შეიარაღებული ძალები''' — [[რუსეთი|რუსეთის]] სამხედრო ძალები, რომელიც ორგანიზებულია სამ შტოდ - სახმელეთო ჯარები, საზღვაო ძალები და კოსმოსური ძალები - სამ დამოუკიდებელ საბრძოლო დანაყოფად (სტრატეგიული სარაკეტო ძალები, საჰაერო-სადესანტო ძალები და უპილოტო სისტემების ძალები )<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|title=Russia|date=28 February 2023|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=20 September 2022|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|url-status=dead}}</ref> და სპეციალური ოპერაციების ძალების სარდლობად.<ref>IISS, ''The Military Balance 2022,'' 201.</ref> რუსეთის შეიარაღებული ძალები მსოფლიოში სიდიდით მეხუთე სამხედრო ძალაა, რომელიც დაახლოებით ერთ მილიონ აქტიურ სამხედრო მოსამსახურესა და თითქმის ორ მილიონ რეზერვისტს მოიცავს.<ref>{{cite web |last=Nichol |first=Jim |date=21 December 2022 |title=Russian military announces plan to expand, create new units |url=https://apnews.com/article/putin-finland-sergei-shoigu-ee953abf7f9bf217ccdaa61ec1b35ddd |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221135310/https://apnews.com/article/putin-finland-sergei-shoigu-ee953abf7f9bf217ccdaa61ec1b35ddd |archive-date=21 December 2022 |access-date=21 December 2022 |work=[[The Associated Press]] |publisher= |quote=Russia expands active personnel to 1.5 million from 1.15 forces}}</ref> ძალებში შედის ბირთვული იარაღის მსოფლიოში უდიდესი მარაგი,<ref>{{cite web |date=August 2020 |title=Nuclear Weapons: Who Has What at a Glance |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |access-date=7 June 2021 |work=[[Arms Control Association]] |archive-date=24 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124043430/https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |url-status=live }}</ref> ბალისტიკური რაკეტებით აღჭურვილი წყალქვეშა ნავების სიდიდით მეორე ფლოტი მსოფლიოში<ref>{{cite web |url=https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |work=[[Asia Power Index]] |publisher=[[Lowy Institute]] |date=2021 |title=Ballistic missile submarines data |access-date=25 January 2022 |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408173840/https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |url-status=live }}</ref> და წარმოადგენს ერთადერთ შეიარაღებულ ძალებს ამერიკის შეერთებული შტატებისა და ჩინეთის გარდა, რომელიც სტრატეგიულ ბომბდამშენებს იყენებს.<ref>{{cite book |last1=Paul |first1=T. V. |last2=Wirtz |first2=James J. |last3=Fortmann |first3=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332 |title=Balance of power: theory and practice in the 21st century |publisher=[[Stanford University Press]] |date=2004 |pages=332 |isbn=978-0-8047-5017-2 |access-date=5 December 2021 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028174352/https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 2025 წლის მონაცემებით, რუსეთს მსოფლიოში სიდიდით მესამე სამხედრო ხარჯები აქვს, რაც დაახლოებით 190 მილიარდ აშშ დოლარს, ანუ მშპ-ის 7,5 პროცენტს შეადგენს.<ref name="SIPRI-2020">{{Cite web |date=April 2026|title=Trends in Military Expenditure 2025|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2026-04/2604_milex_2025.pdf#page=2 |access-date=26 April 2026 |publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]}}</ref> რუსეთის ჯარი ჰიბრიდული სისტემაა, რომელიც ერთმანეთს უთავსებს წვევამდელებსა და საკონტრაქტო მოსამსახურეებს;<ref>{{Cite web |title=Institute for the Study of War |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/explainer-russian-conscription-reserve-and-mobilization |access-date=9 November 2024 |website=Institute for the Study of War |date=5 March 2022 |language=en |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://www.understandingwar.org/backgrounder/explainer-russian-conscription-reserve-and-mobilization |url-status=live }}</ref> გარკვეული გამონაკლისების გარდა, რუსეთის კანონმდებლობა სამხედრო სამსახურის გავლის ერთწლიან ვალდებულებას აკისრებს ყველა მამაკაც მოქალაქეს 18-დან 27 წლამდე.<ref name="Law53-FZ">{{cite act|type=Federal Law|index=53-FZ|date=28 March 1998|legislature=[[State Duma]]|title=О воинской обязанности и военной службе|language=ru|trans-title=About military duty and military service|url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?searchres=&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%D4%C7&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18}} {{Cite web |url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%EF%BF%BD%EF%BF%BD&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18&fattrib=1 |title=Законодательство России. Расширенный поиск |access-date=8 October 2022 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728121154/http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%EF%BF%BD%EF%BF%BD&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18&fattrib=1 |title=Законодательство России. Расширенный поиск |access-date=8 October 2022 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728121154/http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28 |url-status=dead }}</ref><ref name=cia>Central Intelligence Agency, [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ The World Fact Book: Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ |date=9 January 2021 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ 2000-იანი წლების დასაწყისიდან არსებობდა რიგების პროფესიონალიზაციის მცდელობები,<ref>[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1233-6.html Russian Military Personnel Policy and Proficiency: Reforms and Trends, 1991–2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012638/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1233-6.html |date=9 November 2024 }}; Anika Binnendijk, Dara Massicot, Anthony Atler, John J. Drennan, Khrystyna Holynska, Katya Migacheva, Marek N. Posard, Yuliya Shokh; published 15 August 2023.</ref> იგი კვლავაც ძლიერ არის დამოკიდებული წვევამდელებზე, ხოლო საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეები თავმოყრილი არიან საკადრო და ელიტურ ქვედანაყოფებში. 2022 წელს უკრაინაში რუსეთის შეჭრამდე წლებში, [[რუსეთის სახმელეთო ჯარები|სახმელეთო ჯარს]] დაევალა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფების შექმნა ჩარიცხული ჯარისკაცებისგან და მათი განცალკევება წვევამდელთა ნაწილებისგან. ეს ქვედანაყოფები საბრძოლო მზადყოფნის უფრო მაღალ დონეზე იმყოფებოდნენ და რუსეთის კანონმდებლობით მათი განლაგება ქვეყნის ფარგლებს გარეთაც იყო შესაძლებელი.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=41}} მიუხედავად მისი აღქმული სამხედრო სიძლიერისა,<ref>{{Cite web |title=Understanding the Russian Military Today {{!}} Russia and Eurasia {{!}} CSIS |url=https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/russia-and-eurasia/understanding-russian |access-date=9 November 2024 |website=www.csis.org |language=en |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012638/https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/russia-and-eurasia/understanding-russian |url-status=live }}</ref> ხარვეზები იქნა შემჩნეული რუსეთის მთლიან საბრძოლო ეფექტურობასა და მისი „უხეში ძალის“ ეფექტურად პროექცირების უნარში.<ref> *[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Services.'' Updated 10 October 2024. *[https://ecfr.eu/publication/brass-tacks-why-russias-military-fails-to-reform/ Brass tacks: Why Russia's military fails to reform], [[European Council on Foreign Relations]], 15 May 2024 *[https://www.unav.edu/web/global-affairs/global-maritime-power-russian-navy-faces-an-uncertain-future Global Maritime Power? Russia's Navy faces an uncertain future], [[Universidad de Navarra]], 10 June 2022 *[https://www.iiss.org/online-analysis/military-balance/2024/02/moscows-aerospace-forces-no-air-of-superiority/ Moscow's Aerospace Forces: No air of superiority], [[International Institute for Strategic Studies]] 7 February 2024 *[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA2523-1.html Logistics and Sustainment in the Russian Armed Forces], [[Rand Corporation]], 15 November 2023</ref> მიმდინარე [[რუსეთ-უკრაინის ომი|რუსეთ-უკრაინის ომმა]] გამოავლინა ისეთი სუსტი მხარეები, როგორიცაა კორუფცია,<ref>{{Cite news |title="Вывозили на КАМАЗе". Как российские солдаты и офицеры воровали у армии трусы, берцы и бронежилеты |language=ru |work=BBC News Русская служба |url=https://www.bbc.com/russian/features-63177093 |access-date=17 December 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020044846/https://www.bbc.com/russian/features-63177093 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kovalev |first=Alexey |title=As War Hits the Homefront, Russia's Defeat Inches Closer |url=https://foreignpolicy.com/2022/10/19/russia-ukraine-war-putin-defeat-retreat-mobilization-military-corruption/ |access-date=17 December 2022 |website=Foreign Policy |date=19 October 2022 |language=en-US |archive-date=17 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231239/https://foreignpolicy.com/2022/10/19/russia-ukraine-war-putin-defeat-retreat-mobilization-military-corruption/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=20 October 2022 |title='The army has nothing': new Russian conscripts bemoan lack of supplies |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/20/the-army-has-nothing-new-russian-conscripts-bemoan-lack-of-supplies |access-date=17 December 2022 |website=The Guardian |language=en |archive-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225102851/https://www.theguardian.com/world/2022/oct/20/the-army-has-nothing-new-russian-conscripts-bemoan-lack-of-supplies |url-status=live }}</ref> ხისტი მართვისა და კონტროლის სტრუქტურა,<ref>[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Services.'' Updated 10 October 2024.</ref> არასათანადო მომზადება<ref>[https://www.newsweek.com/russia-ground-forces-poorly-trained-antiquated-equipment-ukraine-counteroffensive-bakhmut-1800153 Russia's Ground Forces Poorly Trained and Using Antiquated Equipment: U.K.], NewsWeek, updated 16 May 2023</ref> და დაბალი საბრძოლო მოტივაცია.<ref>[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Service.'' Updated 10 October 2024.</ref> რუსეთის შეიარაღებულმა ძალამ დაკარგა ოკუპირებული/ანექსირებული ტერიტორიების ნაწილი. სხვა პრობლემები იყო საკუთარი აღჭურვილობის ფართომასშტაბიანი განადგურება და ფლანგვა, ასევე განსაკუთრებით მაღალი დანაკარგების მაჩვენებელი.<ref>{{Cite news |last1=Sonne |first1=Paul |last2=Lamothe |first2=Dan |last3=Ilyushina |first3=Mary |date=13 September 2022 |title=Rapid loss of territory in Ukraine reveals spent Russian military |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/09/13/putin-russia-military-spent-ukraine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914234329/https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/09/13/putin-russia-military-spent-ukraine/ |archive-date=14 September 2022 |access-date=10 November 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |date=28 February 2022 |title=The woes of the Russian war machine are big and real. Are they also temporary? |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2022/02/28/the-woes-of-the-russian-war-machine-are-big-and-real-are-they-also-temporary |access-date=13 March 2022 |issn=0013-0613 |archive-date=13 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313021041/https://www.economist.com/europe/2022/02/28/the-woes-of-the-russian-war-machine-are-big-and-real-are-they-also-temporary |url-status=live }}</ref><ref name="newyorker.com0">{{Cite web |date=11 March 2022 |title=The Russian Military's Debacle in Ukraine |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/the-russian-militarys-debacle-in-ukraine |access-date=15 March 2022 |magazine=The New Yorker |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323052142/https://www.newyorker.com/news/q-and-a/the-russian-militarys-debacle-in-ukraine |url-status=live }}</ref> დასავლელი ანალიტიკოსების დაკვირვებით, რუსეთი კვლავაც იბრძვის სამხედრო პროფესიონალიზაციის მისაღწევად,<ref>{{Cite web |title=Russia has a military professionalism problem, and it is costing them in Ukraine |last1=Posard |first1=Marek N. |last2=Holynska |first2=Khrystyna |work=Breaking Defense |date=21 March 2022 |access-date=25 August 2022 |url=https://breakingdefense.com/2022/03/russia-has-a-military-professionalism-problem-and-it-is-costing-them-in-ukraine/ |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805231345/https://breakingdefense.com/2022/03/russia-has-a-military-professionalism-problem-and-it-is-costing-them-in-ukraine/ |url-status=live }}</ref> თუმცა ინარჩუნებს საკუთარი შესაძლებლობების სწრაფად აღდგენის უნარს და ფლობს „საბრძოლო გამოცდილებას“.<ref>{{Cite report |url=https://www.rand.org/pubs/commentary/2024/07/russias-speedy-military-rebuild-doesnt-tell-the-whole.html |title=Russia's Speedy Military Rebuild Doesn't Tell the Whole Story |last=Grisé |first=Michelle |date=5 July 2024 |language=en}}</ref><ref name="ap"/> რუსეთის შეიარაღებული ძალები რუსეთის უშიშროების საბჭოს უშუალო დაქვემდებარებაშია. ამ ფუნქციას იგი სხვა უწყებებთან — უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის სასაზღვრო ჯართან, ეროვნულ გვარდიასთან, შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან, ფედერალური დაცვის სამსახურთან, საგარეო დაზვერვასა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროსთან ერთად ასრულებს. ==ისტორია== ===ჩამოყალიბება და ადრეული ისტორია (1991–2008)=== [[საბჭოთა კავშირი]] ოფიციალურად [[1991]] წლის 25 დეკემბერს [[სსრკ-ის დაშლა|დაიშალა]]. მომდევნო ერთი წლის განმავლობაში ერთიანობის შენარჩუნებისა და საბჭოთა შეიარაღებული ძალების „დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის“ ([[დსთ]]) ჯარად გარდაქმნის მცდელობები წარუმატებლად დასრულდა. დროთა განმავლობაში, ახლად წარმოქმნილ რესპუბლიკებში დისლოცირებულმა ცალკეულმა შენაერთებმა ერთგულება საკუთარ ეროვნულ მთავრობებს შეჰფიცეს, დამოუკიდებელ სახელმწიფოებს შორის გაფორმებულმა ხელშეკრულებებმა კი სამხედრო აქტივები საბოლოოდ დაანაწილა.{{sfn|Odom|1998|pages=369-387}} მარშალი ევგენი შაპოშნიკოვი ცდილობდა დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალა შეექმნა,{{sfn|Odom|1998|page=375}} თუმცა 1992 წლის მაისში პრეზიდენტმა ბორის ელცინმა რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო დააფუძნა.{{sfn|Odom|1998|pages=385-386}} [[1992]] წლის 7 მაისს [[ბორის ელცინი|ელცინმა]] ხელი მოაწერა ბრძანებულებას რუსეთის შეიარაღებული ძალის ჩამოყალიბების შესახებ და უმაღლესი მთავარსარდლის მოვალეობაც თავად შეითავსა.<ref>{{cite web|url=http://www.politika.su/prav/minobor.html|script-title=ru:Министерство обороны Российской Федерации|trans-title=Ministry of Defence of the Russian Federation|language=ru|publisher=Politika.su|access-date=24 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221184734/https://www.politika.su/prav/minobor.html|archive-date=21 December 2012}}</ref> თავდაცვის მინისტრი პოლკოვნიკ-გენერალი პაველ გრაჩოვი გახდა, რომელსაც პოსტზე დანიშვნისთანავე რუსეთის არმიის პირველი გენერლის წოდება მიენიჭა. [[1993]] წლის ბოლოსთვის დსთ-ს სამხედრო სტრუქტურები უკვე მხოლოდ სამხედრო თანამშრომლობის ფორმატად იქცა.<ref>The Staff for Coordinating Military Cooperation was established as the CIS Joint Armed Forces High Command in March 1992 and then reorganised as the Coordinating Staff in August 1993. It quickly became a very weak body as the new states' authorities asserted their control over their own armed forces. (Russia and NIS Mineral Industry Handbook, International Business Publications, 2007.) Army General [[Vladimir Yakovlev (general)]] appears to have become Chief of the Staff in June 2001 (DS2002-0819).</ref> გრაჩოვი და მისი მოკავშირეები ყველანაირად ცდილობდნენ შაპოშნიკოვისთვის ძირი გამოეთხარათ,{{sfn|Odom|1998|page=375}} ამ უკანასკნელის მცდელობებს კი წინააღმდეგობას ახლად დამოუკიდებელი სახელმწიფოებიც უწევდნენ.{{sfn|Odom|1998|page=376}} 1992 წლის მაისში რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს შექმნა საბჭოთა სამხედრო მანქანის პრაქტიკულ დასასრულს ნიშნავდა; შაპოშნიკოვი და მისი მცირერიცხოვანი პერსონალი მოსკოვის ცენტრში მდებარე გენშტაბისა და თავდაცვის სამინისტროს შენობებიდან გამოასახლეს და ქალაქის გარეუბანში, [[ვარშავის პაქტი]]ს ყოფილ შტაბ-ბინაში გადაიყვანეს. დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალის არსებობის ილუზია 1993 წლის ივნისამდე გაგრძელდა — მანამ, სანამ რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ მისი დაფინანსება საბოლოოდ არ შეწყვიტა, რის შემდეგაც შაპოშნიკოვი მთავარსარდლის პოსტიდან გადადგა.{{sfn|Odom|1998|page=386-387}} გარდა იმისა, რომ ახალმა რუსულმა მთავრობამ კონტროლი დაამყარა ყოფილი საბჭოთა შინაგანი ჯარებისა და [[სსრკ-ის სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტი]] (კგბ) სასაზღვრო ჯარების დიდ ნაწილზე, როგორც ჩანს, ერთადერთი დამოუკიდებელი ნაბიჯი თავდაცვის სფეროში, რომელიც მათ 1992 წლის მარტამდე გადადგეს, ეროვნული გვარდიის ჩამოყალიბების შესახებ განცხადება იყო.<ref>For some early discussion on this period, see Richard Woff, "A Russian Army", ''[[Jane's Intelligence Review]]'', May 1992, 198-200. See also ''Voenniy vestnik'' No 12, 1991.</ref> [[1995]] წლამდე იგეგმებოდა სულ მცირე 11 ბრიგადის შექმნა, თითოეულში 3,000-დან 5,000-მდე წევრით, ხოლო პირადი შემადგენლობის საერთო რაოდენობა 100,000-ს არ უნდა გასცდენოდა. ეროვნული გვარდიის სამხედრო ნაწილები 10 რეგიონში უნდა განლაგებულიყო, მათ შორის მოსკოვში (სამი ბრიგადა) და კიდევ რამდენიმე მნიშვნელოვან ქალაქსა და მხარეში. მხოლოდ მოსკოვში 15,000-მა ადამიანმა გამოთქვა ახალ რუსულ ჯარში მსახურის სურვილი, რომელთა უმეტესობაც საბჭოთა შეიარაღებული ძალების ყოფილი სამხედრო მოსამსახურე იყო. საბოლოოდ, პრეზიდენტმა ელცინმა წარადგინა ბრძანებულება „რუსული გვარდიის დროებითი მდგომარეობის შესახებ“, თუმცა ის პრაქტიკაში აღარ განხორციელებულა.<ref name="Korotkaya Russian gvardii.">{{cite web|url=http://tsiganok.ru/vpa/reforma/doc/260 |title=Short life of the new Russian Guard |publisher=Tsiganok.ru |date=21 December 2006 |access-date=24 March 2014}}</ref> 1990-იანი წლების განმავლობაში, თავდაცვის სამინისტროს გარდა, კიდევ თორმეტ სხვა უწყებას ჰყავდა საკუთარი სამხედრო ფორმირებები; მათ „ძალოვანი სამინისტროების“ სახელით იცნობდნენ.{{sfn|de Haas|2011|page=8}} მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში რუსულმა ჯარებმა დატოვეს ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპა, ისევე როგორც ზოგიერთი ახლადდამოუკიდებელი პოსტსაბჭოთა სახელმწიფო. რამდენიმე ქვეყანასთან გაფორმებული ხელშეკრულებების თანახმად, ამ რეგიონების უმეტესობიდან უკანასკნელი სამხედრო შენაერთები [[1994]] წლის 31 აგვისტოსთვის იქნა გაყვანილი.<ref>{{Cite journal |last=Atkins |first=Arthur G. |title=Budget Cuts, Troop Withdrawals Shake, Reshape Russian Military |journal=Arms Control Today |volume=24 |issue=3 |date=1994 |page=25 |jstor=23625516 |url=http://www.jstor.org/stable/23625516 |access-date=25 January 2026 }}</ref> ბელარუსთან, ყაზახეთთან და უკრაინასთან მიღწეული შეთანხმებების საფუძველზე, საბჭოთა ბირთვული ძალები ან განიარაღდა, ან რუსეთს დაუბრუნდა, თუმცა ჩვეულებრივმა (კონვენციურმა) შეიარაღებულმა ძალებმა ბევრად მეტი პრობლემა შექმნა.{{sfn|DIA 2017|pages=9-10}} მიუხედავად იმისა, რომ ჯარების გაყვანა ძირითადად მშვიდობიანად მიმდინარეობდა და მთელი ქვედანაყოფები ეტაპობრივად გადადიოდნენ რუსეთის ფედერაციაში, ზოგიერთი შენაერთი მაინც დარჩა ახლადდამოუკიდებელ ქვეყნებში. ასეთები იყო, მაგალითად: შავი ზღვის ფლოტი უკრაინაში, მე-14 არმია [[მოლდოვა]]ში და სხვა ნაწილები [[საქართველო]]სა და [[ტაჯიკეთი|ტაჯიკეთში]]. ზოგიერთი მათგანი ადგილობრივ ეთნიკურ თუ პოლიტიკურ კონფლიქტებშიც კი ჩაერთო. რუსეთი დღემდე ინარჩუნებს რამდენიმე სამხედრო ბაზას უცხო ქვეყნებში, განსაკუთრებით კი ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში.{{sfn|DIA 2017|page=10}} ბორის ელცინის პრეზიდენტობის დროს სამხედრო რეფორმები ძირითადად პერსონალის შემცირებასა და შეიარაღებული ძალების რესტრუქტურიზაციაზე იყო ფოკუსირებული. 1992 წელს ჯარი ხუთი შტოსგან შედგებოდა: სახმელეთო ჯარები, სამხედრო-საზღვაო ფლოტი, სამხედრო-საჰაერო ძალები, სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები და საჰაერო თავდაცვის ძალები. 2001 წლისთვის საჰაერო თავდაცვის ძალები სამხედრო-საჰაერო ძალებს მიუერთეს, ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები დამოუკიდებელ სამხედრო გვარეობად ჩამოაქვეითეს. 1990-იანი წლების ბოლოს გენერალური შტაბის უფროს ანატოლი კვაშნინსა და თავდაცვის მინისტრ იგორ სერგეევს შორის სერიოზული დავა მიმდინარეობდა იმის თაობაზე, თუ რომელი მიმართულების დაფინანსებისთვის მიენიჭებინათ პრიორიტეტი — ჩვეულებრივი (კონვენციური) თუ ბირთვული ძალებისთვის. საბოლოოდ, ბირთვული ძალები უფრო მნიშვნელოვნად მიიჩნიეს, რის შედეგადაც საზღვაო ფლოტის, სამხედრო-საჰაერო ძალებისა და საჰაერო თავდაცვის ძალების შემადგენლობა განახევრდა, ხოლო ყველაზე დიდი დარტყმა სახმელეთო ჯარებმა განიცადა, რომელიც ორი მესამედით შეამცირეს.{{sfn|de Haas|2011|page=9}} შეიარაღებული ძალების საერთო რაოდენობა [[1992]] წლის 2 720 000-იანი შემადგენლობიდან [[2000]] წლისთვის 1 004 000-მდე შემცირდა. ამავე პერიოდში სახმელეთო ჯარები 1 400 000-დან 348 000-მდე შემცირდა; სამხედრო-საჰაერო და საჰაერო თავდაცვის ძალები, შესაბამისად, 300 000 და 356 000-დან — გაერთიანებულ 184 600-მდე; საზღვაო ფლოტი 320 000-დან 171 500-მდე; ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები 181 000-დან 149 000-მდე ჩამოვიდა.{{sfn|de Haas|2011|page=10}} 1990-იანი წლების ბოლოს საჰაერო-სადესანტო ჯარების შემადგენლობაც შემცირდა 64 300-დან 48 500-მდე.<ref>{{Cite web |title=Russian Airborne Assault Troops [VDV] |date=7 September 2000 |access-date=26 January 2026 |work=[[Federation of American Scientists]] |url=https://nuke.fas.org/guide/russia/agency/army-vdv.htm }}</ref> 1998 წელს სახმელეთო ჯარების მთავარსარდლის პოსტი დროებით გააუქმეს და იგი სახმელეთო ჯარების მთავარი სამმართველოთი ჩაანაცვლეს.<ref name="CurrentHistory-1998">{{Cite journal |last=Herspring |first=Dale R. |title=Russia's Crumbling Military |journal=[[Current History]] |volume=97 |issue=621 |date=1998 |pages=325–328 |doi=10.1525/curh.1998.97.621.325 |jstor=45317843. }}</ref> რუსეთის ბაზებზე ჯარების მოულოდნელმა დაბრუნებამ (სადაც მათთვის სათანადო საცხოვრებელი პირობებიც კი არ არსებობდა) და სამხედრო ხარჯების მკვეთრმა შეკვეცამ — რაც გამოწვეული იყო საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის პროცესში ქვეყანაში შექმნილი მძიმე ეკონომიკური კრიზისით — ფართომასშტაბიანი სოციალური და ეკონომიკური პრობლემები წარმოშვა. ამ ყოველივემ გამოიწვია სამხედრო დისციპლინის მკვეთრი გაუარესება; გახშირდა დანაშაული და კიდევ უფრო მწვავედ იჩინა თავი წვევამდელთა შორის მანამდეც არსებულმა სასტიკმა არაფორმალურმა ურთიერთობებმა, ე.წ. „დედოვშჩინამ“ (უფროსკლასელობამ), რამაც, თავის მხრივ, ახალწვეულებს ჯარიდან თავის არიდებისკენ უბიძგა. სამხედრო სამსახური ბევრმა ოფიცერმა და სერჟანტმა დატოვა. ამასთანავე, კატასტროფულად დაეცა აღჭურვილობის მოვლა-პატრონობისა და სამხედრო მომზადების დონე. [[1998]] წლის მონაცემებით, [[1992]] წლის შემდეგ ქვეყანაში დივიზიის დონეზე მაღალი არანაირი სამხედრო წვრთნები აღარ ჩატარებულა, ხოლო პილოტების წლიური ფრენის დრო 25 საათამდე შემცირდა, რაც ბევრად ჩამოუვარდებოდა ნატოს წევრი ქვეყნების მაჩვენებლებს. არმიის ეს დაუძლურება აშკარა გახდა [[ჩეჩნეთის პირველი ომი|ჩეჩნეთის პირველი ომის]] დროს (1994–1996 წლებში), როდესაც რუსულმა ჯარებმა ვერ შეძლეს სეპარატისტების დამორჩილება ჩეჩნეთსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში.<ref name="CurrentHistory-1998" />{{sfn|DIA 2017|pages=10-11}}<ref>{{Cite journal |last=Lambeth |first=Benjamin S. |title=Russia's Wounded Military |work=Foreign Affairs |volume=74 |issue=2 |date=1995 |pages=86–98 |doi=10.2307/20047044 |jstor=20047044 }}</ref> რაც შეეხება საერთაშორისო ასპარეზს, რუსეთმა სამშვიდობო მისიებით ჯარები 1992 წლიდან [[ხორვატია]]სა და [[ბოსნია-ჰერცეგოვინა]]ში განათავსა, ხოლო [[1999]] წლიდან — [[კოსოვო]]ში.<ref>{{Cite book |editor-last1=Mackinlay |editor-first1=John |editor-last2=Cross |editor-first2=Peter |year=2003 |title=Regional peacekeepers: The paradox of Russian peacekeeping |publisher=[[United Nations University]] |location=Tokyo |pages=34, 37, 193–194 |url=https://collections.unu.edu/eserv/UNU:2429/ebrary9280810790.pdf |isbn=92-808-1079-0 }}</ref> [[ვლადიმერ პუტინი]]ს პრეზიდენტობის ადრეულ პერიოდში არმია კვლავ დიდწილად ინარჩუნებდა მასობრივი მობილიზაციის სტრუქტურას და აღჭურვილი იყო საბჭოთა დროინდელი ტექნიკით.{{sfn|DIA 2017|page=12}} პუტინის მმართველობისას უშიშროების საბჭო ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის კოორდინაციის მთავარ ინსტიტუტად იქცა, რამაც შეზღუდა თავდაცვის სამინისტროსა და გენერალური შტაბის გავლენები და შექმნა ბევრად უფრო ერთიანი სამხედრო მართვის სისტემა, ვიდრე ელცინის წლებში არსებობდა.{{sfn|de Haas|2011|page=11}} [[2002]] წლის სახელმწიფო შეიარაღების პროგრამამ აღიარა, რომ 1990-იან წლებში შეკვეთების უმეტესობა შეუსრულებელი დარჩა. ამიტომ, ახალმა გეგმამ პრიორიტეტი კვლევებსა და განვითარებას მიანიჭა, ხოლო ახალი ტექნიკის შესყიდვების დაწყება 2008 წლის შემდგომი პერიოდისთვის გადადო.{{sfn|de Haas|2011|page=13}} შეიარაღებული ძალებისთვის სერიოზულ დაბრკოლებად რჩებოდა კორუფციაც. 2008 წლის იანვარში, ნორვეგიის თავდაცვის კვლევითი ინსტიტუტის უფროსმა მეცნიერ-თანამშრომელმა, ტორ ბუკვოლმა განაცხადა: „ელცინის პუტინით ჩანაცვლებას მინიმალური გავლენა ჰქონდა რუსეთის სამხედრო კორუფციაზე. პუტინმა, მიუხედავად მისი სურვილისა — აღედგინა რუსეთის ძლიერება — არ გამოავლინა მზაობა ან უნარი იმისა, რომ კორუფციის პრობლემას სერიოზულად შებრძოლებოდა“.<ref>{{Cite journal |last=Bukkvoll |first=Tor |date=January 2008 |title=Their Hands in the Till: Scale and Causes of Russian Military Corruption |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X06294622 |journal=Armed Forces & Society |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=259–275 |doi=10.1177/0095327X06294622 |s2cid=145238073 |issn=0095-327X |access-date=4 November 2023 |archive-date=4 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104010436/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X06294622 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ===სერდიუკოვის რეფორმა (2008–2012)=== {{მთავარი|რუსეთის სამხედრო რეფორმა (2008)}} [[2008]] წლის ოქტომბერში, ანატოლი სერდიუკოვმა, რომელიც თავდაცვის მინისტრის პოსტს [[2007]]-დან [[2012]] წლამდე იკავებდა, გენერალური შტაბის უფროსთან, გენერალ ნიკოლაი მაკაროვთან ერთად, წამოიწყო სამხედრო რეფორმა სახელწოდებით „ახალი იერი“. ეს ცვლილებები შეფასდა, როგორც „ყველაზე რადიკალური გარდაქმნები რუსეთის არმიაში 1918 წელს წითელი არმიის შექმნის შემდეგ“<ref name="RAND-2025">{{Cite journal |last1=Grisé |first1=Michelle |last2=Cozad |first2=Mark |last3=Dowd |first3=Anna M. |last4=Kennedy |first4=John |last5=Kepe |first5=Marta |last6=De Lataillade |first6=Clara |last7=Marcinek |first7=Krystyna |last8=Woodworth |first8=David |title=How Will Russia Reconstitute Its Military After the Ukraine Conflict? |date=27 March 2025 |journal=[[RAND Corporation]] |access-date=25 January 2026 |url=https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RBA2713-2.html }}</ref> და როგორც „პროცესი, რომელსაც ტრადიციული, მობილიზაციაზე ორიენტირებული ჯარი მუდმივ საბრძოლო მზადყოფნაში მყოფ ძალად უნდა გადაექცია“.<ref>{{Cite web |last=Persson |first=Gudrun |title=In the Service of Russia - Book Review |date=5 June 2019 |access-date=25 January 2026 |work=[[NATO Defense College]] |url=https://www.ndc.nato.int/in-the-service-of-russia/ }}</ref> 1990-იანი წლების განმავლობაში მასშტაბური რეფორმების ჩატარების წინა მცდელობები დიდწილად ჩაიშალა, ხოლო ყველაზე თვალსაჩინო ცვლილება მხოლოდ რუსეთის საჰაერო თავდაცვის ძალების სამხედრო-საჰაერო ძალებთან გაერთიანება იყო.<ref name="RAND-2025" /> „ახალი იერის“ რეფორმისთვის ნიადაგი მოამზადა სერგეი ივანოვმა (თავდაცვის მინისტრი [[2001]]-[[2007]] წლებში), რომელიც წვევამდელებისა და ოფიცრების რაოდენობის შემცირებას და პროფესიონალი, საკონტრაქტო სამხედროების წილის გაზრდას მოითხოვდა.<ref name="IISS-2020">{{Cite web |title=An introduction to Russia's military modernisation |date=30 September 2020 |access-date=25 January 2026 |work=[[International Institute for Strategic Studies]] |url=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2020/09/rmm-introduction/ }}</ref> [[2008]] წლიდან დაწყებულ ცვლილებათა შორის იყო მანამდე არსებული ცხრა სამხედრო ოლქის ნაცვლად ოთხი ახალი ოლქის შექმნა, რომელთაც, ძველი ფუნქციების (ჯარების ფორმირება და უზრუნველყოფა) გარდა, ახლა უკვე უშუალო საბრძოლო მართვის როლიც მიენიჭათ.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=256}} სახმელეთო ჯარებში დივიზიების უმეტესობა გაუქმდა და მათ ნაცვლად შეიქმნა ცალკეული მანევრული ბრიგადები; გეგმის მიხედვით, ისინი სრულად უნდა ყოფილიყვნენ დაკომპლექტებულნი პერსონალით, მზადყოფნის უფრო მაღალი დონე ჰქონოდათ და მოდერნიზებული ან სრულიად ახალი ტექნიკით აღჭურვილიყვნენ.<ref name="IISS-2020" />{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=246}} სამხედრო-საზღვაო ფლოტმა მიიღო ახალი წყალქვეშა ნავები და მცირე ზედაპირული ხომალდები, ხოლო გაზრდილი ინვესტიციებით სარგებელი საჰაერო-კოსმოსურმა ძალებმაც ნახეს.<ref name="IISS-2020" /> ლოგისტიკური უზრუნველყოფის მრავალი შტო ერთიან სარდლობაში — რუსეთის შეიარაღებული ძალების ზურგის უზრუნველყოფაში გაერთიანდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} ასევე ჩამოყალიბდა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფები, რომლებიც სრულად პროფესიონალი, საკონტრაქტო ჯარისკაცებით იყო დაკომპლექტებული, თუმცა ყოველ ორ ასეთ ბატალიონზე მოდიოდა ერთი ბატალიონი, რომელიც წვევამდელებით იყო შევსებული.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} [[სირიის სამოქალაქო ომი|სირიის სამოქალაქო ომში]] ინტერვენციის წყალობით, რუსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა უზარმაზარი გამოცდილება დააგროვეს, რამაც მათ ახალი ტექნიკისა და მართვისა და კონტროლის სისტემების გამოცდის შესაძლებლობაც მისცა. ამ კამპანიის დროს საბრძოლო მოქმედებებში პირველად გამოიყენეს ავიამზიდი „ადმირალი კუზნეცოვი“. [[2017]] წლის მონაცემებით, [[სირია]]ში 48 000-ზე მეტი სამხედრო მოსამსახურე იყო დისლოცირებული, ხოლო [[2021]] წლისთვის, საჰაერო-კოსმოსური ძალების პილოტების 90%-მა იქ როტაციის წესით სამსახური უკვე გავლილი ჰქონდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=260}} ===გადაიარაღება და ომები სირიასა და უკრაინაში (2012–2022)=== [[ფაილი:Vladimir Putin in Khmeimim Air Base in Syria (2017-12-11) 01.jpg|მინი|რუსი ჯარისკაცები ხმეიმის საჰაერო ბაზაზე, 2017 წლის დეკემბერს]] სერდიუკოვის მინისტრობის დროს გატარებულმა რეფორმამ სამხედრო ელიტის ბევრ წარმომადგენელში აზრთა სერიოზული სხვადასხვაობა და უკმაყოფილება გამოიწვია.{{sfn|DIA 2017|page=13}} [[2012]] წლის შემდეგ, როდესაც თავდაცვის მინისტრად [[სერგეი შოიგუ]], ხოლო გენერალური შტაბის უფროსად გენერალი [[ვალერი გერასიმოვი]] დაინიშნენ, მათ ამ რეფორმების ნაწილის გაუქმება დაიწყეს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} შოიგუმ შეინარჩუნა რეფორმის ძირითადი არსი, მათ შორის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურული და შესყიდვებთან დაკავშირებული ცვლილებები, თუმცა უარი თქვა მის ყველაზე სადავო ასპექტებზე.<ref name="CSIS-2021">{{Cite web |last=Shamiev |first=Kirill |title=Understanding Senior Leadership Dynamics within the Russian Military |date=20 July 2021 |access-date=27 January 2026 |work=Center for Strategic and International Studies |url=https://www.csis.org/analysis/understanding-senior-leadership-dynamics-within-russian-military }}</ref> ზოგიერთი დივიზია აღადგინეს — მათ შორის ცნობილი ტამანსკაიასა და კანტემიროვსკაიას დივიზიებიც{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=246}} — თუმცა ისინი აღარ იყვნენ ისეთი მრავალრიცხოვანნი, როგორც წარსულში.[60] 2008 წლის [[რუსეთ-საქართველოს ომი (2008)|რუსეთ-საქართველოს ომის]] დროს გამოვლენილი მრავალი ნაკლოვანება ამ რეფორმის წყალობით აღმოიფხვრა, რაც აშკარად გამოჩნდა 2014 წელს რუსეთის მიერ [[ყირიმის ანექსია რუსეთის ფედერაციის მიერ|ყირიმის ანექსიის]] დროს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=256}} 2014 წლის დასაწყისში რუსულმა სპეცდანიშნულების რაზმებმა, საჰაერო-სადესანტო ჯარებმა და საზღვაო ქვეითებმა ყირიმზე კონტროლი სწრაფად დაამყარეს. ამასთანავე, რუსეთის არმია აქტიურად მუშაობდა პრორუსული სეპარატისტული ძალების მობილიზებაზე, გაწვრთნასა და აღჭურვაზე დონბასში 2014 წლის დასაწყისში დაწყებული ომის დროს.{{sfn|DIA 2017|page=13}} [[2015]] წლის ივლისში, მას შემდეგ რაც [[ისლამური სახელმწიფო|„ისლამურმა სახელმწიფომ“]] (ISIS) ფრონტზე წინ წაიწია, სირიამ რუსეთს სამხედრო დახმარება სთხოვა. აგვისტოში მხარეებს შორის გაფორმდა შეთანხმება რუსეთის არმიის მიერ ხმეიმისის ავიაბაზისა და ტარტუსის სამხედრო-საზღვაო ბაზის გამოყენების შესახებ, ხოლო სექტემბრიდან სირიაში რუსული თვითმფრინავებისა და ხომალდების ჩასვლა დაიწყო. რუსეთმა საჰაერო დარტყმები 2015 წლის 30 სექტემბერს წამოიწყო. 2015 წლის შემოდგომაზე რუსული ძალები სირიის არაბულ შეიარაღებულ ძალებს [[ჰამა|ჰამას]], [[ჰომსი|ჰომსისა]] და [[ალეპო]]ს რეგიონებში შეტევების განხორციელებაში დაეხმარნენ. რამდენიმეთვიანი საომარი პაუზის შემდეგ, [[2016]] წლის ზაფხულსა და შემოდგომაზე, რუსეთი სირიის რეჟიმს დაეხმარა მთელ რიგ თავდასხმებში, რომელთა შედეგადაც სირიის ოპოზიციას ქალაქი ალეპო წაართვეს. რუსული ძალები სირიის არმიას „ისლამური სახელმწიფოსგან“ [[პალმირა]]ს დაბრუნებაშიც დაეხმარნენ — ჯერ 2016 წლის მარტში, ხოლო შემდეგ ხელახლა 2017 წლის მაისში. მათ ასევე მხარი დაუჭირეს მასშტაბურ კამპანიას ISIS-ის წინააღმდეგ ცენტრალურ სირიაში, [[ევფრატი]]ს მდინარის ხეობამდე, რაც 2017 წლის ბოლომდე გაგრძელდა. 2017 წლის ნოემბერში გამოცხადდა სირიიდან რუსული ჯარების ნაწილობრივი გაყვანის შესახებ, რასაც სამხედრო ოპერაციების კლება მოჰყვა. [[2019]] წლის აგვისტოში კი ოფიციალურად აღინიშნა, რომ რუსეთის სამხედრო ფრენები „მინიმუმამდე შემცირდა და სრულდებოდა მხოლოდ საბრძოლო მომზადებისა და დაზვერვის მიზნით“.{{sfn|DIA 2017|page=13}} სტრატეგიული კვლევების საერთაშორისო ინსტიტუტის შეფასებით, [[2020]] წლისთვის რუსეთის სახმელეთო ჯარები მიიჩნეოდა „უფრო მცირერიცხოვან, თუმცა ბევრად უფრო ბრძოლისუნარიან ძალად, ვიდრე ისინი 1990-იანი წლების შუა პერიოდში იყვნენ“, ხოლო საჰაერო-სადესანტო ჯარები და რეორგანიზებული სპეციალური ოპერაციების ძალები ასევე წარმოადგენდნენ რუსეთის მაღალი საბრძოლო მზადყოფნის პოტენციალის ნაწილს.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=80-83}} თუმცა, უკრაინასთან სრულმასშტაბიან ომში მზარდი დანაკარგების შესავსებად ჯარების ფორმირების სასწრაფო ტემპებით გაზრდის აუცილებლობის გამო, შოიგუს მიერ 2022 წლის დეკემბერში გამოცხადებული რეფორმის გეგმა ზოგიერთმა ამერიკელმა სამხედრო დამკვირვებელმა შეაფასა, როგორც 2008 წლის „ახალი იერის“ რეფორმის დასამარება. ეს ახალი გეგმა აქცენტს აკეთებს მობილიზაციაზე, ასევე უფრო მეტი ისეთი ქვედანაყოფის შექმნაზე, რომლებიც დაკომპლექტებულნი იქნებიან როგორც წვევამდელებით, ისე საკონტრაქტო ჯარისკაცებით, და იგი „არსებითად აღადგენს საბჭოთა შეიარაღებულ ძალებს თანამედროვე რუსეთის ფედერაციაში“.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=88-90}} ===რუსეთ-უკრაინის ომი (2022 წლიდან დღემდე)=== [[2022]] წლის 24 თებერვალს, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა გასცა ბრძანება შეიარაღებული ძალების მიერ უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დაწყების შესახებ.<ref>{{cite news |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine in numbers |url=https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |work=[[Euractiv]] |date=14 February 2023 |access-date=19 March 2023 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712061818/https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hussain |first1=Murtaza |title=The War in Ukraine Is Just Getting Started |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |work=The Intercept |date=9 March 2023 |access-date=19 March 2023 |archive-date=18 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518234805/https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |url-status=live }}</ref> რუსეთის გენერალურმა შტაბმა ოპერაციაში ჩართულ თავის ოთხ საჯარისო დაჯგუფებას{{efn|A group of forces has permanently assigned Ground Forces field armies or direct-reporting army corps, and is assigned Airborne Forces or Naval Infantry units as needed.}} ხუთი სტრატეგიული მიმართულება განუსაზღვრა. ეს მიმართულებები იყო: [[კიევი]] — ძალების აღმოსავლეთ დაჯგუფებისთვის, რაც მთავარ დარტყმას წარმოადგენდა; [[ბროვარი]] — ცენტრალური დაჯგუფებისთვის; და [[პოლტავა]] — დასავლეთ დაჯგუფებისთვის. ძალების სამხრეთ დაჯგუფებას ორი მიმართულება ჰქონდა: დონეცკის ოლქის ქალაქ [[მარიუპოლი]]სკენ და [[ყირიმი]]ს დასავლეთით, [[ხერსონი]]სკენ. მას შემდეგ, რაც 2022 წლის მარტში კიევზე შეტევა ჩაიშალა და მასზე უარი თქვეს, მარიუპოლის მიმართულებით იერიში მთავარ დარტყმად იქცა. სამხრეთის დაჯგუფება ერთადერთი აღმოჩნდა, რომელმაც დასახულ საწყის მიზნებს მიაღწია — მან აჯობა უკრაინის შეიარაღებულ ძალებს სამხრეთ უკრაინაში მანევრირებაში და დიდ სამხედრო ძალაs მოუყარა თავი მარიუპოლთან. 2022 წლის მაისისთვის, აღმოსავლეთისა და ცენტრის დაჯგუფებები ფრონტიდან გაიყვანეს, აღადგინეს და უკრაინის სამხრეთ-აღმოსავლეთში გადაისროლეს, ხოლო დასავლეთის დაჯგუფება ხარკოვის ოლქისკენ გადააადგილეს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=31–32, 39-45}} 2022 წლის 10 აპრილს ოპერაციის უშუალო მართვა სამხედრო ასპარეზზე გენერალმა ალექსანდრ დვორნიკოვმა გადაიბარა.<ref>{{Cite news |last1=Burns |first1=Robert |last2=Yen |first2=Hope |date=10 April 2022 |title=US doubts new Russian war chief can end Moscow's floundering |publisher=AP News |url=https://apnews.com/article/russia-appoints-new-ukraine-war-commander-dvornikov-225f976f9abfb5aff6154ac3b77c21e6 |access-date=3 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605060139/https://apnews.com/article/russia-appoints-new-ukraine-war-commander-dvornikov-225f976f9abfb5aff6154ac3b77c21e6?utm_source=Twitter&utm_medium=AP&utm_campaign=SocialFlow |url-status=live }}</ref> თუმცა, გენერალური შტაბი ოპერაციას თავდაპირველად მოსკოვიდან ხელმძღვანელობდა, ვიდრე 2022 წლის ოქტომბერში ძალების ცალკეული გაერთიანებული დაჯგუფება (დროებითი ოპერატიული სარდლობა) ჩამოყალიბდებოდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=31–32}} 2022 წლის ივლისში, იმავდროულად, როდესაც შეიარაღებულმა ძალებმა მძიმე დანაკარგების განცდა დაიწყეს, სახმელეთო ჯარებმა საბრძოლო მასალის განთავსება დაიწყეს იმ შენობებში ან მათ სიახლოვეს, სადაც ხშირად დადიოდნენ მშვიდობიანი მოქალაქეები, რათა ისინი „ცოცხალ ფარად“ გამოეყენებინათ; ეს, როგორც ჩანს, განპირობებული იყო იმით, რომ უკრაინულმა [[HIMARS]]-ის სისტემებმა სასწორი რუსეთის არტილერიით გამოფიტვის სტრატეგიის საზიანოდ გადახარა.<ref name="jpalj">{{cite news |last1=Psaropoulos |first1=John |title=Russia resumes eastern Ukraine offensive and expands war aims |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/7/21/russia-resumes-hostilities-as-ukraine-targets-ammunition |publisher=Al Jazeera Media Network |date=21 June 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725192317/https://www.aljazeera.com/news/2022/7/21/russia-resumes-hostilities-as-ukraine-targets-ammunition |url-status=live }}</ref> მას შემდეგ, რაც თავდაცვის მინისტრმა სერგეი შოიგუმ ხელი მოაწერა [[გაერო]]ს შუამავლობით მიღწეულ შეთანხმებას უკრაინის შავი ზღვის მარცვლეულის ექსპორტის განახლების შესახებ, სულ რამდენიმე საათში რუსეთმა [[ოდესა|ოდესის]] პორტი დაბომბა.<ref name="skyyt">{{cite news |title=Ukraine War: Missiles hit Odesa hours after grain agreement |url=https://www.youtube.com/watch?v=lgVplcsjxRc |agency=YouTube |publisher=Sky News |date=23 July 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=3 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803234052/https://www.youtube.com/watch?v=lgVplcsjxRc |url-status=live }}</ref><ref name="f24un">{{cite news |title=UN officials announce grain exports deal with Russia, Ukraine and Turkey |url=https://www.france24.com/en/europe/20220722-live-ukraine-ports-to-reopen-after-grain-export-deal-with-russia-says-turkey |publisher=FRANCE 24 |date=22 July 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=24 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724120705/https://www.france24.com/en/europe/20220722-live-ukraine-ports-to-reopen-after-grain-export-deal-with-russia-says-turkey |url-status=live }}</ref> [[Forbes]]-ის მონაცემებით, 2022 წლის ივლისის ბოლოსთვის მოსკოვს უკრაინაში შეჭრის ოპერაციაში თავისი 10 საერთო-საჯარისო არმია ჰყავდა ჩართული.<ref name="dasuf">{{cite news |last1=Axe |first1=David |title=In Southern Ukraine, Kyiv's Artillery Drops Bridges And Isolates A Whole Russian Army |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/07/29/in-southern-ukraine-kyivs-artillery-drops-bridges-and-isolates-a-whole-russian-army/?sh=54b2cb0c1e1a |work=Forbes |date=29 July 2022 |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908151335/https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/07/29/in-southern-ukraine-kyivs-artillery-drops-bridges-and-isolates-a-whole-russian-army/?sh=54b2cb0c1e1a |url-status=live }}</ref> „[[ვაგნერის ჯგუფი|ვაგნერის ჯგუფმა]]“ სახელი გაითქვა, როგორც პუტინის „კერძო არმიამ“.<ref name="economistexplains">{{Cite news |title=What is the Wagner Group, Russia's mercenary organisation? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation |access-date=16 March 2022 |issn=0013-0613 |quote="From a legal perspective, Wagner doesn't exist," says Sorcha MacLeod |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202144401/https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation |url-status=live }}</ref> 2022 წლის ბოლოს, უკრაინაში ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების ახლადდანიშნულმა სარდალმა, გენერალმა სერგეი სუროვიკინმა გადაწყვიტა, „ვაგნერის“ ძალები ბახმუტთან უკრაინის შეიარაღებული ძალების შესაბოჭად გამოეყენებინა, სანამ თავად — საწყისი შეჭრისა და უკრაინის მიერ განხორციელებული წარმატებული ხერსონისა და ხარკოვის კონტრშეტევების შემდგომ პერიოდში — რუსეთის სამხედრო ფორმირებების აღდგენით იქნებოდა დაკავებული.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=48–49}} 2023 წლის 11 იანვარს ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების სარდლობა თავად გენერალური შტაბის უფროსმა, გენერალმა ვალერი გერასიმოვმა გადაიბარა, ხოლო სუროვიკინი მისი პირველი მოადგილე გახდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=32}} რუსეთის არმიამ 2023 წლის ზაფხულში უკრაინის კონტრშეტევის დროს ზაპოროჟიეს ოლქი შეინარჩუნა, რის შემდეგაც უკრაინაში ინიციატივა კვლავ ხელში ჩაიგდო.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=48–49}} 2023 წლის ივნისში პუტინმა მხარი დაუჭირა თავდაცვის სამინისტროს გეგმას, რომელიც დაქირავებულ მებრძოლთა ჯგუფებს კონტრაქტების გაფორმებას ავალდებულებდა, რასაც „ვაგნერის“ ლიდერი [[ევგენი პრიგოჟინი]] შეეწინააღმდეგა — ეს კონტრაქტები „ვაგნერის ჯგუფს“ სამინისტროს დაქვემდებარებაში, მის მართვის სტრუქტურაში მოაქცევდა და თავად პრიგოჟინის გავლენას შეზღუდავდა.<ref>{{Cite news |last=Osborn |first=Andrew |date=13 June 2023 |title=Putin backs push for mercenary groups to sign contracts despite Wagner's refusal |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-backs-push-mercenary-groups-sign-contracts-despite-wagners-refusal-2023-06-13/ |url-status=live |access-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622143644/https://www.reuters.com/world/europe/putin-backs-push-mercenary-groups-sign-contracts-despite-wagners-refusal-2023-06-13/ |archive-date=22 June 2023}}</ref> მოგვიანებით, ივნისშივე, „ვაგნერის ჯგუფი“ რუსეთ-უკრაინის ომისა და თავდაცვის სამინისტროს [[ვაგნერის ჯგუფის აჯანყება|წინააღმდეგ წავიდა]],<ref>{{Cite web |date=23 June 2023 |title=Putin in crisis: Wagner chief Prigozhin declares war on Russian military leadership, says 'we will destroy everything' |url=https://www.politico.eu/article/putin-in-crisis-as-wagner-chief-prigozhin-declares-war-on-russian-military-leadership/ |access-date=24 June 2023 |website=Politico |language=en |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623231535/https://www.politico.eu/article/putin-in-crisis-as-wagner-chief-prigozhin-declares-war-on-russian-military-leadership/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Regan |first1=Helen |last2=Raine |first2=Andrew |date=24 June 2023 |title=Russia accuses Wagner chief Yevgeny Prigozhin of urging "armed rebellion": Live updates |language=en |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html |url-status=live |access-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624073110/https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html |archive-date=24 June 2023}}</ref> ვიდრე სამშვიდობო შეთანხმებას არ მიაღწიეს. პრიგოჟინის თქმით, რუსეთის წინააღმდეგ მისი მარშის ერთ-ერთი მიზეზი სწორედ ის იყო, რომ ხელისუფლებას ხელი შეეშალა „კერძო სამხედრო კომპანია ვაგნერის ლიკვიდაციისთვის“.<ref>{{cite news|last1=Bourke|first1=Latika|title=Live updates: Putin vows to defend Russia against Wagner rebellion|url=https://www.smh.com.au/world/europe/live-updates-putin-vows-to-defend-russia-against-wagner-rebellion-20230624-p5dj6x.html|access-date=24 June 2023|work=The Sydney Morning Herald|date=24 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624145405/https://www.smh.com.au/world/europe/live-updates-putin-vows-to-defend-russia-against-wagner-rebellion-20230624-p5dj6x.html|archive-date=24 June 2023|url-status=live}}</ref> რუსეთი 2024 წლის ბოლომდე გეგმავდა თავისი მოქმედი სამხედრო პერსონალის რაოდენობის 1,5 მილიონამდე გაზრდას,<ref>{{Cite web |last=Atlamazoglou |first=Stavros |date=19 September 2024 |title=Russia's Military Will Soon Have 1.5 Million Troops |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/russias-military-will-soon-have-15-million-troops-212838 |access-date=9 November 2024 |website=The National Interest |language=en}}</ref> რაც მას [[ჩინეთი]]ს შემდეგ მსოფლიოში მეორე უდიდეს მოქმედ არმიად აქცევდა.<ref>{{Cite web |date=28 February 2023 |title=Russia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security |archive-date=9 January 2021 |access-date=20 September 2022 |publisher=Central Intelligence Agency |via=CIA.gov}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Putin orders Russian army to expand to become the world's second largest |url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-orders-russian-army-expand-war-ukraine-rcna171429 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012651/https://www.nbcnews.com/news/world/putin-orders-russian-army-expand-war-ukraine-rcna171429 |archive-date=9 November 2024 |access-date=9 November 2024 |website=NBC News |language=en}}</ref> 2024 წლის თებერვალში რუსეთის არმიამ [[ავდიივკა]] აიღო და წლის განმავლობაში წინსვლა განაგრძო, მიუხედავად უკრაინული მხარის მცდელობებისა, ეს წინსვლა შეეჩერებინა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=55}} 2024 წლის ივლისისთვის [[აშშ]]-ის არმიის გენერალმა და [[ნატო]]ს მოკავშირეთა ძალების უმაღლესმა მთავარსარდალმა ევროპაში, კრისტოფერ კავოლიმ განაცხადა, რომ „რუსები ძალიან ჭკვიანურად ახდენენ ტექნოლოგიურ და პროცედურულ ადაპტაციას იმ მრავალ გამოწვევასთან, რომლებსაც ისინი უკრაინაში აწყდებიან“.<ref>{{cite web | title=General Cavoli notes Russia's adaptation to challenges in war against Ukraine | website=Interfax-Ukraine | date=10 July 2024 | url=https://interfax.com.ua/news/general/999380.html | ref={{sfnref | Interfax-Ukraine | 2024}} | access-date=25 July 2024 | archive-date=13 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240713151622/https://interfax.com.ua/news/general/999380-amp.html | url-status=live }}</ref> კავოლიმ 2024 წლის აპრილში ისიც აღნიშნა, რომ რუსეთის არმიამ სრულად აანაზღაურა ცოცხალი ძალისა და ტექნიკის დანაკარგები და ახლა უფრო დიდია, ვიდრე კონფლიქტის დაწყებამდე იყო.<ref>{{cite web | title=Russian military replaced Ukraine battlefield losses 'far faster' than expected, general warns | website=Politico | date=11 April 2024 | url=https://www.politico.com/news/2024/04/11/christopher-cavoli-russian-military-losses-00151718 | ref={{sfnref | POLITICO | 2024}} | access-date=25 July 2024 | archive-date=13 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240713202847/https://www.politico.com/news/2024/04/11/christopher-cavoli-russian-military-losses-00151718 | url-status=live }}</ref> 2024 წლის 26 ივნისს, დიდ ბრიტანეთში ბაზირებულმა ანალიტიკურმა ცენტრმა „გაერთიანებული სამეფოს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტმა“ გამოაქვეყნა ანგარიში, რომლის მიხედვითაც რუსეთი აგრძელებს თავისი ძირითადი იარაღის წარმოების ზრდასა და მის დახვეწას, თუმცა მისი თავდაცვის ინდუსტრია კვლავ ძლიერ არის დამოკიდებული კრიტიკული კომპონენტების უცხოურ იმპორტზე.<ref>{{cite web | title=A Methodology for Degrading the Arms of the Russian Federation | website=Royal United Services Institute | date=26 June 2024 | url=https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/occasional-papers/methodology-degrading-arms-russian-federation | ref={{sfnref | Royal United Services Institute | 2024}} | access-date=25 July 2024}}</ref> უკრაინის შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალმა, გენერალ-პოლკოვნიკმა ოლექსანდრ სირსკიმ 2024 წლის 24 ივლისს განაცხადა, რომ რუსებს ახლა ბევრად უკეთესი რესურსები აქვთ, თუმცა ამავდროულად სამჯერ მეტ დანაკარგს განიცდიან, ვიდრე უკრაინა.<ref>{{cite web | last1=Harding | first1=Luke | last2=Mamo | first2=Alessio | title='I know we will win – and how': Ukraine's top general on turning the tables against Russia | website=The Guardian | date=24 July 2024 | url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/24/i-know-we-will-win-and-how-ukraines-top-general-on-turning-the-tables-against-russia | access-date=25 July 2024}}</ref> ნატოსა და დასავლელი სამხედრო მაღალჩინოსნების განცხადებით, 2024 წლის მაისსა და ივნისში უკრაინაში ყოველდღიურად საშუალოდ 1200-მდე რუსი ჯარისკაცი იღუპებოდა ან შავდებოდა.<ref>{{cite news |title=Russia Sends Waves of Troops to the Front in a Brutal Style of Fighting |url=https://www.nytimes.com/2024/06/27/us/politics/russia-casualties-ukraine-war.html |work=The New York Times |date=27 June 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> 2024 წლის ივნისის მონაცემებით, სავარაუდო გათვლებით, 20-დან 50 წლამდე ასაკის ყველა რუსი მამაკაცის დაახლოებით 2% უკვე მოკლული ან მძიმედ დაჭრილი იყო უკრაინაში 2022 წლის თებერვლის შემდეგ.<ref>{{cite Q|Q127275136|url-access=subscription}}</ref> 2024 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, გავრცელებული შეფასებებით, უკრაინაში ბრძოლების დროს დაღუპული და დაჭრილი რუსი სამხედროების რაოდენობამ 600 000-ს გადააჭარბა.<ref>{{cite news |title=In wartime Russia, some men may be worth more dead than alive, economist says |url=https://fortune.com/2024/11/16/russia-economy-military-death-payouts-vs-civilian-earnings-ukraine-war/ |work=Fortune |date=16 November 2024}}</ref> მას შემდეგ, რაც რუსეთში 2022 წელს მობილიზაცია გამოცხადდა, სამხედრო სასამართლოებმა თვითნებურად ნაწილის დატოვების (დეზერტირობის) ათასობით საქმე მიიღეს.<ref>{{cite news |title=The Heavy Toll of Desertion From the Russian Army |url=https://www.nytimes.com/2024/09/22/magazine/desertion-russian-army-ukraine-war.html |work=The New York Times |date=22 September 2024}}</ref> ორგანიზაცია Pro Asyl-მა 2024 წელს განაცხადა, რომ 2022 წლის თებერვლიდან მოყოლებული, სულ მცირე 250 000-მა რუსმა წვევამდელმა დატოვა ქვეყანა და სხვა სახელმწიფოებს შეაფარა თავი.<ref>{{cite news |title=Fleeing Ukraine war, Russian deserters find refuge in France |url=https://www.dw.com/en/fleeing-ukraine-war-russian-deserters-find-refuge-in-france/a-70665369 |work=Deutsche Welle |date=2 November 2024}}</ref> მას შემდეგ, რაც 2022 წლის საწყისი შეჭრის დროს ფრონტზე რამდენიმე წვევამდელი აღმოჩნდა (მიუხედავად იმისა, რომ რუსული კანონმდებლობა კრძალავს მათ გამოყენებას ქვეყნის ფარგლებს გარეთ), ვლადიმერ პუტინმა საჯაროდ მოიხადა ბოდიში, ხოლო რამდენიმე გენერალი თანამდებობიდან გადააყენეს და/ან დააპატიმრეს. მას შემდეგ უკრაინის ტერიტორიაზე წვევამდელები აღარ შეუმჩნევიათ.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=41, 231–232, 235}} მიუხედავად პუტინის დაპირებისა, რომ წვევამდელებს საბრძოლველად არ გაგზავნიდნენ, რუსული საინფორმაციო გამოცემა ვერსტკას ცნობით, 2024 წელს უკრაინის მიერ კურსკის ოლქში განხორციელებული შეტევის დროს ათობით წვევამდელი ჩავარდა ტყვედ ან უგზო-უკვლოდ დაიკარგა.<ref name="e455">{{cite web | title=20 лет: в Курской области после вторжения ВСУ погибли как минимум 25 российских срочников | website=Вёрстка | date=20 February 2025 | url=https://verstka.media/v-kurskoi-oblasti-posle-vtorzheniya-vsu-pogibli-kak-minimum-25-rossiiskih-srochnikov | language=ru | access-date=21 January 2026}}</ref> აქტივისტებისა და იურისტების განცხადებით, არსებობს საკანონმდებლო ხვრელი, რომელიც წვევამდელების საბრძოლო მოქმედებებში ჩართვის საშუალებას იძლევა: სულ რაღაც ოთხთვიანი მომზადების შემდეგ მათ შეუძლიათ ხელი მოაწერონ სრულფასოვან მოხალისეობრივ საბრძოლო კონტრაქტებს, რასაც წვევამდელები ხშირად ისე აკეთებენ, რომ ბოლომდე ვერც კი აცნობიერებენ, რაზე აწერენ ხელს.<ref name="c774">{{cite web | title=Russian Conscripts Can't Be Sent Into Battle. This One Was. And He's Not Happy About It. | website=RadioFreeEurope/RadioLiberty | date=19 May 2025 | url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-conscripts-war-combat/33415104.html | access-date=21 January 2026}}</ref><ref name="i729">{{cite web | last1=Asadzade | first1=Ulviyya | title=Putin's Broken Promise: Young Russian Conscripts Dying In Ukraine Invasion | website=RadioFreeEurope/RadioLiberty | date=18 March 2025 | url=https://www.rferl.org/a/russian-conscripts-youth-dying-ukraine-putin/33351828.html | access-date=21 January 2026}}</ref> 2024 წლის ნოემბერში გამოცემა The Telegraph-მა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ რუსეთმა, მზარდი დანაკარგების ფონზე, პირველად გამოსცა სპეციალური სახელმძღვანელო ჯარისკაცებისთვის, სადაც დეტალურად არის აღწერილი, თუ როგორ უნდა გათხარონ და მოუარონ საძმო საფლავებს. ოკუპირებული უკრაინის აღმოსავლეთით, დონბასის რეგიონში, უკვე დაფიქსირებულია რუსეთის მიერ საკუთარი ჯარისკაცების დასაკრძალავად საძმო საფლავების გამოყენების ფაქტები.<ref name="q183">{{cite web | last=Kilner | first=James | title=Instruction manual for digging mass graves given to Russian troops | website=The Telegraph | date=3 November 2024 | url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/11/03/instruction-manual-digging-mass-graves-russian-troops/ | access-date=12 April 2025}}</ref> [[2025]] წლის აპრილში ოლექსანდრ სირსკიმ განაცხადა, რომ უკრაინაში მყოფი რუსული ჯარების რაოდენობა ამჟამად 623 000-ს შეადგენს, რაც შეჭრის დაწყებიდან მოყოლებული ხუთჯერ არის გაზრდილი, და ეს რიცხვი ყოველთვიურად კიდევ 8 000-9 000 ჯარისკაცით იმატებს. მან ასევე აღნიშნა, რომ რუსეთის მთლიანი მობილიზაციური რესურსი 20 მილიონ ადამიანს შეადგენს, ან 5 მილიონს — თუ მხოლოდ სამხედრო მომზადების მქონე პირებს გავითვალისწინებთ. თუმცა, სირსკიმ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ რუსეთის უპირატესობა არტილერიაში 10:1-დან 2:1-მდე შემცირდა, რაც ძირითადად რუსეთის საბრძოლო მასალის საწყობებზე უკრაინის მიერ მიყენებული დარტყმების შედეგია.<ref>{{cite web | last=Fornusek | first=Martin | title=Russia has capacity to mobilize 5 million trained troops, Syrskyi says | website=The Kyiv Independent | date=9 April 2025 | url=https://kyivindependent.com/russia-has-capacity-to-mobilize-5-million-trained-troops-syrskyi-says/ | access-date=17 April 2025}}</ref> 2025 წლის ივნისში ნატოს გენერალურმა მდივანმა მარკ რუტემ განაცხადა, რომ რუსები „ძალზე სწრაფი ტემპით აღადგენენ საკუთარ პოტენციალს“ და ბევრად მეტ საბრძოლო მასალას აწარმოებენ, ვიდრე მთელი ნატო ერთად, მიუხედავად იმისა, რომ მათი ეკონომიკა გაცილებით მცირეა. რუტემ ასევე შეაფასა, რომ რუსეთს შეუძლია ნატოს ტერიტორიაზე იერიში მომდევნო სამიდან ხუთ წელიწადში მიიტანოს და წევრ ქვეყნებს მოუწოდა, თავდაცვის ხარჯები მათი მშპ-ის (მთლიანი შიდა პროდუქტის) 5%-მდე გაზარდონ.<ref>{{cite web | last=Murray | first=Shona | title=Russia developing multiples more ammunition than NATO, says Mark Rutte | website=euronews | date=4 June 2025 | url=https://www.euronews.com/2025/06/04/russia-developing-multiples-more-ammunition-than-nato-says-secretary-general | access-date=15 June 2025}}</ref> ვინაიდან [[დრონებით ომი]] რუსეთ-უკრაინის კონფლიქტის ცენტრალურ ასპექტად იქცა, რუსეთმა გაზარდა ინვესტიციები და განვითარების ტემპები სხვადასხვა ტიპის უპილოტო აპარატების მიმართულებით. [[2025]] წლის 12 ნოემბერს რუსეთმა ოფიციალურად შექმნა თავისი უახლესი სამხედრო შტო: უპილოტო სისტემების ძალები.<ref name="TASS12Nov25">{{cite news |title=Russia establishes Unmanned Systems Forces|url=https://tass.com/defense/2042371|access-date=12 November 2025|work=TASS|date=12 November 2025}}</ref> იგი ჩამოყალიბდა იმ მიზნით, რომ მოხდეს უპილოტო საფრენი, სახმელეთო და საზღვაო სისტემების განვითარების, განთავსებისა და ოპერატიული მართვის ცენტრალიზება, ასევე ავტონომიური პლატფორმების ინტეგრირება არსებულ სამხედრო სტრუქტურებში.<ref name="TSFRussia Unmanned">{{cite web |last1=McDermott|first1=Roger N.|title=Russia's New Unmanned Systems Forces and the Strategic Role of DKO Weapons|url=https://www.saratoga-foundation.org/p/russias-new-unmanned-systems-forces|website=www.saratoga-foundation.org|publisher=The Saratoga Foundation|access-date=12 November 2025|language=en|date=20 June 2025}}</ref><ref name="FDD12Nov25JohnHardie">{{cite web |last1=Hardie|first1=John|title=Russia announces plans to form Unmanned Systems Forces|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2024/12/russia-announces-plans-to-form-unmanned-systems-forces.php|website=FDD's Long War Journal|access-date=12 November 2025|date=20 December 2024}}</ref> 2025 წლის ოქტომბერში რამდენიმე წყარომ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ დევნილობაში მოქმედი საინფორმაციო გამოცემა „ვერსტკას“ გამოძიების თანახმად, რუსი სამხედრო მეთაურები შეჭრის პირველივე წლიდან აწამებენ და სიკვდილით სჯიან საკუთარ პერსონალს. „ვერსტკამ“ აღნიშნა, რომ გამოძიების ფარგლებში მოიპოვა ასობით ცნობა მსგავსი სიკვდილით დასჯის შესახებ. ეს ინციდენტები თავდაპირველად სანგრებში სიმთვრალისა თუ დაუმორჩილებლობის გამო დასჯით დაიწყო, დროთა განმავლობაში კი პირადი კონფლიქტებისა თუ გამოძალვის ნიადაგზე მკვლელობებში გადაიზარდა; გამოცემამ იდენტიფიცირება მოახდინა 101 სამხედრო მოსამსახურის, რომელთაც ამ ქმედებების ჩადენაში ედებათ ბრალი. სრულმასშტაბიანი ომის დაწყებიდან მოყოლებული, რუსეთის მთავარ სამხედრო პროკურატურაში ძალადობასთან დაკავშირებული 12 000-ზე მეტი საჩივარი შევიდა, რაც განსაკუთრებით 2023 წლის მეორე ნახევრიდან გახშირდა. აქედან მხოლოდ 10 სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა, რის შედეგადაც ხუთი ოფიცერი იქნა მსჯავრდებული ხელქვეითების მკვლელობისთვის. გამოძიების მიხედვით, საველე მეთაურების ქმედებების გამოძიებაზე „არაოფიციალური აკრძალვაა“ დაწესებული. რუსმა ჯარისკაცებმა „ვერსტკასთან“ საუბარში აღნიშნეს, რომ სიკვდილით დასჯილ პერსონალს ხშირად დეზერტირებად ან უგზო-უკვლოდ დაკარგულებად აფორმებენ, ხოლო მათ ცხედრებს ტყეებში მარხავენ ან ბრძოლის ველზე ტოვებენ და ცეცხლს უხსნიან, რათა დაღუპვა საბრძოლო მოქმედებებს მიაწერონ.<ref name="o168">{{cite web | author=The Moscow Times | title=At Least 100 Russian Officers Have Executed Their Own Comrades in Ukraine – Vyorstka | website=The Moscow Times | date=6 November 2025 | url=https://www.themoscowtimes.com/2025/10/30/at-least-100-russian-officers-have-executed-their-own-comrades-in-ukraine-vyorstka-a90987 | access-date=6 November 2025}}</ref><ref name="y754">{{cite web | title=Report says over 100 Russian officers involved in frontline executions | website=TVP World | date=30 October 2025 | url=https://tvpworld.com/89758108/russian-officers-torture-kill-own-troops-on-ukraine-frontlines | access-date=6 November 2025}}</ref><ref name="t461">{{cite web | last=Sauer | first=Pjotr | title=Russian army chiefs torturing and executing soldiers who refuse to fight in Ukraine, report says | website=The Guardian | date=30 October 2025 | url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/30/russian-army-chiefs-torturing-and-executing-soldiers-who-refuse-to-fight-in-ukraine-report-says | access-date=6 November 2025}}</ref> ტელეკომპანია [[BBC]]-ის მიერ [[2026]] წლის თებერვალში გამოქვეყნებული მასალის მიხედვით (სადაც რუსი ჯარისკაცები ინტერვიუებში ღიად აღწერენ სიკვდილით დასჯის ფაქტებს), საკუთარი ჯარისკაცების მკვლელობას რუსულ სამხედრო სლენგზე „ნულზე დასმა“ ეწოდება.<ref name="i475">{{cite web | last=Steele | first=Ben | title=Russia soldiers tell BBC they saw fellow troops in Ukraine war executed on commanders' orders | website=BBC Home | date=24 February 2026 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cz7gw3l395ro | access-date=26 February 2026}}</ref> [[გაერთიანებული სამეფო]]ს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტის შეფასებით, რუსეთმა რუსეთ-უკრაინის ომის შედეგად უდიდესი „საბრძოლო გამოცდილება“ მიიღო.<ref name="ap">{{cite web | title=Russia is helping China to prepare for a potential invasion of Taiwan, defense institute says | website=Associated Press | date=26 September 2025 | url=https://apnews.com/article/russia-china-taiwan-xi-putin-ukraine-invasion-ac47ae6daf03ceb5d49d6e2d0da7fcab | access-date=21 February 2026|quote=It’s not certain that China has decided to invade Taiwan, but access to Russian equipment and localized training in China means Beijing will be better equipped for a potential invasion, Danylyuk said. “The greatest value of the deal” to China is likely in the training and procedures for command and control of parachute forces, because Russia has “combat experience,” whereas China doesn’t, write Oleksandr Danylyuk and Jack Watling.}}</ref> ===ომის დანაშაულები=== რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ჩადენილი სამხედრო დანაშაულები დოკუმენტირებულია რამდენიმე სამხედრო კონფლიქტში, მათ შორის ჩეჩნეთის მეორე ომში,<ref name="a907">{{cite book | last=Gilligan | first=Emma | title=Terror in Chechnya: Russia and the Tragedy of Civilians in War | publisher=Princeton University Press | date=9 November 2009 | isbn=978-1-4008-3176-0 | url=https://books.google.com/books?id=WLFzd1TP0PwC&pg=PA6 | access-date=31 May 2025 | page=}}</ref><ref name="p111">{{cite web | title=War Crimes In Chechnya and the Response of the West | website=Human Rights Watch | date=29 February 2000 | url=https://www.hrw.org/news/2000/02/29/war-crimes-chechnya-and-response-west | access-date=31 May 2025}}</ref> რუსეთ-საქართველოს ომსა<ref name="c800">{{cite web | title=Georgia: International Groups Should Send Missions | website=Human Rights Watch | date=18 August 2008 | url=https://www.hrw.org/news/2008/08/18/georgia-international-groups-should-send-missions | access-date=31 May 2025}}</ref> და რუსეთ-უკრაინის ომში.<ref name="h508">{{cite journal | last=Wille | first=Belkis | title="We Had No Choice" | journal=Human Rights Watch | date=1 September 2022 | url=https://www.hrw.org/report/2022/09/01/we-had-no-choice/filtration-and-crime-forcibly-transferring-ukrainian-civilians | access-date=31 May 2025 | page=}}</ref> 2024 წელს [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლო]]მ რუსეთის უმაღლესი სამხედრო ოფიცრების — სერგეი შოიგუს, ვალერი გერასიმოვის, სერგეი კობილაშისა და ვიქტორ სოკოლოვის დაკავების ორდერები გასცა უკრაინაში მშვიდობიან მოსახლეობასა და სამოქალაქო ობიექტებზე თავდასხმების წარმართვის გამო, რაც სავარაუდო სამხედრო დანაშაულად კვალიფიცირდება.<ref name="Reuters_11_July_2024">{{cite news |date=11 July 2024 |title=International Criminal Court issues arrest warrants for Russia's Shoigu and Gerasimov |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/international-criminal-court-issues-arrest-warrant-russias-shoigu-gerasimov-2024-06-25/ |access-date=5 July 2025 }}</ref> 2025 წლის მაისში გამოქვეყნებულ გაეროს ანგარიშში გაკეთდა დასკვნა, რომ რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ხერსონში მშვიდობიან მოსახლეობაზე განხორციელებული განმეორებადი თავდასხმები დრონებით სამხედრო დანაშაულსა და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართულ დანაშაულს უტოლდება.<ref name="p704">{{cite web | title=UN Commission concludes that Russian armed forces' drone attacks against civilians in Kherson Province amount to crimes against humanity of murder | website=OHCHR | date=28 May 2025 | url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/05/un-commission-concludes-russian-armed-forces-drone-attacks-against-civilians | access-date=31 May 2025}}</ref> ==სტრუქტურა== რუსეთის პრეზიდენტი შეიარაღებული ძალის უმაღლესი მთავარსარდალია. რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო ჯარის ადმინისტრაციული ორგანოა, რომელიც პასუხისმგებელია საბრძოლო მზადყოფნაზე, ცოცხალი ძალის მობილიზებასა და შესყიდვებზე. იგი ახორციელებს საპრეზიდენტო დირექტივების იმპლემენტაციას და ზედამხედველობს გენერალურ შტაბს.{{sfn|DIA 2017|pages=23-24}} თავად გენერალური შტაბის მოვალეობაა რუსეთის წინაშე არსებული საფრთხეების შესწავლა და ქვეყნისა თუ მისი ინტერესების დაცვის გეგმების შემუშავება.{{sfn|DIA 2017|page=24}} მოსკოვში მდებარე თავდაცვის ეროვნული მართვის ცენტრი, რომელიც [[2014]] წელს დაარსდა, შეიარაღებული ძალის მართვისა და კონტროლის სისტემის უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია.{{sfn|DIA 2017|page=28}} ამერიკის შეერთებული შტატების შტაბების მეთაურთა გაერთიანებულ კომიტეტთან შედარებით, რუსეთის გენერალურ შტაბს გაცილებით ფართო როლი აკისრია, რაც მთელ შეიარაღებულ ძალაზე ოპერატიულ სარდლობას გულისხმობს. იგი ასევე პასუხისმგებელია გრძელვადიან დაგეგმარებაზე, დოქტრინების შემუშავებასა და აღჭურვილობის შესყიდვაზე. გენერალური შტაბის უფროსი, გარდა იმისა, რომ ყველა სახეობის ჯარსა და სამსახურს მეთაურობს, შტაბის შიგნით ფლობს „გენერალური ინსპექტორის“ მსგავს უფლებამოსილებებს — იგი პასუხისმგებელია შტაბის სტრუქტურასა და ფუნქციებზე და, ამავდროულად, თავდაცვის მინისტრის მოადგილის პოსტსაც იკავებს.<ref>{{Cite web |last=Bartles |first=Charles K. |title=Getting Gerasimov Right |date=January–February 2016 |access-date=24 January 2026 |work=[[Military Review]] |url=https://www.armyupress.army.mil/Portals/7/military-review/Archives/English/MilitaryReview_20160228_art009.pdf }}</ref>{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|page=13}} გენერალური შტაბის მნიშვნელოვან დეპარტამენტებს შორის აღსანიშნავია მთავარი ოპერატიული სამმართველო — ყველაზე დიდი დანაყოფი, რომელიც ოპერატიულ და სტრატეგიულ დაგეგმარებაზეა პასუხისმგებელი.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=22}} ასევე საკვანძოა მთავარი სამმართველო (წარსულში ცნობილი როგორც მთავარი სადაზვერვო სამმართველო), რომელიც სამხედრო და სამოქალაქო ხელმძღვანელობას ინფორმაციით ამარაგებს და გენშტაბის შიგნით გარკვეული ავტონომიით სარგებლობს.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=22}} ამავე სტრუქტურაში შედის სამხედრო პოლიციის მთავარი სამმართველო ([[2012]] წლიდან),<ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s)/no by-line.-->|date=3 July 2012|title=Военная полиция появится в России 1 декабря 2012 года|language=ru|work=[[Interfax]]|url=https://www.interfax.ru/russia/253641|access-date=22 April 2022|archive-date=23 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023115756/https://www.interfax.ru/russia/253641|url-status=live}}</ref> მთავარი საორგანიზაციო-სამობილიზაციო სამმართველო და კავშირგაბმულობის მთავარი სამმართველო.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|page=17}} [[2018]] წლის ივლისში კი შეიქმნა რუსეთის შეიარაღებული ძალის მთავარი სამხედრო-პოლიტიკური სამმართველო, რითაც აღდგა იდეოლოგიური მომზადების ფუნქცია — ის, რაც [[საბჭოთა არმია|საბჭოთა არმიის]] დაშლის შემდეგ გაუქმებული იყო.<ref>{{Cite web|date=31 July 2018|title=Putin gives Russian army a political wing|url=https://timesofmalta.com/articles/view/putin-gives-russian-army-a-political-wing.685749|access-date=12 December 2021|website=Times of Malta|language=en-gb|archive-date=6 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506003904/https://timesofmalta.com/articles/view/putin-gives-russian-army-a-political-wing.685749|url-status=live}}</ref> ===ჯარის სახეობები=== შეიარაღებული ძალა შემდეგი სტრუქტურული ერთეულებისგან შედგება:{{sfn|Grau|Bartles|2016|page=27}} * შეიარაღებული ძალის სახეობები:{{efn|{{langx|ru|Вид вооружённых сил}}}} რუსეთის სახმელეთო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-კოსმოსური ძალები და სამხედრო-საზღვაო ფლოტი. * ცალკეული გვარეობები:{{efn|{{langx|ru|Род войск}}}} სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-სადესანტო ჯარები და უპილოტო სისტემების ჯარი. * სპეციალური დანიშნულების ფორმირებები:{{efn|{{langx|ru|Формирования специального назначения}}}} სპეციალური ოპერაციების ძალები. * სპეციალური გვარეობები:{{efn|{{langx|ru|Специальные войска}}}} მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა. გარდა ამისა, არსებობს კიდევ ორი ცალკეული გვარეობა — ეროვნული გვარდია და სასაზღვრო სამსახური. მათ ნარჩუნებული აქვთ „შეიარაღებული ძალის“ სამართლებრივი სტატუსი, თუმცა არ შედიან რუსეთის გენერალური შტაბის იურისდიქციაში. ეროვნული გვარდია ყოფილი შინაგანი ჯარების ბაზაზეა ჩამოყალიბებული; ეს ახალი სტრუქტურა შინაგან საქმეთა სამინისტროს გამოეყო, ცალკე უწყებად ჩამოყალიბდა და უშუალოდ რუსეთის პრეზიდენტს ექვემდებარება. რაც შეეხება სასაზღვრო სამსახურს, იგი უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის (ქვეყნის მთავარი შიდა სადაზვერვო სააგენტოს) გასამხედროებული ორგანიზაციაა. ორივე ორგანიზაციას, თავიანთი ძირითადი სამშვიდობო საქმიანობის გარდა, საომარი მოქმედებების დროს მნიშვნელოვანი ამოცანები აკისრიათ და ფლობენ საკუთარ სახმელეთო, საჰაერო და საზღვაო დანაყოფებს. მთლიანობაში, შეიარაღებულ ძალას ტრადიციულად უბრალოდ „ჯარს“ (არმიას) უწოდებენ, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც სამხედრო-საზღვაო ფლოტი სპეციალურად არის გამოყოფილი. ===სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები=== რუსეთში არსებობს ხუთი სამხედრო ოლქი: [[მოსკოვი]]ს სამხედრო ოლქი, [[ლენინგრადი]]ს სამხედრო ოლქი, [[სამხრეთის სამხედრო ოლქი]], ცენტრალური სამხედრო ოლქი და აღმოსავლეთის სამხედრო ოლქი. [[2024]] წელს დასავლეთის სამხედრო ოლქი ლენინგრადისა და მოსკოვის ოლქებად დაიყო, ხოლო ჩრდილოეთის ფლოტის გაერთიანებული სტრატეგიული სარდლობა, რომელიც სამხედრო ოლქის დონეს უთანაბრდებოდა, გაუქმდა. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუსეთის შეიარაღებული ძალები]] 6t9227m8k6q25ysxzs09r1qgkz33iz3 5405464 5405463 2026-06-02T05:40:47Z AkakiBalanchivadze 92095 /* სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები */ 5405464 wikitext text/x-wiki '''რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალები''' ({{lang-ru|Вооружённые Си́лы Росси́йской Федера́ции}}), ასევე ცნობილი, როგორც '''რუსეთის შეიარაღებული ძალები''' — [[რუსეთი|რუსეთის]] სამხედრო ძალები, რომელიც ორგანიზებულია სამ შტოდ - სახმელეთო ჯარები, საზღვაო ძალები და კოსმოსური ძალები - სამ დამოუკიდებელ საბრძოლო დანაყოფად (სტრატეგიული სარაკეტო ძალები, საჰაერო-სადესანტო ძალები და უპილოტო სისტემების ძალები )<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|title=Russia|date=28 February 2023|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=20 September 2022|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|url-status=dead}}</ref> და სპეციალური ოპერაციების ძალების სარდლობად.<ref>IISS, ''The Military Balance 2022,'' 201.</ref> რუსეთის შეიარაღებული ძალები მსოფლიოში სიდიდით მეხუთე სამხედრო ძალაა, რომელიც დაახლოებით ერთ მილიონ აქტიურ სამხედრო მოსამსახურესა და თითქმის ორ მილიონ რეზერვისტს მოიცავს.<ref>{{cite web |last=Nichol |first=Jim |date=21 December 2022 |title=Russian military announces plan to expand, create new units |url=https://apnews.com/article/putin-finland-sergei-shoigu-ee953abf7f9bf217ccdaa61ec1b35ddd |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221135310/https://apnews.com/article/putin-finland-sergei-shoigu-ee953abf7f9bf217ccdaa61ec1b35ddd |archive-date=21 December 2022 |access-date=21 December 2022 |work=[[The Associated Press]] |publisher= |quote=Russia expands active personnel to 1.5 million from 1.15 forces}}</ref> ძალებში შედის ბირთვული იარაღის მსოფლიოში უდიდესი მარაგი,<ref>{{cite web |date=August 2020 |title=Nuclear Weapons: Who Has What at a Glance |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |access-date=7 June 2021 |work=[[Arms Control Association]] |archive-date=24 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124043430/https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |url-status=live }}</ref> ბალისტიკური რაკეტებით აღჭურვილი წყალქვეშა ნავების სიდიდით მეორე ფლოტი მსოფლიოში<ref>{{cite web |url=https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |work=[[Asia Power Index]] |publisher=[[Lowy Institute]] |date=2021 |title=Ballistic missile submarines data |access-date=25 January 2022 |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408173840/https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |url-status=live }}</ref> და წარმოადგენს ერთადერთ შეიარაღებულ ძალებს ამერიკის შეერთებული შტატებისა და ჩინეთის გარდა, რომელიც სტრატეგიულ ბომბდამშენებს იყენებს.<ref>{{cite book |last1=Paul |first1=T. V. |last2=Wirtz |first2=James J. |last3=Fortmann |first3=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332 |title=Balance of power: theory and practice in the 21st century |publisher=[[Stanford University Press]] |date=2004 |pages=332 |isbn=978-0-8047-5017-2 |access-date=5 December 2021 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028174352/https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 2025 წლის მონაცემებით, რუსეთს მსოფლიოში სიდიდით მესამე სამხედრო ხარჯები აქვს, რაც დაახლოებით 190 მილიარდ აშშ დოლარს, ანუ მშპ-ის 7,5 პროცენტს შეადგენს.<ref name="SIPRI-2020">{{Cite web |date=April 2026|title=Trends in Military Expenditure 2025|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2026-04/2604_milex_2025.pdf#page=2 |access-date=26 April 2026 |publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]}}</ref> რუსეთის ჯარი ჰიბრიდული სისტემაა, რომელიც ერთმანეთს უთავსებს წვევამდელებსა და საკონტრაქტო მოსამსახურეებს;<ref>{{Cite web |title=Institute for the Study of War |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/explainer-russian-conscription-reserve-and-mobilization |access-date=9 November 2024 |website=Institute for the Study of War |date=5 March 2022 |language=en |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://www.understandingwar.org/backgrounder/explainer-russian-conscription-reserve-and-mobilization |url-status=live }}</ref> გარკვეული გამონაკლისების გარდა, რუსეთის კანონმდებლობა სამხედრო სამსახურის გავლის ერთწლიან ვალდებულებას აკისრებს ყველა მამაკაც მოქალაქეს 18-დან 27 წლამდე.<ref name="Law53-FZ">{{cite act|type=Federal Law|index=53-FZ|date=28 March 1998|legislature=[[State Duma]]|title=О воинской обязанности и военной службе|language=ru|trans-title=About military duty and military service|url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?searchres=&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%D4%C7&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18}} {{Cite web |url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%EF%BF%BD%EF%BF%BD&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18&fattrib=1 |title=Законодательство России. Расширенный поиск |access-date=8 October 2022 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728121154/http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%EF%BF%BD%EF%BF%BD&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18&fattrib=1 |title=Законодательство России. Расширенный поиск |access-date=8 October 2022 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728121154/http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28 |url-status=dead }}</ref><ref name=cia>Central Intelligence Agency, [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ The World Fact Book: Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ |date=9 January 2021 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ 2000-იანი წლების დასაწყისიდან არსებობდა რიგების პროფესიონალიზაციის მცდელობები,<ref>[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1233-6.html Russian Military Personnel Policy and Proficiency: Reforms and Trends, 1991–2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012638/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1233-6.html |date=9 November 2024 }}; Anika Binnendijk, Dara Massicot, Anthony Atler, John J. Drennan, Khrystyna Holynska, Katya Migacheva, Marek N. Posard, Yuliya Shokh; published 15 August 2023.</ref> იგი კვლავაც ძლიერ არის დამოკიდებული წვევამდელებზე, ხოლო საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეები თავმოყრილი არიან საკადრო და ელიტურ ქვედანაყოფებში. 2022 წელს უკრაინაში რუსეთის შეჭრამდე წლებში, [[რუსეთის სახმელეთო ჯარები|სახმელეთო ჯარს]] დაევალა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფების შექმნა ჩარიცხული ჯარისკაცებისგან და მათი განცალკევება წვევამდელთა ნაწილებისგან. ეს ქვედანაყოფები საბრძოლო მზადყოფნის უფრო მაღალ დონეზე იმყოფებოდნენ და რუსეთის კანონმდებლობით მათი განლაგება ქვეყნის ფარგლებს გარეთაც იყო შესაძლებელი.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=41}} მიუხედავად მისი აღქმული სამხედრო სიძლიერისა,<ref>{{Cite web |title=Understanding the Russian Military Today {{!}} Russia and Eurasia {{!}} CSIS |url=https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/russia-and-eurasia/understanding-russian |access-date=9 November 2024 |website=www.csis.org |language=en |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012638/https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/russia-and-eurasia/understanding-russian |url-status=live }}</ref> ხარვეზები იქნა შემჩნეული რუსეთის მთლიან საბრძოლო ეფექტურობასა და მისი „უხეში ძალის“ ეფექტურად პროექცირების უნარში.<ref> *[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Services.'' Updated 10 October 2024. *[https://ecfr.eu/publication/brass-tacks-why-russias-military-fails-to-reform/ Brass tacks: Why Russia's military fails to reform], [[European Council on Foreign Relations]], 15 May 2024 *[https://www.unav.edu/web/global-affairs/global-maritime-power-russian-navy-faces-an-uncertain-future Global Maritime Power? Russia's Navy faces an uncertain future], [[Universidad de Navarra]], 10 June 2022 *[https://www.iiss.org/online-analysis/military-balance/2024/02/moscows-aerospace-forces-no-air-of-superiority/ Moscow's Aerospace Forces: No air of superiority], [[International Institute for Strategic Studies]] 7 February 2024 *[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA2523-1.html Logistics and Sustainment in the Russian Armed Forces], [[Rand Corporation]], 15 November 2023</ref> მიმდინარე [[რუსეთ-უკრაინის ომი|რუსეთ-უკრაინის ომმა]] გამოავლინა ისეთი სუსტი მხარეები, როგორიცაა კორუფცია,<ref>{{Cite news |title="Вывозили на КАМАЗе". Как российские солдаты и офицеры воровали у армии трусы, берцы и бронежилеты |language=ru |work=BBC News Русская служба |url=https://www.bbc.com/russian/features-63177093 |access-date=17 December 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020044846/https://www.bbc.com/russian/features-63177093 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kovalev |first=Alexey |title=As War Hits the Homefront, Russia's Defeat Inches Closer |url=https://foreignpolicy.com/2022/10/19/russia-ukraine-war-putin-defeat-retreat-mobilization-military-corruption/ |access-date=17 December 2022 |website=Foreign Policy |date=19 October 2022 |language=en-US |archive-date=17 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231239/https://foreignpolicy.com/2022/10/19/russia-ukraine-war-putin-defeat-retreat-mobilization-military-corruption/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=20 October 2022 |title='The army has nothing': new Russian conscripts bemoan lack of supplies |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/20/the-army-has-nothing-new-russian-conscripts-bemoan-lack-of-supplies |access-date=17 December 2022 |website=The Guardian |language=en |archive-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225102851/https://www.theguardian.com/world/2022/oct/20/the-army-has-nothing-new-russian-conscripts-bemoan-lack-of-supplies |url-status=live }}</ref> ხისტი მართვისა და კონტროლის სტრუქტურა,<ref>[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Services.'' Updated 10 October 2024.</ref> არასათანადო მომზადება<ref>[https://www.newsweek.com/russia-ground-forces-poorly-trained-antiquated-equipment-ukraine-counteroffensive-bakhmut-1800153 Russia's Ground Forces Poorly Trained and Using Antiquated Equipment: U.K.], NewsWeek, updated 16 May 2023</ref> და დაბალი საბრძოლო მოტივაცია.<ref>[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Service.'' Updated 10 October 2024.</ref> რუსეთის შეიარაღებულმა ძალამ დაკარგა ოკუპირებული/ანექსირებული ტერიტორიების ნაწილი. სხვა პრობლემები იყო საკუთარი აღჭურვილობის ფართომასშტაბიანი განადგურება და ფლანგვა, ასევე განსაკუთრებით მაღალი დანაკარგების მაჩვენებელი.<ref>{{Cite news |last1=Sonne |first1=Paul |last2=Lamothe |first2=Dan |last3=Ilyushina |first3=Mary |date=13 September 2022 |title=Rapid loss of territory in Ukraine reveals spent Russian military |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/09/13/putin-russia-military-spent-ukraine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914234329/https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/09/13/putin-russia-military-spent-ukraine/ |archive-date=14 September 2022 |access-date=10 November 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |date=28 February 2022 |title=The woes of the Russian war machine are big and real. Are they also temporary? |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2022/02/28/the-woes-of-the-russian-war-machine-are-big-and-real-are-they-also-temporary |access-date=13 March 2022 |issn=0013-0613 |archive-date=13 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313021041/https://www.economist.com/europe/2022/02/28/the-woes-of-the-russian-war-machine-are-big-and-real-are-they-also-temporary |url-status=live }}</ref><ref name="newyorker.com0">{{Cite web |date=11 March 2022 |title=The Russian Military's Debacle in Ukraine |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/the-russian-militarys-debacle-in-ukraine |access-date=15 March 2022 |magazine=The New Yorker |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323052142/https://www.newyorker.com/news/q-and-a/the-russian-militarys-debacle-in-ukraine |url-status=live }}</ref> დასავლელი ანალიტიკოსების დაკვირვებით, რუსეთი კვლავაც იბრძვის სამხედრო პროფესიონალიზაციის მისაღწევად,<ref>{{Cite web |title=Russia has a military professionalism problem, and it is costing them in Ukraine |last1=Posard |first1=Marek N. |last2=Holynska |first2=Khrystyna |work=Breaking Defense |date=21 March 2022 |access-date=25 August 2022 |url=https://breakingdefense.com/2022/03/russia-has-a-military-professionalism-problem-and-it-is-costing-them-in-ukraine/ |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805231345/https://breakingdefense.com/2022/03/russia-has-a-military-professionalism-problem-and-it-is-costing-them-in-ukraine/ |url-status=live }}</ref> თუმცა ინარჩუნებს საკუთარი შესაძლებლობების სწრაფად აღდგენის უნარს და ფლობს „საბრძოლო გამოცდილებას“.<ref>{{Cite report |url=https://www.rand.org/pubs/commentary/2024/07/russias-speedy-military-rebuild-doesnt-tell-the-whole.html |title=Russia's Speedy Military Rebuild Doesn't Tell the Whole Story |last=Grisé |first=Michelle |date=5 July 2024 |language=en}}</ref><ref name="ap"/> რუსეთის შეიარაღებული ძალები რუსეთის უშიშროების საბჭოს უშუალო დაქვემდებარებაშია. ამ ფუნქციას იგი სხვა უწყებებთან — უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის სასაზღვრო ჯართან, ეროვნულ გვარდიასთან, შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან, ფედერალური დაცვის სამსახურთან, საგარეო დაზვერვასა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროსთან ერთად ასრულებს. ==ისტორია== ===ჩამოყალიბება და ადრეული ისტორია (1991–2008)=== [[საბჭოთა კავშირი]] ოფიციალურად [[1991]] წლის 25 დეკემბერს [[სსრკ-ის დაშლა|დაიშალა]]. მომდევნო ერთი წლის განმავლობაში ერთიანობის შენარჩუნებისა და საბჭოთა შეიარაღებული ძალების „დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის“ ([[დსთ]]) ჯარად გარდაქმნის მცდელობები წარუმატებლად დასრულდა. დროთა განმავლობაში, ახლად წარმოქმნილ რესპუბლიკებში დისლოცირებულმა ცალკეულმა შენაერთებმა ერთგულება საკუთარ ეროვნულ მთავრობებს შეჰფიცეს, დამოუკიდებელ სახელმწიფოებს შორის გაფორმებულმა ხელშეკრულებებმა კი სამხედრო აქტივები საბოლოოდ დაანაწილა.{{sfn|Odom|1998|pages=369-387}} მარშალი ევგენი შაპოშნიკოვი ცდილობდა დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალა შეექმნა,{{sfn|Odom|1998|page=375}} თუმცა 1992 წლის მაისში პრეზიდენტმა ბორის ელცინმა რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო დააფუძნა.{{sfn|Odom|1998|pages=385-386}} [[1992]] წლის 7 მაისს [[ბორის ელცინი|ელცინმა]] ხელი მოაწერა ბრძანებულებას რუსეთის შეიარაღებული ძალის ჩამოყალიბების შესახებ და უმაღლესი მთავარსარდლის მოვალეობაც თავად შეითავსა.<ref>{{cite web|url=http://www.politika.su/prav/minobor.html|script-title=ru:Министерство обороны Российской Федерации|trans-title=Ministry of Defence of the Russian Federation|language=ru|publisher=Politika.su|access-date=24 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221184734/https://www.politika.su/prav/minobor.html|archive-date=21 December 2012}}</ref> თავდაცვის მინისტრი პოლკოვნიკ-გენერალი პაველ გრაჩოვი გახდა, რომელსაც პოსტზე დანიშვნისთანავე რუსეთის არმიის პირველი გენერლის წოდება მიენიჭა. [[1993]] წლის ბოლოსთვის დსთ-ს სამხედრო სტრუქტურები უკვე მხოლოდ სამხედრო თანამშრომლობის ფორმატად იქცა.<ref>The Staff for Coordinating Military Cooperation was established as the CIS Joint Armed Forces High Command in March 1992 and then reorganised as the Coordinating Staff in August 1993. It quickly became a very weak body as the new states' authorities asserted their control over their own armed forces. (Russia and NIS Mineral Industry Handbook, International Business Publications, 2007.) Army General [[Vladimir Yakovlev (general)]] appears to have become Chief of the Staff in June 2001 (DS2002-0819).</ref> გრაჩოვი და მისი მოკავშირეები ყველანაირად ცდილობდნენ შაპოშნიკოვისთვის ძირი გამოეთხარათ,{{sfn|Odom|1998|page=375}} ამ უკანასკნელის მცდელობებს კი წინააღმდეგობას ახლად დამოუკიდებელი სახელმწიფოებიც უწევდნენ.{{sfn|Odom|1998|page=376}} 1992 წლის მაისში რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს შექმნა საბჭოთა სამხედრო მანქანის პრაქტიკულ დასასრულს ნიშნავდა; შაპოშნიკოვი და მისი მცირერიცხოვანი პერსონალი მოსკოვის ცენტრში მდებარე გენშტაბისა და თავდაცვის სამინისტროს შენობებიდან გამოასახლეს და ქალაქის გარეუბანში, [[ვარშავის პაქტი]]ს ყოფილ შტაბ-ბინაში გადაიყვანეს. დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალის არსებობის ილუზია 1993 წლის ივნისამდე გაგრძელდა — მანამ, სანამ რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ მისი დაფინანსება საბოლოოდ არ შეწყვიტა, რის შემდეგაც შაპოშნიკოვი მთავარსარდლის პოსტიდან გადადგა.{{sfn|Odom|1998|page=386-387}} გარდა იმისა, რომ ახალმა რუსულმა მთავრობამ კონტროლი დაამყარა ყოფილი საბჭოთა შინაგანი ჯარებისა და [[სსრკ-ის სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტი]] (კგბ) სასაზღვრო ჯარების დიდ ნაწილზე, როგორც ჩანს, ერთადერთი დამოუკიდებელი ნაბიჯი თავდაცვის სფეროში, რომელიც მათ 1992 წლის მარტამდე გადადგეს, ეროვნული გვარდიის ჩამოყალიბების შესახებ განცხადება იყო.<ref>For some early discussion on this period, see Richard Woff, "A Russian Army", ''[[Jane's Intelligence Review]]'', May 1992, 198-200. See also ''Voenniy vestnik'' No 12, 1991.</ref> [[1995]] წლამდე იგეგმებოდა სულ მცირე 11 ბრიგადის შექმნა, თითოეულში 3,000-დან 5,000-მდე წევრით, ხოლო პირადი შემადგენლობის საერთო რაოდენობა 100,000-ს არ უნდა გასცდენოდა. ეროვნული გვარდიის სამხედრო ნაწილები 10 რეგიონში უნდა განლაგებულიყო, მათ შორის მოსკოვში (სამი ბრიგადა) და კიდევ რამდენიმე მნიშვნელოვან ქალაქსა და მხარეში. მხოლოდ მოსკოვში 15,000-მა ადამიანმა გამოთქვა ახალ რუსულ ჯარში მსახურის სურვილი, რომელთა უმეტესობაც საბჭოთა შეიარაღებული ძალების ყოფილი სამხედრო მოსამსახურე იყო. საბოლოოდ, პრეზიდენტმა ელცინმა წარადგინა ბრძანებულება „რუსული გვარდიის დროებითი მდგომარეობის შესახებ“, თუმცა ის პრაქტიკაში აღარ განხორციელებულა.<ref name="Korotkaya Russian gvardii.">{{cite web|url=http://tsiganok.ru/vpa/reforma/doc/260 |title=Short life of the new Russian Guard |publisher=Tsiganok.ru |date=21 December 2006 |access-date=24 March 2014}}</ref> 1990-იანი წლების განმავლობაში, თავდაცვის სამინისტროს გარდა, კიდევ თორმეტ სხვა უწყებას ჰყავდა საკუთარი სამხედრო ფორმირებები; მათ „ძალოვანი სამინისტროების“ სახელით იცნობდნენ.{{sfn|de Haas|2011|page=8}} მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში რუსულმა ჯარებმა დატოვეს ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპა, ისევე როგორც ზოგიერთი ახლადდამოუკიდებელი პოსტსაბჭოთა სახელმწიფო. რამდენიმე ქვეყანასთან გაფორმებული ხელშეკრულებების თანახმად, ამ რეგიონების უმეტესობიდან უკანასკნელი სამხედრო შენაერთები [[1994]] წლის 31 აგვისტოსთვის იქნა გაყვანილი.<ref>{{Cite journal |last=Atkins |first=Arthur G. |title=Budget Cuts, Troop Withdrawals Shake, Reshape Russian Military |journal=Arms Control Today |volume=24 |issue=3 |date=1994 |page=25 |jstor=23625516 |url=http://www.jstor.org/stable/23625516 |access-date=25 January 2026 }}</ref> ბელარუსთან, ყაზახეთთან და უკრაინასთან მიღწეული შეთანხმებების საფუძველზე, საბჭოთა ბირთვული ძალები ან განიარაღდა, ან რუსეთს დაუბრუნდა, თუმცა ჩვეულებრივმა (კონვენციურმა) შეიარაღებულმა ძალებმა ბევრად მეტი პრობლემა შექმნა.{{sfn|DIA 2017|pages=9-10}} მიუხედავად იმისა, რომ ჯარების გაყვანა ძირითადად მშვიდობიანად მიმდინარეობდა და მთელი ქვედანაყოფები ეტაპობრივად გადადიოდნენ რუსეთის ფედერაციაში, ზოგიერთი შენაერთი მაინც დარჩა ახლადდამოუკიდებელ ქვეყნებში. ასეთები იყო, მაგალითად: შავი ზღვის ფლოტი უკრაინაში, მე-14 არმია [[მოლდოვა]]ში და სხვა ნაწილები [[საქართველო]]სა და [[ტაჯიკეთი|ტაჯიკეთში]]. ზოგიერთი მათგანი ადგილობრივ ეთნიკურ თუ პოლიტიკურ კონფლიქტებშიც კი ჩაერთო. რუსეთი დღემდე ინარჩუნებს რამდენიმე სამხედრო ბაზას უცხო ქვეყნებში, განსაკუთრებით კი ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში.{{sfn|DIA 2017|page=10}} ბორის ელცინის პრეზიდენტობის დროს სამხედრო რეფორმები ძირითადად პერსონალის შემცირებასა და შეიარაღებული ძალების რესტრუქტურიზაციაზე იყო ფოკუსირებული. 1992 წელს ჯარი ხუთი შტოსგან შედგებოდა: სახმელეთო ჯარები, სამხედრო-საზღვაო ფლოტი, სამხედრო-საჰაერო ძალები, სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები და საჰაერო თავდაცვის ძალები. 2001 წლისთვის საჰაერო თავდაცვის ძალები სამხედრო-საჰაერო ძალებს მიუერთეს, ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები დამოუკიდებელ სამხედრო გვარეობად ჩამოაქვეითეს. 1990-იანი წლების ბოლოს გენერალური შტაბის უფროს ანატოლი კვაშნინსა და თავდაცვის მინისტრ იგორ სერგეევს შორის სერიოზული დავა მიმდინარეობდა იმის თაობაზე, თუ რომელი მიმართულების დაფინანსებისთვის მიენიჭებინათ პრიორიტეტი — ჩვეულებრივი (კონვენციური) თუ ბირთვული ძალებისთვის. საბოლოოდ, ბირთვული ძალები უფრო მნიშვნელოვნად მიიჩნიეს, რის შედეგადაც საზღვაო ფლოტის, სამხედრო-საჰაერო ძალებისა და საჰაერო თავდაცვის ძალების შემადგენლობა განახევრდა, ხოლო ყველაზე დიდი დარტყმა სახმელეთო ჯარებმა განიცადა, რომელიც ორი მესამედით შეამცირეს.{{sfn|de Haas|2011|page=9}} შეიარაღებული ძალების საერთო რაოდენობა [[1992]] წლის 2 720 000-იანი შემადგენლობიდან [[2000]] წლისთვის 1 004 000-მდე შემცირდა. ამავე პერიოდში სახმელეთო ჯარები 1 400 000-დან 348 000-მდე შემცირდა; სამხედრო-საჰაერო და საჰაერო თავდაცვის ძალები, შესაბამისად, 300 000 და 356 000-დან — გაერთიანებულ 184 600-მდე; საზღვაო ფლოტი 320 000-დან 171 500-მდე; ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები 181 000-დან 149 000-მდე ჩამოვიდა.{{sfn|de Haas|2011|page=10}} 1990-იანი წლების ბოლოს საჰაერო-სადესანტო ჯარების შემადგენლობაც შემცირდა 64 300-დან 48 500-მდე.<ref>{{Cite web |title=Russian Airborne Assault Troops [VDV] |date=7 September 2000 |access-date=26 January 2026 |work=[[Federation of American Scientists]] |url=https://nuke.fas.org/guide/russia/agency/army-vdv.htm }}</ref> 1998 წელს სახმელეთო ჯარების მთავარსარდლის პოსტი დროებით გააუქმეს და იგი სახმელეთო ჯარების მთავარი სამმართველოთი ჩაანაცვლეს.<ref name="CurrentHistory-1998">{{Cite journal |last=Herspring |first=Dale R. |title=Russia's Crumbling Military |journal=[[Current History]] |volume=97 |issue=621 |date=1998 |pages=325–328 |doi=10.1525/curh.1998.97.621.325 |jstor=45317843. }}</ref> რუსეთის ბაზებზე ჯარების მოულოდნელმა დაბრუნებამ (სადაც მათთვის სათანადო საცხოვრებელი პირობებიც კი არ არსებობდა) და სამხედრო ხარჯების მკვეთრმა შეკვეცამ — რაც გამოწვეული იყო საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის პროცესში ქვეყანაში შექმნილი მძიმე ეკონომიკური კრიზისით — ფართომასშტაბიანი სოციალური და ეკონომიკური პრობლემები წარმოშვა. ამ ყოველივემ გამოიწვია სამხედრო დისციპლინის მკვეთრი გაუარესება; გახშირდა დანაშაული და კიდევ უფრო მწვავედ იჩინა თავი წვევამდელთა შორის მანამდეც არსებულმა სასტიკმა არაფორმალურმა ურთიერთობებმა, ე.წ. „დედოვშჩინამ“ (უფროსკლასელობამ), რამაც, თავის მხრივ, ახალწვეულებს ჯარიდან თავის არიდებისკენ უბიძგა. სამხედრო სამსახური ბევრმა ოფიცერმა და სერჟანტმა დატოვა. ამასთანავე, კატასტროფულად დაეცა აღჭურვილობის მოვლა-პატრონობისა და სამხედრო მომზადების დონე. [[1998]] წლის მონაცემებით, [[1992]] წლის შემდეგ ქვეყანაში დივიზიის დონეზე მაღალი არანაირი სამხედრო წვრთნები აღარ ჩატარებულა, ხოლო პილოტების წლიური ფრენის დრო 25 საათამდე შემცირდა, რაც ბევრად ჩამოუვარდებოდა ნატოს წევრი ქვეყნების მაჩვენებლებს. არმიის ეს დაუძლურება აშკარა გახდა [[ჩეჩნეთის პირველი ომი|ჩეჩნეთის პირველი ომის]] დროს (1994–1996 წლებში), როდესაც რუსულმა ჯარებმა ვერ შეძლეს სეპარატისტების დამორჩილება ჩეჩნეთსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში.<ref name="CurrentHistory-1998" />{{sfn|DIA 2017|pages=10-11}}<ref>{{Cite journal |last=Lambeth |first=Benjamin S. |title=Russia's Wounded Military |work=Foreign Affairs |volume=74 |issue=2 |date=1995 |pages=86–98 |doi=10.2307/20047044 |jstor=20047044 }}</ref> რაც შეეხება საერთაშორისო ასპარეზს, რუსეთმა სამშვიდობო მისიებით ჯარები 1992 წლიდან [[ხორვატია]]სა და [[ბოსნია-ჰერცეგოვინა]]ში განათავსა, ხოლო [[1999]] წლიდან — [[კოსოვო]]ში.<ref>{{Cite book |editor-last1=Mackinlay |editor-first1=John |editor-last2=Cross |editor-first2=Peter |year=2003 |title=Regional peacekeepers: The paradox of Russian peacekeeping |publisher=[[United Nations University]] |location=Tokyo |pages=34, 37, 193–194 |url=https://collections.unu.edu/eserv/UNU:2429/ebrary9280810790.pdf |isbn=92-808-1079-0 }}</ref> [[ვლადიმერ პუტინი]]ს პრეზიდენტობის ადრეულ პერიოდში არმია კვლავ დიდწილად ინარჩუნებდა მასობრივი მობილიზაციის სტრუქტურას და აღჭურვილი იყო საბჭოთა დროინდელი ტექნიკით.{{sfn|DIA 2017|page=12}} პუტინის მმართველობისას უშიშროების საბჭო ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის კოორდინაციის მთავარ ინსტიტუტად იქცა, რამაც შეზღუდა თავდაცვის სამინისტროსა და გენერალური შტაბის გავლენები და შექმნა ბევრად უფრო ერთიანი სამხედრო მართვის სისტემა, ვიდრე ელცინის წლებში არსებობდა.{{sfn|de Haas|2011|page=11}} [[2002]] წლის სახელმწიფო შეიარაღების პროგრამამ აღიარა, რომ 1990-იან წლებში შეკვეთების უმეტესობა შეუსრულებელი დარჩა. ამიტომ, ახალმა გეგმამ პრიორიტეტი კვლევებსა და განვითარებას მიანიჭა, ხოლო ახალი ტექნიკის შესყიდვების დაწყება 2008 წლის შემდგომი პერიოდისთვის გადადო.{{sfn|de Haas|2011|page=13}} შეიარაღებული ძალებისთვის სერიოზულ დაბრკოლებად რჩებოდა კორუფციაც. 2008 წლის იანვარში, ნორვეგიის თავდაცვის კვლევითი ინსტიტუტის უფროსმა მეცნიერ-თანამშრომელმა, ტორ ბუკვოლმა განაცხადა: „ელცინის პუტინით ჩანაცვლებას მინიმალური გავლენა ჰქონდა რუსეთის სამხედრო კორუფციაზე. პუტინმა, მიუხედავად მისი სურვილისა — აღედგინა რუსეთის ძლიერება — არ გამოავლინა მზაობა ან უნარი იმისა, რომ კორუფციის პრობლემას სერიოზულად შებრძოლებოდა“.<ref>{{Cite journal |last=Bukkvoll |first=Tor |date=January 2008 |title=Their Hands in the Till: Scale and Causes of Russian Military Corruption |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X06294622 |journal=Armed Forces & Society |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=259–275 |doi=10.1177/0095327X06294622 |s2cid=145238073 |issn=0095-327X |access-date=4 November 2023 |archive-date=4 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104010436/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X06294622 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ===სერდიუკოვის რეფორმა (2008–2012)=== {{მთავარი|რუსეთის სამხედრო რეფორმა (2008)}} [[2008]] წლის ოქტომბერში, ანატოლი სერდიუკოვმა, რომელიც თავდაცვის მინისტრის პოსტს [[2007]]-დან [[2012]] წლამდე იკავებდა, გენერალური შტაბის უფროსთან, გენერალ ნიკოლაი მაკაროვთან ერთად, წამოიწყო სამხედრო რეფორმა სახელწოდებით „ახალი იერი“. ეს ცვლილებები შეფასდა, როგორც „ყველაზე რადიკალური გარდაქმნები რუსეთის არმიაში 1918 წელს წითელი არმიის შექმნის შემდეგ“<ref name="RAND-2025">{{Cite journal |last1=Grisé |first1=Michelle |last2=Cozad |first2=Mark |last3=Dowd |first3=Anna M. |last4=Kennedy |first4=John |last5=Kepe |first5=Marta |last6=De Lataillade |first6=Clara |last7=Marcinek |first7=Krystyna |last8=Woodworth |first8=David |title=How Will Russia Reconstitute Its Military After the Ukraine Conflict? |date=27 March 2025 |journal=[[RAND Corporation]] |access-date=25 January 2026 |url=https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RBA2713-2.html }}</ref> და როგორც „პროცესი, რომელსაც ტრადიციული, მობილიზაციაზე ორიენტირებული ჯარი მუდმივ საბრძოლო მზადყოფნაში მყოფ ძალად უნდა გადაექცია“.<ref>{{Cite web |last=Persson |first=Gudrun |title=In the Service of Russia - Book Review |date=5 June 2019 |access-date=25 January 2026 |work=[[NATO Defense College]] |url=https://www.ndc.nato.int/in-the-service-of-russia/ }}</ref> 1990-იანი წლების განმავლობაში მასშტაბური რეფორმების ჩატარების წინა მცდელობები დიდწილად ჩაიშალა, ხოლო ყველაზე თვალსაჩინო ცვლილება მხოლოდ რუსეთის საჰაერო თავდაცვის ძალების სამხედრო-საჰაერო ძალებთან გაერთიანება იყო.<ref name="RAND-2025" /> „ახალი იერის“ რეფორმისთვის ნიადაგი მოამზადა სერგეი ივანოვმა (თავდაცვის მინისტრი [[2001]]-[[2007]] წლებში), რომელიც წვევამდელებისა და ოფიცრების რაოდენობის შემცირებას და პროფესიონალი, საკონტრაქტო სამხედროების წილის გაზრდას მოითხოვდა.<ref name="IISS-2020">{{Cite web |title=An introduction to Russia's military modernisation |date=30 September 2020 |access-date=25 January 2026 |work=[[International Institute for Strategic Studies]] |url=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2020/09/rmm-introduction/ }}</ref> [[2008]] წლიდან დაწყებულ ცვლილებათა შორის იყო მანამდე არსებული ცხრა სამხედრო ოლქის ნაცვლად ოთხი ახალი ოლქის შექმნა, რომელთაც, ძველი ფუნქციების (ჯარების ფორმირება და უზრუნველყოფა) გარდა, ახლა უკვე უშუალო საბრძოლო მართვის როლიც მიენიჭათ.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=256}} სახმელეთო ჯარებში დივიზიების უმეტესობა გაუქმდა და მათ ნაცვლად შეიქმნა ცალკეული მანევრული ბრიგადები; გეგმის მიხედვით, ისინი სრულად უნდა ყოფილიყვნენ დაკომპლექტებულნი პერსონალით, მზადყოფნის უფრო მაღალი დონე ჰქონოდათ და მოდერნიზებული ან სრულიად ახალი ტექნიკით აღჭურვილიყვნენ.<ref name="IISS-2020" />{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=246}} სამხედრო-საზღვაო ფლოტმა მიიღო ახალი წყალქვეშა ნავები და მცირე ზედაპირული ხომალდები, ხოლო გაზრდილი ინვესტიციებით სარგებელი საჰაერო-კოსმოსურმა ძალებმაც ნახეს.<ref name="IISS-2020" /> ლოგისტიკური უზრუნველყოფის მრავალი შტო ერთიან სარდლობაში — რუსეთის შეიარაღებული ძალების ზურგის უზრუნველყოფაში გაერთიანდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} ასევე ჩამოყალიბდა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფები, რომლებიც სრულად პროფესიონალი, საკონტრაქტო ჯარისკაცებით იყო დაკომპლექტებული, თუმცა ყოველ ორ ასეთ ბატალიონზე მოდიოდა ერთი ბატალიონი, რომელიც წვევამდელებით იყო შევსებული.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} [[სირიის სამოქალაქო ომი|სირიის სამოქალაქო ომში]] ინტერვენციის წყალობით, რუსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა უზარმაზარი გამოცდილება დააგროვეს, რამაც მათ ახალი ტექნიკისა და მართვისა და კონტროლის სისტემების გამოცდის შესაძლებლობაც მისცა. ამ კამპანიის დროს საბრძოლო მოქმედებებში პირველად გამოიყენეს ავიამზიდი „ადმირალი კუზნეცოვი“. [[2017]] წლის მონაცემებით, [[სირია]]ში 48 000-ზე მეტი სამხედრო მოსამსახურე იყო დისლოცირებული, ხოლო [[2021]] წლისთვის, საჰაერო-კოსმოსური ძალების პილოტების 90%-მა იქ როტაციის წესით სამსახური უკვე გავლილი ჰქონდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=260}} ===გადაიარაღება და ომები სირიასა და უკრაინაში (2012–2022)=== [[ფაილი:Vladimir Putin in Khmeimim Air Base in Syria (2017-12-11) 01.jpg|მინი|რუსი ჯარისკაცები ხმეიმის საჰაერო ბაზაზე, 2017 წლის დეკემბერს]] სერდიუკოვის მინისტრობის დროს გატარებულმა რეფორმამ სამხედრო ელიტის ბევრ წარმომადგენელში აზრთა სერიოზული სხვადასხვაობა და უკმაყოფილება გამოიწვია.{{sfn|DIA 2017|page=13}} [[2012]] წლის შემდეგ, როდესაც თავდაცვის მინისტრად [[სერგეი შოიგუ]], ხოლო გენერალური შტაბის უფროსად გენერალი [[ვალერი გერასიმოვი]] დაინიშნენ, მათ ამ რეფორმების ნაწილის გაუქმება დაიწყეს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} შოიგუმ შეინარჩუნა რეფორმის ძირითადი არსი, მათ შორის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურული და შესყიდვებთან დაკავშირებული ცვლილებები, თუმცა უარი თქვა მის ყველაზე სადავო ასპექტებზე.<ref name="CSIS-2021">{{Cite web |last=Shamiev |first=Kirill |title=Understanding Senior Leadership Dynamics within the Russian Military |date=20 July 2021 |access-date=27 January 2026 |work=Center for Strategic and International Studies |url=https://www.csis.org/analysis/understanding-senior-leadership-dynamics-within-russian-military }}</ref> ზოგიერთი დივიზია აღადგინეს — მათ შორის ცნობილი ტამანსკაიასა და კანტემიროვსკაიას დივიზიებიც{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=246}} — თუმცა ისინი აღარ იყვნენ ისეთი მრავალრიცხოვანნი, როგორც წარსულში.[60] 2008 წლის [[რუსეთ-საქართველოს ომი (2008)|რუსეთ-საქართველოს ომის]] დროს გამოვლენილი მრავალი ნაკლოვანება ამ რეფორმის წყალობით აღმოიფხვრა, რაც აშკარად გამოჩნდა 2014 წელს რუსეთის მიერ [[ყირიმის ანექსია რუსეთის ფედერაციის მიერ|ყირიმის ანექსიის]] დროს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=256}} 2014 წლის დასაწყისში რუსულმა სპეცდანიშნულების რაზმებმა, საჰაერო-სადესანტო ჯარებმა და საზღვაო ქვეითებმა ყირიმზე კონტროლი სწრაფად დაამყარეს. ამასთანავე, რუსეთის არმია აქტიურად მუშაობდა პრორუსული სეპარატისტული ძალების მობილიზებაზე, გაწვრთნასა და აღჭურვაზე დონბასში 2014 წლის დასაწყისში დაწყებული ომის დროს.{{sfn|DIA 2017|page=13}} [[2015]] წლის ივლისში, მას შემდეგ რაც [[ისლამური სახელმწიფო|„ისლამურმა სახელმწიფომ“]] (ISIS) ფრონტზე წინ წაიწია, სირიამ რუსეთს სამხედრო დახმარება სთხოვა. აგვისტოში მხარეებს შორის გაფორმდა შეთანხმება რუსეთის არმიის მიერ ხმეიმისის ავიაბაზისა და ტარტუსის სამხედრო-საზღვაო ბაზის გამოყენების შესახებ, ხოლო სექტემბრიდან სირიაში რუსული თვითმფრინავებისა და ხომალდების ჩასვლა დაიწყო. რუსეთმა საჰაერო დარტყმები 2015 წლის 30 სექტემბერს წამოიწყო. 2015 წლის შემოდგომაზე რუსული ძალები სირიის არაბულ შეიარაღებულ ძალებს [[ჰამა|ჰამას]], [[ჰომსი|ჰომსისა]] და [[ალეპო]]ს რეგიონებში შეტევების განხორციელებაში დაეხმარნენ. რამდენიმეთვიანი საომარი პაუზის შემდეგ, [[2016]] წლის ზაფხულსა და შემოდგომაზე, რუსეთი სირიის რეჟიმს დაეხმარა მთელ რიგ თავდასხმებში, რომელთა შედეგადაც სირიის ოპოზიციას ქალაქი ალეპო წაართვეს. რუსული ძალები სირიის არმიას „ისლამური სახელმწიფოსგან“ [[პალმირა]]ს დაბრუნებაშიც დაეხმარნენ — ჯერ 2016 წლის მარტში, ხოლო შემდეგ ხელახლა 2017 წლის მაისში. მათ ასევე მხარი დაუჭირეს მასშტაბურ კამპანიას ISIS-ის წინააღმდეგ ცენტრალურ სირიაში, [[ევფრატი]]ს მდინარის ხეობამდე, რაც 2017 წლის ბოლომდე გაგრძელდა. 2017 წლის ნოემბერში გამოცხადდა სირიიდან რუსული ჯარების ნაწილობრივი გაყვანის შესახებ, რასაც სამხედრო ოპერაციების კლება მოჰყვა. [[2019]] წლის აგვისტოში კი ოფიციალურად აღინიშნა, რომ რუსეთის სამხედრო ფრენები „მინიმუმამდე შემცირდა და სრულდებოდა მხოლოდ საბრძოლო მომზადებისა და დაზვერვის მიზნით“.{{sfn|DIA 2017|page=13}} სტრატეგიული კვლევების საერთაშორისო ინსტიტუტის შეფასებით, [[2020]] წლისთვის რუსეთის სახმელეთო ჯარები მიიჩნეოდა „უფრო მცირერიცხოვან, თუმცა ბევრად უფრო ბრძოლისუნარიან ძალად, ვიდრე ისინი 1990-იანი წლების შუა პერიოდში იყვნენ“, ხოლო საჰაერო-სადესანტო ჯარები და რეორგანიზებული სპეციალური ოპერაციების ძალები ასევე წარმოადგენდნენ რუსეთის მაღალი საბრძოლო მზადყოფნის პოტენციალის ნაწილს.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=80-83}} თუმცა, უკრაინასთან სრულმასშტაბიან ომში მზარდი დანაკარგების შესავსებად ჯარების ფორმირების სასწრაფო ტემპებით გაზრდის აუცილებლობის გამო, შოიგუს მიერ 2022 წლის დეკემბერში გამოცხადებული რეფორმის გეგმა ზოგიერთმა ამერიკელმა სამხედრო დამკვირვებელმა შეაფასა, როგორც 2008 წლის „ახალი იერის“ რეფორმის დასამარება. ეს ახალი გეგმა აქცენტს აკეთებს მობილიზაციაზე, ასევე უფრო მეტი ისეთი ქვედანაყოფის შექმნაზე, რომლებიც დაკომპლექტებულნი იქნებიან როგორც წვევამდელებით, ისე საკონტრაქტო ჯარისკაცებით, და იგი „არსებითად აღადგენს საბჭოთა შეიარაღებულ ძალებს თანამედროვე რუსეთის ფედერაციაში“.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=88-90}} ===რუსეთ-უკრაინის ომი (2022 წლიდან დღემდე)=== [[2022]] წლის 24 თებერვალს, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა გასცა ბრძანება შეიარაღებული ძალების მიერ უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დაწყების შესახებ.<ref>{{cite news |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine in numbers |url=https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |work=[[Euractiv]] |date=14 February 2023 |access-date=19 March 2023 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712061818/https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hussain |first1=Murtaza |title=The War in Ukraine Is Just Getting Started |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |work=The Intercept |date=9 March 2023 |access-date=19 March 2023 |archive-date=18 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518234805/https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |url-status=live }}</ref> რუსეთის გენერალურმა შტაბმა ოპერაციაში ჩართულ თავის ოთხ საჯარისო დაჯგუფებას{{efn|A group of forces has permanently assigned Ground Forces field armies or direct-reporting army corps, and is assigned Airborne Forces or Naval Infantry units as needed.}} ხუთი სტრატეგიული მიმართულება განუსაზღვრა. ეს მიმართულებები იყო: [[კიევი]] — ძალების აღმოსავლეთ დაჯგუფებისთვის, რაც მთავარ დარტყმას წარმოადგენდა; [[ბროვარი]] — ცენტრალური დაჯგუფებისთვის; და [[პოლტავა]] — დასავლეთ დაჯგუფებისთვის. ძალების სამხრეთ დაჯგუფებას ორი მიმართულება ჰქონდა: დონეცკის ოლქის ქალაქ [[მარიუპოლი]]სკენ და [[ყირიმი]]ს დასავლეთით, [[ხერსონი]]სკენ. მას შემდეგ, რაც 2022 წლის მარტში კიევზე შეტევა ჩაიშალა და მასზე უარი თქვეს, მარიუპოლის მიმართულებით იერიში მთავარ დარტყმად იქცა. სამხრეთის დაჯგუფება ერთადერთი აღმოჩნდა, რომელმაც დასახულ საწყის მიზნებს მიაღწია — მან აჯობა უკრაინის შეიარაღებულ ძალებს სამხრეთ უკრაინაში მანევრირებაში და დიდ სამხედრო ძალაs მოუყარა თავი მარიუპოლთან. 2022 წლის მაისისთვის, აღმოსავლეთისა და ცენტრის დაჯგუფებები ფრონტიდან გაიყვანეს, აღადგინეს და უკრაინის სამხრეთ-აღმოსავლეთში გადაისროლეს, ხოლო დასავლეთის დაჯგუფება ხარკოვის ოლქისკენ გადააადგილეს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=31–32, 39-45}} 2022 წლის 10 აპრილს ოპერაციის უშუალო მართვა სამხედრო ასპარეზზე გენერალმა ალექსანდრ დვორნიკოვმა გადაიბარა.<ref>{{Cite news |last1=Burns |first1=Robert |last2=Yen |first2=Hope |date=10 April 2022 |title=US doubts new Russian war chief can end Moscow's floundering |publisher=AP News |url=https://apnews.com/article/russia-appoints-new-ukraine-war-commander-dvornikov-225f976f9abfb5aff6154ac3b77c21e6 |access-date=3 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605060139/https://apnews.com/article/russia-appoints-new-ukraine-war-commander-dvornikov-225f976f9abfb5aff6154ac3b77c21e6?utm_source=Twitter&utm_medium=AP&utm_campaign=SocialFlow |url-status=live }}</ref> თუმცა, გენერალური შტაბი ოპერაციას თავდაპირველად მოსკოვიდან ხელმძღვანელობდა, ვიდრე 2022 წლის ოქტომბერში ძალების ცალკეული გაერთიანებული დაჯგუფება (დროებითი ოპერატიული სარდლობა) ჩამოყალიბდებოდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=31–32}} 2022 წლის ივლისში, იმავდროულად, როდესაც შეიარაღებულმა ძალებმა მძიმე დანაკარგების განცდა დაიწყეს, სახმელეთო ჯარებმა საბრძოლო მასალის განთავსება დაიწყეს იმ შენობებში ან მათ სიახლოვეს, სადაც ხშირად დადიოდნენ მშვიდობიანი მოქალაქეები, რათა ისინი „ცოცხალ ფარად“ გამოეყენებინათ; ეს, როგორც ჩანს, განპირობებული იყო იმით, რომ უკრაინულმა [[HIMARS]]-ის სისტემებმა სასწორი რუსეთის არტილერიით გამოფიტვის სტრატეგიის საზიანოდ გადახარა.<ref name="jpalj">{{cite news |last1=Psaropoulos |first1=John |title=Russia resumes eastern Ukraine offensive and expands war aims |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/7/21/russia-resumes-hostilities-as-ukraine-targets-ammunition |publisher=Al Jazeera Media Network |date=21 June 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725192317/https://www.aljazeera.com/news/2022/7/21/russia-resumes-hostilities-as-ukraine-targets-ammunition |url-status=live }}</ref> მას შემდეგ, რაც თავდაცვის მინისტრმა სერგეი შოიგუმ ხელი მოაწერა [[გაერო]]ს შუამავლობით მიღწეულ შეთანხმებას უკრაინის შავი ზღვის მარცვლეულის ექსპორტის განახლების შესახებ, სულ რამდენიმე საათში რუსეთმა [[ოდესა|ოდესის]] პორტი დაბომბა.<ref name="skyyt">{{cite news |title=Ukraine War: Missiles hit Odesa hours after grain agreement |url=https://www.youtube.com/watch?v=lgVplcsjxRc |agency=YouTube |publisher=Sky News |date=23 July 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=3 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803234052/https://www.youtube.com/watch?v=lgVplcsjxRc |url-status=live }}</ref><ref name="f24un">{{cite news |title=UN officials announce grain exports deal with Russia, Ukraine and Turkey |url=https://www.france24.com/en/europe/20220722-live-ukraine-ports-to-reopen-after-grain-export-deal-with-russia-says-turkey |publisher=FRANCE 24 |date=22 July 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=24 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724120705/https://www.france24.com/en/europe/20220722-live-ukraine-ports-to-reopen-after-grain-export-deal-with-russia-says-turkey |url-status=live }}</ref> [[Forbes]]-ის მონაცემებით, 2022 წლის ივლისის ბოლოსთვის მოსკოვს უკრაინაში შეჭრის ოპერაციაში თავისი 10 საერთო-საჯარისო არმია ჰყავდა ჩართული.<ref name="dasuf">{{cite news |last1=Axe |first1=David |title=In Southern Ukraine, Kyiv's Artillery Drops Bridges And Isolates A Whole Russian Army |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/07/29/in-southern-ukraine-kyivs-artillery-drops-bridges-and-isolates-a-whole-russian-army/?sh=54b2cb0c1e1a |work=Forbes |date=29 July 2022 |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908151335/https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/07/29/in-southern-ukraine-kyivs-artillery-drops-bridges-and-isolates-a-whole-russian-army/?sh=54b2cb0c1e1a |url-status=live }}</ref> „[[ვაგნერის ჯგუფი|ვაგნერის ჯგუფმა]]“ სახელი გაითქვა, როგორც პუტინის „კერძო არმიამ“.<ref name="economistexplains">{{Cite news |title=What is the Wagner Group, Russia's mercenary organisation? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation |access-date=16 March 2022 |issn=0013-0613 |quote="From a legal perspective, Wagner doesn't exist," says Sorcha MacLeod |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202144401/https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation |url-status=live }}</ref> 2022 წლის ბოლოს, უკრაინაში ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების ახლადდანიშნულმა სარდალმა, გენერალმა სერგეი სუროვიკინმა გადაწყვიტა, „ვაგნერის“ ძალები ბახმუტთან უკრაინის შეიარაღებული ძალების შესაბოჭად გამოეყენებინა, სანამ თავად — საწყისი შეჭრისა და უკრაინის მიერ განხორციელებული წარმატებული ხერსონისა და ხარკოვის კონტრშეტევების შემდგომ პერიოდში — რუსეთის სამხედრო ფორმირებების აღდგენით იქნებოდა დაკავებული.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=48–49}} 2023 წლის 11 იანვარს ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების სარდლობა თავად გენერალური შტაბის უფროსმა, გენერალმა ვალერი გერასიმოვმა გადაიბარა, ხოლო სუროვიკინი მისი პირველი მოადგილე გახდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=32}} რუსეთის არმიამ 2023 წლის ზაფხულში უკრაინის კონტრშეტევის დროს ზაპოროჟიეს ოლქი შეინარჩუნა, რის შემდეგაც უკრაინაში ინიციატივა კვლავ ხელში ჩაიგდო.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=48–49}} 2023 წლის ივნისში პუტინმა მხარი დაუჭირა თავდაცვის სამინისტროს გეგმას, რომელიც დაქირავებულ მებრძოლთა ჯგუფებს კონტრაქტების გაფორმებას ავალდებულებდა, რასაც „ვაგნერის“ ლიდერი [[ევგენი პრიგოჟინი]] შეეწინააღმდეგა — ეს კონტრაქტები „ვაგნერის ჯგუფს“ სამინისტროს დაქვემდებარებაში, მის მართვის სტრუქტურაში მოაქცევდა და თავად პრიგოჟინის გავლენას შეზღუდავდა.<ref>{{Cite news |last=Osborn |first=Andrew |date=13 June 2023 |title=Putin backs push for mercenary groups to sign contracts despite Wagner's refusal |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-backs-push-mercenary-groups-sign-contracts-despite-wagners-refusal-2023-06-13/ |url-status=live |access-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622143644/https://www.reuters.com/world/europe/putin-backs-push-mercenary-groups-sign-contracts-despite-wagners-refusal-2023-06-13/ |archive-date=22 June 2023}}</ref> მოგვიანებით, ივნისშივე, „ვაგნერის ჯგუფი“ რუსეთ-უკრაინის ომისა და თავდაცვის სამინისტროს [[ვაგნერის ჯგუფის აჯანყება|წინააღმდეგ წავიდა]],<ref>{{Cite web |date=23 June 2023 |title=Putin in crisis: Wagner chief Prigozhin declares war on Russian military leadership, says 'we will destroy everything' |url=https://www.politico.eu/article/putin-in-crisis-as-wagner-chief-prigozhin-declares-war-on-russian-military-leadership/ |access-date=24 June 2023 |website=Politico |language=en |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623231535/https://www.politico.eu/article/putin-in-crisis-as-wagner-chief-prigozhin-declares-war-on-russian-military-leadership/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Regan |first1=Helen |last2=Raine |first2=Andrew |date=24 June 2023 |title=Russia accuses Wagner chief Yevgeny Prigozhin of urging "armed rebellion": Live updates |language=en |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html |url-status=live |access-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624073110/https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html |archive-date=24 June 2023}}</ref> ვიდრე სამშვიდობო შეთანხმებას არ მიაღწიეს. პრიგოჟინის თქმით, რუსეთის წინააღმდეგ მისი მარშის ერთ-ერთი მიზეზი სწორედ ის იყო, რომ ხელისუფლებას ხელი შეეშალა „კერძო სამხედრო კომპანია ვაგნერის ლიკვიდაციისთვის“.<ref>{{cite news|last1=Bourke|first1=Latika|title=Live updates: Putin vows to defend Russia against Wagner rebellion|url=https://www.smh.com.au/world/europe/live-updates-putin-vows-to-defend-russia-against-wagner-rebellion-20230624-p5dj6x.html|access-date=24 June 2023|work=The Sydney Morning Herald|date=24 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624145405/https://www.smh.com.au/world/europe/live-updates-putin-vows-to-defend-russia-against-wagner-rebellion-20230624-p5dj6x.html|archive-date=24 June 2023|url-status=live}}</ref> რუსეთი 2024 წლის ბოლომდე გეგმავდა თავისი მოქმედი სამხედრო პერსონალის რაოდენობის 1,5 მილიონამდე გაზრდას,<ref>{{Cite web |last=Atlamazoglou |first=Stavros |date=19 September 2024 |title=Russia's Military Will Soon Have 1.5 Million Troops |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/russias-military-will-soon-have-15-million-troops-212838 |access-date=9 November 2024 |website=The National Interest |language=en}}</ref> რაც მას [[ჩინეთი]]ს შემდეგ მსოფლიოში მეორე უდიდეს მოქმედ არმიად აქცევდა.<ref>{{Cite web |date=28 February 2023 |title=Russia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security |archive-date=9 January 2021 |access-date=20 September 2022 |publisher=Central Intelligence Agency |via=CIA.gov}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Putin orders Russian army to expand to become the world's second largest |url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-orders-russian-army-expand-war-ukraine-rcna171429 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012651/https://www.nbcnews.com/news/world/putin-orders-russian-army-expand-war-ukraine-rcna171429 |archive-date=9 November 2024 |access-date=9 November 2024 |website=NBC News |language=en}}</ref> 2024 წლის თებერვალში რუსეთის არმიამ [[ავდიივკა]] აიღო და წლის განმავლობაში წინსვლა განაგრძო, მიუხედავად უკრაინული მხარის მცდელობებისა, ეს წინსვლა შეეჩერებინა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=55}} 2024 წლის ივლისისთვის [[აშშ]]-ის არმიის გენერალმა და [[ნატო]]ს მოკავშირეთა ძალების უმაღლესმა მთავარსარდალმა ევროპაში, კრისტოფერ კავოლიმ განაცხადა, რომ „რუსები ძალიან ჭკვიანურად ახდენენ ტექნოლოგიურ და პროცედურულ ადაპტაციას იმ მრავალ გამოწვევასთან, რომლებსაც ისინი უკრაინაში აწყდებიან“.<ref>{{cite web | title=General Cavoli notes Russia's adaptation to challenges in war against Ukraine | website=Interfax-Ukraine | date=10 July 2024 | url=https://interfax.com.ua/news/general/999380.html | ref={{sfnref | Interfax-Ukraine | 2024}} | access-date=25 July 2024 | archive-date=13 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240713151622/https://interfax.com.ua/news/general/999380-amp.html | url-status=live }}</ref> კავოლიმ 2024 წლის აპრილში ისიც აღნიშნა, რომ რუსეთის არმიამ სრულად აანაზღაურა ცოცხალი ძალისა და ტექნიკის დანაკარგები და ახლა უფრო დიდია, ვიდრე კონფლიქტის დაწყებამდე იყო.<ref>{{cite web | title=Russian military replaced Ukraine battlefield losses 'far faster' than expected, general warns | website=Politico | date=11 April 2024 | url=https://www.politico.com/news/2024/04/11/christopher-cavoli-russian-military-losses-00151718 | ref={{sfnref | POLITICO | 2024}} | access-date=25 July 2024 | archive-date=13 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240713202847/https://www.politico.com/news/2024/04/11/christopher-cavoli-russian-military-losses-00151718 | url-status=live }}</ref> 2024 წლის 26 ივნისს, დიდ ბრიტანეთში ბაზირებულმა ანალიტიკურმა ცენტრმა „გაერთიანებული სამეფოს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტმა“ გამოაქვეყნა ანგარიში, რომლის მიხედვითაც რუსეთი აგრძელებს თავისი ძირითადი იარაღის წარმოების ზრდასა და მის დახვეწას, თუმცა მისი თავდაცვის ინდუსტრია კვლავ ძლიერ არის დამოკიდებული კრიტიკული კომპონენტების უცხოურ იმპორტზე.<ref>{{cite web | title=A Methodology for Degrading the Arms of the Russian Federation | website=Royal United Services Institute | date=26 June 2024 | url=https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/occasional-papers/methodology-degrading-arms-russian-federation | ref={{sfnref | Royal United Services Institute | 2024}} | access-date=25 July 2024}}</ref> უკრაინის შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალმა, გენერალ-პოლკოვნიკმა ოლექსანდრ სირსკიმ 2024 წლის 24 ივლისს განაცხადა, რომ რუსებს ახლა ბევრად უკეთესი რესურსები აქვთ, თუმცა ამავდროულად სამჯერ მეტ დანაკარგს განიცდიან, ვიდრე უკრაინა.<ref>{{cite web | last1=Harding | first1=Luke | last2=Mamo | first2=Alessio | title='I know we will win – and how': Ukraine's top general on turning the tables against Russia | website=The Guardian | date=24 July 2024 | url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/24/i-know-we-will-win-and-how-ukraines-top-general-on-turning-the-tables-against-russia | access-date=25 July 2024}}</ref> ნატოსა და დასავლელი სამხედრო მაღალჩინოსნების განცხადებით, 2024 წლის მაისსა და ივნისში უკრაინაში ყოველდღიურად საშუალოდ 1200-მდე რუსი ჯარისკაცი იღუპებოდა ან შავდებოდა.<ref>{{cite news |title=Russia Sends Waves of Troops to the Front in a Brutal Style of Fighting |url=https://www.nytimes.com/2024/06/27/us/politics/russia-casualties-ukraine-war.html |work=The New York Times |date=27 June 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> 2024 წლის ივნისის მონაცემებით, სავარაუდო გათვლებით, 20-დან 50 წლამდე ასაკის ყველა რუსი მამაკაცის დაახლოებით 2% უკვე მოკლული ან მძიმედ დაჭრილი იყო უკრაინაში 2022 წლის თებერვლის შემდეგ.<ref>{{cite Q|Q127275136|url-access=subscription}}</ref> 2024 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, გავრცელებული შეფასებებით, უკრაინაში ბრძოლების დროს დაღუპული და დაჭრილი რუსი სამხედროების რაოდენობამ 600 000-ს გადააჭარბა.<ref>{{cite news |title=In wartime Russia, some men may be worth more dead than alive, economist says |url=https://fortune.com/2024/11/16/russia-economy-military-death-payouts-vs-civilian-earnings-ukraine-war/ |work=Fortune |date=16 November 2024}}</ref> მას შემდეგ, რაც რუსეთში 2022 წელს მობილიზაცია გამოცხადდა, სამხედრო სასამართლოებმა თვითნებურად ნაწილის დატოვების (დეზერტირობის) ათასობით საქმე მიიღეს.<ref>{{cite news |title=The Heavy Toll of Desertion From the Russian Army |url=https://www.nytimes.com/2024/09/22/magazine/desertion-russian-army-ukraine-war.html |work=The New York Times |date=22 September 2024}}</ref> ორგანიზაცია Pro Asyl-მა 2024 წელს განაცხადა, რომ 2022 წლის თებერვლიდან მოყოლებული, სულ მცირე 250 000-მა რუსმა წვევამდელმა დატოვა ქვეყანა და სხვა სახელმწიფოებს შეაფარა თავი.<ref>{{cite news |title=Fleeing Ukraine war, Russian deserters find refuge in France |url=https://www.dw.com/en/fleeing-ukraine-war-russian-deserters-find-refuge-in-france/a-70665369 |work=Deutsche Welle |date=2 November 2024}}</ref> მას შემდეგ, რაც 2022 წლის საწყისი შეჭრის დროს ფრონტზე რამდენიმე წვევამდელი აღმოჩნდა (მიუხედავად იმისა, რომ რუსული კანონმდებლობა კრძალავს მათ გამოყენებას ქვეყნის ფარგლებს გარეთ), ვლადიმერ პუტინმა საჯაროდ მოიხადა ბოდიში, ხოლო რამდენიმე გენერალი თანამდებობიდან გადააყენეს და/ან დააპატიმრეს. მას შემდეგ უკრაინის ტერიტორიაზე წვევამდელები აღარ შეუმჩნევიათ.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=41, 231–232, 235}} მიუხედავად პუტინის დაპირებისა, რომ წვევამდელებს საბრძოლველად არ გაგზავნიდნენ, რუსული საინფორმაციო გამოცემა ვერსტკას ცნობით, 2024 წელს უკრაინის მიერ კურსკის ოლქში განხორციელებული შეტევის დროს ათობით წვევამდელი ჩავარდა ტყვედ ან უგზო-უკვლოდ დაიკარგა.<ref name="e455">{{cite web | title=20 лет: в Курской области после вторжения ВСУ погибли как минимум 25 российских срочников | website=Вёрстка | date=20 February 2025 | url=https://verstka.media/v-kurskoi-oblasti-posle-vtorzheniya-vsu-pogibli-kak-minimum-25-rossiiskih-srochnikov | language=ru | access-date=21 January 2026}}</ref> აქტივისტებისა და იურისტების განცხადებით, არსებობს საკანონმდებლო ხვრელი, რომელიც წვევამდელების საბრძოლო მოქმედებებში ჩართვის საშუალებას იძლევა: სულ რაღაც ოთხთვიანი მომზადების შემდეგ მათ შეუძლიათ ხელი მოაწერონ სრულფასოვან მოხალისეობრივ საბრძოლო კონტრაქტებს, რასაც წვევამდელები ხშირად ისე აკეთებენ, რომ ბოლომდე ვერც კი აცნობიერებენ, რაზე აწერენ ხელს.<ref name="c774">{{cite web | title=Russian Conscripts Can't Be Sent Into Battle. This One Was. And He's Not Happy About It. | website=RadioFreeEurope/RadioLiberty | date=19 May 2025 | url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-conscripts-war-combat/33415104.html | access-date=21 January 2026}}</ref><ref name="i729">{{cite web | last1=Asadzade | first1=Ulviyya | title=Putin's Broken Promise: Young Russian Conscripts Dying In Ukraine Invasion | website=RadioFreeEurope/RadioLiberty | date=18 March 2025 | url=https://www.rferl.org/a/russian-conscripts-youth-dying-ukraine-putin/33351828.html | access-date=21 January 2026}}</ref> 2024 წლის ნოემბერში გამოცემა The Telegraph-მა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ რუსეთმა, მზარდი დანაკარგების ფონზე, პირველად გამოსცა სპეციალური სახელმძღვანელო ჯარისკაცებისთვის, სადაც დეტალურად არის აღწერილი, თუ როგორ უნდა გათხარონ და მოუარონ საძმო საფლავებს. ოკუპირებული უკრაინის აღმოსავლეთით, დონბასის რეგიონში, უკვე დაფიქსირებულია რუსეთის მიერ საკუთარი ჯარისკაცების დასაკრძალავად საძმო საფლავების გამოყენების ფაქტები.<ref name="q183">{{cite web | last=Kilner | first=James | title=Instruction manual for digging mass graves given to Russian troops | website=The Telegraph | date=3 November 2024 | url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/11/03/instruction-manual-digging-mass-graves-russian-troops/ | access-date=12 April 2025}}</ref> [[2025]] წლის აპრილში ოლექსანდრ სირსკიმ განაცხადა, რომ უკრაინაში მყოფი რუსული ჯარების რაოდენობა ამჟამად 623 000-ს შეადგენს, რაც შეჭრის დაწყებიდან მოყოლებული ხუთჯერ არის გაზრდილი, და ეს რიცხვი ყოველთვიურად კიდევ 8 000-9 000 ჯარისკაცით იმატებს. მან ასევე აღნიშნა, რომ რუსეთის მთლიანი მობილიზაციური რესურსი 20 მილიონ ადამიანს შეადგენს, ან 5 მილიონს — თუ მხოლოდ სამხედრო მომზადების მქონე პირებს გავითვალისწინებთ. თუმცა, სირსკიმ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ რუსეთის უპირატესობა არტილერიაში 10:1-დან 2:1-მდე შემცირდა, რაც ძირითადად რუსეთის საბრძოლო მასალის საწყობებზე უკრაინის მიერ მიყენებული დარტყმების შედეგია.<ref>{{cite web | last=Fornusek | first=Martin | title=Russia has capacity to mobilize 5 million trained troops, Syrskyi says | website=The Kyiv Independent | date=9 April 2025 | url=https://kyivindependent.com/russia-has-capacity-to-mobilize-5-million-trained-troops-syrskyi-says/ | access-date=17 April 2025}}</ref> 2025 წლის ივნისში ნატოს გენერალურმა მდივანმა მარკ რუტემ განაცხადა, რომ რუსები „ძალზე სწრაფი ტემპით აღადგენენ საკუთარ პოტენციალს“ და ბევრად მეტ საბრძოლო მასალას აწარმოებენ, ვიდრე მთელი ნატო ერთად, მიუხედავად იმისა, რომ მათი ეკონომიკა გაცილებით მცირეა. რუტემ ასევე შეაფასა, რომ რუსეთს შეუძლია ნატოს ტერიტორიაზე იერიში მომდევნო სამიდან ხუთ წელიწადში მიიტანოს და წევრ ქვეყნებს მოუწოდა, თავდაცვის ხარჯები მათი მშპ-ის (მთლიანი შიდა პროდუქტის) 5%-მდე გაზარდონ.<ref>{{cite web | last=Murray | first=Shona | title=Russia developing multiples more ammunition than NATO, says Mark Rutte | website=euronews | date=4 June 2025 | url=https://www.euronews.com/2025/06/04/russia-developing-multiples-more-ammunition-than-nato-says-secretary-general | access-date=15 June 2025}}</ref> ვინაიდან [[დრონებით ომი]] რუსეთ-უკრაინის კონფლიქტის ცენტრალურ ასპექტად იქცა, რუსეთმა გაზარდა ინვესტიციები და განვითარების ტემპები სხვადასხვა ტიპის უპილოტო აპარატების მიმართულებით. [[2025]] წლის 12 ნოემბერს რუსეთმა ოფიციალურად შექმნა თავისი უახლესი სამხედრო შტო: უპილოტო სისტემების ძალები.<ref name="TASS12Nov25">{{cite news |title=Russia establishes Unmanned Systems Forces|url=https://tass.com/defense/2042371|access-date=12 November 2025|work=TASS|date=12 November 2025}}</ref> იგი ჩამოყალიბდა იმ მიზნით, რომ მოხდეს უპილოტო საფრენი, სახმელეთო და საზღვაო სისტემების განვითარების, განთავსებისა და ოპერატიული მართვის ცენტრალიზება, ასევე ავტონომიური პლატფორმების ინტეგრირება არსებულ სამხედრო სტრუქტურებში.<ref name="TSFRussia Unmanned">{{cite web |last1=McDermott|first1=Roger N.|title=Russia's New Unmanned Systems Forces and the Strategic Role of DKO Weapons|url=https://www.saratoga-foundation.org/p/russias-new-unmanned-systems-forces|website=www.saratoga-foundation.org|publisher=The Saratoga Foundation|access-date=12 November 2025|language=en|date=20 June 2025}}</ref><ref name="FDD12Nov25JohnHardie">{{cite web |last1=Hardie|first1=John|title=Russia announces plans to form Unmanned Systems Forces|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2024/12/russia-announces-plans-to-form-unmanned-systems-forces.php|website=FDD's Long War Journal|access-date=12 November 2025|date=20 December 2024}}</ref> 2025 წლის ოქტომბერში რამდენიმე წყარომ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ დევნილობაში მოქმედი საინფორმაციო გამოცემა „ვერსტკას“ გამოძიების თანახმად, რუსი სამხედრო მეთაურები შეჭრის პირველივე წლიდან აწამებენ და სიკვდილით სჯიან საკუთარ პერსონალს. „ვერსტკამ“ აღნიშნა, რომ გამოძიების ფარგლებში მოიპოვა ასობით ცნობა მსგავსი სიკვდილით დასჯის შესახებ. ეს ინციდენტები თავდაპირველად სანგრებში სიმთვრალისა თუ დაუმორჩილებლობის გამო დასჯით დაიწყო, დროთა განმავლობაში კი პირადი კონფლიქტებისა თუ გამოძალვის ნიადაგზე მკვლელობებში გადაიზარდა; გამოცემამ იდენტიფიცირება მოახდინა 101 სამხედრო მოსამსახურის, რომელთაც ამ ქმედებების ჩადენაში ედებათ ბრალი. სრულმასშტაბიანი ომის დაწყებიდან მოყოლებული, რუსეთის მთავარ სამხედრო პროკურატურაში ძალადობასთან დაკავშირებული 12 000-ზე მეტი საჩივარი შევიდა, რაც განსაკუთრებით 2023 წლის მეორე ნახევრიდან გახშირდა. აქედან მხოლოდ 10 სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა, რის შედეგადაც ხუთი ოფიცერი იქნა მსჯავრდებული ხელქვეითების მკვლელობისთვის. გამოძიების მიხედვით, საველე მეთაურების ქმედებების გამოძიებაზე „არაოფიციალური აკრძალვაა“ დაწესებული. რუსმა ჯარისკაცებმა „ვერსტკასთან“ საუბარში აღნიშნეს, რომ სიკვდილით დასჯილ პერსონალს ხშირად დეზერტირებად ან უგზო-უკვლოდ დაკარგულებად აფორმებენ, ხოლო მათ ცხედრებს ტყეებში მარხავენ ან ბრძოლის ველზე ტოვებენ და ცეცხლს უხსნიან, რათა დაღუპვა საბრძოლო მოქმედებებს მიაწერონ.<ref name="o168">{{cite web | author=The Moscow Times | title=At Least 100 Russian Officers Have Executed Their Own Comrades in Ukraine – Vyorstka | website=The Moscow Times | date=6 November 2025 | url=https://www.themoscowtimes.com/2025/10/30/at-least-100-russian-officers-have-executed-their-own-comrades-in-ukraine-vyorstka-a90987 | access-date=6 November 2025}}</ref><ref name="y754">{{cite web | title=Report says over 100 Russian officers involved in frontline executions | website=TVP World | date=30 October 2025 | url=https://tvpworld.com/89758108/russian-officers-torture-kill-own-troops-on-ukraine-frontlines | access-date=6 November 2025}}</ref><ref name="t461">{{cite web | last=Sauer | first=Pjotr | title=Russian army chiefs torturing and executing soldiers who refuse to fight in Ukraine, report says | website=The Guardian | date=30 October 2025 | url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/30/russian-army-chiefs-torturing-and-executing-soldiers-who-refuse-to-fight-in-ukraine-report-says | access-date=6 November 2025}}</ref> ტელეკომპანია [[BBC]]-ის მიერ [[2026]] წლის თებერვალში გამოქვეყნებული მასალის მიხედვით (სადაც რუსი ჯარისკაცები ინტერვიუებში ღიად აღწერენ სიკვდილით დასჯის ფაქტებს), საკუთარი ჯარისკაცების მკვლელობას რუსულ სამხედრო სლენგზე „ნულზე დასმა“ ეწოდება.<ref name="i475">{{cite web | last=Steele | first=Ben | title=Russia soldiers tell BBC they saw fellow troops in Ukraine war executed on commanders' orders | website=BBC Home | date=24 February 2026 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cz7gw3l395ro | access-date=26 February 2026}}</ref> [[გაერთიანებული სამეფო]]ს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტის შეფასებით, რუსეთმა რუსეთ-უკრაინის ომის შედეგად უდიდესი „საბრძოლო გამოცდილება“ მიიღო.<ref name="ap">{{cite web | title=Russia is helping China to prepare for a potential invasion of Taiwan, defense institute says | website=Associated Press | date=26 September 2025 | url=https://apnews.com/article/russia-china-taiwan-xi-putin-ukraine-invasion-ac47ae6daf03ceb5d49d6e2d0da7fcab | access-date=21 February 2026|quote=It’s not certain that China has decided to invade Taiwan, but access to Russian equipment and localized training in China means Beijing will be better equipped for a potential invasion, Danylyuk said. “The greatest value of the deal” to China is likely in the training and procedures for command and control of parachute forces, because Russia has “combat experience,” whereas China doesn’t, write Oleksandr Danylyuk and Jack Watling.}}</ref> ===ომის დანაშაულები=== რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ჩადენილი სამხედრო დანაშაულები დოკუმენტირებულია რამდენიმე სამხედრო კონფლიქტში, მათ შორის ჩეჩნეთის მეორე ომში,<ref name="a907">{{cite book | last=Gilligan | first=Emma | title=Terror in Chechnya: Russia and the Tragedy of Civilians in War | publisher=Princeton University Press | date=9 November 2009 | isbn=978-1-4008-3176-0 | url=https://books.google.com/books?id=WLFzd1TP0PwC&pg=PA6 | access-date=31 May 2025 | page=}}</ref><ref name="p111">{{cite web | title=War Crimes In Chechnya and the Response of the West | website=Human Rights Watch | date=29 February 2000 | url=https://www.hrw.org/news/2000/02/29/war-crimes-chechnya-and-response-west | access-date=31 May 2025}}</ref> რუსეთ-საქართველოს ომსა<ref name="c800">{{cite web | title=Georgia: International Groups Should Send Missions | website=Human Rights Watch | date=18 August 2008 | url=https://www.hrw.org/news/2008/08/18/georgia-international-groups-should-send-missions | access-date=31 May 2025}}</ref> და რუსეთ-უკრაინის ომში.<ref name="h508">{{cite journal | last=Wille | first=Belkis | title="We Had No Choice" | journal=Human Rights Watch | date=1 September 2022 | url=https://www.hrw.org/report/2022/09/01/we-had-no-choice/filtration-and-crime-forcibly-transferring-ukrainian-civilians | access-date=31 May 2025 | page=}}</ref> 2024 წელს [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლო]]მ რუსეთის უმაღლესი სამხედრო ოფიცრების — სერგეი შოიგუს, ვალერი გერასიმოვის, სერგეი კობილაშისა და ვიქტორ სოკოლოვის დაკავების ორდერები გასცა უკრაინაში მშვიდობიან მოსახლეობასა და სამოქალაქო ობიექტებზე თავდასხმების წარმართვის გამო, რაც სავარაუდო სამხედრო დანაშაულად კვალიფიცირდება.<ref name="Reuters_11_July_2024">{{cite news |date=11 July 2024 |title=International Criminal Court issues arrest warrants for Russia's Shoigu and Gerasimov |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/international-criminal-court-issues-arrest-warrant-russias-shoigu-gerasimov-2024-06-25/ |access-date=5 July 2025 }}</ref> 2025 წლის მაისში გამოქვეყნებულ გაეროს ანგარიშში გაკეთდა დასკვნა, რომ რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ხერსონში მშვიდობიან მოსახლეობაზე განხორციელებული განმეორებადი თავდასხმები დრონებით სამხედრო დანაშაულსა და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართულ დანაშაულს უტოლდება.<ref name="p704">{{cite web | title=UN Commission concludes that Russian armed forces' drone attacks against civilians in Kherson Province amount to crimes against humanity of murder | website=OHCHR | date=28 May 2025 | url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/05/un-commission-concludes-russian-armed-forces-drone-attacks-against-civilians | access-date=31 May 2025}}</ref> ==სტრუქტურა== რუსეთის პრეზიდენტი შეიარაღებული ძალის უმაღლესი მთავარსარდალია. რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო ჯარის ადმინისტრაციული ორგანოა, რომელიც პასუხისმგებელია საბრძოლო მზადყოფნაზე, ცოცხალი ძალის მობილიზებასა და შესყიდვებზე. იგი ახორციელებს საპრეზიდენტო დირექტივების იმპლემენტაციას და ზედამხედველობს გენერალურ შტაბს.{{sfn|DIA 2017|pages=23-24}} თავად გენერალური შტაბის მოვალეობაა რუსეთის წინაშე არსებული საფრთხეების შესწავლა და ქვეყნისა თუ მისი ინტერესების დაცვის გეგმების შემუშავება.{{sfn|DIA 2017|page=24}} მოსკოვში მდებარე თავდაცვის ეროვნული მართვის ცენტრი, რომელიც [[2014]] წელს დაარსდა, შეიარაღებული ძალის მართვისა და კონტროლის სისტემის უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია.{{sfn|DIA 2017|page=28}} ამერიკის შეერთებული შტატების შტაბების მეთაურთა გაერთიანებულ კომიტეტთან შედარებით, რუსეთის გენერალურ შტაბს გაცილებით ფართო როლი აკისრია, რაც მთელ შეიარაღებულ ძალაზე ოპერატიულ სარდლობას გულისხმობს. იგი ასევე პასუხისმგებელია გრძელვადიან დაგეგმარებაზე, დოქტრინების შემუშავებასა და აღჭურვილობის შესყიდვაზე. გენერალური შტაბის უფროსი, გარდა იმისა, რომ ყველა სახეობის ჯარსა და სამსახურს მეთაურობს, შტაბის შიგნით ფლობს „გენერალური ინსპექტორის“ მსგავს უფლებამოსილებებს — იგი პასუხისმგებელია შტაბის სტრუქტურასა და ფუნქციებზე და, ამავდროულად, თავდაცვის მინისტრის მოადგილის პოსტსაც იკავებს.<ref>{{Cite web |last=Bartles |first=Charles K. |title=Getting Gerasimov Right |date=January–February 2016 |access-date=24 January 2026 |work=[[Military Review]] |url=https://www.armyupress.army.mil/Portals/7/military-review/Archives/English/MilitaryReview_20160228_art009.pdf }}</ref>{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|page=13}} გენერალური შტაბის მნიშვნელოვან დეპარტამენტებს შორის აღსანიშნავია მთავარი ოპერატიული სამმართველო — ყველაზე დიდი დანაყოფი, რომელიც ოპერატიულ და სტრატეგიულ დაგეგმარებაზეა პასუხისმგებელი.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=22}} ასევე საკვანძოა მთავარი სამმართველო (წარსულში ცნობილი როგორც მთავარი სადაზვერვო სამმართველო), რომელიც სამხედრო და სამოქალაქო ხელმძღვანელობას ინფორმაციით ამარაგებს და გენშტაბის შიგნით გარკვეული ავტონომიით სარგებლობს.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=22}} ამავე სტრუქტურაში შედის სამხედრო პოლიციის მთავარი სამმართველო ([[2012]] წლიდან),<ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s)/no by-line.-->|date=3 July 2012|title=Военная полиция появится в России 1 декабря 2012 года|language=ru|work=[[Interfax]]|url=https://www.interfax.ru/russia/253641|access-date=22 April 2022|archive-date=23 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023115756/https://www.interfax.ru/russia/253641|url-status=live}}</ref> მთავარი საორგანიზაციო-სამობილიზაციო სამმართველო და კავშირგაბმულობის მთავარი სამმართველო.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|page=17}} [[2018]] წლის ივლისში კი შეიქმნა რუსეთის შეიარაღებული ძალის მთავარი სამხედრო-პოლიტიკური სამმართველო, რითაც აღდგა იდეოლოგიური მომზადების ფუნქცია — ის, რაც [[საბჭოთა არმია|საბჭოთა არმიის]] დაშლის შემდეგ გაუქმებული იყო.<ref>{{Cite web|date=31 July 2018|title=Putin gives Russian army a political wing|url=https://timesofmalta.com/articles/view/putin-gives-russian-army-a-political-wing.685749|access-date=12 December 2021|website=Times of Malta|language=en-gb|archive-date=6 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506003904/https://timesofmalta.com/articles/view/putin-gives-russian-army-a-political-wing.685749|url-status=live}}</ref> ===ჯარის სახეობები=== შეიარაღებული ძალა შემდეგი სტრუქტურული ერთეულებისგან შედგება:{{sfn|Grau|Bartles|2016|page=27}} * შეიარაღებული ძალის სახეობები:{{efn|{{langx|ru|Вид вооружённых сил}}}} რუსეთის სახმელეთო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-კოსმოსური ძალები და სამხედრო-საზღვაო ფლოტი. * ცალკეული გვარეობები:{{efn|{{langx|ru|Род войск}}}} სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-სადესანტო ჯარები და უპილოტო სისტემების ჯარი. * სპეციალური დანიშნულების ფორმირებები:{{efn|{{langx|ru|Формирования специального назначения}}}} სპეციალური ოპერაციების ძალები. * სპეციალური გვარეობები:{{efn|{{langx|ru|Специальные войска}}}} მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა. გარდა ამისა, არსებობს კიდევ ორი ცალკეული გვარეობა — ეროვნული გვარდია და სასაზღვრო სამსახური. მათ ნარჩუნებული აქვთ „შეიარაღებული ძალის“ სამართლებრივი სტატუსი, თუმცა არ შედიან რუსეთის გენერალური შტაბის იურისდიქციაში. ეროვნული გვარდია ყოფილი შინაგანი ჯარების ბაზაზეა ჩამოყალიბებული; ეს ახალი სტრუქტურა შინაგან საქმეთა სამინისტროს გამოეყო, ცალკე უწყებად ჩამოყალიბდა და უშუალოდ რუსეთის პრეზიდენტს ექვემდებარება. რაც შეეხება სასაზღვრო სამსახურს, იგი უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის (ქვეყნის მთავარი შიდა სადაზვერვო სააგენტოს) გასამხედროებული ორგანიზაციაა. ორივე ორგანიზაციას, თავიანთი ძირითადი სამშვიდობო საქმიანობის გარდა, საომარი მოქმედებების დროს მნიშვნელოვანი ამოცანები აკისრიათ და ფლობენ საკუთარ სახმელეთო, საჰაერო და საზღვაო დანაყოფებს. მთლიანობაში, შეიარაღებულ ძალას ტრადიციულად უბრალოდ „ჯარს“ (არმიას) უწოდებენ, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც სამხედრო-საზღვაო ფლოტი სპეციალურად არის გამოყოფილი. ===სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები=== რუსეთში არსებობს ხუთი სამხედრო ოლქი: [[მოსკოვი]]ს სამხედრო ოლქი, [[ლენინგრადი]]ს სამხედრო ოლქი, [[სამხრეთის სამხედრო ოლქი]], ცენტრალური სამხედრო ოლქი და აღმოსავლეთის სამხედრო ოლქი. [[2024]] წელს დასავლეთის სამხედრო ოლქი ლენინგრადისა და მოსკოვის ოლქებად დაიყო, ხოლო ჩრდილოეთის ფლოტის გაერთიანებული სტრატეგიული სარდლობა, რომელიც სამხედრო ოლქის დონეს უთანაბრდებოდა, გაუქმდა. [[1992]] წელს სულ რვა ოლქი არსებობდა: მოსკოვის, ლენინგრადის, ჩრდილოეთ კავკასიის, [[ვოლგა|ვოლგის]], [[ურალის ფედერალური ოკრუგი|ურალის]], იმიერბაიკალის, [[ციმბირი]]სა და შორეული აღმოსავლეთის. [[კალინინგრადი]]ს სპეციალური რაიონი [[1997]] წელს შეიქმნა, [[1998]] წელს კი იმიერბაიკალის ოლქი გაუქმდა და მისი ტერიტორია ციმბირისა და შორეული აღმოსავლეთის ოლქებს შორის განაწილდა. [[2001]] წელს ვოლგისა და ურალის ოლქები გაერთიანდა და ვოლგა-ურალის ოლქი ეწოდა. [[2010]] წელს მანამდე არსებული ექვსი ოლქი და კალინინგრადის რეგიონი ოთხ მსხვილ ოლქად შეაკუმშეს, რომლებიც, ამავდროულად, გაერთიანებულ საჯარისო სარდლობებს წარმოადგენდნენ; ესენია დასავლეთის, სამხრეთის, ცენტრალური და აღმოსავლეთის ოლქები. ჩრდილოეთის ფლოტის გაერთიანებული სტრატეგიული სარდლობა კი [[2015]] წელს ჩამოყალიბდა. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუსეთის შეიარაღებული ძალები]] 9h9gbds4ivoqwerdghbng4h4orwv1g3 5405465 5405464 2026-06-02T05:41:54Z AkakiBalanchivadze 92095 /* სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები */ 5405465 wikitext text/x-wiki '''რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალები''' ({{lang-ru|Вооружённые Си́лы Росси́йской Федера́ции}}), ასევე ცნობილი, როგორც '''რუსეთის შეიარაღებული ძალები''' — [[რუსეთი|რუსეთის]] სამხედრო ძალები, რომელიც ორგანიზებულია სამ შტოდ - სახმელეთო ჯარები, საზღვაო ძალები და კოსმოსური ძალები - სამ დამოუკიდებელ საბრძოლო დანაყოფად (სტრატეგიული სარაკეტო ძალები, საჰაერო-სადესანტო ძალები და უპილოტო სისტემების ძალები )<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|title=Russia|date=28 February 2023|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=20 September 2022|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|url-status=dead}}</ref> და სპეციალური ოპერაციების ძალების სარდლობად.<ref>IISS, ''The Military Balance 2022,'' 201.</ref> რუსეთის შეიარაღებული ძალები მსოფლიოში სიდიდით მეხუთე სამხედრო ძალაა, რომელიც დაახლოებით ერთ მილიონ აქტიურ სამხედრო მოსამსახურესა და თითქმის ორ მილიონ რეზერვისტს მოიცავს.<ref>{{cite web |last=Nichol |first=Jim |date=21 December 2022 |title=Russian military announces plan to expand, create new units |url=https://apnews.com/article/putin-finland-sergei-shoigu-ee953abf7f9bf217ccdaa61ec1b35ddd |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221135310/https://apnews.com/article/putin-finland-sergei-shoigu-ee953abf7f9bf217ccdaa61ec1b35ddd |archive-date=21 December 2022 |access-date=21 December 2022 |work=[[The Associated Press]] |publisher= |quote=Russia expands active personnel to 1.5 million from 1.15 forces}}</ref> ძალებში შედის ბირთვული იარაღის მსოფლიოში უდიდესი მარაგი,<ref>{{cite web |date=August 2020 |title=Nuclear Weapons: Who Has What at a Glance |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |access-date=7 June 2021 |work=[[Arms Control Association]] |archive-date=24 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124043430/https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |url-status=live }}</ref> ბალისტიკური რაკეტებით აღჭურვილი წყალქვეშა ნავების სიდიდით მეორე ფლოტი მსოფლიოში<ref>{{cite web |url=https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |work=[[Asia Power Index]] |publisher=[[Lowy Institute]] |date=2021 |title=Ballistic missile submarines data |access-date=25 January 2022 |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408173840/https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |url-status=live }}</ref> და წარმოადგენს ერთადერთ შეიარაღებულ ძალებს ამერიკის შეერთებული შტატებისა და ჩინეთის გარდა, რომელიც სტრატეგიულ ბომბდამშენებს იყენებს.<ref>{{cite book |last1=Paul |first1=T. V. |last2=Wirtz |first2=James J. |last3=Fortmann |first3=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332 |title=Balance of power: theory and practice in the 21st century |publisher=[[Stanford University Press]] |date=2004 |pages=332 |isbn=978-0-8047-5017-2 |access-date=5 December 2021 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028174352/https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 2025 წლის მონაცემებით, რუსეთს მსოფლიოში სიდიდით მესამე სამხედრო ხარჯები აქვს, რაც დაახლოებით 190 მილიარდ აშშ დოლარს, ანუ მშპ-ის 7,5 პროცენტს შეადგენს.<ref name="SIPRI-2020">{{Cite web |date=April 2026|title=Trends in Military Expenditure 2025|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2026-04/2604_milex_2025.pdf#page=2 |access-date=26 April 2026 |publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]}}</ref> რუსეთის ჯარი ჰიბრიდული სისტემაა, რომელიც ერთმანეთს უთავსებს წვევამდელებსა და საკონტრაქტო მოსამსახურეებს;<ref>{{Cite web |title=Institute for the Study of War |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/explainer-russian-conscription-reserve-and-mobilization |access-date=9 November 2024 |website=Institute for the Study of War |date=5 March 2022 |language=en |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://www.understandingwar.org/backgrounder/explainer-russian-conscription-reserve-and-mobilization |url-status=live }}</ref> გარკვეული გამონაკლისების გარდა, რუსეთის კანონმდებლობა სამხედრო სამსახურის გავლის ერთწლიან ვალდებულებას აკისრებს ყველა მამაკაც მოქალაქეს 18-დან 27 წლამდე.<ref name="Law53-FZ">{{cite act|type=Federal Law|index=53-FZ|date=28 March 1998|legislature=[[State Duma]]|title=О воинской обязанности и военной службе|language=ru|trans-title=About military duty and military service|url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?searchres=&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%D4%C7&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18}} {{Cite web |url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%EF%BF%BD%EF%BF%BD&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18&fattrib=1 |title=Законодательство России. Расширенный поиск |access-date=8 October 2022 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728121154/http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%EF%BF%BD%EF%BF%BD&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18&fattrib=1 |title=Законодательство России. Расширенный поиск |access-date=8 October 2022 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728121154/http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28 |url-status=dead }}</ref><ref name=cia>Central Intelligence Agency, [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ The World Fact Book: Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ |date=9 January 2021 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ 2000-იანი წლების დასაწყისიდან არსებობდა რიგების პროფესიონალიზაციის მცდელობები,<ref>[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1233-6.html Russian Military Personnel Policy and Proficiency: Reforms and Trends, 1991–2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012638/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1233-6.html |date=9 November 2024 }}; Anika Binnendijk, Dara Massicot, Anthony Atler, John J. Drennan, Khrystyna Holynska, Katya Migacheva, Marek N. Posard, Yuliya Shokh; published 15 August 2023.</ref> იგი კვლავაც ძლიერ არის დამოკიდებული წვევამდელებზე, ხოლო საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეები თავმოყრილი არიან საკადრო და ელიტურ ქვედანაყოფებში. 2022 წელს უკრაინაში რუსეთის შეჭრამდე წლებში, [[რუსეთის სახმელეთო ჯარები|სახმელეთო ჯარს]] დაევალა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფების შექმნა ჩარიცხული ჯარისკაცებისგან და მათი განცალკევება წვევამდელთა ნაწილებისგან. ეს ქვედანაყოფები საბრძოლო მზადყოფნის უფრო მაღალ დონეზე იმყოფებოდნენ და რუსეთის კანონმდებლობით მათი განლაგება ქვეყნის ფარგლებს გარეთაც იყო შესაძლებელი.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=41}} მიუხედავად მისი აღქმული სამხედრო სიძლიერისა,<ref>{{Cite web |title=Understanding the Russian Military Today {{!}} Russia and Eurasia {{!}} CSIS |url=https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/russia-and-eurasia/understanding-russian |access-date=9 November 2024 |website=www.csis.org |language=en |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012638/https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/russia-and-eurasia/understanding-russian |url-status=live }}</ref> ხარვეზები იქნა შემჩნეული რუსეთის მთლიან საბრძოლო ეფექტურობასა და მისი „უხეში ძალის“ ეფექტურად პროექცირების უნარში.<ref> *[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Services.'' Updated 10 October 2024. *[https://ecfr.eu/publication/brass-tacks-why-russias-military-fails-to-reform/ Brass tacks: Why Russia's military fails to reform], [[European Council on Foreign Relations]], 15 May 2024 *[https://www.unav.edu/web/global-affairs/global-maritime-power-russian-navy-faces-an-uncertain-future Global Maritime Power? Russia's Navy faces an uncertain future], [[Universidad de Navarra]], 10 June 2022 *[https://www.iiss.org/online-analysis/military-balance/2024/02/moscows-aerospace-forces-no-air-of-superiority/ Moscow's Aerospace Forces: No air of superiority], [[International Institute for Strategic Studies]] 7 February 2024 *[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA2523-1.html Logistics and Sustainment in the Russian Armed Forces], [[Rand Corporation]], 15 November 2023</ref> მიმდინარე [[რუსეთ-უკრაინის ომი|რუსეთ-უკრაინის ომმა]] გამოავლინა ისეთი სუსტი მხარეები, როგორიცაა კორუფცია,<ref>{{Cite news |title="Вывозили на КАМАЗе". Как российские солдаты и офицеры воровали у армии трусы, берцы и бронежилеты |language=ru |work=BBC News Русская служба |url=https://www.bbc.com/russian/features-63177093 |access-date=17 December 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020044846/https://www.bbc.com/russian/features-63177093 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kovalev |first=Alexey |title=As War Hits the Homefront, Russia's Defeat Inches Closer |url=https://foreignpolicy.com/2022/10/19/russia-ukraine-war-putin-defeat-retreat-mobilization-military-corruption/ |access-date=17 December 2022 |website=Foreign Policy |date=19 October 2022 |language=en-US |archive-date=17 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231239/https://foreignpolicy.com/2022/10/19/russia-ukraine-war-putin-defeat-retreat-mobilization-military-corruption/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=20 October 2022 |title='The army has nothing': new Russian conscripts bemoan lack of supplies |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/20/the-army-has-nothing-new-russian-conscripts-bemoan-lack-of-supplies |access-date=17 December 2022 |website=The Guardian |language=en |archive-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225102851/https://www.theguardian.com/world/2022/oct/20/the-army-has-nothing-new-russian-conscripts-bemoan-lack-of-supplies |url-status=live }}</ref> ხისტი მართვისა და კონტროლის სტრუქტურა,<ref>[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Services.'' Updated 10 October 2024.</ref> არასათანადო მომზადება<ref>[https://www.newsweek.com/russia-ground-forces-poorly-trained-antiquated-equipment-ukraine-counteroffensive-bakhmut-1800153 Russia's Ground Forces Poorly Trained and Using Antiquated Equipment: U.K.], NewsWeek, updated 16 May 2023</ref> და დაბალი საბრძოლო მოტივაცია.<ref>[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Service.'' Updated 10 October 2024.</ref> რუსეთის შეიარაღებულმა ძალამ დაკარგა ოკუპირებული/ანექსირებული ტერიტორიების ნაწილი. სხვა პრობლემები იყო საკუთარი აღჭურვილობის ფართომასშტაბიანი განადგურება და ფლანგვა, ასევე განსაკუთრებით მაღალი დანაკარგების მაჩვენებელი.<ref>{{Cite news |last1=Sonne |first1=Paul |last2=Lamothe |first2=Dan |last3=Ilyushina |first3=Mary |date=13 September 2022 |title=Rapid loss of territory in Ukraine reveals spent Russian military |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/09/13/putin-russia-military-spent-ukraine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914234329/https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/09/13/putin-russia-military-spent-ukraine/ |archive-date=14 September 2022 |access-date=10 November 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |date=28 February 2022 |title=The woes of the Russian war machine are big and real. Are they also temporary? |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2022/02/28/the-woes-of-the-russian-war-machine-are-big-and-real-are-they-also-temporary |access-date=13 March 2022 |issn=0013-0613 |archive-date=13 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313021041/https://www.economist.com/europe/2022/02/28/the-woes-of-the-russian-war-machine-are-big-and-real-are-they-also-temporary |url-status=live }}</ref><ref name="newyorker.com0">{{Cite web |date=11 March 2022 |title=The Russian Military's Debacle in Ukraine |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/the-russian-militarys-debacle-in-ukraine |access-date=15 March 2022 |magazine=The New Yorker |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323052142/https://www.newyorker.com/news/q-and-a/the-russian-militarys-debacle-in-ukraine |url-status=live }}</ref> დასავლელი ანალიტიკოსების დაკვირვებით, რუსეთი კვლავაც იბრძვის სამხედრო პროფესიონალიზაციის მისაღწევად,<ref>{{Cite web |title=Russia has a military professionalism problem, and it is costing them in Ukraine |last1=Posard |first1=Marek N. |last2=Holynska |first2=Khrystyna |work=Breaking Defense |date=21 March 2022 |access-date=25 August 2022 |url=https://breakingdefense.com/2022/03/russia-has-a-military-professionalism-problem-and-it-is-costing-them-in-ukraine/ |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805231345/https://breakingdefense.com/2022/03/russia-has-a-military-professionalism-problem-and-it-is-costing-them-in-ukraine/ |url-status=live }}</ref> თუმცა ინარჩუნებს საკუთარი შესაძლებლობების სწრაფად აღდგენის უნარს და ფლობს „საბრძოლო გამოცდილებას“.<ref>{{Cite report |url=https://www.rand.org/pubs/commentary/2024/07/russias-speedy-military-rebuild-doesnt-tell-the-whole.html |title=Russia's Speedy Military Rebuild Doesn't Tell the Whole Story |last=Grisé |first=Michelle |date=5 July 2024 |language=en}}</ref><ref name="ap"/> რუსეთის შეიარაღებული ძალები რუსეთის უშიშროების საბჭოს უშუალო დაქვემდებარებაშია. ამ ფუნქციას იგი სხვა უწყებებთან — უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის სასაზღვრო ჯართან, ეროვნულ გვარდიასთან, შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან, ფედერალური დაცვის სამსახურთან, საგარეო დაზვერვასა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროსთან ერთად ასრულებს. ==ისტორია== ===ჩამოყალიბება და ადრეული ისტორია (1991–2008)=== [[საბჭოთა კავშირი]] ოფიციალურად [[1991]] წლის 25 დეკემბერს [[სსრკ-ის დაშლა|დაიშალა]]. მომდევნო ერთი წლის განმავლობაში ერთიანობის შენარჩუნებისა და საბჭოთა შეიარაღებული ძალების „დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის“ ([[დსთ]]) ჯარად გარდაქმნის მცდელობები წარუმატებლად დასრულდა. დროთა განმავლობაში, ახლად წარმოქმნილ რესპუბლიკებში დისლოცირებულმა ცალკეულმა შენაერთებმა ერთგულება საკუთარ ეროვნულ მთავრობებს შეჰფიცეს, დამოუკიდებელ სახელმწიფოებს შორის გაფორმებულმა ხელშეკრულებებმა კი სამხედრო აქტივები საბოლოოდ დაანაწილა.{{sfn|Odom|1998|pages=369-387}} მარშალი ევგენი შაპოშნიკოვი ცდილობდა დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალა შეექმნა,{{sfn|Odom|1998|page=375}} თუმცა 1992 წლის მაისში პრეზიდენტმა ბორის ელცინმა რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო დააფუძნა.{{sfn|Odom|1998|pages=385-386}} [[1992]] წლის 7 მაისს [[ბორის ელცინი|ელცინმა]] ხელი მოაწერა ბრძანებულებას რუსეთის შეიარაღებული ძალის ჩამოყალიბების შესახებ და უმაღლესი მთავარსარდლის მოვალეობაც თავად შეითავსა.<ref>{{cite web|url=http://www.politika.su/prav/minobor.html|script-title=ru:Министерство обороны Российской Федерации|trans-title=Ministry of Defence of the Russian Federation|language=ru|publisher=Politika.su|access-date=24 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221184734/https://www.politika.su/prav/minobor.html|archive-date=21 December 2012}}</ref> თავდაცვის მინისტრი პოლკოვნიკ-გენერალი პაველ გრაჩოვი გახდა, რომელსაც პოსტზე დანიშვნისთანავე რუსეთის არმიის პირველი გენერლის წოდება მიენიჭა. [[1993]] წლის ბოლოსთვის დსთ-ს სამხედრო სტრუქტურები უკვე მხოლოდ სამხედრო თანამშრომლობის ფორმატად იქცა.<ref>The Staff for Coordinating Military Cooperation was established as the CIS Joint Armed Forces High Command in March 1992 and then reorganised as the Coordinating Staff in August 1993. It quickly became a very weak body as the new states' authorities asserted their control over their own armed forces. (Russia and NIS Mineral Industry Handbook, International Business Publications, 2007.) Army General [[Vladimir Yakovlev (general)]] appears to have become Chief of the Staff in June 2001 (DS2002-0819).</ref> გრაჩოვი და მისი მოკავშირეები ყველანაირად ცდილობდნენ შაპოშნიკოვისთვის ძირი გამოეთხარათ,{{sfn|Odom|1998|page=375}} ამ უკანასკნელის მცდელობებს კი წინააღმდეგობას ახლად დამოუკიდებელი სახელმწიფოებიც უწევდნენ.{{sfn|Odom|1998|page=376}} 1992 წლის მაისში რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს შექმნა საბჭოთა სამხედრო მანქანის პრაქტიკულ დასასრულს ნიშნავდა; შაპოშნიკოვი და მისი მცირერიცხოვანი პერსონალი მოსკოვის ცენტრში მდებარე გენშტაბისა და თავდაცვის სამინისტროს შენობებიდან გამოასახლეს და ქალაქის გარეუბანში, [[ვარშავის პაქტი]]ს ყოფილ შტაბ-ბინაში გადაიყვანეს. დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალის არსებობის ილუზია 1993 წლის ივნისამდე გაგრძელდა — მანამ, სანამ რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ მისი დაფინანსება საბოლოოდ არ შეწყვიტა, რის შემდეგაც შაპოშნიკოვი მთავარსარდლის პოსტიდან გადადგა.{{sfn|Odom|1998|page=386-387}} გარდა იმისა, რომ ახალმა რუსულმა მთავრობამ კონტროლი დაამყარა ყოფილი საბჭოთა შინაგანი ჯარებისა და [[სსრკ-ის სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტი]] (კგბ) სასაზღვრო ჯარების დიდ ნაწილზე, როგორც ჩანს, ერთადერთი დამოუკიდებელი ნაბიჯი თავდაცვის სფეროში, რომელიც მათ 1992 წლის მარტამდე გადადგეს, ეროვნული გვარდიის ჩამოყალიბების შესახებ განცხადება იყო.<ref>For some early discussion on this period, see Richard Woff, "A Russian Army", ''[[Jane's Intelligence Review]]'', May 1992, 198-200. See also ''Voenniy vestnik'' No 12, 1991.</ref> [[1995]] წლამდე იგეგმებოდა სულ მცირე 11 ბრიგადის შექმნა, თითოეულში 3,000-დან 5,000-მდე წევრით, ხოლო პირადი შემადგენლობის საერთო რაოდენობა 100,000-ს არ უნდა გასცდენოდა. ეროვნული გვარდიის სამხედრო ნაწილები 10 რეგიონში უნდა განლაგებულიყო, მათ შორის მოსკოვში (სამი ბრიგადა) და კიდევ რამდენიმე მნიშვნელოვან ქალაქსა და მხარეში. მხოლოდ მოსკოვში 15,000-მა ადამიანმა გამოთქვა ახალ რუსულ ჯარში მსახურის სურვილი, რომელთა უმეტესობაც საბჭოთა შეიარაღებული ძალების ყოფილი სამხედრო მოსამსახურე იყო. საბოლოოდ, პრეზიდენტმა ელცინმა წარადგინა ბრძანებულება „რუსული გვარდიის დროებითი მდგომარეობის შესახებ“, თუმცა ის პრაქტიკაში აღარ განხორციელებულა.<ref name="Korotkaya Russian gvardii.">{{cite web|url=http://tsiganok.ru/vpa/reforma/doc/260 |title=Short life of the new Russian Guard |publisher=Tsiganok.ru |date=21 December 2006 |access-date=24 March 2014}}</ref> 1990-იანი წლების განმავლობაში, თავდაცვის სამინისტროს გარდა, კიდევ თორმეტ სხვა უწყებას ჰყავდა საკუთარი სამხედრო ფორმირებები; მათ „ძალოვანი სამინისტროების“ სახელით იცნობდნენ.{{sfn|de Haas|2011|page=8}} მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში რუსულმა ჯარებმა დატოვეს ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპა, ისევე როგორც ზოგიერთი ახლადდამოუკიდებელი პოსტსაბჭოთა სახელმწიფო. რამდენიმე ქვეყანასთან გაფორმებული ხელშეკრულებების თანახმად, ამ რეგიონების უმეტესობიდან უკანასკნელი სამხედრო შენაერთები [[1994]] წლის 31 აგვისტოსთვის იქნა გაყვანილი.<ref>{{Cite journal |last=Atkins |first=Arthur G. |title=Budget Cuts, Troop Withdrawals Shake, Reshape Russian Military |journal=Arms Control Today |volume=24 |issue=3 |date=1994 |page=25 |jstor=23625516 |url=http://www.jstor.org/stable/23625516 |access-date=25 January 2026 }}</ref> ბელარუსთან, ყაზახეთთან და უკრაინასთან მიღწეული შეთანხმებების საფუძველზე, საბჭოთა ბირთვული ძალები ან განიარაღდა, ან რუსეთს დაუბრუნდა, თუმცა ჩვეულებრივმა (კონვენციურმა) შეიარაღებულმა ძალებმა ბევრად მეტი პრობლემა შექმნა.{{sfn|DIA 2017|pages=9-10}} მიუხედავად იმისა, რომ ჯარების გაყვანა ძირითადად მშვიდობიანად მიმდინარეობდა და მთელი ქვედანაყოფები ეტაპობრივად გადადიოდნენ რუსეთის ფედერაციაში, ზოგიერთი შენაერთი მაინც დარჩა ახლადდამოუკიდებელ ქვეყნებში. ასეთები იყო, მაგალითად: შავი ზღვის ფლოტი უკრაინაში, მე-14 არმია [[მოლდოვა]]ში და სხვა ნაწილები [[საქართველო]]სა და [[ტაჯიკეთი|ტაჯიკეთში]]. ზოგიერთი მათგანი ადგილობრივ ეთნიკურ თუ პოლიტიკურ კონფლიქტებშიც კი ჩაერთო. რუსეთი დღემდე ინარჩუნებს რამდენიმე სამხედრო ბაზას უცხო ქვეყნებში, განსაკუთრებით კი ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში.{{sfn|DIA 2017|page=10}} ბორის ელცინის პრეზიდენტობის დროს სამხედრო რეფორმები ძირითადად პერსონალის შემცირებასა და შეიარაღებული ძალების რესტრუქტურიზაციაზე იყო ფოკუსირებული. 1992 წელს ჯარი ხუთი შტოსგან შედგებოდა: სახმელეთო ჯარები, სამხედრო-საზღვაო ფლოტი, სამხედრო-საჰაერო ძალები, სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები და საჰაერო თავდაცვის ძალები. 2001 წლისთვის საჰაერო თავდაცვის ძალები სამხედრო-საჰაერო ძალებს მიუერთეს, ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები დამოუკიდებელ სამხედრო გვარეობად ჩამოაქვეითეს. 1990-იანი წლების ბოლოს გენერალური შტაბის უფროს ანატოლი კვაშნინსა და თავდაცვის მინისტრ იგორ სერგეევს შორის სერიოზული დავა მიმდინარეობდა იმის თაობაზე, თუ რომელი მიმართულების დაფინანსებისთვის მიენიჭებინათ პრიორიტეტი — ჩვეულებრივი (კონვენციური) თუ ბირთვული ძალებისთვის. საბოლოოდ, ბირთვული ძალები უფრო მნიშვნელოვნად მიიჩნიეს, რის შედეგადაც საზღვაო ფლოტის, სამხედრო-საჰაერო ძალებისა და საჰაერო თავდაცვის ძალების შემადგენლობა განახევრდა, ხოლო ყველაზე დიდი დარტყმა სახმელეთო ჯარებმა განიცადა, რომელიც ორი მესამედით შეამცირეს.{{sfn|de Haas|2011|page=9}} შეიარაღებული ძალების საერთო რაოდენობა [[1992]] წლის 2 720 000-იანი შემადგენლობიდან [[2000]] წლისთვის 1 004 000-მდე შემცირდა. ამავე პერიოდში სახმელეთო ჯარები 1 400 000-დან 348 000-მდე შემცირდა; სამხედრო-საჰაერო და საჰაერო თავდაცვის ძალები, შესაბამისად, 300 000 და 356 000-დან — გაერთიანებულ 184 600-მდე; საზღვაო ფლოტი 320 000-დან 171 500-მდე; ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები 181 000-დან 149 000-მდე ჩამოვიდა.{{sfn|de Haas|2011|page=10}} 1990-იანი წლების ბოლოს საჰაერო-სადესანტო ჯარების შემადგენლობაც შემცირდა 64 300-დან 48 500-მდე.<ref>{{Cite web |title=Russian Airborne Assault Troops [VDV] |date=7 September 2000 |access-date=26 January 2026 |work=[[Federation of American Scientists]] |url=https://nuke.fas.org/guide/russia/agency/army-vdv.htm }}</ref> 1998 წელს სახმელეთო ჯარების მთავარსარდლის პოსტი დროებით გააუქმეს და იგი სახმელეთო ჯარების მთავარი სამმართველოთი ჩაანაცვლეს.<ref name="CurrentHistory-1998">{{Cite journal |last=Herspring |first=Dale R. |title=Russia's Crumbling Military |journal=[[Current History]] |volume=97 |issue=621 |date=1998 |pages=325–328 |doi=10.1525/curh.1998.97.621.325 |jstor=45317843. }}</ref> რუსეთის ბაზებზე ჯარების მოულოდნელმა დაბრუნებამ (სადაც მათთვის სათანადო საცხოვრებელი პირობებიც კი არ არსებობდა) და სამხედრო ხარჯების მკვეთრმა შეკვეცამ — რაც გამოწვეული იყო საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის პროცესში ქვეყანაში შექმნილი მძიმე ეკონომიკური კრიზისით — ფართომასშტაბიანი სოციალური და ეკონომიკური პრობლემები წარმოშვა. ამ ყოველივემ გამოიწვია სამხედრო დისციპლინის მკვეთრი გაუარესება; გახშირდა დანაშაული და კიდევ უფრო მწვავედ იჩინა თავი წვევამდელთა შორის მანამდეც არსებულმა სასტიკმა არაფორმალურმა ურთიერთობებმა, ე.წ. „დედოვშჩინამ“ (უფროსკლასელობამ), რამაც, თავის მხრივ, ახალწვეულებს ჯარიდან თავის არიდებისკენ უბიძგა. სამხედრო სამსახური ბევრმა ოფიცერმა და სერჟანტმა დატოვა. ამასთანავე, კატასტროფულად დაეცა აღჭურვილობის მოვლა-პატრონობისა და სამხედრო მომზადების დონე. [[1998]] წლის მონაცემებით, [[1992]] წლის შემდეგ ქვეყანაში დივიზიის დონეზე მაღალი არანაირი სამხედრო წვრთნები აღარ ჩატარებულა, ხოლო პილოტების წლიური ფრენის დრო 25 საათამდე შემცირდა, რაც ბევრად ჩამოუვარდებოდა ნატოს წევრი ქვეყნების მაჩვენებლებს. არმიის ეს დაუძლურება აშკარა გახდა [[ჩეჩნეთის პირველი ომი|ჩეჩნეთის პირველი ომის]] დროს (1994–1996 წლებში), როდესაც რუსულმა ჯარებმა ვერ შეძლეს სეპარატისტების დამორჩილება ჩეჩნეთსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში.<ref name="CurrentHistory-1998" />{{sfn|DIA 2017|pages=10-11}}<ref>{{Cite journal |last=Lambeth |first=Benjamin S. |title=Russia's Wounded Military |work=Foreign Affairs |volume=74 |issue=2 |date=1995 |pages=86–98 |doi=10.2307/20047044 |jstor=20047044 }}</ref> რაც შეეხება საერთაშორისო ასპარეზს, რუსეთმა სამშვიდობო მისიებით ჯარები 1992 წლიდან [[ხორვატია]]სა და [[ბოსნია-ჰერცეგოვინა]]ში განათავსა, ხოლო [[1999]] წლიდან — [[კოსოვო]]ში.<ref>{{Cite book |editor-last1=Mackinlay |editor-first1=John |editor-last2=Cross |editor-first2=Peter |year=2003 |title=Regional peacekeepers: The paradox of Russian peacekeeping |publisher=[[United Nations University]] |location=Tokyo |pages=34, 37, 193–194 |url=https://collections.unu.edu/eserv/UNU:2429/ebrary9280810790.pdf |isbn=92-808-1079-0 }}</ref> [[ვლადიმერ პუტინი]]ს პრეზიდენტობის ადრეულ პერიოდში არმია კვლავ დიდწილად ინარჩუნებდა მასობრივი მობილიზაციის სტრუქტურას და აღჭურვილი იყო საბჭოთა დროინდელი ტექნიკით.{{sfn|DIA 2017|page=12}} პუტინის მმართველობისას უშიშროების საბჭო ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის კოორდინაციის მთავარ ინსტიტუტად იქცა, რამაც შეზღუდა თავდაცვის სამინისტროსა და გენერალური შტაბის გავლენები და შექმნა ბევრად უფრო ერთიანი სამხედრო მართვის სისტემა, ვიდრე ელცინის წლებში არსებობდა.{{sfn|de Haas|2011|page=11}} [[2002]] წლის სახელმწიფო შეიარაღების პროგრამამ აღიარა, რომ 1990-იან წლებში შეკვეთების უმეტესობა შეუსრულებელი დარჩა. ამიტომ, ახალმა გეგმამ პრიორიტეტი კვლევებსა და განვითარებას მიანიჭა, ხოლო ახალი ტექნიკის შესყიდვების დაწყება 2008 წლის შემდგომი პერიოდისთვის გადადო.{{sfn|de Haas|2011|page=13}} შეიარაღებული ძალებისთვის სერიოზულ დაბრკოლებად რჩებოდა კორუფციაც. 2008 წლის იანვარში, ნორვეგიის თავდაცვის კვლევითი ინსტიტუტის უფროსმა მეცნიერ-თანამშრომელმა, ტორ ბუკვოლმა განაცხადა: „ელცინის პუტინით ჩანაცვლებას მინიმალური გავლენა ჰქონდა რუსეთის სამხედრო კორუფციაზე. პუტინმა, მიუხედავად მისი სურვილისა — აღედგინა რუსეთის ძლიერება — არ გამოავლინა მზაობა ან უნარი იმისა, რომ კორუფციის პრობლემას სერიოზულად შებრძოლებოდა“.<ref>{{Cite journal |last=Bukkvoll |first=Tor |date=January 2008 |title=Their Hands in the Till: Scale and Causes of Russian Military Corruption |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X06294622 |journal=Armed Forces & Society |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=259–275 |doi=10.1177/0095327X06294622 |s2cid=145238073 |issn=0095-327X |access-date=4 November 2023 |archive-date=4 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104010436/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X06294622 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ===სერდიუკოვის რეფორმა (2008–2012)=== {{მთავარი|რუსეთის სამხედრო რეფორმა (2008)}} [[2008]] წლის ოქტომბერში, ანატოლი სერდიუკოვმა, რომელიც თავდაცვის მინისტრის პოსტს [[2007]]-დან [[2012]] წლამდე იკავებდა, გენერალური შტაბის უფროსთან, გენერალ ნიკოლაი მაკაროვთან ერთად, წამოიწყო სამხედრო რეფორმა სახელწოდებით „ახალი იერი“. ეს ცვლილებები შეფასდა, როგორც „ყველაზე რადიკალური გარდაქმნები რუსეთის არმიაში 1918 წელს წითელი არმიის შექმნის შემდეგ“<ref name="RAND-2025">{{Cite journal |last1=Grisé |first1=Michelle |last2=Cozad |first2=Mark |last3=Dowd |first3=Anna M. |last4=Kennedy |first4=John |last5=Kepe |first5=Marta |last6=De Lataillade |first6=Clara |last7=Marcinek |first7=Krystyna |last8=Woodworth |first8=David |title=How Will Russia Reconstitute Its Military After the Ukraine Conflict? |date=27 March 2025 |journal=[[RAND Corporation]] |access-date=25 January 2026 |url=https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RBA2713-2.html }}</ref> და როგორც „პროცესი, რომელსაც ტრადიციული, მობილიზაციაზე ორიენტირებული ჯარი მუდმივ საბრძოლო მზადყოფნაში მყოფ ძალად უნდა გადაექცია“.<ref>{{Cite web |last=Persson |first=Gudrun |title=In the Service of Russia - Book Review |date=5 June 2019 |access-date=25 January 2026 |work=[[NATO Defense College]] |url=https://www.ndc.nato.int/in-the-service-of-russia/ }}</ref> 1990-იანი წლების განმავლობაში მასშტაბური რეფორმების ჩატარების წინა მცდელობები დიდწილად ჩაიშალა, ხოლო ყველაზე თვალსაჩინო ცვლილება მხოლოდ რუსეთის საჰაერო თავდაცვის ძალების სამხედრო-საჰაერო ძალებთან გაერთიანება იყო.<ref name="RAND-2025" /> „ახალი იერის“ რეფორმისთვის ნიადაგი მოამზადა სერგეი ივანოვმა (თავდაცვის მინისტრი [[2001]]-[[2007]] წლებში), რომელიც წვევამდელებისა და ოფიცრების რაოდენობის შემცირებას და პროფესიონალი, საკონტრაქტო სამხედროების წილის გაზრდას მოითხოვდა.<ref name="IISS-2020">{{Cite web |title=An introduction to Russia's military modernisation |date=30 September 2020 |access-date=25 January 2026 |work=[[International Institute for Strategic Studies]] |url=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2020/09/rmm-introduction/ }}</ref> [[2008]] წლიდან დაწყებულ ცვლილებათა შორის იყო მანამდე არსებული ცხრა სამხედრო ოლქის ნაცვლად ოთხი ახალი ოლქის შექმნა, რომელთაც, ძველი ფუნქციების (ჯარების ფორმირება და უზრუნველყოფა) გარდა, ახლა უკვე უშუალო საბრძოლო მართვის როლიც მიენიჭათ.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=256}} სახმელეთო ჯარებში დივიზიების უმეტესობა გაუქმდა და მათ ნაცვლად შეიქმნა ცალკეული მანევრული ბრიგადები; გეგმის მიხედვით, ისინი სრულად უნდა ყოფილიყვნენ დაკომპლექტებულნი პერსონალით, მზადყოფნის უფრო მაღალი დონე ჰქონოდათ და მოდერნიზებული ან სრულიად ახალი ტექნიკით აღჭურვილიყვნენ.<ref name="IISS-2020" />{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=246}} სამხედრო-საზღვაო ფლოტმა მიიღო ახალი წყალქვეშა ნავები და მცირე ზედაპირული ხომალდები, ხოლო გაზრდილი ინვესტიციებით სარგებელი საჰაერო-კოსმოსურმა ძალებმაც ნახეს.<ref name="IISS-2020" /> ლოგისტიკური უზრუნველყოფის მრავალი შტო ერთიან სარდლობაში — რუსეთის შეიარაღებული ძალების ზურგის უზრუნველყოფაში გაერთიანდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} ასევე ჩამოყალიბდა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფები, რომლებიც სრულად პროფესიონალი, საკონტრაქტო ჯარისკაცებით იყო დაკომპლექტებული, თუმცა ყოველ ორ ასეთ ბატალიონზე მოდიოდა ერთი ბატალიონი, რომელიც წვევამდელებით იყო შევსებული.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} [[სირიის სამოქალაქო ომი|სირიის სამოქალაქო ომში]] ინტერვენციის წყალობით, რუსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა უზარმაზარი გამოცდილება დააგროვეს, რამაც მათ ახალი ტექნიკისა და მართვისა და კონტროლის სისტემების გამოცდის შესაძლებლობაც მისცა. ამ კამპანიის დროს საბრძოლო მოქმედებებში პირველად გამოიყენეს ავიამზიდი „ადმირალი კუზნეცოვი“. [[2017]] წლის მონაცემებით, [[სირია]]ში 48 000-ზე მეტი სამხედრო მოსამსახურე იყო დისლოცირებული, ხოლო [[2021]] წლისთვის, საჰაერო-კოსმოსური ძალების პილოტების 90%-მა იქ როტაციის წესით სამსახური უკვე გავლილი ჰქონდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=260}} ===გადაიარაღება და ომები სირიასა და უკრაინაში (2012–2022)=== [[ფაილი:Vladimir Putin in Khmeimim Air Base in Syria (2017-12-11) 01.jpg|მინი|რუსი ჯარისკაცები ხმეიმის საჰაერო ბაზაზე, 2017 წლის დეკემბერს]] სერდიუკოვის მინისტრობის დროს გატარებულმა რეფორმამ სამხედრო ელიტის ბევრ წარმომადგენელში აზრთა სერიოზული სხვადასხვაობა და უკმაყოფილება გამოიწვია.{{sfn|DIA 2017|page=13}} [[2012]] წლის შემდეგ, როდესაც თავდაცვის მინისტრად [[სერგეი შოიგუ]], ხოლო გენერალური შტაბის უფროსად გენერალი [[ვალერი გერასიმოვი]] დაინიშნენ, მათ ამ რეფორმების ნაწილის გაუქმება დაიწყეს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} შოიგუმ შეინარჩუნა რეფორმის ძირითადი არსი, მათ შორის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურული და შესყიდვებთან დაკავშირებული ცვლილებები, თუმცა უარი თქვა მის ყველაზე სადავო ასპექტებზე.<ref name="CSIS-2021">{{Cite web |last=Shamiev |first=Kirill |title=Understanding Senior Leadership Dynamics within the Russian Military |date=20 July 2021 |access-date=27 January 2026 |work=Center for Strategic and International Studies |url=https://www.csis.org/analysis/understanding-senior-leadership-dynamics-within-russian-military }}</ref> ზოგიერთი დივიზია აღადგინეს — მათ შორის ცნობილი ტამანსკაიასა და კანტემიროვსკაიას დივიზიებიც{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=246}} — თუმცა ისინი აღარ იყვნენ ისეთი მრავალრიცხოვანნი, როგორც წარსულში.[60] 2008 წლის [[რუსეთ-საქართველოს ომი (2008)|რუსეთ-საქართველოს ომის]] დროს გამოვლენილი მრავალი ნაკლოვანება ამ რეფორმის წყალობით აღმოიფხვრა, რაც აშკარად გამოჩნდა 2014 წელს რუსეთის მიერ [[ყირიმის ანექსია რუსეთის ფედერაციის მიერ|ყირიმის ანექსიის]] დროს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=256}} 2014 წლის დასაწყისში რუსულმა სპეცდანიშნულების რაზმებმა, საჰაერო-სადესანტო ჯარებმა და საზღვაო ქვეითებმა ყირიმზე კონტროლი სწრაფად დაამყარეს. ამასთანავე, რუსეთის არმია აქტიურად მუშაობდა პრორუსული სეპარატისტული ძალების მობილიზებაზე, გაწვრთნასა და აღჭურვაზე დონბასში 2014 წლის დასაწყისში დაწყებული ომის დროს.{{sfn|DIA 2017|page=13}} [[2015]] წლის ივლისში, მას შემდეგ რაც [[ისლამური სახელმწიფო|„ისლამურმა სახელმწიფომ“]] (ISIS) ფრონტზე წინ წაიწია, სირიამ რუსეთს სამხედრო დახმარება სთხოვა. აგვისტოში მხარეებს შორის გაფორმდა შეთანხმება რუსეთის არმიის მიერ ხმეიმისის ავიაბაზისა და ტარტუსის სამხედრო-საზღვაო ბაზის გამოყენების შესახებ, ხოლო სექტემბრიდან სირიაში რუსული თვითმფრინავებისა და ხომალდების ჩასვლა დაიწყო. რუსეთმა საჰაერო დარტყმები 2015 წლის 30 სექტემბერს წამოიწყო. 2015 წლის შემოდგომაზე რუსული ძალები სირიის არაბულ შეიარაღებულ ძალებს [[ჰამა|ჰამას]], [[ჰომსი|ჰომსისა]] და [[ალეპო]]ს რეგიონებში შეტევების განხორციელებაში დაეხმარნენ. რამდენიმეთვიანი საომარი პაუზის შემდეგ, [[2016]] წლის ზაფხულსა და შემოდგომაზე, რუსეთი სირიის რეჟიმს დაეხმარა მთელ რიგ თავდასხმებში, რომელთა შედეგადაც სირიის ოპოზიციას ქალაქი ალეპო წაართვეს. რუსული ძალები სირიის არმიას „ისლამური სახელმწიფოსგან“ [[პალმირა]]ს დაბრუნებაშიც დაეხმარნენ — ჯერ 2016 წლის მარტში, ხოლო შემდეგ ხელახლა 2017 წლის მაისში. მათ ასევე მხარი დაუჭირეს მასშტაბურ კამპანიას ISIS-ის წინააღმდეგ ცენტრალურ სირიაში, [[ევფრატი]]ს მდინარის ხეობამდე, რაც 2017 წლის ბოლომდე გაგრძელდა. 2017 წლის ნოემბერში გამოცხადდა სირიიდან რუსული ჯარების ნაწილობრივი გაყვანის შესახებ, რასაც სამხედრო ოპერაციების კლება მოჰყვა. [[2019]] წლის აგვისტოში კი ოფიციალურად აღინიშნა, რომ რუსეთის სამხედრო ფრენები „მინიმუმამდე შემცირდა და სრულდებოდა მხოლოდ საბრძოლო მომზადებისა და დაზვერვის მიზნით“.{{sfn|DIA 2017|page=13}} სტრატეგიული კვლევების საერთაშორისო ინსტიტუტის შეფასებით, [[2020]] წლისთვის რუსეთის სახმელეთო ჯარები მიიჩნეოდა „უფრო მცირერიცხოვან, თუმცა ბევრად უფრო ბრძოლისუნარიან ძალად, ვიდრე ისინი 1990-იანი წლების შუა პერიოდში იყვნენ“, ხოლო საჰაერო-სადესანტო ჯარები და რეორგანიზებული სპეციალური ოპერაციების ძალები ასევე წარმოადგენდნენ რუსეთის მაღალი საბრძოლო მზადყოფნის პოტენციალის ნაწილს.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=80-83}} თუმცა, უკრაინასთან სრულმასშტაბიან ომში მზარდი დანაკარგების შესავსებად ჯარების ფორმირების სასწრაფო ტემპებით გაზრდის აუცილებლობის გამო, შოიგუს მიერ 2022 წლის დეკემბერში გამოცხადებული რეფორმის გეგმა ზოგიერთმა ამერიკელმა სამხედრო დამკვირვებელმა შეაფასა, როგორც 2008 წლის „ახალი იერის“ რეფორმის დასამარება. ეს ახალი გეგმა აქცენტს აკეთებს მობილიზაციაზე, ასევე უფრო მეტი ისეთი ქვედანაყოფის შექმნაზე, რომლებიც დაკომპლექტებულნი იქნებიან როგორც წვევამდელებით, ისე საკონტრაქტო ჯარისკაცებით, და იგი „არსებითად აღადგენს საბჭოთა შეიარაღებულ ძალებს თანამედროვე რუსეთის ფედერაციაში“.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=88-90}} ===რუსეთ-უკრაინის ომი (2022 წლიდან დღემდე)=== [[2022]] წლის 24 თებერვალს, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა გასცა ბრძანება შეიარაღებული ძალების მიერ უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დაწყების შესახებ.<ref>{{cite news |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine in numbers |url=https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |work=[[Euractiv]] |date=14 February 2023 |access-date=19 March 2023 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712061818/https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hussain |first1=Murtaza |title=The War in Ukraine Is Just Getting Started |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |work=The Intercept |date=9 March 2023 |access-date=19 March 2023 |archive-date=18 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518234805/https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |url-status=live }}</ref> რუსეთის გენერალურმა შტაბმა ოპერაციაში ჩართულ თავის ოთხ საჯარისო დაჯგუფებას{{efn|A group of forces has permanently assigned Ground Forces field armies or direct-reporting army corps, and is assigned Airborne Forces or Naval Infantry units as needed.}} ხუთი სტრატეგიული მიმართულება განუსაზღვრა. ეს მიმართულებები იყო: [[კიევი]] — ძალების აღმოსავლეთ დაჯგუფებისთვის, რაც მთავარ დარტყმას წარმოადგენდა; [[ბროვარი]] — ცენტრალური დაჯგუფებისთვის; და [[პოლტავა]] — დასავლეთ დაჯგუფებისთვის. ძალების სამხრეთ დაჯგუფებას ორი მიმართულება ჰქონდა: დონეცკის ოლქის ქალაქ [[მარიუპოლი]]სკენ და [[ყირიმი]]ს დასავლეთით, [[ხერსონი]]სკენ. მას შემდეგ, რაც 2022 წლის მარტში კიევზე შეტევა ჩაიშალა და მასზე უარი თქვეს, მარიუპოლის მიმართულებით იერიში მთავარ დარტყმად იქცა. სამხრეთის დაჯგუფება ერთადერთი აღმოჩნდა, რომელმაც დასახულ საწყის მიზნებს მიაღწია — მან აჯობა უკრაინის შეიარაღებულ ძალებს სამხრეთ უკრაინაში მანევრირებაში და დიდ სამხედრო ძალაs მოუყარა თავი მარიუპოლთან. 2022 წლის მაისისთვის, აღმოსავლეთისა და ცენტრის დაჯგუფებები ფრონტიდან გაიყვანეს, აღადგინეს და უკრაინის სამხრეთ-აღმოსავლეთში გადაისროლეს, ხოლო დასავლეთის დაჯგუფება ხარკოვის ოლქისკენ გადააადგილეს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=31–32, 39-45}} 2022 წლის 10 აპრილს ოპერაციის უშუალო მართვა სამხედრო ასპარეზზე გენერალმა ალექსანდრ დვორნიკოვმა გადაიბარა.<ref>{{Cite news |last1=Burns |first1=Robert |last2=Yen |first2=Hope |date=10 April 2022 |title=US doubts new Russian war chief can end Moscow's floundering |publisher=AP News |url=https://apnews.com/article/russia-appoints-new-ukraine-war-commander-dvornikov-225f976f9abfb5aff6154ac3b77c21e6 |access-date=3 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605060139/https://apnews.com/article/russia-appoints-new-ukraine-war-commander-dvornikov-225f976f9abfb5aff6154ac3b77c21e6?utm_source=Twitter&utm_medium=AP&utm_campaign=SocialFlow |url-status=live }}</ref> თუმცა, გენერალური შტაბი ოპერაციას თავდაპირველად მოსკოვიდან ხელმძღვანელობდა, ვიდრე 2022 წლის ოქტომბერში ძალების ცალკეული გაერთიანებული დაჯგუფება (დროებითი ოპერატიული სარდლობა) ჩამოყალიბდებოდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=31–32}} 2022 წლის ივლისში, იმავდროულად, როდესაც შეიარაღებულმა ძალებმა მძიმე დანაკარგების განცდა დაიწყეს, სახმელეთო ჯარებმა საბრძოლო მასალის განთავსება დაიწყეს იმ შენობებში ან მათ სიახლოვეს, სადაც ხშირად დადიოდნენ მშვიდობიანი მოქალაქეები, რათა ისინი „ცოცხალ ფარად“ გამოეყენებინათ; ეს, როგორც ჩანს, განპირობებული იყო იმით, რომ უკრაინულმა [[HIMARS]]-ის სისტემებმა სასწორი რუსეთის არტილერიით გამოფიტვის სტრატეგიის საზიანოდ გადახარა.<ref name="jpalj">{{cite news |last1=Psaropoulos |first1=John |title=Russia resumes eastern Ukraine offensive and expands war aims |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/7/21/russia-resumes-hostilities-as-ukraine-targets-ammunition |publisher=Al Jazeera Media Network |date=21 June 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725192317/https://www.aljazeera.com/news/2022/7/21/russia-resumes-hostilities-as-ukraine-targets-ammunition |url-status=live }}</ref> მას შემდეგ, რაც თავდაცვის მინისტრმა სერგეი შოიგუმ ხელი მოაწერა [[გაერო]]ს შუამავლობით მიღწეულ შეთანხმებას უკრაინის შავი ზღვის მარცვლეულის ექსპორტის განახლების შესახებ, სულ რამდენიმე საათში რუსეთმა [[ოდესა|ოდესის]] პორტი დაბომბა.<ref name="skyyt">{{cite news |title=Ukraine War: Missiles hit Odesa hours after grain agreement |url=https://www.youtube.com/watch?v=lgVplcsjxRc |agency=YouTube |publisher=Sky News |date=23 July 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=3 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803234052/https://www.youtube.com/watch?v=lgVplcsjxRc |url-status=live }}</ref><ref name="f24un">{{cite news |title=UN officials announce grain exports deal with Russia, Ukraine and Turkey |url=https://www.france24.com/en/europe/20220722-live-ukraine-ports-to-reopen-after-grain-export-deal-with-russia-says-turkey |publisher=FRANCE 24 |date=22 July 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=24 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724120705/https://www.france24.com/en/europe/20220722-live-ukraine-ports-to-reopen-after-grain-export-deal-with-russia-says-turkey |url-status=live }}</ref> [[Forbes]]-ის მონაცემებით, 2022 წლის ივლისის ბოლოსთვის მოსკოვს უკრაინაში შეჭრის ოპერაციაში თავისი 10 საერთო-საჯარისო არმია ჰყავდა ჩართული.<ref name="dasuf">{{cite news |last1=Axe |first1=David |title=In Southern Ukraine, Kyiv's Artillery Drops Bridges And Isolates A Whole Russian Army |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/07/29/in-southern-ukraine-kyivs-artillery-drops-bridges-and-isolates-a-whole-russian-army/?sh=54b2cb0c1e1a |work=Forbes |date=29 July 2022 |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908151335/https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/07/29/in-southern-ukraine-kyivs-artillery-drops-bridges-and-isolates-a-whole-russian-army/?sh=54b2cb0c1e1a |url-status=live }}</ref> „[[ვაგნერის ჯგუფი|ვაგნერის ჯგუფმა]]“ სახელი გაითქვა, როგორც პუტინის „კერძო არმიამ“.<ref name="economistexplains">{{Cite news |title=What is the Wagner Group, Russia's mercenary organisation? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation |access-date=16 March 2022 |issn=0013-0613 |quote="From a legal perspective, Wagner doesn't exist," says Sorcha MacLeod |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202144401/https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation |url-status=live }}</ref> 2022 წლის ბოლოს, უკრაინაში ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების ახლადდანიშნულმა სარდალმა, გენერალმა სერგეი სუროვიკინმა გადაწყვიტა, „ვაგნერის“ ძალები ბახმუტთან უკრაინის შეიარაღებული ძალების შესაბოჭად გამოეყენებინა, სანამ თავად — საწყისი შეჭრისა და უკრაინის მიერ განხორციელებული წარმატებული ხერსონისა და ხარკოვის კონტრშეტევების შემდგომ პერიოდში — რუსეთის სამხედრო ფორმირებების აღდგენით იქნებოდა დაკავებული.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=48–49}} 2023 წლის 11 იანვარს ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების სარდლობა თავად გენერალური შტაბის უფროსმა, გენერალმა ვალერი გერასიმოვმა გადაიბარა, ხოლო სუროვიკინი მისი პირველი მოადგილე გახდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=32}} რუსეთის არმიამ 2023 წლის ზაფხულში უკრაინის კონტრშეტევის დროს ზაპოროჟიეს ოლქი შეინარჩუნა, რის შემდეგაც უკრაინაში ინიციატივა კვლავ ხელში ჩაიგდო.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=48–49}} 2023 წლის ივნისში პუტინმა მხარი დაუჭირა თავდაცვის სამინისტროს გეგმას, რომელიც დაქირავებულ მებრძოლთა ჯგუფებს კონტრაქტების გაფორმებას ავალდებულებდა, რასაც „ვაგნერის“ ლიდერი [[ევგენი პრიგოჟინი]] შეეწინააღმდეგა — ეს კონტრაქტები „ვაგნერის ჯგუფს“ სამინისტროს დაქვემდებარებაში, მის მართვის სტრუქტურაში მოაქცევდა და თავად პრიგოჟინის გავლენას შეზღუდავდა.<ref>{{Cite news |last=Osborn |first=Andrew |date=13 June 2023 |title=Putin backs push for mercenary groups to sign contracts despite Wagner's refusal |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-backs-push-mercenary-groups-sign-contracts-despite-wagners-refusal-2023-06-13/ |url-status=live |access-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622143644/https://www.reuters.com/world/europe/putin-backs-push-mercenary-groups-sign-contracts-despite-wagners-refusal-2023-06-13/ |archive-date=22 June 2023}}</ref> მოგვიანებით, ივნისშივე, „ვაგნერის ჯგუფი“ რუსეთ-უკრაინის ომისა და თავდაცვის სამინისტროს [[ვაგნერის ჯგუფის აჯანყება|წინააღმდეგ წავიდა]],<ref>{{Cite web |date=23 June 2023 |title=Putin in crisis: Wagner chief Prigozhin declares war on Russian military leadership, says 'we will destroy everything' |url=https://www.politico.eu/article/putin-in-crisis-as-wagner-chief-prigozhin-declares-war-on-russian-military-leadership/ |access-date=24 June 2023 |website=Politico |language=en |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623231535/https://www.politico.eu/article/putin-in-crisis-as-wagner-chief-prigozhin-declares-war-on-russian-military-leadership/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Regan |first1=Helen |last2=Raine |first2=Andrew |date=24 June 2023 |title=Russia accuses Wagner chief Yevgeny Prigozhin of urging "armed rebellion": Live updates |language=en |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html |url-status=live |access-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624073110/https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html |archive-date=24 June 2023}}</ref> ვიდრე სამშვიდობო შეთანხმებას არ მიაღწიეს. პრიგოჟინის თქმით, რუსეთის წინააღმდეგ მისი მარშის ერთ-ერთი მიზეზი სწორედ ის იყო, რომ ხელისუფლებას ხელი შეეშალა „კერძო სამხედრო კომპანია ვაგნერის ლიკვიდაციისთვის“.<ref>{{cite news|last1=Bourke|first1=Latika|title=Live updates: Putin vows to defend Russia against Wagner rebellion|url=https://www.smh.com.au/world/europe/live-updates-putin-vows-to-defend-russia-against-wagner-rebellion-20230624-p5dj6x.html|access-date=24 June 2023|work=The Sydney Morning Herald|date=24 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624145405/https://www.smh.com.au/world/europe/live-updates-putin-vows-to-defend-russia-against-wagner-rebellion-20230624-p5dj6x.html|archive-date=24 June 2023|url-status=live}}</ref> რუსეთი 2024 წლის ბოლომდე გეგმავდა თავისი მოქმედი სამხედრო პერსონალის რაოდენობის 1,5 მილიონამდე გაზრდას,<ref>{{Cite web |last=Atlamazoglou |first=Stavros |date=19 September 2024 |title=Russia's Military Will Soon Have 1.5 Million Troops |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/russias-military-will-soon-have-15-million-troops-212838 |access-date=9 November 2024 |website=The National Interest |language=en}}</ref> რაც მას [[ჩინეთი]]ს შემდეგ მსოფლიოში მეორე უდიდეს მოქმედ არმიად აქცევდა.<ref>{{Cite web |date=28 February 2023 |title=Russia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security |archive-date=9 January 2021 |access-date=20 September 2022 |publisher=Central Intelligence Agency |via=CIA.gov}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Putin orders Russian army to expand to become the world's second largest |url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-orders-russian-army-expand-war-ukraine-rcna171429 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012651/https://www.nbcnews.com/news/world/putin-orders-russian-army-expand-war-ukraine-rcna171429 |archive-date=9 November 2024 |access-date=9 November 2024 |website=NBC News |language=en}}</ref> 2024 წლის თებერვალში რუსეთის არმიამ [[ავდიივკა]] აიღო და წლის განმავლობაში წინსვლა განაგრძო, მიუხედავად უკრაინული მხარის მცდელობებისა, ეს წინსვლა შეეჩერებინა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=55}} 2024 წლის ივლისისთვის [[აშშ]]-ის არმიის გენერალმა და [[ნატო]]ს მოკავშირეთა ძალების უმაღლესმა მთავარსარდალმა ევროპაში, კრისტოფერ კავოლიმ განაცხადა, რომ „რუსები ძალიან ჭკვიანურად ახდენენ ტექნოლოგიურ და პროცედურულ ადაპტაციას იმ მრავალ გამოწვევასთან, რომლებსაც ისინი უკრაინაში აწყდებიან“.<ref>{{cite web | title=General Cavoli notes Russia's adaptation to challenges in war against Ukraine | website=Interfax-Ukraine | date=10 July 2024 | url=https://interfax.com.ua/news/general/999380.html | ref={{sfnref | Interfax-Ukraine | 2024}} | access-date=25 July 2024 | archive-date=13 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240713151622/https://interfax.com.ua/news/general/999380-amp.html | url-status=live }}</ref> კავოლიმ 2024 წლის აპრილში ისიც აღნიშნა, რომ რუსეთის არმიამ სრულად აანაზღაურა ცოცხალი ძალისა და ტექნიკის დანაკარგები და ახლა უფრო დიდია, ვიდრე კონფლიქტის დაწყებამდე იყო.<ref>{{cite web | title=Russian military replaced Ukraine battlefield losses 'far faster' than expected, general warns | website=Politico | date=11 April 2024 | url=https://www.politico.com/news/2024/04/11/christopher-cavoli-russian-military-losses-00151718 | ref={{sfnref | POLITICO | 2024}} | access-date=25 July 2024 | archive-date=13 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240713202847/https://www.politico.com/news/2024/04/11/christopher-cavoli-russian-military-losses-00151718 | url-status=live }}</ref> 2024 წლის 26 ივნისს, დიდ ბრიტანეთში ბაზირებულმა ანალიტიკურმა ცენტრმა „გაერთიანებული სამეფოს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტმა“ გამოაქვეყნა ანგარიში, რომლის მიხედვითაც რუსეთი აგრძელებს თავისი ძირითადი იარაღის წარმოების ზრდასა და მის დახვეწას, თუმცა მისი თავდაცვის ინდუსტრია კვლავ ძლიერ არის დამოკიდებული კრიტიკული კომპონენტების უცხოურ იმპორტზე.<ref>{{cite web | title=A Methodology for Degrading the Arms of the Russian Federation | website=Royal United Services Institute | date=26 June 2024 | url=https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/occasional-papers/methodology-degrading-arms-russian-federation | ref={{sfnref | Royal United Services Institute | 2024}} | access-date=25 July 2024}}</ref> უკრაინის შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალმა, გენერალ-პოლკოვნიკმა ოლექსანდრ სირსკიმ 2024 წლის 24 ივლისს განაცხადა, რომ რუსებს ახლა ბევრად უკეთესი რესურსები აქვთ, თუმცა ამავდროულად სამჯერ მეტ დანაკარგს განიცდიან, ვიდრე უკრაინა.<ref>{{cite web | last1=Harding | first1=Luke | last2=Mamo | first2=Alessio | title='I know we will win – and how': Ukraine's top general on turning the tables against Russia | website=The Guardian | date=24 July 2024 | url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/24/i-know-we-will-win-and-how-ukraines-top-general-on-turning-the-tables-against-russia | access-date=25 July 2024}}</ref> ნატოსა და დასავლელი სამხედრო მაღალჩინოსნების განცხადებით, 2024 წლის მაისსა და ივნისში უკრაინაში ყოველდღიურად საშუალოდ 1200-მდე რუსი ჯარისკაცი იღუპებოდა ან შავდებოდა.<ref>{{cite news |title=Russia Sends Waves of Troops to the Front in a Brutal Style of Fighting |url=https://www.nytimes.com/2024/06/27/us/politics/russia-casualties-ukraine-war.html |work=The New York Times |date=27 June 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> 2024 წლის ივნისის მონაცემებით, სავარაუდო გათვლებით, 20-დან 50 წლამდე ასაკის ყველა რუსი მამაკაცის დაახლოებით 2% უკვე მოკლული ან მძიმედ დაჭრილი იყო უკრაინაში 2022 წლის თებერვლის შემდეგ.<ref>{{cite Q|Q127275136|url-access=subscription}}</ref> 2024 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, გავრცელებული შეფასებებით, უკრაინაში ბრძოლების დროს დაღუპული და დაჭრილი რუსი სამხედროების რაოდენობამ 600 000-ს გადააჭარბა.<ref>{{cite news |title=In wartime Russia, some men may be worth more dead than alive, economist says |url=https://fortune.com/2024/11/16/russia-economy-military-death-payouts-vs-civilian-earnings-ukraine-war/ |work=Fortune |date=16 November 2024}}</ref> მას შემდეგ, რაც რუსეთში 2022 წელს მობილიზაცია გამოცხადდა, სამხედრო სასამართლოებმა თვითნებურად ნაწილის დატოვების (დეზერტირობის) ათასობით საქმე მიიღეს.<ref>{{cite news |title=The Heavy Toll of Desertion From the Russian Army |url=https://www.nytimes.com/2024/09/22/magazine/desertion-russian-army-ukraine-war.html |work=The New York Times |date=22 September 2024}}</ref> ორგანიზაცია Pro Asyl-მა 2024 წელს განაცხადა, რომ 2022 წლის თებერვლიდან მოყოლებული, სულ მცირე 250 000-მა რუსმა წვევამდელმა დატოვა ქვეყანა და სხვა სახელმწიფოებს შეაფარა თავი.<ref>{{cite news |title=Fleeing Ukraine war, Russian deserters find refuge in France |url=https://www.dw.com/en/fleeing-ukraine-war-russian-deserters-find-refuge-in-france/a-70665369 |work=Deutsche Welle |date=2 November 2024}}</ref> მას შემდეგ, რაც 2022 წლის საწყისი შეჭრის დროს ფრონტზე რამდენიმე წვევამდელი აღმოჩნდა (მიუხედავად იმისა, რომ რუსული კანონმდებლობა კრძალავს მათ გამოყენებას ქვეყნის ფარგლებს გარეთ), ვლადიმერ პუტინმა საჯაროდ მოიხადა ბოდიში, ხოლო რამდენიმე გენერალი თანამდებობიდან გადააყენეს და/ან დააპატიმრეს. მას შემდეგ უკრაინის ტერიტორიაზე წვევამდელები აღარ შეუმჩნევიათ.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=41, 231–232, 235}} მიუხედავად პუტინის დაპირებისა, რომ წვევამდელებს საბრძოლველად არ გაგზავნიდნენ, რუსული საინფორმაციო გამოცემა ვერსტკას ცნობით, 2024 წელს უკრაინის მიერ კურსკის ოლქში განხორციელებული შეტევის დროს ათობით წვევამდელი ჩავარდა ტყვედ ან უგზო-უკვლოდ დაიკარგა.<ref name="e455">{{cite web | title=20 лет: в Курской области после вторжения ВСУ погибли как минимум 25 российских срочников | website=Вёрстка | date=20 February 2025 | url=https://verstka.media/v-kurskoi-oblasti-posle-vtorzheniya-vsu-pogibli-kak-minimum-25-rossiiskih-srochnikov | language=ru | access-date=21 January 2026}}</ref> აქტივისტებისა და იურისტების განცხადებით, არსებობს საკანონმდებლო ხვრელი, რომელიც წვევამდელების საბრძოლო მოქმედებებში ჩართვის საშუალებას იძლევა: სულ რაღაც ოთხთვიანი მომზადების შემდეგ მათ შეუძლიათ ხელი მოაწერონ სრულფასოვან მოხალისეობრივ საბრძოლო კონტრაქტებს, რასაც წვევამდელები ხშირად ისე აკეთებენ, რომ ბოლომდე ვერც კი აცნობიერებენ, რაზე აწერენ ხელს.<ref name="c774">{{cite web | title=Russian Conscripts Can't Be Sent Into Battle. This One Was. And He's Not Happy About It. | website=RadioFreeEurope/RadioLiberty | date=19 May 2025 | url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-conscripts-war-combat/33415104.html | access-date=21 January 2026}}</ref><ref name="i729">{{cite web | last1=Asadzade | first1=Ulviyya | title=Putin's Broken Promise: Young Russian Conscripts Dying In Ukraine Invasion | website=RadioFreeEurope/RadioLiberty | date=18 March 2025 | url=https://www.rferl.org/a/russian-conscripts-youth-dying-ukraine-putin/33351828.html | access-date=21 January 2026}}</ref> 2024 წლის ნოემბერში გამოცემა The Telegraph-მა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ რუსეთმა, მზარდი დანაკარგების ფონზე, პირველად გამოსცა სპეციალური სახელმძღვანელო ჯარისკაცებისთვის, სადაც დეტალურად არის აღწერილი, თუ როგორ უნდა გათხარონ და მოუარონ საძმო საფლავებს. ოკუპირებული უკრაინის აღმოსავლეთით, დონბასის რეგიონში, უკვე დაფიქსირებულია რუსეთის მიერ საკუთარი ჯარისკაცების დასაკრძალავად საძმო საფლავების გამოყენების ფაქტები.<ref name="q183">{{cite web | last=Kilner | first=James | title=Instruction manual for digging mass graves given to Russian troops | website=The Telegraph | date=3 November 2024 | url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/11/03/instruction-manual-digging-mass-graves-russian-troops/ | access-date=12 April 2025}}</ref> [[2025]] წლის აპრილში ოლექსანდრ სირსკიმ განაცხადა, რომ უკრაინაში მყოფი რუსული ჯარების რაოდენობა ამჟამად 623 000-ს შეადგენს, რაც შეჭრის დაწყებიდან მოყოლებული ხუთჯერ არის გაზრდილი, და ეს რიცხვი ყოველთვიურად კიდევ 8 000-9 000 ჯარისკაცით იმატებს. მან ასევე აღნიშნა, რომ რუსეთის მთლიანი მობილიზაციური რესურსი 20 მილიონ ადამიანს შეადგენს, ან 5 მილიონს — თუ მხოლოდ სამხედრო მომზადების მქონე პირებს გავითვალისწინებთ. თუმცა, სირსკიმ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ რუსეთის უპირატესობა არტილერიაში 10:1-დან 2:1-მდე შემცირდა, რაც ძირითადად რუსეთის საბრძოლო მასალის საწყობებზე უკრაინის მიერ მიყენებული დარტყმების შედეგია.<ref>{{cite web | last=Fornusek | first=Martin | title=Russia has capacity to mobilize 5 million trained troops, Syrskyi says | website=The Kyiv Independent | date=9 April 2025 | url=https://kyivindependent.com/russia-has-capacity-to-mobilize-5-million-trained-troops-syrskyi-says/ | access-date=17 April 2025}}</ref> 2025 წლის ივნისში ნატოს გენერალურმა მდივანმა მარკ რუტემ განაცხადა, რომ რუსები „ძალზე სწრაფი ტემპით აღადგენენ საკუთარ პოტენციალს“ და ბევრად მეტ საბრძოლო მასალას აწარმოებენ, ვიდრე მთელი ნატო ერთად, მიუხედავად იმისა, რომ მათი ეკონომიკა გაცილებით მცირეა. რუტემ ასევე შეაფასა, რომ რუსეთს შეუძლია ნატოს ტერიტორიაზე იერიში მომდევნო სამიდან ხუთ წელიწადში მიიტანოს და წევრ ქვეყნებს მოუწოდა, თავდაცვის ხარჯები მათი მშპ-ის (მთლიანი შიდა პროდუქტის) 5%-მდე გაზარდონ.<ref>{{cite web | last=Murray | first=Shona | title=Russia developing multiples more ammunition than NATO, says Mark Rutte | website=euronews | date=4 June 2025 | url=https://www.euronews.com/2025/06/04/russia-developing-multiples-more-ammunition-than-nato-says-secretary-general | access-date=15 June 2025}}</ref> ვინაიდან [[დრონებით ომი]] რუსეთ-უკრაინის კონფლიქტის ცენტრალურ ასპექტად იქცა, რუსეთმა გაზარდა ინვესტიციები და განვითარების ტემპები სხვადასხვა ტიპის უპილოტო აპარატების მიმართულებით. [[2025]] წლის 12 ნოემბერს რუსეთმა ოფიციალურად შექმნა თავისი უახლესი სამხედრო შტო: უპილოტო სისტემების ძალები.<ref name="TASS12Nov25">{{cite news |title=Russia establishes Unmanned Systems Forces|url=https://tass.com/defense/2042371|access-date=12 November 2025|work=TASS|date=12 November 2025}}</ref> იგი ჩამოყალიბდა იმ მიზნით, რომ მოხდეს უპილოტო საფრენი, სახმელეთო და საზღვაო სისტემების განვითარების, განთავსებისა და ოპერატიული მართვის ცენტრალიზება, ასევე ავტონომიური პლატფორმების ინტეგრირება არსებულ სამხედრო სტრუქტურებში.<ref name="TSFRussia Unmanned">{{cite web |last1=McDermott|first1=Roger N.|title=Russia's New Unmanned Systems Forces and the Strategic Role of DKO Weapons|url=https://www.saratoga-foundation.org/p/russias-new-unmanned-systems-forces|website=www.saratoga-foundation.org|publisher=The Saratoga Foundation|access-date=12 November 2025|language=en|date=20 June 2025}}</ref><ref name="FDD12Nov25JohnHardie">{{cite web |last1=Hardie|first1=John|title=Russia announces plans to form Unmanned Systems Forces|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2024/12/russia-announces-plans-to-form-unmanned-systems-forces.php|website=FDD's Long War Journal|access-date=12 November 2025|date=20 December 2024}}</ref> 2025 წლის ოქტომბერში რამდენიმე წყარომ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ დევნილობაში მოქმედი საინფორმაციო გამოცემა „ვერსტკას“ გამოძიების თანახმად, რუსი სამხედრო მეთაურები შეჭრის პირველივე წლიდან აწამებენ და სიკვდილით სჯიან საკუთარ პერსონალს. „ვერსტკამ“ აღნიშნა, რომ გამოძიების ფარგლებში მოიპოვა ასობით ცნობა მსგავსი სიკვდილით დასჯის შესახებ. ეს ინციდენტები თავდაპირველად სანგრებში სიმთვრალისა თუ დაუმორჩილებლობის გამო დასჯით დაიწყო, დროთა განმავლობაში კი პირადი კონფლიქტებისა თუ გამოძალვის ნიადაგზე მკვლელობებში გადაიზარდა; გამოცემამ იდენტიფიცირება მოახდინა 101 სამხედრო მოსამსახურის, რომელთაც ამ ქმედებების ჩადენაში ედებათ ბრალი. სრულმასშტაბიანი ომის დაწყებიდან მოყოლებული, რუსეთის მთავარ სამხედრო პროკურატურაში ძალადობასთან დაკავშირებული 12 000-ზე მეტი საჩივარი შევიდა, რაც განსაკუთრებით 2023 წლის მეორე ნახევრიდან გახშირდა. აქედან მხოლოდ 10 სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა, რის შედეგადაც ხუთი ოფიცერი იქნა მსჯავრდებული ხელქვეითების მკვლელობისთვის. გამოძიების მიხედვით, საველე მეთაურების ქმედებების გამოძიებაზე „არაოფიციალური აკრძალვაა“ დაწესებული. რუსმა ჯარისკაცებმა „ვერსტკასთან“ საუბარში აღნიშნეს, რომ სიკვდილით დასჯილ პერსონალს ხშირად დეზერტირებად ან უგზო-უკვლოდ დაკარგულებად აფორმებენ, ხოლო მათ ცხედრებს ტყეებში მარხავენ ან ბრძოლის ველზე ტოვებენ და ცეცხლს უხსნიან, რათა დაღუპვა საბრძოლო მოქმედებებს მიაწერონ.<ref name="o168">{{cite web | author=The Moscow Times | title=At Least 100 Russian Officers Have Executed Their Own Comrades in Ukraine – Vyorstka | website=The Moscow Times | date=6 November 2025 | url=https://www.themoscowtimes.com/2025/10/30/at-least-100-russian-officers-have-executed-their-own-comrades-in-ukraine-vyorstka-a90987 | access-date=6 November 2025}}</ref><ref name="y754">{{cite web | title=Report says over 100 Russian officers involved in frontline executions | website=TVP World | date=30 October 2025 | url=https://tvpworld.com/89758108/russian-officers-torture-kill-own-troops-on-ukraine-frontlines | access-date=6 November 2025}}</ref><ref name="t461">{{cite web | last=Sauer | first=Pjotr | title=Russian army chiefs torturing and executing soldiers who refuse to fight in Ukraine, report says | website=The Guardian | date=30 October 2025 | url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/30/russian-army-chiefs-torturing-and-executing-soldiers-who-refuse-to-fight-in-ukraine-report-says | access-date=6 November 2025}}</ref> ტელეკომპანია [[BBC]]-ის მიერ [[2026]] წლის თებერვალში გამოქვეყნებული მასალის მიხედვით (სადაც რუსი ჯარისკაცები ინტერვიუებში ღიად აღწერენ სიკვდილით დასჯის ფაქტებს), საკუთარი ჯარისკაცების მკვლელობას რუსულ სამხედრო სლენგზე „ნულზე დასმა“ ეწოდება.<ref name="i475">{{cite web | last=Steele | first=Ben | title=Russia soldiers tell BBC they saw fellow troops in Ukraine war executed on commanders' orders | website=BBC Home | date=24 February 2026 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cz7gw3l395ro | access-date=26 February 2026}}</ref> [[გაერთიანებული სამეფო]]ს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტის შეფასებით, რუსეთმა რუსეთ-უკრაინის ომის შედეგად უდიდესი „საბრძოლო გამოცდილება“ მიიღო.<ref name="ap">{{cite web | title=Russia is helping China to prepare for a potential invasion of Taiwan, defense institute says | website=Associated Press | date=26 September 2025 | url=https://apnews.com/article/russia-china-taiwan-xi-putin-ukraine-invasion-ac47ae6daf03ceb5d49d6e2d0da7fcab | access-date=21 February 2026|quote=It’s not certain that China has decided to invade Taiwan, but access to Russian equipment and localized training in China means Beijing will be better equipped for a potential invasion, Danylyuk said. “The greatest value of the deal” to China is likely in the training and procedures for command and control of parachute forces, because Russia has “combat experience,” whereas China doesn’t, write Oleksandr Danylyuk and Jack Watling.}}</ref> ===ომის დანაშაულები=== რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ჩადენილი სამხედრო დანაშაულები დოკუმენტირებულია რამდენიმე სამხედრო კონფლიქტში, მათ შორის ჩეჩნეთის მეორე ომში,<ref name="a907">{{cite book | last=Gilligan | first=Emma | title=Terror in Chechnya: Russia and the Tragedy of Civilians in War | publisher=Princeton University Press | date=9 November 2009 | isbn=978-1-4008-3176-0 | url=https://books.google.com/books?id=WLFzd1TP0PwC&pg=PA6 | access-date=31 May 2025 | page=}}</ref><ref name="p111">{{cite web | title=War Crimes In Chechnya and the Response of the West | website=Human Rights Watch | date=29 February 2000 | url=https://www.hrw.org/news/2000/02/29/war-crimes-chechnya-and-response-west | access-date=31 May 2025}}</ref> რუსეთ-საქართველოს ომსა<ref name="c800">{{cite web | title=Georgia: International Groups Should Send Missions | website=Human Rights Watch | date=18 August 2008 | url=https://www.hrw.org/news/2008/08/18/georgia-international-groups-should-send-missions | access-date=31 May 2025}}</ref> და რუსეთ-უკრაინის ომში.<ref name="h508">{{cite journal | last=Wille | first=Belkis | title="We Had No Choice" | journal=Human Rights Watch | date=1 September 2022 | url=https://www.hrw.org/report/2022/09/01/we-had-no-choice/filtration-and-crime-forcibly-transferring-ukrainian-civilians | access-date=31 May 2025 | page=}}</ref> 2024 წელს [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლო]]მ რუსეთის უმაღლესი სამხედრო ოფიცრების — სერგეი შოიგუს, ვალერი გერასიმოვის, სერგეი კობილაშისა და ვიქტორ სოკოლოვის დაკავების ორდერები გასცა უკრაინაში მშვიდობიან მოსახლეობასა და სამოქალაქო ობიექტებზე თავდასხმების წარმართვის გამო, რაც სავარაუდო სამხედრო დანაშაულად კვალიფიცირდება.<ref name="Reuters_11_July_2024">{{cite news |date=11 July 2024 |title=International Criminal Court issues arrest warrants for Russia's Shoigu and Gerasimov |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/international-criminal-court-issues-arrest-warrant-russias-shoigu-gerasimov-2024-06-25/ |access-date=5 July 2025 }}</ref> 2025 წლის მაისში გამოქვეყნებულ გაეროს ანგარიშში გაკეთდა დასკვნა, რომ რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ხერსონში მშვიდობიან მოსახლეობაზე განხორციელებული განმეორებადი თავდასხმები დრონებით სამხედრო დანაშაულსა და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართულ დანაშაულს უტოლდება.<ref name="p704">{{cite web | title=UN Commission concludes that Russian armed forces' drone attacks against civilians in Kherson Province amount to crimes against humanity of murder | website=OHCHR | date=28 May 2025 | url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/05/un-commission-concludes-russian-armed-forces-drone-attacks-against-civilians | access-date=31 May 2025}}</ref> ==სტრუქტურა== რუსეთის პრეზიდენტი შეიარაღებული ძალის უმაღლესი მთავარსარდალია. რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო ჯარის ადმინისტრაციული ორგანოა, რომელიც პასუხისმგებელია საბრძოლო მზადყოფნაზე, ცოცხალი ძალის მობილიზებასა და შესყიდვებზე. იგი ახორციელებს საპრეზიდენტო დირექტივების იმპლემენტაციას და ზედამხედველობს გენერალურ შტაბს.{{sfn|DIA 2017|pages=23-24}} თავად გენერალური შტაბის მოვალეობაა რუსეთის წინაშე არსებული საფრთხეების შესწავლა და ქვეყნისა თუ მისი ინტერესების დაცვის გეგმების შემუშავება.{{sfn|DIA 2017|page=24}} მოსკოვში მდებარე თავდაცვის ეროვნული მართვის ცენტრი, რომელიც [[2014]] წელს დაარსდა, შეიარაღებული ძალის მართვისა და კონტროლის სისტემის უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია.{{sfn|DIA 2017|page=28}} ამერიკის შეერთებული შტატების შტაბების მეთაურთა გაერთიანებულ კომიტეტთან შედარებით, რუსეთის გენერალურ შტაბს გაცილებით ფართო როლი აკისრია, რაც მთელ შეიარაღებულ ძალაზე ოპერატიულ სარდლობას გულისხმობს. იგი ასევე პასუხისმგებელია გრძელვადიან დაგეგმარებაზე, დოქტრინების შემუშავებასა და აღჭურვილობის შესყიდვაზე. გენერალური შტაბის უფროსი, გარდა იმისა, რომ ყველა სახეობის ჯარსა და სამსახურს მეთაურობს, შტაბის შიგნით ფლობს „გენერალური ინსპექტორის“ მსგავს უფლებამოსილებებს — იგი პასუხისმგებელია შტაბის სტრუქტურასა და ფუნქციებზე და, ამავდროულად, თავდაცვის მინისტრის მოადგილის პოსტსაც იკავებს.<ref>{{Cite web |last=Bartles |first=Charles K. |title=Getting Gerasimov Right |date=January–February 2016 |access-date=24 January 2026 |work=[[Military Review]] |url=https://www.armyupress.army.mil/Portals/7/military-review/Archives/English/MilitaryReview_20160228_art009.pdf }}</ref>{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|page=13}} გენერალური შტაბის მნიშვნელოვან დეპარტამენტებს შორის აღსანიშნავია მთავარი ოპერატიული სამმართველო — ყველაზე დიდი დანაყოფი, რომელიც ოპერატიულ და სტრატეგიულ დაგეგმარებაზეა პასუხისმგებელი.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=22}} ასევე საკვანძოა მთავარი სამმართველო (წარსულში ცნობილი როგორც მთავარი სადაზვერვო სამმართველო), რომელიც სამხედრო და სამოქალაქო ხელმძღვანელობას ინფორმაციით ამარაგებს და გენშტაბის შიგნით გარკვეული ავტონომიით სარგებლობს.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=22}} ამავე სტრუქტურაში შედის სამხედრო პოლიციის მთავარი სამმართველო ([[2012]] წლიდან),<ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s)/no by-line.-->|date=3 July 2012|title=Военная полиция появится в России 1 декабря 2012 года|language=ru|work=[[Interfax]]|url=https://www.interfax.ru/russia/253641|access-date=22 April 2022|archive-date=23 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023115756/https://www.interfax.ru/russia/253641|url-status=live}}</ref> მთავარი საორგანიზაციო-სამობილიზაციო სამმართველო და კავშირგაბმულობის მთავარი სამმართველო.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|page=17}} [[2018]] წლის ივლისში კი შეიქმნა რუსეთის შეიარაღებული ძალის მთავარი სამხედრო-პოლიტიკური სამმართველო, რითაც აღდგა იდეოლოგიური მომზადების ფუნქცია — ის, რაც [[საბჭოთა არმია|საბჭოთა არმიის]] დაშლის შემდეგ გაუქმებული იყო.<ref>{{Cite web|date=31 July 2018|title=Putin gives Russian army a political wing|url=https://timesofmalta.com/articles/view/putin-gives-russian-army-a-political-wing.685749|access-date=12 December 2021|website=Times of Malta|language=en-gb|archive-date=6 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506003904/https://timesofmalta.com/articles/view/putin-gives-russian-army-a-political-wing.685749|url-status=live}}</ref> ===ჯარის სახეობები=== შეიარაღებული ძალა შემდეგი სტრუქტურული ერთეულებისგან შედგება:{{sfn|Grau|Bartles|2016|page=27}} * შეიარაღებული ძალის სახეობები:{{efn|{{langx|ru|Вид вооружённых сил}}}} რუსეთის სახმელეთო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-კოსმოსური ძალები და სამხედრო-საზღვაო ფლოტი. * ცალკეული გვარეობები:{{efn|{{langx|ru|Род войск}}}} სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-სადესანტო ჯარები და უპილოტო სისტემების ჯარი. * სპეციალური დანიშნულების ფორმირებები:{{efn|{{langx|ru|Формирования специального назначения}}}} სპეციალური ოპერაციების ძალები. * სპეციალური გვარეობები:{{efn|{{langx|ru|Специальные войска}}}} მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა. გარდა ამისა, არსებობს კიდევ ორი ცალკეული გვარეობა — ეროვნული გვარდია და სასაზღვრო სამსახური. მათ ნარჩუნებული აქვთ „შეიარაღებული ძალის“ სამართლებრივი სტატუსი, თუმცა არ შედიან რუსეთის გენერალური შტაბის იურისდიქციაში. ეროვნული გვარდია ყოფილი შინაგანი ჯარების ბაზაზეა ჩამოყალიბებული; ეს ახალი სტრუქტურა შინაგან საქმეთა სამინისტროს გამოეყო, ცალკე უწყებად ჩამოყალიბდა და უშუალოდ რუსეთის პრეზიდენტს ექვემდებარება. რაც შეეხება სასაზღვრო სამსახურს, იგი უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის (ქვეყნის მთავარი შიდა სადაზვერვო სააგენტოს) გასამხედროებული ორგანიზაციაა. ორივე ორგანიზაციას, თავიანთი ძირითადი სამშვიდობო საქმიანობის გარდა, საომარი მოქმედებების დროს მნიშვნელოვანი ამოცანები აკისრიათ და ფლობენ საკუთარ სახმელეთო, საჰაერო და საზღვაო დანაყოფებს. მთლიანობაში, შეიარაღებულ ძალას ტრადიციულად უბრალოდ „ჯარს“ (არმიას) უწოდებენ, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც სამხედრო-საზღვაო ფლოტი სპეციალურად არის გამოყოფილი. ===სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები=== რუსეთში არსებობს ხუთი სამხედრო ოლქი: [[მოსკოვი]]ს სამხედრო ოლქი, [[ლენინგრადი]]ს სამხედრო ოლქი, [[სამხრეთის სამხედრო ოლქი]], ცენტრალური სამხედრო ოლქი და აღმოსავლეთის სამხედრო ოლქი. [[2024]] წელს დასავლეთის სამხედრო ოლქი ლენინგრადისა და მოსკოვის ოლქებად დაიყო, ხოლო ჩრდილოეთის ფლოტის გაერთიანებული სტრატეგიული სარდლობა, რომელიც სამხედრო ოლქის დონეს უთანაბრდებოდა, გაუქმდა. [[1992]] წელს სულ რვა ოლქი არსებობდა: მოსკოვის, ლენინგრადის, ჩრდილოეთ კავკასიის, [[ვოლგა|ვოლგის]], [[ურალის ფედერალური ოკრუგი|ურალის]], იმიერბაიკალის, [[ციმბირი]]სა და შორეული აღმოსავლეთის. [[კალინინგრადი]]ს სპეციალური რაიონი [[1997]] წელს შეიქმნა, [[1998]] წელს კი იმიერბაიკალის ოლქი გაუქმდა და მისი ტერიტორია ციმბირისა და შორეული აღმოსავლეთის ოლქებს შორის განაწილდა. [[2001]] წელს ვოლგისა და ურალის ოლქები გაერთიანდა და ვოლგა-ურალის ოლქი ეწოდა. [[2010]] წელს მანამდე არსებული ექვსი ოლქი და კალინინგრადის რეგიონი ოთხ მსხვილ ოლქად შეაკუმშეს, რომლებიც, ამავდროულად, გაერთიანებულ საჯარისო სარდლობებს წარმოადგენდნენ; ესენია დასავლეთის, სამხრეთის, ცენტრალური და აღმოსავლეთის ოლქები. ჩრდილოეთის ფლოტის გაერთიანებული სტრატეგიული სარდლობა კი [[2015]] წელს ჩამოყალიბდა. რუსეთის ფედერაციის არსებობის ადრეულ პერიოდში სამხედრო ოლქებმა საბჭოთა ეპოქისგან მემკვიდრეობით მიიღეს „დაკომპლექტების, წვრთნისა და აღჭურვის“ ფუნქცია, რაც ძირითადად ლოგისტიკასა და ცოცხალი ძალის ფორმირებაზე — მათ შორის წვრთნასა და საკონტრაქტო ჯარისკაცების აყვანაზე — ვრცელდებოდა. ოლქები უმთავრესად სახმელეთო ძალებზე იყვნენ ფოკუსირებულნი. საბრძოლო სარდლობა გენერალური შტაბიდან ოლქების დაქვემდებარებაში მყოფ შენაერთებზე (მაგალითად, საველე არმიებზე) იყო დელეგირებული. ეს მიდგომა შეიცვალა 2008 წლის რეფორმით, რომელმაც თითოეული ოლქი ოპერატიულ-სტრატეგიულ სარდლობად აქცია. ამ ცვლილებამ რუსული სამხედრო ოლქები ამერიკულ გეოგრაფიულ გაერთიანებულ სარდლობებს გაუტოლა. ისინი ზედამხედველობენ ჯარის თითოეული სახეობის მუდმივმოქმედ ძალებს, ასევე საჰაერო-სადესანტო ან სხვა გვარეობების (მათ შორის, ზოგჯერ GRU-ს) მიმაგრებულ ნაწილებს. თითოეულ სამხედრო ოლქს აქვს თავდაცვის მართვის საკუთარი ცენტრი, რომელიც მოსკოვის თავდაცვის ეროვნული მართვის ცენტრის რეგიონულ ანალოგს წარმოადგენს და მასთან მუდმივ კავშირზეა. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუსეთის შეიარაღებული ძალები]] chiv8950xurjau5pty6onuyikdk4smf 5405466 5405465 2026-06-02T05:44:06Z AkakiBalanchivadze 92095 /* სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები */ 5405466 wikitext text/x-wiki '''რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალები''' ({{lang-ru|Вооружённые Си́лы Росси́йской Федера́ции}}), ასევე ცნობილი, როგორც '''რუსეთის შეიარაღებული ძალები''' — [[რუსეთი|რუსეთის]] სამხედრო ძალები, რომელიც ორგანიზებულია სამ შტოდ - სახმელეთო ჯარები, საზღვაო ძალები და კოსმოსური ძალები - სამ დამოუკიდებელ საბრძოლო დანაყოფად (სტრატეგიული სარაკეტო ძალები, საჰაერო-სადესანტო ძალები და უპილოტო სისტემების ძალები )<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|title=Russia|date=28 February 2023|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=20 September 2022|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|url-status=dead}}</ref> და სპეციალური ოპერაციების ძალების სარდლობად.<ref>IISS, ''The Military Balance 2022,'' 201.</ref> რუსეთის შეიარაღებული ძალები მსოფლიოში სიდიდით მეხუთე სამხედრო ძალაა, რომელიც დაახლოებით ერთ მილიონ აქტიურ სამხედრო მოსამსახურესა და თითქმის ორ მილიონ რეზერვისტს მოიცავს.<ref>{{cite web |last=Nichol |first=Jim |date=21 December 2022 |title=Russian military announces plan to expand, create new units |url=https://apnews.com/article/putin-finland-sergei-shoigu-ee953abf7f9bf217ccdaa61ec1b35ddd |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221135310/https://apnews.com/article/putin-finland-sergei-shoigu-ee953abf7f9bf217ccdaa61ec1b35ddd |archive-date=21 December 2022 |access-date=21 December 2022 |work=[[The Associated Press]] |publisher= |quote=Russia expands active personnel to 1.5 million from 1.15 forces}}</ref> ძალებში შედის ბირთვული იარაღის მსოფლიოში უდიდესი მარაგი,<ref>{{cite web |date=August 2020 |title=Nuclear Weapons: Who Has What at a Glance |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |access-date=7 June 2021 |work=[[Arms Control Association]] |archive-date=24 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124043430/https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |url-status=live }}</ref> ბალისტიკური რაკეტებით აღჭურვილი წყალქვეშა ნავების სიდიდით მეორე ფლოტი მსოფლიოში<ref>{{cite web |url=https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |work=[[Asia Power Index]] |publisher=[[Lowy Institute]] |date=2021 |title=Ballistic missile submarines data |access-date=25 January 2022 |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408173840/https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |url-status=live }}</ref> და წარმოადგენს ერთადერთ შეიარაღებულ ძალებს ამერიკის შეერთებული შტატებისა და ჩინეთის გარდა, რომელიც სტრატეგიულ ბომბდამშენებს იყენებს.<ref>{{cite book |last1=Paul |first1=T. V. |last2=Wirtz |first2=James J. |last3=Fortmann |first3=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332 |title=Balance of power: theory and practice in the 21st century |publisher=[[Stanford University Press]] |date=2004 |pages=332 |isbn=978-0-8047-5017-2 |access-date=5 December 2021 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028174352/https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 2025 წლის მონაცემებით, რუსეთს მსოფლიოში სიდიდით მესამე სამხედრო ხარჯები აქვს, რაც დაახლოებით 190 მილიარდ აშშ დოლარს, ანუ მშპ-ის 7,5 პროცენტს შეადგენს.<ref name="SIPRI-2020">{{Cite web |date=April 2026|title=Trends in Military Expenditure 2025|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2026-04/2604_milex_2025.pdf#page=2 |access-date=26 April 2026 |publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]}}</ref> რუსეთის ჯარი ჰიბრიდული სისტემაა, რომელიც ერთმანეთს უთავსებს წვევამდელებსა და საკონტრაქტო მოსამსახურეებს;<ref>{{Cite web |title=Institute for the Study of War |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/explainer-russian-conscription-reserve-and-mobilization |access-date=9 November 2024 |website=Institute for the Study of War |date=5 March 2022 |language=en |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://www.understandingwar.org/backgrounder/explainer-russian-conscription-reserve-and-mobilization |url-status=live }}</ref> გარკვეული გამონაკლისების გარდა, რუსეთის კანონმდებლობა სამხედრო სამსახურის გავლის ერთწლიან ვალდებულებას აკისრებს ყველა მამაკაც მოქალაქეს 18-დან 27 წლამდე.<ref name="Law53-FZ">{{cite act|type=Federal Law|index=53-FZ|date=28 March 1998|legislature=[[State Duma]]|title=О воинской обязанности и военной службе|language=ru|trans-title=About military duty and military service|url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?searchres=&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%D4%C7&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18}} {{Cite web |url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%EF%BF%BD%EF%BF%BD&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18&fattrib=1 |title=Законодательство России. Расширенный поиск |access-date=8 October 2022 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728121154/http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%EF%BF%BD%EF%BF%BD&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18&fattrib=1 |title=Законодательство России. Расширенный поиск |access-date=8 October 2022 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728121154/http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28 |url-status=dead }}</ref><ref name=cia>Central Intelligence Agency, [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ The World Fact Book: Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ |date=9 January 2021 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ 2000-იანი წლების დასაწყისიდან არსებობდა რიგების პროფესიონალიზაციის მცდელობები,<ref>[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1233-6.html Russian Military Personnel Policy and Proficiency: Reforms and Trends, 1991–2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012638/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1233-6.html |date=9 November 2024 }}; Anika Binnendijk, Dara Massicot, Anthony Atler, John J. Drennan, Khrystyna Holynska, Katya Migacheva, Marek N. Posard, Yuliya Shokh; published 15 August 2023.</ref> იგი კვლავაც ძლიერ არის დამოკიდებული წვევამდელებზე, ხოლო საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეები თავმოყრილი არიან საკადრო და ელიტურ ქვედანაყოფებში. 2022 წელს უკრაინაში რუსეთის შეჭრამდე წლებში, [[რუსეთის სახმელეთო ჯარები|სახმელეთო ჯარს]] დაევალა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფების შექმნა ჩარიცხული ჯარისკაცებისგან და მათი განცალკევება წვევამდელთა ნაწილებისგან. ეს ქვედანაყოფები საბრძოლო მზადყოფნის უფრო მაღალ დონეზე იმყოფებოდნენ და რუსეთის კანონმდებლობით მათი განლაგება ქვეყნის ფარგლებს გარეთაც იყო შესაძლებელი.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=41}} მიუხედავად მისი აღქმული სამხედრო სიძლიერისა,<ref>{{Cite web |title=Understanding the Russian Military Today {{!}} Russia and Eurasia {{!}} CSIS |url=https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/russia-and-eurasia/understanding-russian |access-date=9 November 2024 |website=www.csis.org |language=en |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012638/https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/russia-and-eurasia/understanding-russian |url-status=live }}</ref> ხარვეზები იქნა შემჩნეული რუსეთის მთლიან საბრძოლო ეფექტურობასა და მისი „უხეში ძალის“ ეფექტურად პროექცირების უნარში.<ref> *[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Services.'' Updated 10 October 2024. *[https://ecfr.eu/publication/brass-tacks-why-russias-military-fails-to-reform/ Brass tacks: Why Russia's military fails to reform], [[European Council on Foreign Relations]], 15 May 2024 *[https://www.unav.edu/web/global-affairs/global-maritime-power-russian-navy-faces-an-uncertain-future Global Maritime Power? Russia's Navy faces an uncertain future], [[Universidad de Navarra]], 10 June 2022 *[https://www.iiss.org/online-analysis/military-balance/2024/02/moscows-aerospace-forces-no-air-of-superiority/ Moscow's Aerospace Forces: No air of superiority], [[International Institute for Strategic Studies]] 7 February 2024 *[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA2523-1.html Logistics and Sustainment in the Russian Armed Forces], [[Rand Corporation]], 15 November 2023</ref> მიმდინარე [[რუსეთ-უკრაინის ომი|რუსეთ-უკრაინის ომმა]] გამოავლინა ისეთი სუსტი მხარეები, როგორიცაა კორუფცია,<ref>{{Cite news |title="Вывозили на КАМАЗе". Как российские солдаты и офицеры воровали у армии трусы, берцы и бронежилеты |language=ru |work=BBC News Русская служба |url=https://www.bbc.com/russian/features-63177093 |access-date=17 December 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020044846/https://www.bbc.com/russian/features-63177093 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kovalev |first=Alexey |title=As War Hits the Homefront, Russia's Defeat Inches Closer |url=https://foreignpolicy.com/2022/10/19/russia-ukraine-war-putin-defeat-retreat-mobilization-military-corruption/ |access-date=17 December 2022 |website=Foreign Policy |date=19 October 2022 |language=en-US |archive-date=17 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231239/https://foreignpolicy.com/2022/10/19/russia-ukraine-war-putin-defeat-retreat-mobilization-military-corruption/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=20 October 2022 |title='The army has nothing': new Russian conscripts bemoan lack of supplies |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/20/the-army-has-nothing-new-russian-conscripts-bemoan-lack-of-supplies |access-date=17 December 2022 |website=The Guardian |language=en |archive-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225102851/https://www.theguardian.com/world/2022/oct/20/the-army-has-nothing-new-russian-conscripts-bemoan-lack-of-supplies |url-status=live }}</ref> ხისტი მართვისა და კონტროლის სტრუქტურა,<ref>[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Services.'' Updated 10 October 2024.</ref> არასათანადო მომზადება<ref>[https://www.newsweek.com/russia-ground-forces-poorly-trained-antiquated-equipment-ukraine-counteroffensive-bakhmut-1800153 Russia's Ground Forces Poorly Trained and Using Antiquated Equipment: U.K.], NewsWeek, updated 16 May 2023</ref> და დაბალი საბრძოლო მოტივაცია.<ref>[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Service.'' Updated 10 October 2024.</ref> რუსეთის შეიარაღებულმა ძალამ დაკარგა ოკუპირებული/ანექსირებული ტერიტორიების ნაწილი. სხვა პრობლემები იყო საკუთარი აღჭურვილობის ფართომასშტაბიანი განადგურება და ფლანგვა, ასევე განსაკუთრებით მაღალი დანაკარგების მაჩვენებელი.<ref>{{Cite news |last1=Sonne |first1=Paul |last2=Lamothe |first2=Dan |last3=Ilyushina |first3=Mary |date=13 September 2022 |title=Rapid loss of territory in Ukraine reveals spent Russian military |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/09/13/putin-russia-military-spent-ukraine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914234329/https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/09/13/putin-russia-military-spent-ukraine/ |archive-date=14 September 2022 |access-date=10 November 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |date=28 February 2022 |title=The woes of the Russian war machine are big and real. Are they also temporary? |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2022/02/28/the-woes-of-the-russian-war-machine-are-big-and-real-are-they-also-temporary |access-date=13 March 2022 |issn=0013-0613 |archive-date=13 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313021041/https://www.economist.com/europe/2022/02/28/the-woes-of-the-russian-war-machine-are-big-and-real-are-they-also-temporary |url-status=live }}</ref><ref name="newyorker.com0">{{Cite web |date=11 March 2022 |title=The Russian Military's Debacle in Ukraine |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/the-russian-militarys-debacle-in-ukraine |access-date=15 March 2022 |magazine=The New Yorker |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323052142/https://www.newyorker.com/news/q-and-a/the-russian-militarys-debacle-in-ukraine |url-status=live }}</ref> დასავლელი ანალიტიკოსების დაკვირვებით, რუსეთი კვლავაც იბრძვის სამხედრო პროფესიონალიზაციის მისაღწევად,<ref>{{Cite web |title=Russia has a military professionalism problem, and it is costing them in Ukraine |last1=Posard |first1=Marek N. |last2=Holynska |first2=Khrystyna |work=Breaking Defense |date=21 March 2022 |access-date=25 August 2022 |url=https://breakingdefense.com/2022/03/russia-has-a-military-professionalism-problem-and-it-is-costing-them-in-ukraine/ |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805231345/https://breakingdefense.com/2022/03/russia-has-a-military-professionalism-problem-and-it-is-costing-them-in-ukraine/ |url-status=live }}</ref> თუმცა ინარჩუნებს საკუთარი შესაძლებლობების სწრაფად აღდგენის უნარს და ფლობს „საბრძოლო გამოცდილებას“.<ref>{{Cite report |url=https://www.rand.org/pubs/commentary/2024/07/russias-speedy-military-rebuild-doesnt-tell-the-whole.html |title=Russia's Speedy Military Rebuild Doesn't Tell the Whole Story |last=Grisé |first=Michelle |date=5 July 2024 |language=en}}</ref><ref name="ap"/> რუსეთის შეიარაღებული ძალები რუსეთის უშიშროების საბჭოს უშუალო დაქვემდებარებაშია. ამ ფუნქციას იგი სხვა უწყებებთან — უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის სასაზღვრო ჯართან, ეროვნულ გვარდიასთან, შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან, ფედერალური დაცვის სამსახურთან, საგარეო დაზვერვასა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროსთან ერთად ასრულებს. ==ისტორია== ===ჩამოყალიბება და ადრეული ისტორია (1991–2008)=== [[საბჭოთა კავშირი]] ოფიციალურად [[1991]] წლის 25 დეკემბერს [[სსრკ-ის დაშლა|დაიშალა]]. მომდევნო ერთი წლის განმავლობაში ერთიანობის შენარჩუნებისა და საბჭოთა შეიარაღებული ძალების „დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის“ ([[დსთ]]) ჯარად გარდაქმნის მცდელობები წარუმატებლად დასრულდა. დროთა განმავლობაში, ახლად წარმოქმნილ რესპუბლიკებში დისლოცირებულმა ცალკეულმა შენაერთებმა ერთგულება საკუთარ ეროვნულ მთავრობებს შეჰფიცეს, დამოუკიდებელ სახელმწიფოებს შორის გაფორმებულმა ხელშეკრულებებმა კი სამხედრო აქტივები საბოლოოდ დაანაწილა.{{sfn|Odom|1998|pages=369-387}} მარშალი ევგენი შაპოშნიკოვი ცდილობდა დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალა შეექმნა,{{sfn|Odom|1998|page=375}} თუმცა 1992 წლის მაისში პრეზიდენტმა ბორის ელცინმა რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო დააფუძნა.{{sfn|Odom|1998|pages=385-386}} [[1992]] წლის 7 მაისს [[ბორის ელცინი|ელცინმა]] ხელი მოაწერა ბრძანებულებას რუსეთის შეიარაღებული ძალის ჩამოყალიბების შესახებ და უმაღლესი მთავარსარდლის მოვალეობაც თავად შეითავსა.<ref>{{cite web|url=http://www.politika.su/prav/minobor.html|script-title=ru:Министерство обороны Российской Федерации|trans-title=Ministry of Defence of the Russian Federation|language=ru|publisher=Politika.su|access-date=24 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221184734/https://www.politika.su/prav/minobor.html|archive-date=21 December 2012}}</ref> თავდაცვის მინისტრი პოლკოვნიკ-გენერალი პაველ გრაჩოვი გახდა, რომელსაც პოსტზე დანიშვნისთანავე რუსეთის არმიის პირველი გენერლის წოდება მიენიჭა. [[1993]] წლის ბოლოსთვის დსთ-ს სამხედრო სტრუქტურები უკვე მხოლოდ სამხედრო თანამშრომლობის ფორმატად იქცა.<ref>The Staff for Coordinating Military Cooperation was established as the CIS Joint Armed Forces High Command in March 1992 and then reorganised as the Coordinating Staff in August 1993. It quickly became a very weak body as the new states' authorities asserted their control over their own armed forces. (Russia and NIS Mineral Industry Handbook, International Business Publications, 2007.) Army General [[Vladimir Yakovlev (general)]] appears to have become Chief of the Staff in June 2001 (DS2002-0819).</ref> გრაჩოვი და მისი მოკავშირეები ყველანაირად ცდილობდნენ შაპოშნიკოვისთვის ძირი გამოეთხარათ,{{sfn|Odom|1998|page=375}} ამ უკანასკნელის მცდელობებს კი წინააღმდეგობას ახლად დამოუკიდებელი სახელმწიფოებიც უწევდნენ.{{sfn|Odom|1998|page=376}} 1992 წლის მაისში რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს შექმნა საბჭოთა სამხედრო მანქანის პრაქტიკულ დასასრულს ნიშნავდა; შაპოშნიკოვი და მისი მცირერიცხოვანი პერსონალი მოსკოვის ცენტრში მდებარე გენშტაბისა და თავდაცვის სამინისტროს შენობებიდან გამოასახლეს და ქალაქის გარეუბანში, [[ვარშავის პაქტი]]ს ყოფილ შტაბ-ბინაში გადაიყვანეს. დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალის არსებობის ილუზია 1993 წლის ივნისამდე გაგრძელდა — მანამ, სანამ რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ მისი დაფინანსება საბოლოოდ არ შეწყვიტა, რის შემდეგაც შაპოშნიკოვი მთავარსარდლის პოსტიდან გადადგა.{{sfn|Odom|1998|page=386-387}} გარდა იმისა, რომ ახალმა რუსულმა მთავრობამ კონტროლი დაამყარა ყოფილი საბჭოთა შინაგანი ჯარებისა და [[სსრკ-ის სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტი]] (კგბ) სასაზღვრო ჯარების დიდ ნაწილზე, როგორც ჩანს, ერთადერთი დამოუკიდებელი ნაბიჯი თავდაცვის სფეროში, რომელიც მათ 1992 წლის მარტამდე გადადგეს, ეროვნული გვარდიის ჩამოყალიბების შესახებ განცხადება იყო.<ref>For some early discussion on this period, see Richard Woff, "A Russian Army", ''[[Jane's Intelligence Review]]'', May 1992, 198-200. See also ''Voenniy vestnik'' No 12, 1991.</ref> [[1995]] წლამდე იგეგმებოდა სულ მცირე 11 ბრიგადის შექმნა, თითოეულში 3,000-დან 5,000-მდე წევრით, ხოლო პირადი შემადგენლობის საერთო რაოდენობა 100,000-ს არ უნდა გასცდენოდა. ეროვნული გვარდიის სამხედრო ნაწილები 10 რეგიონში უნდა განლაგებულიყო, მათ შორის მოსკოვში (სამი ბრიგადა) და კიდევ რამდენიმე მნიშვნელოვან ქალაქსა და მხარეში. მხოლოდ მოსკოვში 15,000-მა ადამიანმა გამოთქვა ახალ რუსულ ჯარში მსახურის სურვილი, რომელთა უმეტესობაც საბჭოთა შეიარაღებული ძალების ყოფილი სამხედრო მოსამსახურე იყო. საბოლოოდ, პრეზიდენტმა ელცინმა წარადგინა ბრძანებულება „რუსული გვარდიის დროებითი მდგომარეობის შესახებ“, თუმცა ის პრაქტიკაში აღარ განხორციელებულა.<ref name="Korotkaya Russian gvardii.">{{cite web|url=http://tsiganok.ru/vpa/reforma/doc/260 |title=Short life of the new Russian Guard |publisher=Tsiganok.ru |date=21 December 2006 |access-date=24 March 2014}}</ref> 1990-იანი წლების განმავლობაში, თავდაცვის სამინისტროს გარდა, კიდევ თორმეტ სხვა უწყებას ჰყავდა საკუთარი სამხედრო ფორმირებები; მათ „ძალოვანი სამინისტროების“ სახელით იცნობდნენ.{{sfn|de Haas|2011|page=8}} მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში რუსულმა ჯარებმა დატოვეს ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპა, ისევე როგორც ზოგიერთი ახლადდამოუკიდებელი პოსტსაბჭოთა სახელმწიფო. რამდენიმე ქვეყანასთან გაფორმებული ხელშეკრულებების თანახმად, ამ რეგიონების უმეტესობიდან უკანასკნელი სამხედრო შენაერთები [[1994]] წლის 31 აგვისტოსთვის იქნა გაყვანილი.<ref>{{Cite journal |last=Atkins |first=Arthur G. |title=Budget Cuts, Troop Withdrawals Shake, Reshape Russian Military |journal=Arms Control Today |volume=24 |issue=3 |date=1994 |page=25 |jstor=23625516 |url=http://www.jstor.org/stable/23625516 |access-date=25 January 2026 }}</ref> ბელარუსთან, ყაზახეთთან და უკრაინასთან მიღწეული შეთანხმებების საფუძველზე, საბჭოთა ბირთვული ძალები ან განიარაღდა, ან რუსეთს დაუბრუნდა, თუმცა ჩვეულებრივმა (კონვენციურმა) შეიარაღებულმა ძალებმა ბევრად მეტი პრობლემა შექმნა.{{sfn|DIA 2017|pages=9-10}} მიუხედავად იმისა, რომ ჯარების გაყვანა ძირითადად მშვიდობიანად მიმდინარეობდა და მთელი ქვედანაყოფები ეტაპობრივად გადადიოდნენ რუსეთის ფედერაციაში, ზოგიერთი შენაერთი მაინც დარჩა ახლადდამოუკიდებელ ქვეყნებში. ასეთები იყო, მაგალითად: შავი ზღვის ფლოტი უკრაინაში, მე-14 არმია [[მოლდოვა]]ში და სხვა ნაწილები [[საქართველო]]სა და [[ტაჯიკეთი|ტაჯიკეთში]]. ზოგიერთი მათგანი ადგილობრივ ეთნიკურ თუ პოლიტიკურ კონფლიქტებშიც კი ჩაერთო. რუსეთი დღემდე ინარჩუნებს რამდენიმე სამხედრო ბაზას უცხო ქვეყნებში, განსაკუთრებით კი ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში.{{sfn|DIA 2017|page=10}} ბორის ელცინის პრეზიდენტობის დროს სამხედრო რეფორმები ძირითადად პერსონალის შემცირებასა და შეიარაღებული ძალების რესტრუქტურიზაციაზე იყო ფოკუსირებული. 1992 წელს ჯარი ხუთი შტოსგან შედგებოდა: სახმელეთო ჯარები, სამხედრო-საზღვაო ფლოტი, სამხედრო-საჰაერო ძალები, სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები და საჰაერო თავდაცვის ძალები. 2001 წლისთვის საჰაერო თავდაცვის ძალები სამხედრო-საჰაერო ძალებს მიუერთეს, ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები დამოუკიდებელ სამხედრო გვარეობად ჩამოაქვეითეს. 1990-იანი წლების ბოლოს გენერალური შტაბის უფროს ანატოლი კვაშნინსა და თავდაცვის მინისტრ იგორ სერგეევს შორის სერიოზული დავა მიმდინარეობდა იმის თაობაზე, თუ რომელი მიმართულების დაფინანსებისთვის მიენიჭებინათ პრიორიტეტი — ჩვეულებრივი (კონვენციური) თუ ბირთვული ძალებისთვის. საბოლოოდ, ბირთვული ძალები უფრო მნიშვნელოვნად მიიჩნიეს, რის შედეგადაც საზღვაო ფლოტის, სამხედრო-საჰაერო ძალებისა და საჰაერო თავდაცვის ძალების შემადგენლობა განახევრდა, ხოლო ყველაზე დიდი დარტყმა სახმელეთო ჯარებმა განიცადა, რომელიც ორი მესამედით შეამცირეს.{{sfn|de Haas|2011|page=9}} შეიარაღებული ძალების საერთო რაოდენობა [[1992]] წლის 2 720 000-იანი შემადგენლობიდან [[2000]] წლისთვის 1 004 000-მდე შემცირდა. ამავე პერიოდში სახმელეთო ჯარები 1 400 000-დან 348 000-მდე შემცირდა; სამხედრო-საჰაერო და საჰაერო თავდაცვის ძალები, შესაბამისად, 300 000 და 356 000-დან — გაერთიანებულ 184 600-მდე; საზღვაო ფლოტი 320 000-დან 171 500-მდე; ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები 181 000-დან 149 000-მდე ჩამოვიდა.{{sfn|de Haas|2011|page=10}} 1990-იანი წლების ბოლოს საჰაერო-სადესანტო ჯარების შემადგენლობაც შემცირდა 64 300-დან 48 500-მდე.<ref>{{Cite web |title=Russian Airborne Assault Troops [VDV] |date=7 September 2000 |access-date=26 January 2026 |work=[[Federation of American Scientists]] |url=https://nuke.fas.org/guide/russia/agency/army-vdv.htm }}</ref> 1998 წელს სახმელეთო ჯარების მთავარსარდლის პოსტი დროებით გააუქმეს და იგი სახმელეთო ჯარების მთავარი სამმართველოთი ჩაანაცვლეს.<ref name="CurrentHistory-1998">{{Cite journal |last=Herspring |first=Dale R. |title=Russia's Crumbling Military |journal=[[Current History]] |volume=97 |issue=621 |date=1998 |pages=325–328 |doi=10.1525/curh.1998.97.621.325 |jstor=45317843. }}</ref> რუსეთის ბაზებზე ჯარების მოულოდნელმა დაბრუნებამ (სადაც მათთვის სათანადო საცხოვრებელი პირობებიც კი არ არსებობდა) და სამხედრო ხარჯების მკვეთრმა შეკვეცამ — რაც გამოწვეული იყო საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის პროცესში ქვეყანაში შექმნილი მძიმე ეკონომიკური კრიზისით — ფართომასშტაბიანი სოციალური და ეკონომიკური პრობლემები წარმოშვა. ამ ყოველივემ გამოიწვია სამხედრო დისციპლინის მკვეთრი გაუარესება; გახშირდა დანაშაული და კიდევ უფრო მწვავედ იჩინა თავი წვევამდელთა შორის მანამდეც არსებულმა სასტიკმა არაფორმალურმა ურთიერთობებმა, ე.წ. „დედოვშჩინამ“ (უფროსკლასელობამ), რამაც, თავის მხრივ, ახალწვეულებს ჯარიდან თავის არიდებისკენ უბიძგა. სამხედრო სამსახური ბევრმა ოფიცერმა და სერჟანტმა დატოვა. ამასთანავე, კატასტროფულად დაეცა აღჭურვილობის მოვლა-პატრონობისა და სამხედრო მომზადების დონე. [[1998]] წლის მონაცემებით, [[1992]] წლის შემდეგ ქვეყანაში დივიზიის დონეზე მაღალი არანაირი სამხედრო წვრთნები აღარ ჩატარებულა, ხოლო პილოტების წლიური ფრენის დრო 25 საათამდე შემცირდა, რაც ბევრად ჩამოუვარდებოდა ნატოს წევრი ქვეყნების მაჩვენებლებს. არმიის ეს დაუძლურება აშკარა გახდა [[ჩეჩნეთის პირველი ომი|ჩეჩნეთის პირველი ომის]] დროს (1994–1996 წლებში), როდესაც რუსულმა ჯარებმა ვერ შეძლეს სეპარატისტების დამორჩილება ჩეჩნეთსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში.<ref name="CurrentHistory-1998" />{{sfn|DIA 2017|pages=10-11}}<ref>{{Cite journal |last=Lambeth |first=Benjamin S. |title=Russia's Wounded Military |work=Foreign Affairs |volume=74 |issue=2 |date=1995 |pages=86–98 |doi=10.2307/20047044 |jstor=20047044 }}</ref> რაც შეეხება საერთაშორისო ასპარეზს, რუსეთმა სამშვიდობო მისიებით ჯარები 1992 წლიდან [[ხორვატია]]სა და [[ბოსნია-ჰერცეგოვინა]]ში განათავსა, ხოლო [[1999]] წლიდან — [[კოსოვო]]ში.<ref>{{Cite book |editor-last1=Mackinlay |editor-first1=John |editor-last2=Cross |editor-first2=Peter |year=2003 |title=Regional peacekeepers: The paradox of Russian peacekeeping |publisher=[[United Nations University]] |location=Tokyo |pages=34, 37, 193–194 |url=https://collections.unu.edu/eserv/UNU:2429/ebrary9280810790.pdf |isbn=92-808-1079-0 }}</ref> [[ვლადიმერ პუტინი]]ს პრეზიდენტობის ადრეულ პერიოდში არმია კვლავ დიდწილად ინარჩუნებდა მასობრივი მობილიზაციის სტრუქტურას და აღჭურვილი იყო საბჭოთა დროინდელი ტექნიკით.{{sfn|DIA 2017|page=12}} პუტინის მმართველობისას უშიშროების საბჭო ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის კოორდინაციის მთავარ ინსტიტუტად იქცა, რამაც შეზღუდა თავდაცვის სამინისტროსა და გენერალური შტაბის გავლენები და შექმნა ბევრად უფრო ერთიანი სამხედრო მართვის სისტემა, ვიდრე ელცინის წლებში არსებობდა.{{sfn|de Haas|2011|page=11}} [[2002]] წლის სახელმწიფო შეიარაღების პროგრამამ აღიარა, რომ 1990-იან წლებში შეკვეთების უმეტესობა შეუსრულებელი დარჩა. ამიტომ, ახალმა გეგმამ პრიორიტეტი კვლევებსა და განვითარებას მიანიჭა, ხოლო ახალი ტექნიკის შესყიდვების დაწყება 2008 წლის შემდგომი პერიოდისთვის გადადო.{{sfn|de Haas|2011|page=13}} შეიარაღებული ძალებისთვის სერიოზულ დაბრკოლებად რჩებოდა კორუფციაც. 2008 წლის იანვარში, ნორვეგიის თავდაცვის კვლევითი ინსტიტუტის უფროსმა მეცნიერ-თანამშრომელმა, ტორ ბუკვოლმა განაცხადა: „ელცინის პუტინით ჩანაცვლებას მინიმალური გავლენა ჰქონდა რუსეთის სამხედრო კორუფციაზე. პუტინმა, მიუხედავად მისი სურვილისა — აღედგინა რუსეთის ძლიერება — არ გამოავლინა მზაობა ან უნარი იმისა, რომ კორუფციის პრობლემას სერიოზულად შებრძოლებოდა“.<ref>{{Cite journal |last=Bukkvoll |first=Tor |date=January 2008 |title=Their Hands in the Till: Scale and Causes of Russian Military Corruption |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X06294622 |journal=Armed Forces & Society |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=259–275 |doi=10.1177/0095327X06294622 |s2cid=145238073 |issn=0095-327X |access-date=4 November 2023 |archive-date=4 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104010436/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X06294622 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ===სერდიუკოვის რეფორმა (2008–2012)=== {{მთავარი|რუსეთის სამხედრო რეფორმა (2008)}} [[2008]] წლის ოქტომბერში, ანატოლი სერდიუკოვმა, რომელიც თავდაცვის მინისტრის პოსტს [[2007]]-დან [[2012]] წლამდე იკავებდა, გენერალური შტაბის უფროსთან, გენერალ ნიკოლაი მაკაროვთან ერთად, წამოიწყო სამხედრო რეფორმა სახელწოდებით „ახალი იერი“. ეს ცვლილებები შეფასდა, როგორც „ყველაზე რადიკალური გარდაქმნები რუსეთის არმიაში 1918 წელს წითელი არმიის შექმნის შემდეგ“<ref name="RAND-2025">{{Cite journal |last1=Grisé |first1=Michelle |last2=Cozad |first2=Mark |last3=Dowd |first3=Anna M. |last4=Kennedy |first4=John |last5=Kepe |first5=Marta |last6=De Lataillade |first6=Clara |last7=Marcinek |first7=Krystyna |last8=Woodworth |first8=David |title=How Will Russia Reconstitute Its Military After the Ukraine Conflict? |date=27 March 2025 |journal=[[RAND Corporation]] |access-date=25 January 2026 |url=https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RBA2713-2.html }}</ref> და როგორც „პროცესი, რომელსაც ტრადიციული, მობილიზაციაზე ორიენტირებული ჯარი მუდმივ საბრძოლო მზადყოფნაში მყოფ ძალად უნდა გადაექცია“.<ref>{{Cite web |last=Persson |first=Gudrun |title=In the Service of Russia - Book Review |date=5 June 2019 |access-date=25 January 2026 |work=[[NATO Defense College]] |url=https://www.ndc.nato.int/in-the-service-of-russia/ }}</ref> 1990-იანი წლების განმავლობაში მასშტაბური რეფორმების ჩატარების წინა მცდელობები დიდწილად ჩაიშალა, ხოლო ყველაზე თვალსაჩინო ცვლილება მხოლოდ რუსეთის საჰაერო თავდაცვის ძალების სამხედრო-საჰაერო ძალებთან გაერთიანება იყო.<ref name="RAND-2025" /> „ახალი იერის“ რეფორმისთვის ნიადაგი მოამზადა სერგეი ივანოვმა (თავდაცვის მინისტრი [[2001]]-[[2007]] წლებში), რომელიც წვევამდელებისა და ოფიცრების რაოდენობის შემცირებას და პროფესიონალი, საკონტრაქტო სამხედროების წილის გაზრდას მოითხოვდა.<ref name="IISS-2020">{{Cite web |title=An introduction to Russia's military modernisation |date=30 September 2020 |access-date=25 January 2026 |work=[[International Institute for Strategic Studies]] |url=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2020/09/rmm-introduction/ }}</ref> [[2008]] წლიდან დაწყებულ ცვლილებათა შორის იყო მანამდე არსებული ცხრა სამხედრო ოლქის ნაცვლად ოთხი ახალი ოლქის შექმნა, რომელთაც, ძველი ფუნქციების (ჯარების ფორმირება და უზრუნველყოფა) გარდა, ახლა უკვე უშუალო საბრძოლო მართვის როლიც მიენიჭათ.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=256}} სახმელეთო ჯარებში დივიზიების უმეტესობა გაუქმდა და მათ ნაცვლად შეიქმნა ცალკეული მანევრული ბრიგადები; გეგმის მიხედვით, ისინი სრულად უნდა ყოფილიყვნენ დაკომპლექტებულნი პერსონალით, მზადყოფნის უფრო მაღალი დონე ჰქონოდათ და მოდერნიზებული ან სრულიად ახალი ტექნიკით აღჭურვილიყვნენ.<ref name="IISS-2020" />{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=246}} სამხედრო-საზღვაო ფლოტმა მიიღო ახალი წყალქვეშა ნავები და მცირე ზედაპირული ხომალდები, ხოლო გაზრდილი ინვესტიციებით სარგებელი საჰაერო-კოსმოსურმა ძალებმაც ნახეს.<ref name="IISS-2020" /> ლოგისტიკური უზრუნველყოფის მრავალი შტო ერთიან სარდლობაში — რუსეთის შეიარაღებული ძალების ზურგის უზრუნველყოფაში გაერთიანდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} ასევე ჩამოყალიბდა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფები, რომლებიც სრულად პროფესიონალი, საკონტრაქტო ჯარისკაცებით იყო დაკომპლექტებული, თუმცა ყოველ ორ ასეთ ბატალიონზე მოდიოდა ერთი ბატალიონი, რომელიც წვევამდელებით იყო შევსებული.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} [[სირიის სამოქალაქო ომი|სირიის სამოქალაქო ომში]] ინტერვენციის წყალობით, რუსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა უზარმაზარი გამოცდილება დააგროვეს, რამაც მათ ახალი ტექნიკისა და მართვისა და კონტროლის სისტემების გამოცდის შესაძლებლობაც მისცა. ამ კამპანიის დროს საბრძოლო მოქმედებებში პირველად გამოიყენეს ავიამზიდი „ადმირალი კუზნეცოვი“. [[2017]] წლის მონაცემებით, [[სირია]]ში 48 000-ზე მეტი სამხედრო მოსამსახურე იყო დისლოცირებული, ხოლო [[2021]] წლისთვის, საჰაერო-კოსმოსური ძალების პილოტების 90%-მა იქ როტაციის წესით სამსახური უკვე გავლილი ჰქონდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=260}} ===გადაიარაღება და ომები სირიასა და უკრაინაში (2012–2022)=== [[ფაილი:Vladimir Putin in Khmeimim Air Base in Syria (2017-12-11) 01.jpg|მინი|რუსი ჯარისკაცები ხმეიმის საჰაერო ბაზაზე, 2017 წლის დეკემბერს]] სერდიუკოვის მინისტრობის დროს გატარებულმა რეფორმამ სამხედრო ელიტის ბევრ წარმომადგენელში აზრთა სერიოზული სხვადასხვაობა და უკმაყოფილება გამოიწვია.{{sfn|DIA 2017|page=13}} [[2012]] წლის შემდეგ, როდესაც თავდაცვის მინისტრად [[სერგეი შოიგუ]], ხოლო გენერალური შტაბის უფროსად გენერალი [[ვალერი გერასიმოვი]] დაინიშნენ, მათ ამ რეფორმების ნაწილის გაუქმება დაიწყეს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} შოიგუმ შეინარჩუნა რეფორმის ძირითადი არსი, მათ შორის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურული და შესყიდვებთან დაკავშირებული ცვლილებები, თუმცა უარი თქვა მის ყველაზე სადავო ასპექტებზე.<ref name="CSIS-2021">{{Cite web |last=Shamiev |first=Kirill |title=Understanding Senior Leadership Dynamics within the Russian Military |date=20 July 2021 |access-date=27 January 2026 |work=Center for Strategic and International Studies |url=https://www.csis.org/analysis/understanding-senior-leadership-dynamics-within-russian-military }}</ref> ზოგიერთი დივიზია აღადგინეს — მათ შორის ცნობილი ტამანსკაიასა და კანტემიროვსკაიას დივიზიებიც{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=246}} — თუმცა ისინი აღარ იყვნენ ისეთი მრავალრიცხოვანნი, როგორც წარსულში.[60] 2008 წლის [[რუსეთ-საქართველოს ომი (2008)|რუსეთ-საქართველოს ომის]] დროს გამოვლენილი მრავალი ნაკლოვანება ამ რეფორმის წყალობით აღმოიფხვრა, რაც აშკარად გამოჩნდა 2014 წელს რუსეთის მიერ [[ყირიმის ანექსია რუსეთის ფედერაციის მიერ|ყირიმის ანექსიის]] დროს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=256}} 2014 წლის დასაწყისში რუსულმა სპეცდანიშნულების რაზმებმა, საჰაერო-სადესანტო ჯარებმა და საზღვაო ქვეითებმა ყირიმზე კონტროლი სწრაფად დაამყარეს. ამასთანავე, რუსეთის არმია აქტიურად მუშაობდა პრორუსული სეპარატისტული ძალების მობილიზებაზე, გაწვრთნასა და აღჭურვაზე დონბასში 2014 წლის დასაწყისში დაწყებული ომის დროს.{{sfn|DIA 2017|page=13}} [[2015]] წლის ივლისში, მას შემდეგ რაც [[ისლამური სახელმწიფო|„ისლამურმა სახელმწიფომ“]] (ISIS) ფრონტზე წინ წაიწია, სირიამ რუსეთს სამხედრო დახმარება სთხოვა. აგვისტოში მხარეებს შორის გაფორმდა შეთანხმება რუსეთის არმიის მიერ ხმეიმისის ავიაბაზისა და ტარტუსის სამხედრო-საზღვაო ბაზის გამოყენების შესახებ, ხოლო სექტემბრიდან სირიაში რუსული თვითმფრინავებისა და ხომალდების ჩასვლა დაიწყო. რუსეთმა საჰაერო დარტყმები 2015 წლის 30 სექტემბერს წამოიწყო. 2015 წლის შემოდგომაზე რუსული ძალები სირიის არაბულ შეიარაღებულ ძალებს [[ჰამა|ჰამას]], [[ჰომსი|ჰომსისა]] და [[ალეპო]]ს რეგიონებში შეტევების განხორციელებაში დაეხმარნენ. რამდენიმეთვიანი საომარი პაუზის შემდეგ, [[2016]] წლის ზაფხულსა და შემოდგომაზე, რუსეთი სირიის რეჟიმს დაეხმარა მთელ რიგ თავდასხმებში, რომელთა შედეგადაც სირიის ოპოზიციას ქალაქი ალეპო წაართვეს. რუსული ძალები სირიის არმიას „ისლამური სახელმწიფოსგან“ [[პალმირა]]ს დაბრუნებაშიც დაეხმარნენ — ჯერ 2016 წლის მარტში, ხოლო შემდეგ ხელახლა 2017 წლის მაისში. მათ ასევე მხარი დაუჭირეს მასშტაბურ კამპანიას ISIS-ის წინააღმდეგ ცენტრალურ სირიაში, [[ევფრატი]]ს მდინარის ხეობამდე, რაც 2017 წლის ბოლომდე გაგრძელდა. 2017 წლის ნოემბერში გამოცხადდა სირიიდან რუსული ჯარების ნაწილობრივი გაყვანის შესახებ, რასაც სამხედრო ოპერაციების კლება მოჰყვა. [[2019]] წლის აგვისტოში კი ოფიციალურად აღინიშნა, რომ რუსეთის სამხედრო ფრენები „მინიმუმამდე შემცირდა და სრულდებოდა მხოლოდ საბრძოლო მომზადებისა და დაზვერვის მიზნით“.{{sfn|DIA 2017|page=13}} სტრატეგიული კვლევების საერთაშორისო ინსტიტუტის შეფასებით, [[2020]] წლისთვის რუსეთის სახმელეთო ჯარები მიიჩნეოდა „უფრო მცირერიცხოვან, თუმცა ბევრად უფრო ბრძოლისუნარიან ძალად, ვიდრე ისინი 1990-იანი წლების შუა პერიოდში იყვნენ“, ხოლო საჰაერო-სადესანტო ჯარები და რეორგანიზებული სპეციალური ოპერაციების ძალები ასევე წარმოადგენდნენ რუსეთის მაღალი საბრძოლო მზადყოფნის პოტენციალის ნაწილს.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=80-83}} თუმცა, უკრაინასთან სრულმასშტაბიან ომში მზარდი დანაკარგების შესავსებად ჯარების ფორმირების სასწრაფო ტემპებით გაზრდის აუცილებლობის გამო, შოიგუს მიერ 2022 წლის დეკემბერში გამოცხადებული რეფორმის გეგმა ზოგიერთმა ამერიკელმა სამხედრო დამკვირვებელმა შეაფასა, როგორც 2008 წლის „ახალი იერის“ რეფორმის დასამარება. ეს ახალი გეგმა აქცენტს აკეთებს მობილიზაციაზე, ასევე უფრო მეტი ისეთი ქვედანაყოფის შექმნაზე, რომლებიც დაკომპლექტებულნი იქნებიან როგორც წვევამდელებით, ისე საკონტრაქტო ჯარისკაცებით, და იგი „არსებითად აღადგენს საბჭოთა შეიარაღებულ ძალებს თანამედროვე რუსეთის ფედერაციაში“.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=88-90}} ===რუსეთ-უკრაინის ომი (2022 წლიდან დღემდე)=== [[2022]] წლის 24 თებერვალს, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა გასცა ბრძანება შეიარაღებული ძალების მიერ უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დაწყების შესახებ.<ref>{{cite news |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine in numbers |url=https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |work=[[Euractiv]] |date=14 February 2023 |access-date=19 March 2023 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712061818/https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hussain |first1=Murtaza |title=The War in Ukraine Is Just Getting Started |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |work=The Intercept |date=9 March 2023 |access-date=19 March 2023 |archive-date=18 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518234805/https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |url-status=live }}</ref> რუსეთის გენერალურმა შტაბმა ოპერაციაში ჩართულ თავის ოთხ საჯარისო დაჯგუფებას{{efn|A group of forces has permanently assigned Ground Forces field armies or direct-reporting army corps, and is assigned Airborne Forces or Naval Infantry units as needed.}} ხუთი სტრატეგიული მიმართულება განუსაზღვრა. ეს მიმართულებები იყო: [[კიევი]] — ძალების აღმოსავლეთ დაჯგუფებისთვის, რაც მთავარ დარტყმას წარმოადგენდა; [[ბროვარი]] — ცენტრალური დაჯგუფებისთვის; და [[პოლტავა]] — დასავლეთ დაჯგუფებისთვის. ძალების სამხრეთ დაჯგუფებას ორი მიმართულება ჰქონდა: დონეცკის ოლქის ქალაქ [[მარიუპოლი]]სკენ და [[ყირიმი]]ს დასავლეთით, [[ხერსონი]]სკენ. მას შემდეგ, რაც 2022 წლის მარტში კიევზე შეტევა ჩაიშალა და მასზე უარი თქვეს, მარიუპოლის მიმართულებით იერიში მთავარ დარტყმად იქცა. სამხრეთის დაჯგუფება ერთადერთი აღმოჩნდა, რომელმაც დასახულ საწყის მიზნებს მიაღწია — მან აჯობა უკრაინის შეიარაღებულ ძალებს სამხრეთ უკრაინაში მანევრირებაში და დიდ სამხედრო ძალაs მოუყარა თავი მარიუპოლთან. 2022 წლის მაისისთვის, აღმოსავლეთისა და ცენტრის დაჯგუფებები ფრონტიდან გაიყვანეს, აღადგინეს და უკრაინის სამხრეთ-აღმოსავლეთში გადაისროლეს, ხოლო დასავლეთის დაჯგუფება ხარკოვის ოლქისკენ გადააადგილეს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=31–32, 39-45}} 2022 წლის 10 აპრილს ოპერაციის უშუალო მართვა სამხედრო ასპარეზზე გენერალმა ალექსანდრ დვორნიკოვმა გადაიბარა.<ref>{{Cite news |last1=Burns |first1=Robert |last2=Yen |first2=Hope |date=10 April 2022 |title=US doubts new Russian war chief can end Moscow's floundering |publisher=AP News |url=https://apnews.com/article/russia-appoints-new-ukraine-war-commander-dvornikov-225f976f9abfb5aff6154ac3b77c21e6 |access-date=3 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605060139/https://apnews.com/article/russia-appoints-new-ukraine-war-commander-dvornikov-225f976f9abfb5aff6154ac3b77c21e6?utm_source=Twitter&utm_medium=AP&utm_campaign=SocialFlow |url-status=live }}</ref> თუმცა, გენერალური შტაბი ოპერაციას თავდაპირველად მოსკოვიდან ხელმძღვანელობდა, ვიდრე 2022 წლის ოქტომბერში ძალების ცალკეული გაერთიანებული დაჯგუფება (დროებითი ოპერატიული სარდლობა) ჩამოყალიბდებოდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=31–32}} 2022 წლის ივლისში, იმავდროულად, როდესაც შეიარაღებულმა ძალებმა მძიმე დანაკარგების განცდა დაიწყეს, სახმელეთო ჯარებმა საბრძოლო მასალის განთავსება დაიწყეს იმ შენობებში ან მათ სიახლოვეს, სადაც ხშირად დადიოდნენ მშვიდობიანი მოქალაქეები, რათა ისინი „ცოცხალ ფარად“ გამოეყენებინათ; ეს, როგორც ჩანს, განპირობებული იყო იმით, რომ უკრაინულმა [[HIMARS]]-ის სისტემებმა სასწორი რუსეთის არტილერიით გამოფიტვის სტრატეგიის საზიანოდ გადახარა.<ref name="jpalj">{{cite news |last1=Psaropoulos |first1=John |title=Russia resumes eastern Ukraine offensive and expands war aims |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/7/21/russia-resumes-hostilities-as-ukraine-targets-ammunition |publisher=Al Jazeera Media Network |date=21 June 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725192317/https://www.aljazeera.com/news/2022/7/21/russia-resumes-hostilities-as-ukraine-targets-ammunition |url-status=live }}</ref> მას შემდეგ, რაც თავდაცვის მინისტრმა სერგეი შოიგუმ ხელი მოაწერა [[გაერო]]ს შუამავლობით მიღწეულ შეთანხმებას უკრაინის შავი ზღვის მარცვლეულის ექსპორტის განახლების შესახებ, სულ რამდენიმე საათში რუსეთმა [[ოდესა|ოდესის]] პორტი დაბომბა.<ref name="skyyt">{{cite news |title=Ukraine War: Missiles hit Odesa hours after grain agreement |url=https://www.youtube.com/watch?v=lgVplcsjxRc |agency=YouTube |publisher=Sky News |date=23 July 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=3 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803234052/https://www.youtube.com/watch?v=lgVplcsjxRc |url-status=live }}</ref><ref name="f24un">{{cite news |title=UN officials announce grain exports deal with Russia, Ukraine and Turkey |url=https://www.france24.com/en/europe/20220722-live-ukraine-ports-to-reopen-after-grain-export-deal-with-russia-says-turkey |publisher=FRANCE 24 |date=22 July 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=24 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724120705/https://www.france24.com/en/europe/20220722-live-ukraine-ports-to-reopen-after-grain-export-deal-with-russia-says-turkey |url-status=live }}</ref> [[Forbes]]-ის მონაცემებით, 2022 წლის ივლისის ბოლოსთვის მოსკოვს უკრაინაში შეჭრის ოპერაციაში თავისი 10 საერთო-საჯარისო არმია ჰყავდა ჩართული.<ref name="dasuf">{{cite news |last1=Axe |first1=David |title=In Southern Ukraine, Kyiv's Artillery Drops Bridges And Isolates A Whole Russian Army |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/07/29/in-southern-ukraine-kyivs-artillery-drops-bridges-and-isolates-a-whole-russian-army/?sh=54b2cb0c1e1a |work=Forbes |date=29 July 2022 |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908151335/https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/07/29/in-southern-ukraine-kyivs-artillery-drops-bridges-and-isolates-a-whole-russian-army/?sh=54b2cb0c1e1a |url-status=live }}</ref> „[[ვაგნერის ჯგუფი|ვაგნერის ჯგუფმა]]“ სახელი გაითქვა, როგორც პუტინის „კერძო არმიამ“.<ref name="economistexplains">{{Cite news |title=What is the Wagner Group, Russia's mercenary organisation? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation |access-date=16 March 2022 |issn=0013-0613 |quote="From a legal perspective, Wagner doesn't exist," says Sorcha MacLeod |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202144401/https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation |url-status=live }}</ref> 2022 წლის ბოლოს, უკრაინაში ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების ახლადდანიშნულმა სარდალმა, გენერალმა სერგეი სუროვიკინმა გადაწყვიტა, „ვაგნერის“ ძალები ბახმუტთან უკრაინის შეიარაღებული ძალების შესაბოჭად გამოეყენებინა, სანამ თავად — საწყისი შეჭრისა და უკრაინის მიერ განხორციელებული წარმატებული ხერსონისა და ხარკოვის კონტრშეტევების შემდგომ პერიოდში — რუსეთის სამხედრო ფორმირებების აღდგენით იქნებოდა დაკავებული.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=48–49}} 2023 წლის 11 იანვარს ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების სარდლობა თავად გენერალური შტაბის უფროსმა, გენერალმა ვალერი გერასიმოვმა გადაიბარა, ხოლო სუროვიკინი მისი პირველი მოადგილე გახდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=32}} რუსეთის არმიამ 2023 წლის ზაფხულში უკრაინის კონტრშეტევის დროს ზაპოროჟიეს ოლქი შეინარჩუნა, რის შემდეგაც უკრაინაში ინიციატივა კვლავ ხელში ჩაიგდო.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=48–49}} 2023 წლის ივნისში პუტინმა მხარი დაუჭირა თავდაცვის სამინისტროს გეგმას, რომელიც დაქირავებულ მებრძოლთა ჯგუფებს კონტრაქტების გაფორმებას ავალდებულებდა, რასაც „ვაგნერის“ ლიდერი [[ევგენი პრიგოჟინი]] შეეწინააღმდეგა — ეს კონტრაქტები „ვაგნერის ჯგუფს“ სამინისტროს დაქვემდებარებაში, მის მართვის სტრუქტურაში მოაქცევდა და თავად პრიგოჟინის გავლენას შეზღუდავდა.<ref>{{Cite news |last=Osborn |first=Andrew |date=13 June 2023 |title=Putin backs push for mercenary groups to sign contracts despite Wagner's refusal |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-backs-push-mercenary-groups-sign-contracts-despite-wagners-refusal-2023-06-13/ |url-status=live |access-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622143644/https://www.reuters.com/world/europe/putin-backs-push-mercenary-groups-sign-contracts-despite-wagners-refusal-2023-06-13/ |archive-date=22 June 2023}}</ref> მოგვიანებით, ივნისშივე, „ვაგნერის ჯგუფი“ რუსეთ-უკრაინის ომისა და თავდაცვის სამინისტროს [[ვაგნერის ჯგუფის აჯანყება|წინააღმდეგ წავიდა]],<ref>{{Cite web |date=23 June 2023 |title=Putin in crisis: Wagner chief Prigozhin declares war on Russian military leadership, says 'we will destroy everything' |url=https://www.politico.eu/article/putin-in-crisis-as-wagner-chief-prigozhin-declares-war-on-russian-military-leadership/ |access-date=24 June 2023 |website=Politico |language=en |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623231535/https://www.politico.eu/article/putin-in-crisis-as-wagner-chief-prigozhin-declares-war-on-russian-military-leadership/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Regan |first1=Helen |last2=Raine |first2=Andrew |date=24 June 2023 |title=Russia accuses Wagner chief Yevgeny Prigozhin of urging "armed rebellion": Live updates |language=en |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html |url-status=live |access-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624073110/https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html |archive-date=24 June 2023}}</ref> ვიდრე სამშვიდობო შეთანხმებას არ მიაღწიეს. პრიგოჟინის თქმით, რუსეთის წინააღმდეგ მისი მარშის ერთ-ერთი მიზეზი სწორედ ის იყო, რომ ხელისუფლებას ხელი შეეშალა „კერძო სამხედრო კომპანია ვაგნერის ლიკვიდაციისთვის“.<ref>{{cite news|last1=Bourke|first1=Latika|title=Live updates: Putin vows to defend Russia against Wagner rebellion|url=https://www.smh.com.au/world/europe/live-updates-putin-vows-to-defend-russia-against-wagner-rebellion-20230624-p5dj6x.html|access-date=24 June 2023|work=The Sydney Morning Herald|date=24 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624145405/https://www.smh.com.au/world/europe/live-updates-putin-vows-to-defend-russia-against-wagner-rebellion-20230624-p5dj6x.html|archive-date=24 June 2023|url-status=live}}</ref> რუსეთი 2024 წლის ბოლომდე გეგმავდა თავისი მოქმედი სამხედრო პერსონალის რაოდენობის 1,5 მილიონამდე გაზრდას,<ref>{{Cite web |last=Atlamazoglou |first=Stavros |date=19 September 2024 |title=Russia's Military Will Soon Have 1.5 Million Troops |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/russias-military-will-soon-have-15-million-troops-212838 |access-date=9 November 2024 |website=The National Interest |language=en}}</ref> რაც მას [[ჩინეთი]]ს შემდეგ მსოფლიოში მეორე უდიდეს მოქმედ არმიად აქცევდა.<ref>{{Cite web |date=28 February 2023 |title=Russia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security |archive-date=9 January 2021 |access-date=20 September 2022 |publisher=Central Intelligence Agency |via=CIA.gov}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Putin orders Russian army to expand to become the world's second largest |url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-orders-russian-army-expand-war-ukraine-rcna171429 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012651/https://www.nbcnews.com/news/world/putin-orders-russian-army-expand-war-ukraine-rcna171429 |archive-date=9 November 2024 |access-date=9 November 2024 |website=NBC News |language=en}}</ref> 2024 წლის თებერვალში რუსეთის არმიამ [[ავდიივკა]] აიღო და წლის განმავლობაში წინსვლა განაგრძო, მიუხედავად უკრაინული მხარის მცდელობებისა, ეს წინსვლა შეეჩერებინა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=55}} 2024 წლის ივლისისთვის [[აშშ]]-ის არმიის გენერალმა და [[ნატო]]ს მოკავშირეთა ძალების უმაღლესმა მთავარსარდალმა ევროპაში, კრისტოფერ კავოლიმ განაცხადა, რომ „რუსები ძალიან ჭკვიანურად ახდენენ ტექნოლოგიურ და პროცედურულ ადაპტაციას იმ მრავალ გამოწვევასთან, რომლებსაც ისინი უკრაინაში აწყდებიან“.<ref>{{cite web | title=General Cavoli notes Russia's adaptation to challenges in war against Ukraine | website=Interfax-Ukraine | date=10 July 2024 | url=https://interfax.com.ua/news/general/999380.html | ref={{sfnref | Interfax-Ukraine | 2024}} | access-date=25 July 2024 | archive-date=13 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240713151622/https://interfax.com.ua/news/general/999380-amp.html | url-status=live }}</ref> კავოლიმ 2024 წლის აპრილში ისიც აღნიშნა, რომ რუსეთის არმიამ სრულად აანაზღაურა ცოცხალი ძალისა და ტექნიკის დანაკარგები და ახლა უფრო დიდია, ვიდრე კონფლიქტის დაწყებამდე იყო.<ref>{{cite web | title=Russian military replaced Ukraine battlefield losses 'far faster' than expected, general warns | website=Politico | date=11 April 2024 | url=https://www.politico.com/news/2024/04/11/christopher-cavoli-russian-military-losses-00151718 | ref={{sfnref | POLITICO | 2024}} | access-date=25 July 2024 | archive-date=13 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240713202847/https://www.politico.com/news/2024/04/11/christopher-cavoli-russian-military-losses-00151718 | url-status=live }}</ref> 2024 წლის 26 ივნისს, დიდ ბრიტანეთში ბაზირებულმა ანალიტიკურმა ცენტრმა „გაერთიანებული სამეფოს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტმა“ გამოაქვეყნა ანგარიში, რომლის მიხედვითაც რუსეთი აგრძელებს თავისი ძირითადი იარაღის წარმოების ზრდასა და მის დახვეწას, თუმცა მისი თავდაცვის ინდუსტრია კვლავ ძლიერ არის დამოკიდებული კრიტიკული კომპონენტების უცხოურ იმპორტზე.<ref>{{cite web | title=A Methodology for Degrading the Arms of the Russian Federation | website=Royal United Services Institute | date=26 June 2024 | url=https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/occasional-papers/methodology-degrading-arms-russian-federation | ref={{sfnref | Royal United Services Institute | 2024}} | access-date=25 July 2024}}</ref> უკრაინის შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალმა, გენერალ-პოლკოვნიკმა ოლექსანდრ სირსკიმ 2024 წლის 24 ივლისს განაცხადა, რომ რუსებს ახლა ბევრად უკეთესი რესურსები აქვთ, თუმცა ამავდროულად სამჯერ მეტ დანაკარგს განიცდიან, ვიდრე უკრაინა.<ref>{{cite web | last1=Harding | first1=Luke | last2=Mamo | first2=Alessio | title='I know we will win – and how': Ukraine's top general on turning the tables against Russia | website=The Guardian | date=24 July 2024 | url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/24/i-know-we-will-win-and-how-ukraines-top-general-on-turning-the-tables-against-russia | access-date=25 July 2024}}</ref> ნატოსა და დასავლელი სამხედრო მაღალჩინოსნების განცხადებით, 2024 წლის მაისსა და ივნისში უკრაინაში ყოველდღიურად საშუალოდ 1200-მდე რუსი ჯარისკაცი იღუპებოდა ან შავდებოდა.<ref>{{cite news |title=Russia Sends Waves of Troops to the Front in a Brutal Style of Fighting |url=https://www.nytimes.com/2024/06/27/us/politics/russia-casualties-ukraine-war.html |work=The New York Times |date=27 June 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> 2024 წლის ივნისის მონაცემებით, სავარაუდო გათვლებით, 20-დან 50 წლამდე ასაკის ყველა რუსი მამაკაცის დაახლოებით 2% უკვე მოკლული ან მძიმედ დაჭრილი იყო უკრაინაში 2022 წლის თებერვლის შემდეგ.<ref>{{cite Q|Q127275136|url-access=subscription}}</ref> 2024 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, გავრცელებული შეფასებებით, უკრაინაში ბრძოლების დროს დაღუპული და დაჭრილი რუსი სამხედროების რაოდენობამ 600 000-ს გადააჭარბა.<ref>{{cite news |title=In wartime Russia, some men may be worth more dead than alive, economist says |url=https://fortune.com/2024/11/16/russia-economy-military-death-payouts-vs-civilian-earnings-ukraine-war/ |work=Fortune |date=16 November 2024}}</ref> მას შემდეგ, რაც რუსეთში 2022 წელს მობილიზაცია გამოცხადდა, სამხედრო სასამართლოებმა თვითნებურად ნაწილის დატოვების (დეზერტირობის) ათასობით საქმე მიიღეს.<ref>{{cite news |title=The Heavy Toll of Desertion From the Russian Army |url=https://www.nytimes.com/2024/09/22/magazine/desertion-russian-army-ukraine-war.html |work=The New York Times |date=22 September 2024}}</ref> ორგანიზაცია Pro Asyl-მა 2024 წელს განაცხადა, რომ 2022 წლის თებერვლიდან მოყოლებული, სულ მცირე 250 000-მა რუსმა წვევამდელმა დატოვა ქვეყანა და სხვა სახელმწიფოებს შეაფარა თავი.<ref>{{cite news |title=Fleeing Ukraine war, Russian deserters find refuge in France |url=https://www.dw.com/en/fleeing-ukraine-war-russian-deserters-find-refuge-in-france/a-70665369 |work=Deutsche Welle |date=2 November 2024}}</ref> მას შემდეგ, რაც 2022 წლის საწყისი შეჭრის დროს ფრონტზე რამდენიმე წვევამდელი აღმოჩნდა (მიუხედავად იმისა, რომ რუსული კანონმდებლობა კრძალავს მათ გამოყენებას ქვეყნის ფარგლებს გარეთ), ვლადიმერ პუტინმა საჯაროდ მოიხადა ბოდიში, ხოლო რამდენიმე გენერალი თანამდებობიდან გადააყენეს და/ან დააპატიმრეს. მას შემდეგ უკრაინის ტერიტორიაზე წვევამდელები აღარ შეუმჩნევიათ.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=41, 231–232, 235}} მიუხედავად პუტინის დაპირებისა, რომ წვევამდელებს საბრძოლველად არ გაგზავნიდნენ, რუსული საინფორმაციო გამოცემა ვერსტკას ცნობით, 2024 წელს უკრაინის მიერ კურსკის ოლქში განხორციელებული შეტევის დროს ათობით წვევამდელი ჩავარდა ტყვედ ან უგზო-უკვლოდ დაიკარგა.<ref name="e455">{{cite web | title=20 лет: в Курской области после вторжения ВСУ погибли как минимум 25 российских срочников | website=Вёрстка | date=20 February 2025 | url=https://verstka.media/v-kurskoi-oblasti-posle-vtorzheniya-vsu-pogibli-kak-minimum-25-rossiiskih-srochnikov | language=ru | access-date=21 January 2026}}</ref> აქტივისტებისა და იურისტების განცხადებით, არსებობს საკანონმდებლო ხვრელი, რომელიც წვევამდელების საბრძოლო მოქმედებებში ჩართვის საშუალებას იძლევა: სულ რაღაც ოთხთვიანი მომზადების შემდეგ მათ შეუძლიათ ხელი მოაწერონ სრულფასოვან მოხალისეობრივ საბრძოლო კონტრაქტებს, რასაც წვევამდელები ხშირად ისე აკეთებენ, რომ ბოლომდე ვერც კი აცნობიერებენ, რაზე აწერენ ხელს.<ref name="c774">{{cite web | title=Russian Conscripts Can't Be Sent Into Battle. This One Was. And He's Not Happy About It. | website=RadioFreeEurope/RadioLiberty | date=19 May 2025 | url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-conscripts-war-combat/33415104.html | access-date=21 January 2026}}</ref><ref name="i729">{{cite web | last1=Asadzade | first1=Ulviyya | title=Putin's Broken Promise: Young Russian Conscripts Dying In Ukraine Invasion | website=RadioFreeEurope/RadioLiberty | date=18 March 2025 | url=https://www.rferl.org/a/russian-conscripts-youth-dying-ukraine-putin/33351828.html | access-date=21 January 2026}}</ref> 2024 წლის ნოემბერში გამოცემა The Telegraph-მა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ რუსეთმა, მზარდი დანაკარგების ფონზე, პირველად გამოსცა სპეციალური სახელმძღვანელო ჯარისკაცებისთვის, სადაც დეტალურად არის აღწერილი, თუ როგორ უნდა გათხარონ და მოუარონ საძმო საფლავებს. ოკუპირებული უკრაინის აღმოსავლეთით, დონბასის რეგიონში, უკვე დაფიქსირებულია რუსეთის მიერ საკუთარი ჯარისკაცების დასაკრძალავად საძმო საფლავების გამოყენების ფაქტები.<ref name="q183">{{cite web | last=Kilner | first=James | title=Instruction manual for digging mass graves given to Russian troops | website=The Telegraph | date=3 November 2024 | url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/11/03/instruction-manual-digging-mass-graves-russian-troops/ | access-date=12 April 2025}}</ref> [[2025]] წლის აპრილში ოლექსანდრ სირსკიმ განაცხადა, რომ უკრაინაში მყოფი რუსული ჯარების რაოდენობა ამჟამად 623 000-ს შეადგენს, რაც შეჭრის დაწყებიდან მოყოლებული ხუთჯერ არის გაზრდილი, და ეს რიცხვი ყოველთვიურად კიდევ 8 000-9 000 ჯარისკაცით იმატებს. მან ასევე აღნიშნა, რომ რუსეთის მთლიანი მობილიზაციური რესურსი 20 მილიონ ადამიანს შეადგენს, ან 5 მილიონს — თუ მხოლოდ სამხედრო მომზადების მქონე პირებს გავითვალისწინებთ. თუმცა, სირსკიმ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ რუსეთის უპირატესობა არტილერიაში 10:1-დან 2:1-მდე შემცირდა, რაც ძირითადად რუსეთის საბრძოლო მასალის საწყობებზე უკრაინის მიერ მიყენებული დარტყმების შედეგია.<ref>{{cite web | last=Fornusek | first=Martin | title=Russia has capacity to mobilize 5 million trained troops, Syrskyi says | website=The Kyiv Independent | date=9 April 2025 | url=https://kyivindependent.com/russia-has-capacity-to-mobilize-5-million-trained-troops-syrskyi-says/ | access-date=17 April 2025}}</ref> 2025 წლის ივნისში ნატოს გენერალურმა მდივანმა მარკ რუტემ განაცხადა, რომ რუსები „ძალზე სწრაფი ტემპით აღადგენენ საკუთარ პოტენციალს“ და ბევრად მეტ საბრძოლო მასალას აწარმოებენ, ვიდრე მთელი ნატო ერთად, მიუხედავად იმისა, რომ მათი ეკონომიკა გაცილებით მცირეა. რუტემ ასევე შეაფასა, რომ რუსეთს შეუძლია ნატოს ტერიტორიაზე იერიში მომდევნო სამიდან ხუთ წელიწადში მიიტანოს და წევრ ქვეყნებს მოუწოდა, თავდაცვის ხარჯები მათი მშპ-ის (მთლიანი შიდა პროდუქტის) 5%-მდე გაზარდონ.<ref>{{cite web | last=Murray | first=Shona | title=Russia developing multiples more ammunition than NATO, says Mark Rutte | website=euronews | date=4 June 2025 | url=https://www.euronews.com/2025/06/04/russia-developing-multiples-more-ammunition-than-nato-says-secretary-general | access-date=15 June 2025}}</ref> ვინაიდან [[დრონებით ომი]] რუსეთ-უკრაინის კონფლიქტის ცენტრალურ ასპექტად იქცა, რუსეთმა გაზარდა ინვესტიციები და განვითარების ტემპები სხვადასხვა ტიპის უპილოტო აპარატების მიმართულებით. [[2025]] წლის 12 ნოემბერს რუსეთმა ოფიციალურად შექმნა თავისი უახლესი სამხედრო შტო: უპილოტო სისტემების ძალები.<ref name="TASS12Nov25">{{cite news |title=Russia establishes Unmanned Systems Forces|url=https://tass.com/defense/2042371|access-date=12 November 2025|work=TASS|date=12 November 2025}}</ref> იგი ჩამოყალიბდა იმ მიზნით, რომ მოხდეს უპილოტო საფრენი, სახმელეთო და საზღვაო სისტემების განვითარების, განთავსებისა და ოპერატიული მართვის ცენტრალიზება, ასევე ავტონომიური პლატფორმების ინტეგრირება არსებულ სამხედრო სტრუქტურებში.<ref name="TSFRussia Unmanned">{{cite web |last1=McDermott|first1=Roger N.|title=Russia's New Unmanned Systems Forces and the Strategic Role of DKO Weapons|url=https://www.saratoga-foundation.org/p/russias-new-unmanned-systems-forces|website=www.saratoga-foundation.org|publisher=The Saratoga Foundation|access-date=12 November 2025|language=en|date=20 June 2025}}</ref><ref name="FDD12Nov25JohnHardie">{{cite web |last1=Hardie|first1=John|title=Russia announces plans to form Unmanned Systems Forces|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2024/12/russia-announces-plans-to-form-unmanned-systems-forces.php|website=FDD's Long War Journal|access-date=12 November 2025|date=20 December 2024}}</ref> 2025 წლის ოქტომბერში რამდენიმე წყარომ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ დევნილობაში მოქმედი საინფორმაციო გამოცემა „ვერსტკას“ გამოძიების თანახმად, რუსი სამხედრო მეთაურები შეჭრის პირველივე წლიდან აწამებენ და სიკვდილით სჯიან საკუთარ პერსონალს. „ვერსტკამ“ აღნიშნა, რომ გამოძიების ფარგლებში მოიპოვა ასობით ცნობა მსგავსი სიკვდილით დასჯის შესახებ. ეს ინციდენტები თავდაპირველად სანგრებში სიმთვრალისა თუ დაუმორჩილებლობის გამო დასჯით დაიწყო, დროთა განმავლობაში კი პირადი კონფლიქტებისა თუ გამოძალვის ნიადაგზე მკვლელობებში გადაიზარდა; გამოცემამ იდენტიფიცირება მოახდინა 101 სამხედრო მოსამსახურის, რომელთაც ამ ქმედებების ჩადენაში ედებათ ბრალი. სრულმასშტაბიანი ომის დაწყებიდან მოყოლებული, რუსეთის მთავარ სამხედრო პროკურატურაში ძალადობასთან დაკავშირებული 12 000-ზე მეტი საჩივარი შევიდა, რაც განსაკუთრებით 2023 წლის მეორე ნახევრიდან გახშირდა. აქედან მხოლოდ 10 სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა, რის შედეგადაც ხუთი ოფიცერი იქნა მსჯავრდებული ხელქვეითების მკვლელობისთვის. გამოძიების მიხედვით, საველე მეთაურების ქმედებების გამოძიებაზე „არაოფიციალური აკრძალვაა“ დაწესებული. რუსმა ჯარისკაცებმა „ვერსტკასთან“ საუბარში აღნიშნეს, რომ სიკვდილით დასჯილ პერსონალს ხშირად დეზერტირებად ან უგზო-უკვლოდ დაკარგულებად აფორმებენ, ხოლო მათ ცხედრებს ტყეებში მარხავენ ან ბრძოლის ველზე ტოვებენ და ცეცხლს უხსნიან, რათა დაღუპვა საბრძოლო მოქმედებებს მიაწერონ.<ref name="o168">{{cite web | author=The Moscow Times | title=At Least 100 Russian Officers Have Executed Their Own Comrades in Ukraine – Vyorstka | website=The Moscow Times | date=6 November 2025 | url=https://www.themoscowtimes.com/2025/10/30/at-least-100-russian-officers-have-executed-their-own-comrades-in-ukraine-vyorstka-a90987 | access-date=6 November 2025}}</ref><ref name="y754">{{cite web | title=Report says over 100 Russian officers involved in frontline executions | website=TVP World | date=30 October 2025 | url=https://tvpworld.com/89758108/russian-officers-torture-kill-own-troops-on-ukraine-frontlines | access-date=6 November 2025}}</ref><ref name="t461">{{cite web | last=Sauer | first=Pjotr | title=Russian army chiefs torturing and executing soldiers who refuse to fight in Ukraine, report says | website=The Guardian | date=30 October 2025 | url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/30/russian-army-chiefs-torturing-and-executing-soldiers-who-refuse-to-fight-in-ukraine-report-says | access-date=6 November 2025}}</ref> ტელეკომპანია [[BBC]]-ის მიერ [[2026]] წლის თებერვალში გამოქვეყნებული მასალის მიხედვით (სადაც რუსი ჯარისკაცები ინტერვიუებში ღიად აღწერენ სიკვდილით დასჯის ფაქტებს), საკუთარი ჯარისკაცების მკვლელობას რუსულ სამხედრო სლენგზე „ნულზე დასმა“ ეწოდება.<ref name="i475">{{cite web | last=Steele | first=Ben | title=Russia soldiers tell BBC they saw fellow troops in Ukraine war executed on commanders' orders | website=BBC Home | date=24 February 2026 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cz7gw3l395ro | access-date=26 February 2026}}</ref> [[გაერთიანებული სამეფო]]ს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტის შეფასებით, რუსეთმა რუსეთ-უკრაინის ომის შედეგად უდიდესი „საბრძოლო გამოცდილება“ მიიღო.<ref name="ap">{{cite web | title=Russia is helping China to prepare for a potential invasion of Taiwan, defense institute says | website=Associated Press | date=26 September 2025 | url=https://apnews.com/article/russia-china-taiwan-xi-putin-ukraine-invasion-ac47ae6daf03ceb5d49d6e2d0da7fcab | access-date=21 February 2026|quote=It’s not certain that China has decided to invade Taiwan, but access to Russian equipment and localized training in China means Beijing will be better equipped for a potential invasion, Danylyuk said. “The greatest value of the deal” to China is likely in the training and procedures for command and control of parachute forces, because Russia has “combat experience,” whereas China doesn’t, write Oleksandr Danylyuk and Jack Watling.}}</ref> ===ომის დანაშაულები=== რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ჩადენილი სამხედრო დანაშაულები დოკუმენტირებულია რამდენიმე სამხედრო კონფლიქტში, მათ შორის ჩეჩნეთის მეორე ომში,<ref name="a907">{{cite book | last=Gilligan | first=Emma | title=Terror in Chechnya: Russia and the Tragedy of Civilians in War | publisher=Princeton University Press | date=9 November 2009 | isbn=978-1-4008-3176-0 | url=https://books.google.com/books?id=WLFzd1TP0PwC&pg=PA6 | access-date=31 May 2025 | page=}}</ref><ref name="p111">{{cite web | title=War Crimes In Chechnya and the Response of the West | website=Human Rights Watch | date=29 February 2000 | url=https://www.hrw.org/news/2000/02/29/war-crimes-chechnya-and-response-west | access-date=31 May 2025}}</ref> რუსეთ-საქართველოს ომსა<ref name="c800">{{cite web | title=Georgia: International Groups Should Send Missions | website=Human Rights Watch | date=18 August 2008 | url=https://www.hrw.org/news/2008/08/18/georgia-international-groups-should-send-missions | access-date=31 May 2025}}</ref> და რუსეთ-უკრაინის ომში.<ref name="h508">{{cite journal | last=Wille | first=Belkis | title="We Had No Choice" | journal=Human Rights Watch | date=1 September 2022 | url=https://www.hrw.org/report/2022/09/01/we-had-no-choice/filtration-and-crime-forcibly-transferring-ukrainian-civilians | access-date=31 May 2025 | page=}}</ref> 2024 წელს [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლო]]მ რუსეთის უმაღლესი სამხედრო ოფიცრების — სერგეი შოიგუს, ვალერი გერასიმოვის, სერგეი კობილაშისა და ვიქტორ სოკოლოვის დაკავების ორდერები გასცა უკრაინაში მშვიდობიან მოსახლეობასა და სამოქალაქო ობიექტებზე თავდასხმების წარმართვის გამო, რაც სავარაუდო სამხედრო დანაშაულად კვალიფიცირდება.<ref name="Reuters_11_July_2024">{{cite news |date=11 July 2024 |title=International Criminal Court issues arrest warrants for Russia's Shoigu and Gerasimov |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/international-criminal-court-issues-arrest-warrant-russias-shoigu-gerasimov-2024-06-25/ |access-date=5 July 2025 }}</ref> 2025 წლის მაისში გამოქვეყნებულ გაეროს ანგარიშში გაკეთდა დასკვნა, რომ რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ხერსონში მშვიდობიან მოსახლეობაზე განხორციელებული განმეორებადი თავდასხმები დრონებით სამხედრო დანაშაულსა და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართულ დანაშაულს უტოლდება.<ref name="p704">{{cite web | title=UN Commission concludes that Russian armed forces' drone attacks against civilians in Kherson Province amount to crimes against humanity of murder | website=OHCHR | date=28 May 2025 | url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/05/un-commission-concludes-russian-armed-forces-drone-attacks-against-civilians | access-date=31 May 2025}}</ref> ==სტრუქტურა== რუსეთის პრეზიდენტი შეიარაღებული ძალის უმაღლესი მთავარსარდალია. რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო ჯარის ადმინისტრაციული ორგანოა, რომელიც პასუხისმგებელია საბრძოლო მზადყოფნაზე, ცოცხალი ძალის მობილიზებასა და შესყიდვებზე. იგი ახორციელებს საპრეზიდენტო დირექტივების იმპლემენტაციას და ზედამხედველობს გენერალურ შტაბს.{{sfn|DIA 2017|pages=23-24}} თავად გენერალური შტაბის მოვალეობაა რუსეთის წინაშე არსებული საფრთხეების შესწავლა და ქვეყნისა თუ მისი ინტერესების დაცვის გეგმების შემუშავება.{{sfn|DIA 2017|page=24}} მოსკოვში მდებარე თავდაცვის ეროვნული მართვის ცენტრი, რომელიც [[2014]] წელს დაარსდა, შეიარაღებული ძალის მართვისა და კონტროლის სისტემის უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია.{{sfn|DIA 2017|page=28}} ამერიკის შეერთებული შტატების შტაბების მეთაურთა გაერთიანებულ კომიტეტთან შედარებით, რუსეთის გენერალურ შტაბს გაცილებით ფართო როლი აკისრია, რაც მთელ შეიარაღებულ ძალაზე ოპერატიულ სარდლობას გულისხმობს. იგი ასევე პასუხისმგებელია გრძელვადიან დაგეგმარებაზე, დოქტრინების შემუშავებასა და აღჭურვილობის შესყიდვაზე. გენერალური შტაბის უფროსი, გარდა იმისა, რომ ყველა სახეობის ჯარსა და სამსახურს მეთაურობს, შტაბის შიგნით ფლობს „გენერალური ინსპექტორის“ მსგავს უფლებამოსილებებს — იგი პასუხისმგებელია შტაბის სტრუქტურასა და ფუნქციებზე და, ამავდროულად, თავდაცვის მინისტრის მოადგილის პოსტსაც იკავებს.<ref>{{Cite web |last=Bartles |first=Charles K. |title=Getting Gerasimov Right |date=January–February 2016 |access-date=24 January 2026 |work=[[Military Review]] |url=https://www.armyupress.army.mil/Portals/7/military-review/Archives/English/MilitaryReview_20160228_art009.pdf }}</ref>{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|page=13}} გენერალური შტაბის მნიშვნელოვან დეპარტამენტებს შორის აღსანიშნავია მთავარი ოპერატიული სამმართველო — ყველაზე დიდი დანაყოფი, რომელიც ოპერატიულ და სტრატეგიულ დაგეგმარებაზეა პასუხისმგებელი.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=22}} ასევე საკვანძოა მთავარი სამმართველო (წარსულში ცნობილი როგორც მთავარი სადაზვერვო სამმართველო), რომელიც სამხედრო და სამოქალაქო ხელმძღვანელობას ინფორმაციით ამარაგებს და გენშტაბის შიგნით გარკვეული ავტონომიით სარგებლობს.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=22}} ამავე სტრუქტურაში შედის სამხედრო პოლიციის მთავარი სამმართველო ([[2012]] წლიდან),<ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s)/no by-line.-->|date=3 July 2012|title=Военная полиция появится в России 1 декабря 2012 года|language=ru|work=[[Interfax]]|url=https://www.interfax.ru/russia/253641|access-date=22 April 2022|archive-date=23 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023115756/https://www.interfax.ru/russia/253641|url-status=live}}</ref> მთავარი საორგანიზაციო-სამობილიზაციო სამმართველო და კავშირგაბმულობის მთავარი სამმართველო.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|page=17}} [[2018]] წლის ივლისში კი შეიქმნა რუსეთის შეიარაღებული ძალის მთავარი სამხედრო-პოლიტიკური სამმართველო, რითაც აღდგა იდეოლოგიური მომზადების ფუნქცია — ის, რაც [[საბჭოთა არმია|საბჭოთა არმიის]] დაშლის შემდეგ გაუქმებული იყო.<ref>{{Cite web|date=31 July 2018|title=Putin gives Russian army a political wing|url=https://timesofmalta.com/articles/view/putin-gives-russian-army-a-political-wing.685749|access-date=12 December 2021|website=Times of Malta|language=en-gb|archive-date=6 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506003904/https://timesofmalta.com/articles/view/putin-gives-russian-army-a-political-wing.685749|url-status=live}}</ref> ===ჯარის სახეობები=== შეიარაღებული ძალა შემდეგი სტრუქტურული ერთეულებისგან შედგება:{{sfn|Grau|Bartles|2016|page=27}} * შეიარაღებული ძალის სახეობები:{{efn|{{langx|ru|Вид вооружённых сил}}}} რუსეთის სახმელეთო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-კოსმოსური ძალები და სამხედრო-საზღვაო ფლოტი. * ცალკეული გვარეობები:{{efn|{{langx|ru|Род войск}}}} სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-სადესანტო ჯარები და უპილოტო სისტემების ჯარი. * სპეციალური დანიშნულების ფორმირებები:{{efn|{{langx|ru|Формирования специального назначения}}}} სპეციალური ოპერაციების ძალები. * სპეციალური გვარეობები:{{efn|{{langx|ru|Специальные войска}}}} მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა. გარდა ამისა, არსებობს კიდევ ორი ცალკეული გვარეობა — ეროვნული გვარდია და სასაზღვრო სამსახური. მათ ნარჩუნებული აქვთ „შეიარაღებული ძალის“ სამართლებრივი სტატუსი, თუმცა არ შედიან რუსეთის გენერალური შტაბის იურისდიქციაში. ეროვნული გვარდია ყოფილი შინაგანი ჯარების ბაზაზეა ჩამოყალიბებული; ეს ახალი სტრუქტურა შინაგან საქმეთა სამინისტროს გამოეყო, ცალკე უწყებად ჩამოყალიბდა და უშუალოდ რუსეთის პრეზიდენტს ექვემდებარება. რაც შეეხება სასაზღვრო სამსახურს, იგი უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის (ქვეყნის მთავარი შიდა სადაზვერვო სააგენტოს) გასამხედროებული ორგანიზაციაა. ორივე ორგანიზაციას, თავიანთი ძირითადი სამშვიდობო საქმიანობის გარდა, საომარი მოქმედებების დროს მნიშვნელოვანი ამოცანები აკისრიათ და ფლობენ საკუთარ სახმელეთო, საჰაერო და საზღვაო დანაყოფებს. მთლიანობაში, შეიარაღებულ ძალას ტრადიციულად უბრალოდ „ჯარს“ (არმიას) უწოდებენ, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც სამხედრო-საზღვაო ფლოტი სპეციალურად არის გამოყოფილი. ===სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები=== რუსეთში არსებობს ხუთი სამხედრო ოლქი: [[მოსკოვი]]ს სამხედრო ოლქი, [[ლენინგრადი]]ს სამხედრო ოლქი, [[სამხრეთის სამხედრო ოლქი]], ცენტრალური სამხედრო ოლქი და აღმოსავლეთის სამხედრო ოლქი. [[2024]] წელს დასავლეთის სამხედრო ოლქი ლენინგრადისა და მოსკოვის ოლქებად დაიყო, ხოლო ჩრდილოეთის ფლოტის გაერთიანებული სტრატეგიული სარდლობა, რომელიც სამხედრო ოლქის დონეს უთანაბრდებოდა, გაუქმდა. [[1992]] წელს სულ რვა ოლქი არსებობდა: მოსკოვის, ლენინგრადის, ჩრდილოეთ კავკასიის, [[ვოლგა|ვოლგის]], [[ურალის ფედერალური ოკრუგი|ურალის]], იმიერბაიკალის, [[ციმბირი]]სა და შორეული აღმოსავლეთის. [[კალინინგრადი]]ს სპეციალური რაიონი [[1997]] წელს შეიქმნა, [[1998]] წელს კი იმიერბაიკალის ოლქი გაუქმდა და მისი ტერიტორია ციმბირისა და შორეული აღმოსავლეთის ოლქებს შორის განაწილდა. [[2001]] წელს ვოლგისა და ურალის ოლქები გაერთიანდა და ვოლგა-ურალის ოლქი ეწოდა. [[2010]] წელს მანამდე არსებული ექვსი ოლქი და კალინინგრადის რეგიონი ოთხ მსხვილ ოლქად შეაკუმშეს, რომლებიც, ამავდროულად, გაერთიანებულ საჯარისო სარდლობებს წარმოადგენდნენ; ესენია დასავლეთის, სამხრეთის, ცენტრალური და აღმოსავლეთის ოლქები. ჩრდილოეთის ფლოტის გაერთიანებული სტრატეგიული სარდლობა კი [[2015]] წელს ჩამოყალიბდა. რუსეთის ფედერაციის არსებობის ადრეულ პერიოდში სამხედრო ოლქებმა საბჭოთა ეპოქისგან მემკვიდრეობით მიიღეს „დაკომპლექტების, წვრთნისა და აღჭურვის“ ფუნქცია, რაც ძირითადად ლოგისტიკასა და ცოცხალი ძალის ფორმირებაზე — მათ შორის წვრთნასა და საკონტრაქტო ჯარისკაცების აყვანაზე — ვრცელდებოდა. ოლქები უმთავრესად სახმელეთო ძალებზე იყვნენ ფოკუსირებულნი. საბრძოლო სარდლობა გენერალური შტაბიდან ოლქების დაქვემდებარებაში მყოფ შენაერთებზე (მაგალითად, საველე არმიებზე) იყო დელეგირებული. ეს მიდგომა შეიცვალა 2008 წლის რეფორმით, რომელმაც თითოეული ოლქი ოპერატიულ-სტრატეგიულ სარდლობად აქცია. ამ ცვლილებამ რუსული სამხედრო ოლქები ამერიკულ გეოგრაფიულ გაერთიანებულ სარდლობებს გაუტოლა. ისინი ზედამხედველობენ ჯარის თითოეული სახეობის მუდმივმოქმედ ძალებს, ასევე საჰაერო-სადესანტო ან სხვა გვარეობების (მათ შორის, ზოგჯერ GRU-ს) მიმაგრებულ ნაწილებს. თითოეულ სამხედრო ოლქს აქვს თავდაცვის მართვის საკუთარი ცენტრი, რომელიც მოსკოვის თავდაცვის ეროვნული მართვის ცენტრის რეგიონულ ანალოგს წარმოადგენს და მასთან მუდმივ კავშირზეა. საომარ პირობებში სამხედრო ოლქი, კონკრეტული ოპერაციის საჭიროებიდან გამომდინარე, აყალიბებს ჯარების დაჯგუფებას. 2022 წელს უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დასაწყისში, იმ დროისთვის არსებულმა ოლქებმა შექმნეს დასავლეთის, სამხრეთის, ცენტრალური და აღმოსავლეთის ჯარების დაჯგუფებები, სადაც ოლქის შტაბ-ბინა იმავდროულად ამ დაჯგუფების შტაბ-ბინასაც წარმოადგენდა. გარდა ამისა, სომხეთში მდებარე 102-ე სამხედრო ბაზა (ამიერკავკასიის ჯარების ყოფილი დაჯგუფებიდან) ექვემდებარება სამხრეთის სამხედრო ოლქს, რომლის შტაბიც დონის [[როსტოვის ოლქი|როსტოვშია]]. [[ტაჯიკეთი|ტაჯიკეთში]] განლაგებული 201-ე გვარდიული სამხედრო ბაზა ემორჩილება ცენტრალურ სამხედრო ოლქს ეკატერინბურგში, ხოლო [[მოლდოვა]]ში (დნესტრისპირეთში) მყოფი რუსული ჯარების ოპერატიული ჯგუფი ანგარიშვალდებული იყო დასავლეთის სამხედრო ოლქის წინაშე სანქტ-პეტერბურგში. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუსეთის შეიარაღებული ძალები]] 6m3p2kyufek2aql1a19p21kjczd6zfq 5405467 5405466 2026-06-02T05:45:46Z AkakiBalanchivadze 92095 /* სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები */ 5405467 wikitext text/x-wiki '''რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალები''' ({{lang-ru|Вооружённые Си́лы Росси́йской Федера́ции}}), ასევე ცნობილი, როგორც '''რუსეთის შეიარაღებული ძალები''' — [[რუსეთი|რუსეთის]] სამხედრო ძალები, რომელიც ორგანიზებულია სამ შტოდ - სახმელეთო ჯარები, საზღვაო ძალები და კოსმოსური ძალები - სამ დამოუკიდებელ საბრძოლო დანაყოფად (სტრატეგიული სარაკეტო ძალები, საჰაერო-სადესანტო ძალები და უპილოტო სისტემების ძალები )<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|title=Russia|date=28 February 2023|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=20 September 2022|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|url-status=dead}}</ref> და სპეციალური ოპერაციების ძალების სარდლობად.<ref>IISS, ''The Military Balance 2022,'' 201.</ref> რუსეთის შეიარაღებული ძალები მსოფლიოში სიდიდით მეხუთე სამხედრო ძალაა, რომელიც დაახლოებით ერთ მილიონ აქტიურ სამხედრო მოსამსახურესა და თითქმის ორ მილიონ რეზერვისტს მოიცავს.<ref>{{cite web |last=Nichol |first=Jim |date=21 December 2022 |title=Russian military announces plan to expand, create new units |url=https://apnews.com/article/putin-finland-sergei-shoigu-ee953abf7f9bf217ccdaa61ec1b35ddd |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221135310/https://apnews.com/article/putin-finland-sergei-shoigu-ee953abf7f9bf217ccdaa61ec1b35ddd |archive-date=21 December 2022 |access-date=21 December 2022 |work=[[The Associated Press]] |publisher= |quote=Russia expands active personnel to 1.5 million from 1.15 forces}}</ref> ძალებში შედის ბირთვული იარაღის მსოფლიოში უდიდესი მარაგი,<ref>{{cite web |date=August 2020 |title=Nuclear Weapons: Who Has What at a Glance |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |access-date=7 June 2021 |work=[[Arms Control Association]] |archive-date=24 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124043430/https://www.armscontrol.org/factsheets/Nuclearweaponswhohaswhat |url-status=live }}</ref> ბალისტიკური რაკეტებით აღჭურვილი წყალქვეშა ნავების სიდიდით მეორე ფლოტი მსოფლიოში<ref>{{cite web |url=https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |work=[[Asia Power Index]] |publisher=[[Lowy Institute]] |date=2021 |title=Ballistic missile submarines data |access-date=25 January 2022 |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408173840/https://power.lowyinstitute.org/data/military-capability/signature-capabilities/ballistic-missile-submarines/ |url-status=live }}</ref> და წარმოადგენს ერთადერთ შეიარაღებულ ძალებს ამერიკის შეერთებული შტატებისა და ჩინეთის გარდა, რომელიც სტრატეგიულ ბომბდამშენებს იყენებს.<ref>{{cite book |last1=Paul |first1=T. V. |last2=Wirtz |first2=James J. |last3=Fortmann |first3=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332 |title=Balance of power: theory and practice in the 21st century |publisher=[[Stanford University Press]] |date=2004 |pages=332 |isbn=978-0-8047-5017-2 |access-date=5 December 2021 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028174352/https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA332#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 2025 წლის მონაცემებით, რუსეთს მსოფლიოში სიდიდით მესამე სამხედრო ხარჯები აქვს, რაც დაახლოებით 190 მილიარდ აშშ დოლარს, ანუ მშპ-ის 7,5 პროცენტს შეადგენს.<ref name="SIPRI-2020">{{Cite web |date=April 2026|title=Trends in Military Expenditure 2025|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2026-04/2604_milex_2025.pdf#page=2 |access-date=26 April 2026 |publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]}}</ref> რუსეთის ჯარი ჰიბრიდული სისტემაა, რომელიც ერთმანეთს უთავსებს წვევამდელებსა და საკონტრაქტო მოსამსახურეებს;<ref>{{Cite web |title=Institute for the Study of War |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/explainer-russian-conscription-reserve-and-mobilization |access-date=9 November 2024 |website=Institute for the Study of War |date=5 March 2022 |language=en |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://www.understandingwar.org/backgrounder/explainer-russian-conscription-reserve-and-mobilization |url-status=live }}</ref> გარკვეული გამონაკლისების გარდა, რუსეთის კანონმდებლობა სამხედრო სამსახურის გავლის ერთწლიან ვალდებულებას აკისრებს ყველა მამაკაც მოქალაქეს 18-დან 27 წლამდე.<ref name="Law53-FZ">{{cite act|type=Federal Law|index=53-FZ|date=28 March 1998|legislature=[[State Duma]]|title=О воинской обязанности и военной службе|language=ru|trans-title=About military duty and military service|url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?searchres=&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%D4%C7&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18}} {{Cite web |url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%EF%BF%BD%EF%BF%BD&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18&fattrib=1 |title=Законодательство России. Расширенный поиск |access-date=8 October 2022 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728121154/http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28.03.1998&a8=53-%EF%BF%BD%EF%BF%BD&a8type=1&a1=&a0=&a16=&a16type=1&a16value=&a17=&a17type=1&a17value=&a4=&a4type=1&a4value=&a23=&a23type=1&a23value=&textpres=&sort=7&x=67&y=18&fattrib=1 |title=Законодательство России. Расширенный поиск |access-date=8 October 2022 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728121154/http://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?start_search&bpas=cd00000&a3=102000505&a3type=1&a3value=&a6=&a6type=1&a6value=&a15=&a15type=1&a15value=&a7type=1&a7from=&a7to=&a7date=28 |url-status=dead }}</ref><ref name=cia>Central Intelligence Agency, [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ The World Fact Book: Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ |date=9 January 2021 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ 2000-იანი წლების დასაწყისიდან არსებობდა რიგების პროფესიონალიზაციის მცდელობები,<ref>[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1233-6.html Russian Military Personnel Policy and Proficiency: Reforms and Trends, 1991–2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012638/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA1233-6.html |date=9 November 2024 }}; Anika Binnendijk, Dara Massicot, Anthony Atler, John J. Drennan, Khrystyna Holynska, Katya Migacheva, Marek N. Posard, Yuliya Shokh; published 15 August 2023.</ref> იგი კვლავაც ძლიერ არის დამოკიდებული წვევამდელებზე, ხოლო საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეები თავმოყრილი არიან საკადრო და ელიტურ ქვედანაყოფებში. 2022 წელს უკრაინაში რუსეთის შეჭრამდე წლებში, [[რუსეთის სახმელეთო ჯარები|სახმელეთო ჯარს]] დაევალა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფების შექმნა ჩარიცხული ჯარისკაცებისგან და მათი განცალკევება წვევამდელთა ნაწილებისგან. ეს ქვედანაყოფები საბრძოლო მზადყოფნის უფრო მაღალ დონეზე იმყოფებოდნენ და რუსეთის კანონმდებლობით მათი განლაგება ქვეყნის ფარგლებს გარეთაც იყო შესაძლებელი.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=41}} მიუხედავად მისი აღქმული სამხედრო სიძლიერისა,<ref>{{Cite web |title=Understanding the Russian Military Today {{!}} Russia and Eurasia {{!}} CSIS |url=https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/russia-and-eurasia/understanding-russian |access-date=9 November 2024 |website=www.csis.org |language=en |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012638/https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/russia-and-eurasia/understanding-russian |url-status=live }}</ref> ხარვეზები იქნა შემჩნეული რუსეთის მთლიან საბრძოლო ეფექტურობასა და მისი „უხეში ძალის“ ეფექტურად პროექცირების უნარში.<ref> *[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Services.'' Updated 10 October 2024. *[https://ecfr.eu/publication/brass-tacks-why-russias-military-fails-to-reform/ Brass tacks: Why Russia's military fails to reform], [[European Council on Foreign Relations]], 15 May 2024 *[https://www.unav.edu/web/global-affairs/global-maritime-power-russian-navy-faces-an-uncertain-future Global Maritime Power? Russia's Navy faces an uncertain future], [[Universidad de Navarra]], 10 June 2022 *[https://www.iiss.org/online-analysis/military-balance/2024/02/moscows-aerospace-forces-no-air-of-superiority/ Moscow's Aerospace Forces: No air of superiority], [[International Institute for Strategic Studies]] 7 February 2024 *[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA2523-1.html Logistics and Sustainment in the Russian Armed Forces], [[Rand Corporation]], 15 November 2023</ref> მიმდინარე [[რუსეთ-უკრაინის ომი|რუსეთ-უკრაინის ომმა]] გამოავლინა ისეთი სუსტი მხარეები, როგორიცაა კორუფცია,<ref>{{Cite news |title="Вывозили на КАМАЗе". Как российские солдаты и офицеры воровали у армии трусы, берцы и бронежилеты |language=ru |work=BBC News Русская служба |url=https://www.bbc.com/russian/features-63177093 |access-date=17 December 2022 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020044846/https://www.bbc.com/russian/features-63177093 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kovalev |first=Alexey |title=As War Hits the Homefront, Russia's Defeat Inches Closer |url=https://foreignpolicy.com/2022/10/19/russia-ukraine-war-putin-defeat-retreat-mobilization-military-corruption/ |access-date=17 December 2022 |website=Foreign Policy |date=19 October 2022 |language=en-US |archive-date=17 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231239/https://foreignpolicy.com/2022/10/19/russia-ukraine-war-putin-defeat-retreat-mobilization-military-corruption/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=20 October 2022 |title='The army has nothing': new Russian conscripts bemoan lack of supplies |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/20/the-army-has-nothing-new-russian-conscripts-bemoan-lack-of-supplies |access-date=17 December 2022 |website=The Guardian |language=en |archive-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225102851/https://www.theguardian.com/world/2022/oct/20/the-army-has-nothing-new-russian-conscripts-bemoan-lack-of-supplies |url-status=live }}</ref> ხისტი მართვისა და კონტროლის სტრუქტურა,<ref>[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Services.'' Updated 10 October 2024.</ref> არასათანადო მომზადება<ref>[https://www.newsweek.com/russia-ground-forces-poorly-trained-antiquated-equipment-ukraine-counteroffensive-bakhmut-1800153 Russia's Ground Forces Poorly Trained and Using Antiquated Equipment: U.K.], NewsWeek, updated 16 May 2023</ref> და დაბალი საბრძოლო მოტივაცია.<ref>[https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 Russian Military Performance and Outlook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109012636/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/IF/IF12606 |date=9 November 2024 }} ''Congressional Research Service.'' Updated 10 October 2024.</ref> რუსეთის შეიარაღებულმა ძალამ დაკარგა ოკუპირებული/ანექსირებული ტერიტორიების ნაწილი. სხვა პრობლემები იყო საკუთარი აღჭურვილობის ფართომასშტაბიანი განადგურება და ფლანგვა, ასევე განსაკუთრებით მაღალი დანაკარგების მაჩვენებელი.<ref>{{Cite news |last1=Sonne |first1=Paul |last2=Lamothe |first2=Dan |last3=Ilyushina |first3=Mary |date=13 September 2022 |title=Rapid loss of territory in Ukraine reveals spent Russian military |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/09/13/putin-russia-military-spent-ukraine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914234329/https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/09/13/putin-russia-military-spent-ukraine/ |archive-date=14 September 2022 |access-date=10 November 2022 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |date=28 February 2022 |title=The woes of the Russian war machine are big and real. Are they also temporary? |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2022/02/28/the-woes-of-the-russian-war-machine-are-big-and-real-are-they-also-temporary |access-date=13 March 2022 |issn=0013-0613 |archive-date=13 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313021041/https://www.economist.com/europe/2022/02/28/the-woes-of-the-russian-war-machine-are-big-and-real-are-they-also-temporary |url-status=live }}</ref><ref name="newyorker.com0">{{Cite web |date=11 March 2022 |title=The Russian Military's Debacle in Ukraine |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/the-russian-militarys-debacle-in-ukraine |access-date=15 March 2022 |magazine=The New Yorker |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323052142/https://www.newyorker.com/news/q-and-a/the-russian-militarys-debacle-in-ukraine |url-status=live }}</ref> დასავლელი ანალიტიკოსების დაკვირვებით, რუსეთი კვლავაც იბრძვის სამხედრო პროფესიონალიზაციის მისაღწევად,<ref>{{Cite web |title=Russia has a military professionalism problem, and it is costing them in Ukraine |last1=Posard |first1=Marek N. |last2=Holynska |first2=Khrystyna |work=Breaking Defense |date=21 March 2022 |access-date=25 August 2022 |url=https://breakingdefense.com/2022/03/russia-has-a-military-professionalism-problem-and-it-is-costing-them-in-ukraine/ |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805231345/https://breakingdefense.com/2022/03/russia-has-a-military-professionalism-problem-and-it-is-costing-them-in-ukraine/ |url-status=live }}</ref> თუმცა ინარჩუნებს საკუთარი შესაძლებლობების სწრაფად აღდგენის უნარს და ფლობს „საბრძოლო გამოცდილებას“.<ref>{{Cite report |url=https://www.rand.org/pubs/commentary/2024/07/russias-speedy-military-rebuild-doesnt-tell-the-whole.html |title=Russia's Speedy Military Rebuild Doesn't Tell the Whole Story |last=Grisé |first=Michelle |date=5 July 2024 |language=en}}</ref><ref name="ap"/> რუსეთის შეიარაღებული ძალები რუსეთის უშიშროების საბჭოს უშუალო დაქვემდებარებაშია. ამ ფუნქციას იგი სხვა უწყებებთან — უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის სასაზღვრო ჯართან, ეროვნულ გვარდიასთან, შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან, ფედერალური დაცვის სამსახურთან, საგარეო დაზვერვასა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროსთან ერთად ასრულებს. ==ისტორია== ===ჩამოყალიბება და ადრეული ისტორია (1991–2008)=== [[საბჭოთა კავშირი]] ოფიციალურად [[1991]] წლის 25 დეკემბერს [[სსრკ-ის დაშლა|დაიშალა]]. მომდევნო ერთი წლის განმავლობაში ერთიანობის შენარჩუნებისა და საბჭოთა შეიარაღებული ძალების „დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის“ ([[დსთ]]) ჯარად გარდაქმნის მცდელობები წარუმატებლად დასრულდა. დროთა განმავლობაში, ახლად წარმოქმნილ რესპუბლიკებში დისლოცირებულმა ცალკეულმა შენაერთებმა ერთგულება საკუთარ ეროვნულ მთავრობებს შეჰფიცეს, დამოუკიდებელ სახელმწიფოებს შორის გაფორმებულმა ხელშეკრულებებმა კი სამხედრო აქტივები საბოლოოდ დაანაწილა.{{sfn|Odom|1998|pages=369-387}} მარშალი ევგენი შაპოშნიკოვი ცდილობდა დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალა შეექმნა,{{sfn|Odom|1998|page=375}} თუმცა 1992 წლის მაისში პრეზიდენტმა ბორის ელცინმა რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო დააფუძნა.{{sfn|Odom|1998|pages=385-386}} [[1992]] წლის 7 მაისს [[ბორის ელცინი|ელცინმა]] ხელი მოაწერა ბრძანებულებას რუსეთის შეიარაღებული ძალის ჩამოყალიბების შესახებ და უმაღლესი მთავარსარდლის მოვალეობაც თავად შეითავსა.<ref>{{cite web|url=http://www.politika.su/prav/minobor.html|script-title=ru:Министерство обороны Российской Федерации|trans-title=Ministry of Defence of the Russian Federation|language=ru|publisher=Politika.su|access-date=24 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221184734/https://www.politika.su/prav/minobor.html|archive-date=21 December 2012}}</ref> თავდაცვის მინისტრი პოლკოვნიკ-გენერალი პაველ გრაჩოვი გახდა, რომელსაც პოსტზე დანიშვნისთანავე რუსეთის არმიის პირველი გენერლის წოდება მიენიჭა. [[1993]] წლის ბოლოსთვის დსთ-ს სამხედრო სტრუქტურები უკვე მხოლოდ სამხედრო თანამშრომლობის ფორმატად იქცა.<ref>The Staff for Coordinating Military Cooperation was established as the CIS Joint Armed Forces High Command in March 1992 and then reorganised as the Coordinating Staff in August 1993. It quickly became a very weak body as the new states' authorities asserted their control over their own armed forces. (Russia and NIS Mineral Industry Handbook, International Business Publications, 2007.) Army General [[Vladimir Yakovlev (general)]] appears to have become Chief of the Staff in June 2001 (DS2002-0819).</ref> გრაჩოვი და მისი მოკავშირეები ყველანაირად ცდილობდნენ შაპოშნიკოვისთვის ძირი გამოეთხარათ,{{sfn|Odom|1998|page=375}} ამ უკანასკნელის მცდელობებს კი წინააღმდეგობას ახლად დამოუკიდებელი სახელმწიფოებიც უწევდნენ.{{sfn|Odom|1998|page=376}} 1992 წლის მაისში რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს შექმნა საბჭოთა სამხედრო მანქანის პრაქტიკულ დასასრულს ნიშნავდა; შაპოშნიკოვი და მისი მცირერიცხოვანი პერსონალი მოსკოვის ცენტრში მდებარე გენშტაბისა და თავდაცვის სამინისტროს შენობებიდან გამოასახლეს და ქალაქის გარეუბანში, [[ვარშავის პაქტი]]ს ყოფილ შტაბ-ბინაში გადაიყვანეს. დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალის არსებობის ილუზია 1993 წლის ივნისამდე გაგრძელდა — მანამ, სანამ რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ მისი დაფინანსება საბოლოოდ არ შეწყვიტა, რის შემდეგაც შაპოშნიკოვი მთავარსარდლის პოსტიდან გადადგა.{{sfn|Odom|1998|page=386-387}} გარდა იმისა, რომ ახალმა რუსულმა მთავრობამ კონტროლი დაამყარა ყოფილი საბჭოთა შინაგანი ჯარებისა და [[სსრკ-ის სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტი]] (კგბ) სასაზღვრო ჯარების დიდ ნაწილზე, როგორც ჩანს, ერთადერთი დამოუკიდებელი ნაბიჯი თავდაცვის სფეროში, რომელიც მათ 1992 წლის მარტამდე გადადგეს, ეროვნული გვარდიის ჩამოყალიბების შესახებ განცხადება იყო.<ref>For some early discussion on this period, see Richard Woff, "A Russian Army", ''[[Jane's Intelligence Review]]'', May 1992, 198-200. See also ''Voenniy vestnik'' No 12, 1991.</ref> [[1995]] წლამდე იგეგმებოდა სულ მცირე 11 ბრიგადის შექმნა, თითოეულში 3,000-დან 5,000-მდე წევრით, ხოლო პირადი შემადგენლობის საერთო რაოდენობა 100,000-ს არ უნდა გასცდენოდა. ეროვნული გვარდიის სამხედრო ნაწილები 10 რეგიონში უნდა განლაგებულიყო, მათ შორის მოსკოვში (სამი ბრიგადა) და კიდევ რამდენიმე მნიშვნელოვან ქალაქსა და მხარეში. მხოლოდ მოსკოვში 15,000-მა ადამიანმა გამოთქვა ახალ რუსულ ჯარში მსახურის სურვილი, რომელთა უმეტესობაც საბჭოთა შეიარაღებული ძალების ყოფილი სამხედრო მოსამსახურე იყო. საბოლოოდ, პრეზიდენტმა ელცინმა წარადგინა ბრძანებულება „რუსული გვარდიის დროებითი მდგომარეობის შესახებ“, თუმცა ის პრაქტიკაში აღარ განხორციელებულა.<ref name="Korotkaya Russian gvardii.">{{cite web|url=http://tsiganok.ru/vpa/reforma/doc/260 |title=Short life of the new Russian Guard |publisher=Tsiganok.ru |date=21 December 2006 |access-date=24 March 2014}}</ref> 1990-იანი წლების განმავლობაში, თავდაცვის სამინისტროს გარდა, კიდევ თორმეტ სხვა უწყებას ჰყავდა საკუთარი სამხედრო ფორმირებები; მათ „ძალოვანი სამინისტროების“ სახელით იცნობდნენ.{{sfn|de Haas|2011|page=8}} მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში რუსულმა ჯარებმა დატოვეს ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპა, ისევე როგორც ზოგიერთი ახლადდამოუკიდებელი პოსტსაბჭოთა სახელმწიფო. რამდენიმე ქვეყანასთან გაფორმებული ხელშეკრულებების თანახმად, ამ რეგიონების უმეტესობიდან უკანასკნელი სამხედრო შენაერთები [[1994]] წლის 31 აგვისტოსთვის იქნა გაყვანილი.<ref>{{Cite journal |last=Atkins |first=Arthur G. |title=Budget Cuts, Troop Withdrawals Shake, Reshape Russian Military |journal=Arms Control Today |volume=24 |issue=3 |date=1994 |page=25 |jstor=23625516 |url=http://www.jstor.org/stable/23625516 |access-date=25 January 2026 }}</ref> ბელარუსთან, ყაზახეთთან და უკრაინასთან მიღწეული შეთანხმებების საფუძველზე, საბჭოთა ბირთვული ძალები ან განიარაღდა, ან რუსეთს დაუბრუნდა, თუმცა ჩვეულებრივმა (კონვენციურმა) შეიარაღებულმა ძალებმა ბევრად მეტი პრობლემა შექმნა.{{sfn|DIA 2017|pages=9-10}} მიუხედავად იმისა, რომ ჯარების გაყვანა ძირითადად მშვიდობიანად მიმდინარეობდა და მთელი ქვედანაყოფები ეტაპობრივად გადადიოდნენ რუსეთის ფედერაციაში, ზოგიერთი შენაერთი მაინც დარჩა ახლადდამოუკიდებელ ქვეყნებში. ასეთები იყო, მაგალითად: შავი ზღვის ფლოტი უკრაინაში, მე-14 არმია [[მოლდოვა]]ში და სხვა ნაწილები [[საქართველო]]სა და [[ტაჯიკეთი|ტაჯიკეთში]]. ზოგიერთი მათგანი ადგილობრივ ეთნიკურ თუ პოლიტიკურ კონფლიქტებშიც კი ჩაერთო. რუსეთი დღემდე ინარჩუნებს რამდენიმე სამხედრო ბაზას უცხო ქვეყნებში, განსაკუთრებით კი ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში.{{sfn|DIA 2017|page=10}} ბორის ელცინის პრეზიდენტობის დროს სამხედრო რეფორმები ძირითადად პერსონალის შემცირებასა და შეიარაღებული ძალების რესტრუქტურიზაციაზე იყო ფოკუსირებული. 1992 წელს ჯარი ხუთი შტოსგან შედგებოდა: სახმელეთო ჯარები, სამხედრო-საზღვაო ფლოტი, სამხედრო-საჰაერო ძალები, სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები და საჰაერო თავდაცვის ძალები. 2001 წლისთვის საჰაერო თავდაცვის ძალები სამხედრო-საჰაერო ძალებს მიუერთეს, ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები დამოუკიდებელ სამხედრო გვარეობად ჩამოაქვეითეს. 1990-იანი წლების ბოლოს გენერალური შტაბის უფროს ანატოლი კვაშნინსა და თავდაცვის მინისტრ იგორ სერგეევს შორის სერიოზული დავა მიმდინარეობდა იმის თაობაზე, თუ რომელი მიმართულების დაფინანსებისთვის მიენიჭებინათ პრიორიტეტი — ჩვეულებრივი (კონვენციური) თუ ბირთვული ძალებისთვის. საბოლოოდ, ბირთვული ძალები უფრო მნიშვნელოვნად მიიჩნიეს, რის შედეგადაც საზღვაო ფლოტის, სამხედრო-საჰაერო ძალებისა და საჰაერო თავდაცვის ძალების შემადგენლობა განახევრდა, ხოლო ყველაზე დიდი დარტყმა სახმელეთო ჯარებმა განიცადა, რომელიც ორი მესამედით შეამცირეს.{{sfn|de Haas|2011|page=9}} შეიარაღებული ძალების საერთო რაოდენობა [[1992]] წლის 2 720 000-იანი შემადგენლობიდან [[2000]] წლისთვის 1 004 000-მდე შემცირდა. ამავე პერიოდში სახმელეთო ჯარები 1 400 000-დან 348 000-მდე შემცირდა; სამხედრო-საჰაერო და საჰაერო თავდაცვის ძალები, შესაბამისად, 300 000 და 356 000-დან — გაერთიანებულ 184 600-მდე; საზღვაო ფლოტი 320 000-დან 171 500-მდე; ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები 181 000-დან 149 000-მდე ჩამოვიდა.{{sfn|de Haas|2011|page=10}} 1990-იანი წლების ბოლოს საჰაერო-სადესანტო ჯარების შემადგენლობაც შემცირდა 64 300-დან 48 500-მდე.<ref>{{Cite web |title=Russian Airborne Assault Troops [VDV] |date=7 September 2000 |access-date=26 January 2026 |work=[[Federation of American Scientists]] |url=https://nuke.fas.org/guide/russia/agency/army-vdv.htm }}</ref> 1998 წელს სახმელეთო ჯარების მთავარსარდლის პოსტი დროებით გააუქმეს და იგი სახმელეთო ჯარების მთავარი სამმართველოთი ჩაანაცვლეს.<ref name="CurrentHistory-1998">{{Cite journal |last=Herspring |first=Dale R. |title=Russia's Crumbling Military |journal=[[Current History]] |volume=97 |issue=621 |date=1998 |pages=325–328 |doi=10.1525/curh.1998.97.621.325 |jstor=45317843. }}</ref> რუსეთის ბაზებზე ჯარების მოულოდნელმა დაბრუნებამ (სადაც მათთვის სათანადო საცხოვრებელი პირობებიც კი არ არსებობდა) და სამხედრო ხარჯების მკვეთრმა შეკვეცამ — რაც გამოწვეული იყო საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის პროცესში ქვეყანაში შექმნილი მძიმე ეკონომიკური კრიზისით — ფართომასშტაბიანი სოციალური და ეკონომიკური პრობლემები წარმოშვა. ამ ყოველივემ გამოიწვია სამხედრო დისციპლინის მკვეთრი გაუარესება; გახშირდა დანაშაული და კიდევ უფრო მწვავედ იჩინა თავი წვევამდელთა შორის მანამდეც არსებულმა სასტიკმა არაფორმალურმა ურთიერთობებმა, ე.წ. „დედოვშჩინამ“ (უფროსკლასელობამ), რამაც, თავის მხრივ, ახალწვეულებს ჯარიდან თავის არიდებისკენ უბიძგა. სამხედრო სამსახური ბევრმა ოფიცერმა და სერჟანტმა დატოვა. ამასთანავე, კატასტროფულად დაეცა აღჭურვილობის მოვლა-პატრონობისა და სამხედრო მომზადების დონე. [[1998]] წლის მონაცემებით, [[1992]] წლის შემდეგ ქვეყანაში დივიზიის დონეზე მაღალი არანაირი სამხედრო წვრთნები აღარ ჩატარებულა, ხოლო პილოტების წლიური ფრენის დრო 25 საათამდე შემცირდა, რაც ბევრად ჩამოუვარდებოდა ნატოს წევრი ქვეყნების მაჩვენებლებს. არმიის ეს დაუძლურება აშკარა გახდა [[ჩეჩნეთის პირველი ომი|ჩეჩნეთის პირველი ომის]] დროს (1994–1996 წლებში), როდესაც რუსულმა ჯარებმა ვერ შეძლეს სეპარატისტების დამორჩილება ჩეჩნეთსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში.<ref name="CurrentHistory-1998" />{{sfn|DIA 2017|pages=10-11}}<ref>{{Cite journal |last=Lambeth |first=Benjamin S. |title=Russia's Wounded Military |work=Foreign Affairs |volume=74 |issue=2 |date=1995 |pages=86–98 |doi=10.2307/20047044 |jstor=20047044 }}</ref> რაც შეეხება საერთაშორისო ასპარეზს, რუსეთმა სამშვიდობო მისიებით ჯარები 1992 წლიდან [[ხორვატია]]სა და [[ბოსნია-ჰერცეგოვინა]]ში განათავსა, ხოლო [[1999]] წლიდან — [[კოსოვო]]ში.<ref>{{Cite book |editor-last1=Mackinlay |editor-first1=John |editor-last2=Cross |editor-first2=Peter |year=2003 |title=Regional peacekeepers: The paradox of Russian peacekeeping |publisher=[[United Nations University]] |location=Tokyo |pages=34, 37, 193–194 |url=https://collections.unu.edu/eserv/UNU:2429/ebrary9280810790.pdf |isbn=92-808-1079-0 }}</ref> [[ვლადიმერ პუტინი]]ს პრეზიდენტობის ადრეულ პერიოდში არმია კვლავ დიდწილად ინარჩუნებდა მასობრივი მობილიზაციის სტრუქტურას და აღჭურვილი იყო საბჭოთა დროინდელი ტექნიკით.{{sfn|DIA 2017|page=12}} პუტინის მმართველობისას უშიშროების საბჭო ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის კოორდინაციის მთავარ ინსტიტუტად იქცა, რამაც შეზღუდა თავდაცვის სამინისტროსა და გენერალური შტაბის გავლენები და შექმნა ბევრად უფრო ერთიანი სამხედრო მართვის სისტემა, ვიდრე ელცინის წლებში არსებობდა.{{sfn|de Haas|2011|page=11}} [[2002]] წლის სახელმწიფო შეიარაღების პროგრამამ აღიარა, რომ 1990-იან წლებში შეკვეთების უმეტესობა შეუსრულებელი დარჩა. ამიტომ, ახალმა გეგმამ პრიორიტეტი კვლევებსა და განვითარებას მიანიჭა, ხოლო ახალი ტექნიკის შესყიდვების დაწყება 2008 წლის შემდგომი პერიოდისთვის გადადო.{{sfn|de Haas|2011|page=13}} შეიარაღებული ძალებისთვის სერიოზულ დაბრკოლებად რჩებოდა კორუფციაც. 2008 წლის იანვარში, ნორვეგიის თავდაცვის კვლევითი ინსტიტუტის უფროსმა მეცნიერ-თანამშრომელმა, ტორ ბუკვოლმა განაცხადა: „ელცინის პუტინით ჩანაცვლებას მინიმალური გავლენა ჰქონდა რუსეთის სამხედრო კორუფციაზე. პუტინმა, მიუხედავად მისი სურვილისა — აღედგინა რუსეთის ძლიერება — არ გამოავლინა მზაობა ან უნარი იმისა, რომ კორუფციის პრობლემას სერიოზულად შებრძოლებოდა“.<ref>{{Cite journal |last=Bukkvoll |first=Tor |date=January 2008 |title=Their Hands in the Till: Scale and Causes of Russian Military Corruption |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X06294622 |journal=Armed Forces & Society |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=259–275 |doi=10.1177/0095327X06294622 |s2cid=145238073 |issn=0095-327X |access-date=4 November 2023 |archive-date=4 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104010436/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095327X06294622 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ===სერდიუკოვის რეფორმა (2008–2012)=== {{მთავარი|რუსეთის სამხედრო რეფორმა (2008)}} [[2008]] წლის ოქტომბერში, ანატოლი სერდიუკოვმა, რომელიც თავდაცვის მინისტრის პოსტს [[2007]]-დან [[2012]] წლამდე იკავებდა, გენერალური შტაბის უფროსთან, გენერალ ნიკოლაი მაკაროვთან ერთად, წამოიწყო სამხედრო რეფორმა სახელწოდებით „ახალი იერი“. ეს ცვლილებები შეფასდა, როგორც „ყველაზე რადიკალური გარდაქმნები რუსეთის არმიაში 1918 წელს წითელი არმიის შექმნის შემდეგ“<ref name="RAND-2025">{{Cite journal |last1=Grisé |first1=Michelle |last2=Cozad |first2=Mark |last3=Dowd |first3=Anna M. |last4=Kennedy |first4=John |last5=Kepe |first5=Marta |last6=De Lataillade |first6=Clara |last7=Marcinek |first7=Krystyna |last8=Woodworth |first8=David |title=How Will Russia Reconstitute Its Military After the Ukraine Conflict? |date=27 March 2025 |journal=[[RAND Corporation]] |access-date=25 January 2026 |url=https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RBA2713-2.html }}</ref> და როგორც „პროცესი, რომელსაც ტრადიციული, მობილიზაციაზე ორიენტირებული ჯარი მუდმივ საბრძოლო მზადყოფნაში მყოფ ძალად უნდა გადაექცია“.<ref>{{Cite web |last=Persson |first=Gudrun |title=In the Service of Russia - Book Review |date=5 June 2019 |access-date=25 January 2026 |work=[[NATO Defense College]] |url=https://www.ndc.nato.int/in-the-service-of-russia/ }}</ref> 1990-იანი წლების განმავლობაში მასშტაბური რეფორმების ჩატარების წინა მცდელობები დიდწილად ჩაიშალა, ხოლო ყველაზე თვალსაჩინო ცვლილება მხოლოდ რუსეთის საჰაერო თავდაცვის ძალების სამხედრო-საჰაერო ძალებთან გაერთიანება იყო.<ref name="RAND-2025" /> „ახალი იერის“ რეფორმისთვის ნიადაგი მოამზადა სერგეი ივანოვმა (თავდაცვის მინისტრი [[2001]]-[[2007]] წლებში), რომელიც წვევამდელებისა და ოფიცრების რაოდენობის შემცირებას და პროფესიონალი, საკონტრაქტო სამხედროების წილის გაზრდას მოითხოვდა.<ref name="IISS-2020">{{Cite web |title=An introduction to Russia's military modernisation |date=30 September 2020 |access-date=25 January 2026 |work=[[International Institute for Strategic Studies]] |url=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2020/09/rmm-introduction/ }}</ref> [[2008]] წლიდან დაწყებულ ცვლილებათა შორის იყო მანამდე არსებული ცხრა სამხედრო ოლქის ნაცვლად ოთხი ახალი ოლქის შექმნა, რომელთაც, ძველი ფუნქციების (ჯარების ფორმირება და უზრუნველყოფა) გარდა, ახლა უკვე უშუალო საბრძოლო მართვის როლიც მიენიჭათ.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=256}} სახმელეთო ჯარებში დივიზიების უმეტესობა გაუქმდა და მათ ნაცვლად შეიქმნა ცალკეული მანევრული ბრიგადები; გეგმის მიხედვით, ისინი სრულად უნდა ყოფილიყვნენ დაკომპლექტებულნი პერსონალით, მზადყოფნის უფრო მაღალი დონე ჰქონოდათ და მოდერნიზებული ან სრულიად ახალი ტექნიკით აღჭურვილიყვნენ.<ref name="IISS-2020" />{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=246}} სამხედრო-საზღვაო ფლოტმა მიიღო ახალი წყალქვეშა ნავები და მცირე ზედაპირული ხომალდები, ხოლო გაზრდილი ინვესტიციებით სარგებელი საჰაერო-კოსმოსურმა ძალებმაც ნახეს.<ref name="IISS-2020" /> ლოგისტიკური უზრუნველყოფის მრავალი შტო ერთიან სარდლობაში — რუსეთის შეიარაღებული ძალების ზურგის უზრუნველყოფაში გაერთიანდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} ასევე ჩამოყალიბდა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფები, რომლებიც სრულად პროფესიონალი, საკონტრაქტო ჯარისკაცებით იყო დაკომპლექტებული, თუმცა ყოველ ორ ასეთ ბატალიონზე მოდიოდა ერთი ბატალიონი, რომელიც წვევამდელებით იყო შევსებული.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} [[სირიის სამოქალაქო ომი|სირიის სამოქალაქო ომში]] ინტერვენციის წყალობით, რუსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა უზარმაზარი გამოცდილება დააგროვეს, რამაც მათ ახალი ტექნიკისა და მართვისა და კონტროლის სისტემების გამოცდის შესაძლებლობაც მისცა. ამ კამპანიის დროს საბრძოლო მოქმედებებში პირველად გამოიყენეს ავიამზიდი „ადმირალი კუზნეცოვი“. [[2017]] წლის მონაცემებით, [[სირია]]ში 48 000-ზე მეტი სამხედრო მოსამსახურე იყო დისლოცირებული, ხოლო [[2021]] წლისთვის, საჰაერო-კოსმოსური ძალების პილოტების 90%-მა იქ როტაციის წესით სამსახური უკვე გავლილი ჰქონდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=260}} ===გადაიარაღება და ომები სირიასა და უკრაინაში (2012–2022)=== [[ფაილი:Vladimir Putin in Khmeimim Air Base in Syria (2017-12-11) 01.jpg|მინი|რუსი ჯარისკაცები ხმეიმის საჰაერო ბაზაზე, 2017 წლის დეკემბერს]] სერდიუკოვის მინისტრობის დროს გატარებულმა რეფორმამ სამხედრო ელიტის ბევრ წარმომადგენელში აზრთა სერიოზული სხვადასხვაობა და უკმაყოფილება გამოიწვია.{{sfn|DIA 2017|page=13}} [[2012]] წლის შემდეგ, როდესაც თავდაცვის მინისტრად [[სერგეი შოიგუ]], ხოლო გენერალური შტაბის უფროსად გენერალი [[ვალერი გერასიმოვი]] დაინიშნენ, მათ ამ რეფორმების ნაწილის გაუქმება დაიწყეს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=156-157}} შოიგუმ შეინარჩუნა რეფორმის ძირითადი არსი, მათ შორის ფართომასშტაბიანი სტრუქტურული და შესყიდვებთან დაკავშირებული ცვლილებები, თუმცა უარი თქვა მის ყველაზე სადავო ასპექტებზე.<ref name="CSIS-2021">{{Cite web |last=Shamiev |first=Kirill |title=Understanding Senior Leadership Dynamics within the Russian Military |date=20 July 2021 |access-date=27 January 2026 |work=Center for Strategic and International Studies |url=https://www.csis.org/analysis/understanding-senior-leadership-dynamics-within-russian-military }}</ref> ზოგიერთი დივიზია აღადგინეს — მათ შორის ცნობილი ტამანსკაიასა და კანტემიროვსკაიას დივიზიებიც{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=246}} — თუმცა ისინი აღარ იყვნენ ისეთი მრავალრიცხოვანნი, როგორც წარსულში.[60] 2008 წლის [[რუსეთ-საქართველოს ომი (2008)|რუსეთ-საქართველოს ომის]] დროს გამოვლენილი მრავალი ნაკლოვანება ამ რეფორმის წყალობით აღმოიფხვრა, რაც აშკარად გამოჩნდა 2014 წელს რუსეთის მიერ [[ყირიმის ანექსია რუსეთის ფედერაციის მიერ|ყირიმის ანექსიის]] დროს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pages=256}} 2014 წლის დასაწყისში რუსულმა სპეცდანიშნულების რაზმებმა, საჰაერო-სადესანტო ჯარებმა და საზღვაო ქვეითებმა ყირიმზე კონტროლი სწრაფად დაამყარეს. ამასთანავე, რუსეთის არმია აქტიურად მუშაობდა პრორუსული სეპარატისტული ძალების მობილიზებაზე, გაწვრთნასა და აღჭურვაზე დონბასში 2014 წლის დასაწყისში დაწყებული ომის დროს.{{sfn|DIA 2017|page=13}} [[2015]] წლის ივლისში, მას შემდეგ რაც [[ისლამური სახელმწიფო|„ისლამურმა სახელმწიფომ“]] (ISIS) ფრონტზე წინ წაიწია, სირიამ რუსეთს სამხედრო დახმარება სთხოვა. აგვისტოში მხარეებს შორის გაფორმდა შეთანხმება რუსეთის არმიის მიერ ხმეიმისის ავიაბაზისა და ტარტუსის სამხედრო-საზღვაო ბაზის გამოყენების შესახებ, ხოლო სექტემბრიდან სირიაში რუსული თვითმფრინავებისა და ხომალდების ჩასვლა დაიწყო. რუსეთმა საჰაერო დარტყმები 2015 წლის 30 სექტემბერს წამოიწყო. 2015 წლის შემოდგომაზე რუსული ძალები სირიის არაბულ შეიარაღებულ ძალებს [[ჰამა|ჰამას]], [[ჰომსი|ჰომსისა]] და [[ალეპო]]ს რეგიონებში შეტევების განხორციელებაში დაეხმარნენ. რამდენიმეთვიანი საომარი პაუზის შემდეგ, [[2016]] წლის ზაფხულსა და შემოდგომაზე, რუსეთი სირიის რეჟიმს დაეხმარა მთელ რიგ თავდასხმებში, რომელთა შედეგადაც სირიის ოპოზიციას ქალაქი ალეპო წაართვეს. რუსული ძალები სირიის არმიას „ისლამური სახელმწიფოსგან“ [[პალმირა]]ს დაბრუნებაშიც დაეხმარნენ — ჯერ 2016 წლის მარტში, ხოლო შემდეგ ხელახლა 2017 წლის მაისში. მათ ასევე მხარი დაუჭირეს მასშტაბურ კამპანიას ISIS-ის წინააღმდეგ ცენტრალურ სირიაში, [[ევფრატი]]ს მდინარის ხეობამდე, რაც 2017 წლის ბოლომდე გაგრძელდა. 2017 წლის ნოემბერში გამოცხადდა სირიიდან რუსული ჯარების ნაწილობრივი გაყვანის შესახებ, რასაც სამხედრო ოპერაციების კლება მოჰყვა. [[2019]] წლის აგვისტოში კი ოფიციალურად აღინიშნა, რომ რუსეთის სამხედრო ფრენები „მინიმუმამდე შემცირდა და სრულდებოდა მხოლოდ საბრძოლო მომზადებისა და დაზვერვის მიზნით“.{{sfn|DIA 2017|page=13}} სტრატეგიული კვლევების საერთაშორისო ინსტიტუტის შეფასებით, [[2020]] წლისთვის რუსეთის სახმელეთო ჯარები მიიჩნეოდა „უფრო მცირერიცხოვან, თუმცა ბევრად უფრო ბრძოლისუნარიან ძალად, ვიდრე ისინი 1990-იანი წლების შუა პერიოდში იყვნენ“, ხოლო საჰაერო-სადესანტო ჯარები და რეორგანიზებული სპეციალური ოპერაციების ძალები ასევე წარმოადგენდნენ რუსეთის მაღალი საბრძოლო მზადყოფნის პოტენციალის ნაწილს.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=80-83}} თუმცა, უკრაინასთან სრულმასშტაბიან ომში მზარდი დანაკარგების შესავსებად ჯარების ფორმირების სასწრაფო ტემპებით გაზრდის აუცილებლობის გამო, შოიგუს მიერ 2022 წლის დეკემბერში გამოცხადებული რეფორმის გეგმა ზოგიერთმა ამერიკელმა სამხედრო დამკვირვებელმა შეაფასა, როგორც 2008 წლის „ახალი იერის“ რეფორმის დასამარება. ეს ახალი გეგმა აქცენტს აკეთებს მობილიზაციაზე, ასევე უფრო მეტი ისეთი ქვედანაყოფის შექმნაზე, რომლებიც დაკომპლექტებულნი იქნებიან როგორც წვევამდელებით, ისე საკონტრაქტო ჯარისკაცებით, და იგი „არსებითად აღადგენს საბჭოთა შეიარაღებულ ძალებს თანამედროვე რუსეთის ფედერაციაში“.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=88-90}} ===რუსეთ-უკრაინის ომი (2022 წლიდან დღემდე)=== [[2022]] წლის 24 თებერვალს, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა გასცა ბრძანება შეიარაღებული ძალების მიერ უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დაწყების შესახებ.<ref>{{cite news |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine in numbers |url=https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |work=[[Euractiv]] |date=14 February 2023 |access-date=19 March 2023 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712061818/https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hussain |first1=Murtaza |title=The War in Ukraine Is Just Getting Started |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |work=The Intercept |date=9 March 2023 |access-date=19 March 2023 |archive-date=18 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518234805/https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |url-status=live }}</ref> რუსეთის გენერალურმა შტაბმა ოპერაციაში ჩართულ თავის ოთხ საჯარისო დაჯგუფებას{{efn|A group of forces has permanently assigned Ground Forces field armies or direct-reporting army corps, and is assigned Airborne Forces or Naval Infantry units as needed.}} ხუთი სტრატეგიული მიმართულება განუსაზღვრა. ეს მიმართულებები იყო: [[კიევი]] — ძალების აღმოსავლეთ დაჯგუფებისთვის, რაც მთავარ დარტყმას წარმოადგენდა; [[ბროვარი]] — ცენტრალური დაჯგუფებისთვის; და [[პოლტავა]] — დასავლეთ დაჯგუფებისთვის. ძალების სამხრეთ დაჯგუფებას ორი მიმართულება ჰქონდა: დონეცკის ოლქის ქალაქ [[მარიუპოლი]]სკენ და [[ყირიმი]]ს დასავლეთით, [[ხერსონი]]სკენ. მას შემდეგ, რაც 2022 წლის მარტში კიევზე შეტევა ჩაიშალა და მასზე უარი თქვეს, მარიუპოლის მიმართულებით იერიში მთავარ დარტყმად იქცა. სამხრეთის დაჯგუფება ერთადერთი აღმოჩნდა, რომელმაც დასახულ საწყის მიზნებს მიაღწია — მან აჯობა უკრაინის შეიარაღებულ ძალებს სამხრეთ უკრაინაში მანევრირებაში და დიდ სამხედრო ძალაs მოუყარა თავი მარიუპოლთან. 2022 წლის მაისისთვის, აღმოსავლეთისა და ცენტრის დაჯგუფებები ფრონტიდან გაიყვანეს, აღადგინეს და უკრაინის სამხრეთ-აღმოსავლეთში გადაისროლეს, ხოლო დასავლეთის დაჯგუფება ხარკოვის ოლქისკენ გადააადგილეს.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=31–32, 39-45}} 2022 წლის 10 აპრილს ოპერაციის უშუალო მართვა სამხედრო ასპარეზზე გენერალმა ალექსანდრ დვორნიკოვმა გადაიბარა.<ref>{{Cite news |last1=Burns |first1=Robert |last2=Yen |first2=Hope |date=10 April 2022 |title=US doubts new Russian war chief can end Moscow's floundering |publisher=AP News |url=https://apnews.com/article/russia-appoints-new-ukraine-war-commander-dvornikov-225f976f9abfb5aff6154ac3b77c21e6 |access-date=3 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605060139/https://apnews.com/article/russia-appoints-new-ukraine-war-commander-dvornikov-225f976f9abfb5aff6154ac3b77c21e6?utm_source=Twitter&utm_medium=AP&utm_campaign=SocialFlow |url-status=live }}</ref> თუმცა, გენერალური შტაბი ოპერაციას თავდაპირველად მოსკოვიდან ხელმძღვანელობდა, ვიდრე 2022 წლის ოქტომბერში ძალების ცალკეული გაერთიანებული დაჯგუფება (დროებითი ოპერატიული სარდლობა) ჩამოყალიბდებოდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=31–32}} 2022 წლის ივლისში, იმავდროულად, როდესაც შეიარაღებულმა ძალებმა მძიმე დანაკარგების განცდა დაიწყეს, სახმელეთო ჯარებმა საბრძოლო მასალის განთავსება დაიწყეს იმ შენობებში ან მათ სიახლოვეს, სადაც ხშირად დადიოდნენ მშვიდობიანი მოქალაქეები, რათა ისინი „ცოცხალ ფარად“ გამოეყენებინათ; ეს, როგორც ჩანს, განპირობებული იყო იმით, რომ უკრაინულმა [[HIMARS]]-ის სისტემებმა სასწორი რუსეთის არტილერიით გამოფიტვის სტრატეგიის საზიანოდ გადახარა.<ref name="jpalj">{{cite news |last1=Psaropoulos |first1=John |title=Russia resumes eastern Ukraine offensive and expands war aims |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/7/21/russia-resumes-hostilities-as-ukraine-targets-ammunition |publisher=Al Jazeera Media Network |date=21 June 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725192317/https://www.aljazeera.com/news/2022/7/21/russia-resumes-hostilities-as-ukraine-targets-ammunition |url-status=live }}</ref> მას შემდეგ, რაც თავდაცვის მინისტრმა სერგეი შოიგუმ ხელი მოაწერა [[გაერო]]ს შუამავლობით მიღწეულ შეთანხმებას უკრაინის შავი ზღვის მარცვლეულის ექსპორტის განახლების შესახებ, სულ რამდენიმე საათში რუსეთმა [[ოდესა|ოდესის]] პორტი დაბომბა.<ref name="skyyt">{{cite news |title=Ukraine War: Missiles hit Odesa hours after grain agreement |url=https://www.youtube.com/watch?v=lgVplcsjxRc |agency=YouTube |publisher=Sky News |date=23 July 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=3 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220803234052/https://www.youtube.com/watch?v=lgVplcsjxRc |url-status=live }}</ref><ref name="f24un">{{cite news |title=UN officials announce grain exports deal with Russia, Ukraine and Turkey |url=https://www.france24.com/en/europe/20220722-live-ukraine-ports-to-reopen-after-grain-export-deal-with-russia-says-turkey |publisher=FRANCE 24 |date=22 July 2022 |access-date=24 July 2022 |archive-date=24 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724120705/https://www.france24.com/en/europe/20220722-live-ukraine-ports-to-reopen-after-grain-export-deal-with-russia-says-turkey |url-status=live }}</ref> [[Forbes]]-ის მონაცემებით, 2022 წლის ივლისის ბოლოსთვის მოსკოვს უკრაინაში შეჭრის ოპერაციაში თავისი 10 საერთო-საჯარისო არმია ჰყავდა ჩართული.<ref name="dasuf">{{cite news |last1=Axe |first1=David |title=In Southern Ukraine, Kyiv's Artillery Drops Bridges And Isolates A Whole Russian Army |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/07/29/in-southern-ukraine-kyivs-artillery-drops-bridges-and-isolates-a-whole-russian-army/?sh=54b2cb0c1e1a |work=Forbes |date=29 July 2022 |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908151335/https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2022/07/29/in-southern-ukraine-kyivs-artillery-drops-bridges-and-isolates-a-whole-russian-army/?sh=54b2cb0c1e1a |url-status=live }}</ref> „[[ვაგნერის ჯგუფი|ვაგნერის ჯგუფმა]]“ სახელი გაითქვა, როგორც პუტინის „კერძო არმიამ“.<ref name="economistexplains">{{Cite news |title=What is the Wagner Group, Russia's mercenary organisation? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation |access-date=16 March 2022 |issn=0013-0613 |quote="From a legal perspective, Wagner doesn't exist," says Sorcha MacLeod |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202144401/https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation |url-status=live }}</ref> 2022 წლის ბოლოს, უკრაინაში ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების ახლადდანიშნულმა სარდალმა, გენერალმა სერგეი სუროვიკინმა გადაწყვიტა, „ვაგნერის“ ძალები ბახმუტთან უკრაინის შეიარაღებული ძალების შესაბოჭად გამოეყენებინა, სანამ თავად — საწყისი შეჭრისა და უკრაინის მიერ განხორციელებული წარმატებული ხერსონისა და ხარკოვის კონტრშეტევების შემდგომ პერიოდში — რუსეთის სამხედრო ფორმირებების აღდგენით იქნებოდა დაკავებული.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=48–49}} 2023 წლის 11 იანვარს ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების სარდლობა თავად გენერალური შტაბის უფროსმა, გენერალმა ვალერი გერასიმოვმა გადაიბარა, ხოლო სუროვიკინი მისი პირველი მოადგილე გახდა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=32}} რუსეთის არმიამ 2023 წლის ზაფხულში უკრაინის კონტრშეტევის დროს ზაპოროჟიეს ოლქი შეინარჩუნა, რის შემდეგაც უკრაინაში ინიციატივა კვლავ ხელში ჩაიგდო.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=48–49}} 2023 წლის ივნისში პუტინმა მხარი დაუჭირა თავდაცვის სამინისტროს გეგმას, რომელიც დაქირავებულ მებრძოლთა ჯგუფებს კონტრაქტების გაფორმებას ავალდებულებდა, რასაც „ვაგნერის“ ლიდერი [[ევგენი პრიგოჟინი]] შეეწინააღმდეგა — ეს კონტრაქტები „ვაგნერის ჯგუფს“ სამინისტროს დაქვემდებარებაში, მის მართვის სტრუქტურაში მოაქცევდა და თავად პრიგოჟინის გავლენას შეზღუდავდა.<ref>{{Cite news |last=Osborn |first=Andrew |date=13 June 2023 |title=Putin backs push for mercenary groups to sign contracts despite Wagner's refusal |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-backs-push-mercenary-groups-sign-contracts-despite-wagners-refusal-2023-06-13/ |url-status=live |access-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622143644/https://www.reuters.com/world/europe/putin-backs-push-mercenary-groups-sign-contracts-despite-wagners-refusal-2023-06-13/ |archive-date=22 June 2023}}</ref> მოგვიანებით, ივნისშივე, „ვაგნერის ჯგუფი“ რუსეთ-უკრაინის ომისა და თავდაცვის სამინისტროს [[ვაგნერის ჯგუფის აჯანყება|წინააღმდეგ წავიდა]],<ref>{{Cite web |date=23 June 2023 |title=Putin in crisis: Wagner chief Prigozhin declares war on Russian military leadership, says 'we will destroy everything' |url=https://www.politico.eu/article/putin-in-crisis-as-wagner-chief-prigozhin-declares-war-on-russian-military-leadership/ |access-date=24 June 2023 |website=Politico |language=en |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623231535/https://www.politico.eu/article/putin-in-crisis-as-wagner-chief-prigozhin-declares-war-on-russian-military-leadership/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Regan |first1=Helen |last2=Raine |first2=Andrew |date=24 June 2023 |title=Russia accuses Wagner chief Yevgeny Prigozhin of urging "armed rebellion": Live updates |language=en |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html |url-status=live |access-date=24 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624073110/https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-24-23/index.html |archive-date=24 June 2023}}</ref> ვიდრე სამშვიდობო შეთანხმებას არ მიაღწიეს. პრიგოჟინის თქმით, რუსეთის წინააღმდეგ მისი მარშის ერთ-ერთი მიზეზი სწორედ ის იყო, რომ ხელისუფლებას ხელი შეეშალა „კერძო სამხედრო კომპანია ვაგნერის ლიკვიდაციისთვის“.<ref>{{cite news|last1=Bourke|first1=Latika|title=Live updates: Putin vows to defend Russia against Wagner rebellion|url=https://www.smh.com.au/world/europe/live-updates-putin-vows-to-defend-russia-against-wagner-rebellion-20230624-p5dj6x.html|access-date=24 June 2023|work=The Sydney Morning Herald|date=24 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624145405/https://www.smh.com.au/world/europe/live-updates-putin-vows-to-defend-russia-against-wagner-rebellion-20230624-p5dj6x.html|archive-date=24 June 2023|url-status=live}}</ref> რუსეთი 2024 წლის ბოლომდე გეგმავდა თავისი მოქმედი სამხედრო პერსონალის რაოდენობის 1,5 მილიონამდე გაზრდას,<ref>{{Cite web |last=Atlamazoglou |first=Stavros |date=19 September 2024 |title=Russia's Military Will Soon Have 1.5 Million Troops |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/russias-military-will-soon-have-15-million-troops-212838 |access-date=9 November 2024 |website=The National Interest |language=en}}</ref> რაც მას [[ჩინეთი]]ს შემდეგ მსოფლიოში მეორე უდიდეს მოქმედ არმიად აქცევდა.<ref>{{Cite web |date=28 February 2023 |title=Russia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security |archive-date=9 January 2021 |access-date=20 September 2022 |publisher=Central Intelligence Agency |via=CIA.gov}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 September 2024 |title=Putin orders Russian army to expand to become the world's second largest |url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-orders-russian-army-expand-war-ukraine-rcna171429 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109012651/https://www.nbcnews.com/news/world/putin-orders-russian-army-expand-war-ukraine-rcna171429 |archive-date=9 November 2024 |access-date=9 November 2024 |website=NBC News |language=en}}</ref> 2024 წლის თებერვალში რუსეთის არმიამ [[ავდიივკა]] აიღო და წლის განმავლობაში წინსვლა განაგრძო, მიუხედავად უკრაინული მხარის მცდელობებისა, ეს წინსვლა შეეჩერებინა.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|p=55}} 2024 წლის ივლისისთვის [[აშშ]]-ის არმიის გენერალმა და [[ნატო]]ს მოკავშირეთა ძალების უმაღლესმა მთავარსარდალმა ევროპაში, კრისტოფერ კავოლიმ განაცხადა, რომ „რუსები ძალიან ჭკვიანურად ახდენენ ტექნოლოგიურ და პროცედურულ ადაპტაციას იმ მრავალ გამოწვევასთან, რომლებსაც ისინი უკრაინაში აწყდებიან“.<ref>{{cite web | title=General Cavoli notes Russia's adaptation to challenges in war against Ukraine | website=Interfax-Ukraine | date=10 July 2024 | url=https://interfax.com.ua/news/general/999380.html | ref={{sfnref | Interfax-Ukraine | 2024}} | access-date=25 July 2024 | archive-date=13 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240713151622/https://interfax.com.ua/news/general/999380-amp.html | url-status=live }}</ref> კავოლიმ 2024 წლის აპრილში ისიც აღნიშნა, რომ რუსეთის არმიამ სრულად აანაზღაურა ცოცხალი ძალისა და ტექნიკის დანაკარგები და ახლა უფრო დიდია, ვიდრე კონფლიქტის დაწყებამდე იყო.<ref>{{cite web | title=Russian military replaced Ukraine battlefield losses 'far faster' than expected, general warns | website=Politico | date=11 April 2024 | url=https://www.politico.com/news/2024/04/11/christopher-cavoli-russian-military-losses-00151718 | ref={{sfnref | POLITICO | 2024}} | access-date=25 July 2024 | archive-date=13 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240713202847/https://www.politico.com/news/2024/04/11/christopher-cavoli-russian-military-losses-00151718 | url-status=live }}</ref> 2024 წლის 26 ივნისს, დიდ ბრიტანეთში ბაზირებულმა ანალიტიკურმა ცენტრმა „გაერთიანებული სამეფოს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტმა“ გამოაქვეყნა ანგარიში, რომლის მიხედვითაც რუსეთი აგრძელებს თავისი ძირითადი იარაღის წარმოების ზრდასა და მის დახვეწას, თუმცა მისი თავდაცვის ინდუსტრია კვლავ ძლიერ არის დამოკიდებული კრიტიკული კომპონენტების უცხოურ იმპორტზე.<ref>{{cite web | title=A Methodology for Degrading the Arms of the Russian Federation | website=Royal United Services Institute | date=26 June 2024 | url=https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/occasional-papers/methodology-degrading-arms-russian-federation | ref={{sfnref | Royal United Services Institute | 2024}} | access-date=25 July 2024}}</ref> უკრაინის შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალმა, გენერალ-პოლკოვნიკმა ოლექსანდრ სირსკიმ 2024 წლის 24 ივლისს განაცხადა, რომ რუსებს ახლა ბევრად უკეთესი რესურსები აქვთ, თუმცა ამავდროულად სამჯერ მეტ დანაკარგს განიცდიან, ვიდრე უკრაინა.<ref>{{cite web | last1=Harding | first1=Luke | last2=Mamo | first2=Alessio | title='I know we will win – and how': Ukraine's top general on turning the tables against Russia | website=The Guardian | date=24 July 2024 | url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/24/i-know-we-will-win-and-how-ukraines-top-general-on-turning-the-tables-against-russia | access-date=25 July 2024}}</ref> ნატოსა და დასავლელი სამხედრო მაღალჩინოსნების განცხადებით, 2024 წლის მაისსა და ივნისში უკრაინაში ყოველდღიურად საშუალოდ 1200-მდე რუსი ჯარისკაცი იღუპებოდა ან შავდებოდა.<ref>{{cite news |title=Russia Sends Waves of Troops to the Front in a Brutal Style of Fighting |url=https://www.nytimes.com/2024/06/27/us/politics/russia-casualties-ukraine-war.html |work=The New York Times |date=27 June 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=BBC News |date=4 July 2024}}</ref> 2024 წლის ივნისის მონაცემებით, სავარაუდო გათვლებით, 20-დან 50 წლამდე ასაკის ყველა რუსი მამაკაცის დაახლოებით 2% უკვე მოკლული ან მძიმედ დაჭრილი იყო უკრაინაში 2022 წლის თებერვლის შემდეგ.<ref>{{cite Q|Q127275136|url-access=subscription}}</ref> 2024 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, გავრცელებული შეფასებებით, უკრაინაში ბრძოლების დროს დაღუპული და დაჭრილი რუსი სამხედროების რაოდენობამ 600 000-ს გადააჭარბა.<ref>{{cite news |title=In wartime Russia, some men may be worth more dead than alive, economist says |url=https://fortune.com/2024/11/16/russia-economy-military-death-payouts-vs-civilian-earnings-ukraine-war/ |work=Fortune |date=16 November 2024}}</ref> მას შემდეგ, რაც რუსეთში 2022 წელს მობილიზაცია გამოცხადდა, სამხედრო სასამართლოებმა თვითნებურად ნაწილის დატოვების (დეზერტირობის) ათასობით საქმე მიიღეს.<ref>{{cite news |title=The Heavy Toll of Desertion From the Russian Army |url=https://www.nytimes.com/2024/09/22/magazine/desertion-russian-army-ukraine-war.html |work=The New York Times |date=22 September 2024}}</ref> ორგანიზაცია Pro Asyl-მა 2024 წელს განაცხადა, რომ 2022 წლის თებერვლიდან მოყოლებული, სულ მცირე 250 000-მა რუსმა წვევამდელმა დატოვა ქვეყანა და სხვა სახელმწიფოებს შეაფარა თავი.<ref>{{cite news |title=Fleeing Ukraine war, Russian deserters find refuge in France |url=https://www.dw.com/en/fleeing-ukraine-war-russian-deserters-find-refuge-in-france/a-70665369 |work=Deutsche Welle |date=2 November 2024}}</ref> მას შემდეგ, რაც 2022 წლის საწყისი შეჭრის დროს ფრონტზე რამდენიმე წვევამდელი აღმოჩნდა (მიუხედავად იმისა, რომ რუსული კანონმდებლობა კრძალავს მათ გამოყენებას ქვეყნის ფარგლებს გარეთ), ვლადიმერ პუტინმა საჯაროდ მოიხადა ბოდიში, ხოლო რამდენიმე გენერალი თანამდებობიდან გადააყენეს და/ან დააპატიმრეს. მას შემდეგ უკრაინის ტერიტორიაზე წვევამდელები აღარ შეუმჩნევიათ.{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|pp=41, 231–232, 235}} მიუხედავად პუტინის დაპირებისა, რომ წვევამდელებს საბრძოლველად არ გაგზავნიდნენ, რუსული საინფორმაციო გამოცემა ვერსტკას ცნობით, 2024 წელს უკრაინის მიერ კურსკის ოლქში განხორციელებული შეტევის დროს ათობით წვევამდელი ჩავარდა ტყვედ ან უგზო-უკვლოდ დაიკარგა.<ref name="e455">{{cite web | title=20 лет: в Курской области после вторжения ВСУ погибли как минимум 25 российских срочников | website=Вёрстка | date=20 February 2025 | url=https://verstka.media/v-kurskoi-oblasti-posle-vtorzheniya-vsu-pogibli-kak-minimum-25-rossiiskih-srochnikov | language=ru | access-date=21 January 2026}}</ref> აქტივისტებისა და იურისტების განცხადებით, არსებობს საკანონმდებლო ხვრელი, რომელიც წვევამდელების საბრძოლო მოქმედებებში ჩართვის საშუალებას იძლევა: სულ რაღაც ოთხთვიანი მომზადების შემდეგ მათ შეუძლიათ ხელი მოაწერონ სრულფასოვან მოხალისეობრივ საბრძოლო კონტრაქტებს, რასაც წვევამდელები ხშირად ისე აკეთებენ, რომ ბოლომდე ვერც კი აცნობიერებენ, რაზე აწერენ ხელს.<ref name="c774">{{cite web | title=Russian Conscripts Can't Be Sent Into Battle. This One Was. And He's Not Happy About It. | website=RadioFreeEurope/RadioLiberty | date=19 May 2025 | url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-conscripts-war-combat/33415104.html | access-date=21 January 2026}}</ref><ref name="i729">{{cite web | last1=Asadzade | first1=Ulviyya | title=Putin's Broken Promise: Young Russian Conscripts Dying In Ukraine Invasion | website=RadioFreeEurope/RadioLiberty | date=18 March 2025 | url=https://www.rferl.org/a/russian-conscripts-youth-dying-ukraine-putin/33351828.html | access-date=21 January 2026}}</ref> 2024 წლის ნოემბერში გამოცემა The Telegraph-მა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ რუსეთმა, მზარდი დანაკარგების ფონზე, პირველად გამოსცა სპეციალური სახელმძღვანელო ჯარისკაცებისთვის, სადაც დეტალურად არის აღწერილი, თუ როგორ უნდა გათხარონ და მოუარონ საძმო საფლავებს. ოკუპირებული უკრაინის აღმოსავლეთით, დონბასის რეგიონში, უკვე დაფიქსირებულია რუსეთის მიერ საკუთარი ჯარისკაცების დასაკრძალავად საძმო საფლავების გამოყენების ფაქტები.<ref name="q183">{{cite web | last=Kilner | first=James | title=Instruction manual for digging mass graves given to Russian troops | website=The Telegraph | date=3 November 2024 | url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/11/03/instruction-manual-digging-mass-graves-russian-troops/ | access-date=12 April 2025}}</ref> [[2025]] წლის აპრილში ოლექსანდრ სირსკიმ განაცხადა, რომ უკრაინაში მყოფი რუსული ჯარების რაოდენობა ამჟამად 623 000-ს შეადგენს, რაც შეჭრის დაწყებიდან მოყოლებული ხუთჯერ არის გაზრდილი, და ეს რიცხვი ყოველთვიურად კიდევ 8 000-9 000 ჯარისკაცით იმატებს. მან ასევე აღნიშნა, რომ რუსეთის მთლიანი მობილიზაციური რესურსი 20 მილიონ ადამიანს შეადგენს, ან 5 მილიონს — თუ მხოლოდ სამხედრო მომზადების მქონე პირებს გავითვალისწინებთ. თუმცა, სირსკიმ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ რუსეთის უპირატესობა არტილერიაში 10:1-დან 2:1-მდე შემცირდა, რაც ძირითადად რუსეთის საბრძოლო მასალის საწყობებზე უკრაინის მიერ მიყენებული დარტყმების შედეგია.<ref>{{cite web | last=Fornusek | first=Martin | title=Russia has capacity to mobilize 5 million trained troops, Syrskyi says | website=The Kyiv Independent | date=9 April 2025 | url=https://kyivindependent.com/russia-has-capacity-to-mobilize-5-million-trained-troops-syrskyi-says/ | access-date=17 April 2025}}</ref> 2025 წლის ივნისში ნატოს გენერალურმა მდივანმა მარკ რუტემ განაცხადა, რომ რუსები „ძალზე სწრაფი ტემპით აღადგენენ საკუთარ პოტენციალს“ და ბევრად მეტ საბრძოლო მასალას აწარმოებენ, ვიდრე მთელი ნატო ერთად, მიუხედავად იმისა, რომ მათი ეკონომიკა გაცილებით მცირეა. რუტემ ასევე შეაფასა, რომ რუსეთს შეუძლია ნატოს ტერიტორიაზე იერიში მომდევნო სამიდან ხუთ წელიწადში მიიტანოს და წევრ ქვეყნებს მოუწოდა, თავდაცვის ხარჯები მათი მშპ-ის (მთლიანი შიდა პროდუქტის) 5%-მდე გაზარდონ.<ref>{{cite web | last=Murray | first=Shona | title=Russia developing multiples more ammunition than NATO, says Mark Rutte | website=euronews | date=4 June 2025 | url=https://www.euronews.com/2025/06/04/russia-developing-multiples-more-ammunition-than-nato-says-secretary-general | access-date=15 June 2025}}</ref> ვინაიდან [[დრონებით ომი]] რუსეთ-უკრაინის კონფლიქტის ცენტრალურ ასპექტად იქცა, რუსეთმა გაზარდა ინვესტიციები და განვითარების ტემპები სხვადასხვა ტიპის უპილოტო აპარატების მიმართულებით. [[2025]] წლის 12 ნოემბერს რუსეთმა ოფიციალურად შექმნა თავისი უახლესი სამხედრო შტო: უპილოტო სისტემების ძალები.<ref name="TASS12Nov25">{{cite news |title=Russia establishes Unmanned Systems Forces|url=https://tass.com/defense/2042371|access-date=12 November 2025|work=TASS|date=12 November 2025}}</ref> იგი ჩამოყალიბდა იმ მიზნით, რომ მოხდეს უპილოტო საფრენი, სახმელეთო და საზღვაო სისტემების განვითარების, განთავსებისა და ოპერატიული მართვის ცენტრალიზება, ასევე ავტონომიური პლატფორმების ინტეგრირება არსებულ სამხედრო სტრუქტურებში.<ref name="TSFRussia Unmanned">{{cite web |last1=McDermott|first1=Roger N.|title=Russia's New Unmanned Systems Forces and the Strategic Role of DKO Weapons|url=https://www.saratoga-foundation.org/p/russias-new-unmanned-systems-forces|website=www.saratoga-foundation.org|publisher=The Saratoga Foundation|access-date=12 November 2025|language=en|date=20 June 2025}}</ref><ref name="FDD12Nov25JohnHardie">{{cite web |last1=Hardie|first1=John|title=Russia announces plans to form Unmanned Systems Forces|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2024/12/russia-announces-plans-to-form-unmanned-systems-forces.php|website=FDD's Long War Journal|access-date=12 November 2025|date=20 December 2024}}</ref> 2025 წლის ოქტომბერში რამდენიმე წყარომ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ დევნილობაში მოქმედი საინფორმაციო გამოცემა „ვერსტკას“ გამოძიების თანახმად, რუსი სამხედრო მეთაურები შეჭრის პირველივე წლიდან აწამებენ და სიკვდილით სჯიან საკუთარ პერსონალს. „ვერსტკამ“ აღნიშნა, რომ გამოძიების ფარგლებში მოიპოვა ასობით ცნობა მსგავსი სიკვდილით დასჯის შესახებ. ეს ინციდენტები თავდაპირველად სანგრებში სიმთვრალისა თუ დაუმორჩილებლობის გამო დასჯით დაიწყო, დროთა განმავლობაში კი პირადი კონფლიქტებისა თუ გამოძალვის ნიადაგზე მკვლელობებში გადაიზარდა; გამოცემამ იდენტიფიცირება მოახდინა 101 სამხედრო მოსამსახურის, რომელთაც ამ ქმედებების ჩადენაში ედებათ ბრალი. სრულმასშტაბიანი ომის დაწყებიდან მოყოლებული, რუსეთის მთავარ სამხედრო პროკურატურაში ძალადობასთან დაკავშირებული 12 000-ზე მეტი საჩივარი შევიდა, რაც განსაკუთრებით 2023 წლის მეორე ნახევრიდან გახშირდა. აქედან მხოლოდ 10 სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა, რის შედეგადაც ხუთი ოფიცერი იქნა მსჯავრდებული ხელქვეითების მკვლელობისთვის. გამოძიების მიხედვით, საველე მეთაურების ქმედებების გამოძიებაზე „არაოფიციალური აკრძალვაა“ დაწესებული. რუსმა ჯარისკაცებმა „ვერსტკასთან“ საუბარში აღნიშნეს, რომ სიკვდილით დასჯილ პერსონალს ხშირად დეზერტირებად ან უგზო-უკვლოდ დაკარგულებად აფორმებენ, ხოლო მათ ცხედრებს ტყეებში მარხავენ ან ბრძოლის ველზე ტოვებენ და ცეცხლს უხსნიან, რათა დაღუპვა საბრძოლო მოქმედებებს მიაწერონ.<ref name="o168">{{cite web | author=The Moscow Times | title=At Least 100 Russian Officers Have Executed Their Own Comrades in Ukraine – Vyorstka | website=The Moscow Times | date=6 November 2025 | url=https://www.themoscowtimes.com/2025/10/30/at-least-100-russian-officers-have-executed-their-own-comrades-in-ukraine-vyorstka-a90987 | access-date=6 November 2025}}</ref><ref name="y754">{{cite web | title=Report says over 100 Russian officers involved in frontline executions | website=TVP World | date=30 October 2025 | url=https://tvpworld.com/89758108/russian-officers-torture-kill-own-troops-on-ukraine-frontlines | access-date=6 November 2025}}</ref><ref name="t461">{{cite web | last=Sauer | first=Pjotr | title=Russian army chiefs torturing and executing soldiers who refuse to fight in Ukraine, report says | website=The Guardian | date=30 October 2025 | url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/30/russian-army-chiefs-torturing-and-executing-soldiers-who-refuse-to-fight-in-ukraine-report-says | access-date=6 November 2025}}</ref> ტელეკომპანია [[BBC]]-ის მიერ [[2026]] წლის თებერვალში გამოქვეყნებული მასალის მიხედვით (სადაც რუსი ჯარისკაცები ინტერვიუებში ღიად აღწერენ სიკვდილით დასჯის ფაქტებს), საკუთარი ჯარისკაცების მკვლელობას რუსულ სამხედრო სლენგზე „ნულზე დასმა“ ეწოდება.<ref name="i475">{{cite web | last=Steele | first=Ben | title=Russia soldiers tell BBC they saw fellow troops in Ukraine war executed on commanders' orders | website=BBC Home | date=24 February 2026 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cz7gw3l395ro | access-date=26 February 2026}}</ref> [[გაერთიანებული სამეფო]]ს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტის შეფასებით, რუსეთმა რუსეთ-უკრაინის ომის შედეგად უდიდესი „საბრძოლო გამოცდილება“ მიიღო.<ref name="ap">{{cite web | title=Russia is helping China to prepare for a potential invasion of Taiwan, defense institute says | website=Associated Press | date=26 September 2025 | url=https://apnews.com/article/russia-china-taiwan-xi-putin-ukraine-invasion-ac47ae6daf03ceb5d49d6e2d0da7fcab | access-date=21 February 2026|quote=It’s not certain that China has decided to invade Taiwan, but access to Russian equipment and localized training in China means Beijing will be better equipped for a potential invasion, Danylyuk said. “The greatest value of the deal” to China is likely in the training and procedures for command and control of parachute forces, because Russia has “combat experience,” whereas China doesn’t, write Oleksandr Danylyuk and Jack Watling.}}</ref> ===ომის დანაშაულები=== რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ჩადენილი სამხედრო დანაშაულები დოკუმენტირებულია რამდენიმე სამხედრო კონფლიქტში, მათ შორის ჩეჩნეთის მეორე ომში,<ref name="a907">{{cite book | last=Gilligan | first=Emma | title=Terror in Chechnya: Russia and the Tragedy of Civilians in War | publisher=Princeton University Press | date=9 November 2009 | isbn=978-1-4008-3176-0 | url=https://books.google.com/books?id=WLFzd1TP0PwC&pg=PA6 | access-date=31 May 2025 | page=}}</ref><ref name="p111">{{cite web | title=War Crimes In Chechnya and the Response of the West | website=Human Rights Watch | date=29 February 2000 | url=https://www.hrw.org/news/2000/02/29/war-crimes-chechnya-and-response-west | access-date=31 May 2025}}</ref> რუსეთ-საქართველოს ომსა<ref name="c800">{{cite web | title=Georgia: International Groups Should Send Missions | website=Human Rights Watch | date=18 August 2008 | url=https://www.hrw.org/news/2008/08/18/georgia-international-groups-should-send-missions | access-date=31 May 2025}}</ref> და რუსეთ-უკრაინის ომში.<ref name="h508">{{cite journal | last=Wille | first=Belkis | title="We Had No Choice" | journal=Human Rights Watch | date=1 September 2022 | url=https://www.hrw.org/report/2022/09/01/we-had-no-choice/filtration-and-crime-forcibly-transferring-ukrainian-civilians | access-date=31 May 2025 | page=}}</ref> 2024 წელს [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლო]]მ რუსეთის უმაღლესი სამხედრო ოფიცრების — სერგეი შოიგუს, ვალერი გერასიმოვის, სერგეი კობილაშისა და ვიქტორ სოკოლოვის დაკავების ორდერები გასცა უკრაინაში მშვიდობიან მოსახლეობასა და სამოქალაქო ობიექტებზე თავდასხმების წარმართვის გამო, რაც სავარაუდო სამხედრო დანაშაულად კვალიფიცირდება.<ref name="Reuters_11_July_2024">{{cite news |date=11 July 2024 |title=International Criminal Court issues arrest warrants for Russia's Shoigu and Gerasimov |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/international-criminal-court-issues-arrest-warrant-russias-shoigu-gerasimov-2024-06-25/ |access-date=5 July 2025 }}</ref> 2025 წლის მაისში გამოქვეყნებულ გაეროს ანგარიშში გაკეთდა დასკვნა, რომ რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ხერსონში მშვიდობიან მოსახლეობაზე განხორციელებული განმეორებადი თავდასხმები დრონებით სამხედრო დანაშაულსა და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართულ დანაშაულს უტოლდება.<ref name="p704">{{cite web | title=UN Commission concludes that Russian armed forces' drone attacks against civilians in Kherson Province amount to crimes against humanity of murder | website=OHCHR | date=28 May 2025 | url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/05/un-commission-concludes-russian-armed-forces-drone-attacks-against-civilians | access-date=31 May 2025}}</ref> ==სტრუქტურა== რუსეთის პრეზიდენტი შეიარაღებული ძალის უმაღლესი მთავარსარდალია. რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო ჯარის ადმინისტრაციული ორგანოა, რომელიც პასუხისმგებელია საბრძოლო მზადყოფნაზე, ცოცხალი ძალის მობილიზებასა და შესყიდვებზე. იგი ახორციელებს საპრეზიდენტო დირექტივების იმპლემენტაციას და ზედამხედველობს გენერალურ შტაბს.{{sfn|DIA 2017|pages=23-24}} თავად გენერალური შტაბის მოვალეობაა რუსეთის წინაშე არსებული საფრთხეების შესწავლა და ქვეყნისა თუ მისი ინტერესების დაცვის გეგმების შემუშავება.{{sfn|DIA 2017|page=24}} მოსკოვში მდებარე თავდაცვის ეროვნული მართვის ცენტრი, რომელიც [[2014]] წელს დაარსდა, შეიარაღებული ძალის მართვისა და კონტროლის სისტემის უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია.{{sfn|DIA 2017|page=28}} ამერიკის შეერთებული შტატების შტაბების მეთაურთა გაერთიანებულ კომიტეტთან შედარებით, რუსეთის გენერალურ შტაბს გაცილებით ფართო როლი აკისრია, რაც მთელ შეიარაღებულ ძალაზე ოპერატიულ სარდლობას გულისხმობს. იგი ასევე პასუხისმგებელია გრძელვადიან დაგეგმარებაზე, დოქტრინების შემუშავებასა და აღჭურვილობის შესყიდვაზე. გენერალური შტაბის უფროსი, გარდა იმისა, რომ ყველა სახეობის ჯარსა და სამსახურს მეთაურობს, შტაბის შიგნით ფლობს „გენერალური ინსპექტორის“ მსგავს უფლებამოსილებებს — იგი პასუხისმგებელია შტაბის სტრუქტურასა და ფუნქციებზე და, ამავდროულად, თავდაცვის მინისტრის მოადგილის პოსტსაც იკავებს.<ref>{{Cite web |last=Bartles |first=Charles K. |title=Getting Gerasimov Right |date=January–February 2016 |access-date=24 January 2026 |work=[[Military Review]] |url=https://www.armyupress.army.mil/Portals/7/military-review/Archives/English/MilitaryReview_20160228_art009.pdf }}</ref>{{sfn|Donnelly|Ryan|Butler|Hartman|2025|page=13}} გენერალური შტაბის მნიშვნელოვან დეპარტამენტებს შორის აღსანიშნავია მთავარი ოპერატიული სამმართველო — ყველაზე დიდი დანაყოფი, რომელიც ოპერატიულ და სტრატეგიულ დაგეგმარებაზეა პასუხისმგებელი.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=22}} ასევე საკვანძოა მთავარი სამმართველო (წარსულში ცნობილი როგორც მთავარი სადაზვერვო სამმართველო), რომელიც სამხედრო და სამოქალაქო ხელმძღვანელობას ინფორმაციით ამარაგებს და გენშტაბის შიგნით გარკვეული ავტონომიით სარგებლობს.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|pages=22}} ამავე სტრუქტურაში შედის სამხედრო პოლიციის მთავარი სამმართველო ([[2012]] წლიდან),<ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s)/no by-line.-->|date=3 July 2012|title=Военная полиция появится в России 1 декабря 2012 года|language=ru|work=[[Interfax]]|url=https://www.interfax.ru/russia/253641|access-date=22 April 2022|archive-date=23 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023115756/https://www.interfax.ru/russia/253641|url-status=live}}</ref> მთავარი საორგანიზაციო-სამობილიზაციო სამმართველო და კავშირგაბმულობის მთავარი სამმართველო.{{sfn|Blanc|Demus|Evans|Grisé|2023|page=17}} [[2018]] წლის ივლისში კი შეიქმნა რუსეთის შეიარაღებული ძალის მთავარი სამხედრო-პოლიტიკური სამმართველო, რითაც აღდგა იდეოლოგიური მომზადების ფუნქცია — ის, რაც [[საბჭოთა არმია|საბჭოთა არმიის]] დაშლის შემდეგ გაუქმებული იყო.<ref>{{Cite web|date=31 July 2018|title=Putin gives Russian army a political wing|url=https://timesofmalta.com/articles/view/putin-gives-russian-army-a-political-wing.685749|access-date=12 December 2021|website=Times of Malta|language=en-gb|archive-date=6 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506003904/https://timesofmalta.com/articles/view/putin-gives-russian-army-a-political-wing.685749|url-status=live}}</ref> ===ჯარის სახეობები=== შეიარაღებული ძალა შემდეგი სტრუქტურული ერთეულებისგან შედგება:{{sfn|Grau|Bartles|2016|page=27}} * შეიარაღებული ძალის სახეობები:{{efn|{{langx|ru|Вид вооружённых сил}}}} რუსეთის სახმელეთო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-კოსმოსური ძალები და სამხედრო-საზღვაო ფლოტი. * ცალკეული გვარეობები:{{efn|{{langx|ru|Род войск}}}} სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-სადესანტო ჯარები და უპილოტო სისტემების ჯარი. * სპეციალური დანიშნულების ფორმირებები:{{efn|{{langx|ru|Формирования специального назначения}}}} სპეციალური ოპერაციების ძალები. * სპეციალური გვარეობები:{{efn|{{langx|ru|Специальные войска}}}} მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა. გარდა ამისა, არსებობს კიდევ ორი ცალკეული გვარეობა — ეროვნული გვარდია და სასაზღვრო სამსახური. მათ ნარჩუნებული აქვთ „შეიარაღებული ძალის“ სამართლებრივი სტატუსი, თუმცა არ შედიან რუსეთის გენერალური შტაბის იურისდიქციაში. ეროვნული გვარდია ყოფილი შინაგანი ჯარების ბაზაზეა ჩამოყალიბებული; ეს ახალი სტრუქტურა შინაგან საქმეთა სამინისტროს გამოეყო, ცალკე უწყებად ჩამოყალიბდა და უშუალოდ რუსეთის პრეზიდენტს ექვემდებარება. რაც შეეხება სასაზღვრო სამსახურს, იგი უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის (ქვეყნის მთავარი შიდა სადაზვერვო სააგენტოს) გასამხედროებული ორგანიზაციაა. ორივე ორგანიზაციას, თავიანთი ძირითადი სამშვიდობო საქმიანობის გარდა, საომარი მოქმედებების დროს მნიშვნელოვანი ამოცანები აკისრიათ და ფლობენ საკუთარ სახმელეთო, საჰაერო და საზღვაო დანაყოფებს. მთლიანობაში, შეიარაღებულ ძალას ტრადიციულად უბრალოდ „ჯარს“ (არმიას) უწოდებენ, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც სამხედრო-საზღვაო ფლოტი სპეციალურად არის გამოყოფილი. ===სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები=== რუსეთში არსებობს ხუთი სამხედრო ოლქი: [[მოსკოვი]]ს სამხედრო ოლქი, [[ლენინგრადი]]ს სამხედრო ოლქი, [[სამხრეთის სამხედრო ოლქი]], ცენტრალური სამხედრო ოლქი და აღმოსავლეთის სამხედრო ოლქი. [[2024]] წელს დასავლეთის სამხედრო ოლქი ლენინგრადისა და მოსკოვის ოლქებად დაიყო, ხოლო ჩრდილოეთის ფლოტის გაერთიანებული სტრატეგიული სარდლობა, რომელიც სამხედრო ოლქის დონეს უთანაბრდებოდა, გაუქმდა. [[1992]] წელს სულ რვა ოლქი არსებობდა: მოსკოვის, ლენინგრადის, ჩრდილოეთ კავკასიის, [[ვოლგა|ვოლგის]], [[ურალის ფედერალური ოკრუგი|ურალის]], იმიერბაიკალის, [[ციმბირი]]სა და შორეული აღმოსავლეთის. [[კალინინგრადი]]ს სპეციალური რაიონი [[1997]] წელს შეიქმნა, [[1998]] წელს კი იმიერბაიკალის ოლქი გაუქმდა და მისი ტერიტორია ციმბირისა და შორეული აღმოსავლეთის ოლქებს შორის განაწილდა. [[2001]] წელს ვოლგისა და ურალის ოლქები გაერთიანდა და ვოლგა-ურალის ოლქი ეწოდა. [[2010]] წელს მანამდე არსებული ექვსი ოლქი და კალინინგრადის რეგიონი ოთხ მსხვილ ოლქად შეაკუმშეს, რომლებიც, ამავდროულად, გაერთიანებულ საჯარისო სარდლობებს წარმოადგენდნენ; ესენია დასავლეთის, სამხრეთის, ცენტრალური და აღმოსავლეთის ოლქები. ჩრდილოეთის ფლოტის გაერთიანებული სტრატეგიული სარდლობა კი [[2015]] წელს ჩამოყალიბდა. რუსეთის ფედერაციის არსებობის ადრეულ პერიოდში სამხედრო ოლქებმა საბჭოთა ეპოქისგან მემკვიდრეობით მიიღეს „დაკომპლექტების, წვრთნისა და აღჭურვის“ ფუნქცია, რაც ძირითადად ლოგისტიკასა და ცოცხალი ძალის ფორმირებაზე — მათ შორის წვრთნასა და საკონტრაქტო ჯარისკაცების აყვანაზე — ვრცელდებოდა. ოლქები უმთავრესად სახმელეთო ძალებზე იყვნენ ფოკუსირებულნი. საბრძოლო სარდლობა გენერალური შტაბიდან ოლქების დაქვემდებარებაში მყოფ შენაერთებზე (მაგალითად, საველე არმიებზე) იყო დელეგირებული. ეს მიდგომა შეიცვალა 2008 წლის რეფორმით, რომელმაც თითოეული ოლქი ოპერატიულ-სტრატეგიულ სარდლობად აქცია. ამ ცვლილებამ რუსული სამხედრო ოლქები ამერიკულ გეოგრაფიულ გაერთიანებულ სარდლობებს გაუტოლა. ისინი ზედამხედველობენ ჯარის თითოეული სახეობის მუდმივმოქმედ ძალებს, ასევე საჰაერო-სადესანტო ან სხვა გვარეობების (მათ შორის, ზოგჯერ GRU-ს) მიმაგრებულ ნაწილებს. თითოეულ სამხედრო ოლქს აქვს თავდაცვის მართვის საკუთარი ცენტრი, რომელიც მოსკოვის თავდაცვის ეროვნული მართვის ცენტრის რეგიონულ ანალოგს წარმოადგენს და მასთან მუდმივ კავშირზეა. საომარ პირობებში სამხედრო ოლქი, კონკრეტული ოპერაციის საჭიროებიდან გამომდინარე, აყალიბებს ჯარების დაჯგუფებას. 2022 წელს უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დასაწყისში, იმ დროისთვის არსებულმა ოლქებმა შექმნეს დასავლეთის, სამხრეთის, ცენტრალური და აღმოსავლეთის ჯარების დაჯგუფებები, სადაც ოლქის შტაბ-ბინა იმავდროულად ამ დაჯგუფების შტაბ-ბინასაც წარმოადგენდა. გარდა ამისა, სომხეთში მდებარე 102-ე სამხედრო ბაზა (ამიერკავკასიის ჯარების ყოფილი დაჯგუფებიდან) ექვემდებარება სამხრეთის სამხედრო ოლქს, რომლის შტაბიც დონის [[როსტოვის ოლქი|როსტოვშია]]. [[ტაჯიკეთი|ტაჯიკეთში]] განლაგებული 201-ე გვარდიული სამხედრო ბაზა ემორჩილება ცენტრალურ სამხედრო ოლქს ეკატერინბურგში, ხოლო [[მოლდოვა]]ში (დნესტრისპირეთში) მყოფი რუსული ჯარების ოპერატიული ჯგუფი ანგარიშვალდებული იყო დასავლეთის სამხედრო ოლქის წინაშე სანქტ-პეტერბურგში. სამხედრო ოლქების ქვემოთ, სახმელეთო ჯარების ძირითად ოპერატიულ ფორმირებებს დანომრილი არმიები წარმოადგენენ; 2022 წლის მონაცემებით, ესენია 11 საერთო-საჯარისო არმია და 1-ლი გვარდიული სატანკო არმია. მათ ასევე დიდი ტაქტიკური როლი აკისრიათ; უკრაინის ომის დროს არმიის დონის შტაბები ხშირად პირდაპირ მეთაურობდნენ ბატალიონის ტაქტიკურ ჯგუფებს და გვერდს უვლიდნენ დივიზიის, ბრიგადის ან პოლკის შტაბებს. საჰაერო-კოსმოსურ ძალებს, რომლებიც [[2015]] წელს რუსეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებისა და საჰაერო-კოსმოსური თავდაცვის ძალების შერწყმით შეიქმნა, აქვთ თავიანთი ანალოგი — საჰაერო და საჰაერო თავდაცვის არმიები; [[2017]] წლის მონაცემებით, თითოეული ასეთი არმია მიმაგრებული იყო ოთხიდან ერთ-ერთ ოლქზე. თავად სახმელეთო ჯარებს საკუთარი ავიაცია არ გააჩნიათ, თუმცა 2022 წლის ბოლოს გამოცხადდა, რომ თითოეული საერთო-საჯარისო არმია მიიღებდა საავიაციო ბრიგადას (იმის დაზუსტების გარეშე, ეს ბრიგადები უშუალოდ სახმელეთო ჯარების საკუთრებაში იქნებოდა თუ საჰაერო-კოსმოსური ძალების მიმაგრებული ნაწილები). ასევე ცნობილი გახდა, რომ ყოფილი დასავლეთის სამხედრო ოლქის მე-6 საჰაერო და საჰაერო თავდაცვის არმიის აქტივები ახალ, ლენინგრადისა და მოსკოვის ოლქების ორ არმიას შორის გადანაწილდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუსეთის შეიარაღებული ძალები]] 3q7s1bs0cqs5rx3649pwqdp4ug65z49 0 889353 5405377 5399045 2026-06-01T19:59:09Z Andria Gagua 170044 5405377 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 2105 |ორგანო = უს |თარიღი = 5 ივნისი |წელი = 2013 |სხდომა = 6973 |კოდი = S/RES/2105(2013) |დოკუმენტი = https://undocs.org/en/S/RES/2105(2013) |მომხრე = 15 |წინააღმდეგი = 0 |თავი შეიკავა = 0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა = |შედეგი = მიღებულია |სურათი = Black and white UN emblem.jpg |წარწერა = გაეროს ემბლემა }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 2105''' ერთხმად მიიღეს [[2013]] წლის [[5 ივნისი|5 ივნისს]]. იხსენებს თავის წინა შესაბამის რეზოლუციებს, მათ შორის რეზოლუცია [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1696|1696]] (2006), რეზოლუცია [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1737|1737]] (2006), რეზოლუცია [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1747|1747]] (2007), რეზოლუცია [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1803|1803]] (2008), [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1835|1835]] (2008), [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1887|1887]] (2009), [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1929|1929]] (2010), [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1984|1984]] (2011) და [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 2049|2049]] (2012), ასევე მისი პრეზიდენტის 2006 წლის 29 მარტის განცხადებას (S/PRST/2006/15), წყვეტს, გააგრძელოს ექსპერტთა პანელის მანდატი 2014 წლის 9 ივლისამდე, როგორც ეს მითითებულია რეზოლუციის 1929 (2010) 29-ე პუნქტში, გამოხატავს განზრახვას, გადახედოს მანდატს და მიიღოს შესაბამისი ზომები შემდგომი გაგრძელების შესახებ არაუგვიანეს 2014 წლის 9 ივნისისა და სთხოვს გენერალურ მდივანს, მიიღოს ამ მიზნით საჭირო ადმინისტრაციული ზომები. ==რესურსები ინტერნეტში== * {{cite web |url=https://docs.un.org/en/S/RES/2105(2013) |title=United Nations |accessdate=24.05.2026 |author= |date= |work= |publisher=docs.un.org |archiveurl= |archivedate= }} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2013}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2013 წლის რეზოლუციები]] n0uzaljwpcdg2luvdxmqvmophe6hdrr 5405378 5405377 2026-06-01T20:00:09Z Andria Gagua 170044 5405378 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 2105 |ორგანო = უს |თარიღი = 5 ივნისი |წელი = 2013 |სხდომა = 6973 |კოდი = S/RES/2105(2013) |დოკუმენტი = https://undocs.org/en/S/RES/2105(2013) |მომხრე = 15 |წინააღმდეგი = 0 |თავი შეიკავა = 0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა = |შედეგი = მიღებულია |სურათი = Black and white UN emblem.jpg |წარწერა = გაეროს ემბლემა }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 2105''' ერთხმად მიიღეს [[2013]] წლის [[5 ივნისი|5 ივნისს]]. იხსენებს თავის წინა შესაბამის რეზოლუციებს, მათ შორის რეზოლუცია [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1696|1696]] ([[2006]]), რეზოლუცია [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1737|1737]] (2006), რეზოლუცია [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1747|1747]] ([[2007]]), რეზოლუცია [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1803|1803]] ([[2008]]), [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1835|1835]] (2008), [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1887|1887]] (2009), [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1929|1929]] ([[2010]]), [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1984|1984]] ([[2011]]) და [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 2049|2049]] ([[2012]]), ასევე მისი პრეზიდენტის 2006 წლის 29 მარტის განცხადებას (S/PRST/2006/15), წყვეტს, გააგრძელოს ექსპერტთა პანელის მანდატი 2014 წლის 9 ივლისამდე, როგორც ეს მითითებულია რეზოლუციის 1929 (2010) 29-ე პუნქტში, გამოხატავს განზრახვას, გადახედოს მანდატს და მიიღოს შესაბამისი ზომები შემდგომი გაგრძელების შესახებ არაუგვიანეს 2014 წლის 9 ივნისისა და სთხოვს გენერალურ მდივანს, მიიღოს ამ მიზნით საჭირო ადმინისტრაციული ზომები. ==რესურსები ინტერნეტში== * {{cite web |url=https://docs.un.org/en/S/RES/2105(2013) |title=United Nations |accessdate=24.05.2026 |author= |date= |work= |publisher=docs.un.org |archiveurl= |archivedate= }} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2013}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2013 წლის რეზოლუციები]] 09c7ak4hlxdp3shiew9uwfmskeidi27 0 890133 5405219 5403243 2026-06-01T15:36:45Z Eletskh-QR 175175 5405219 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|29|05|2026}} {{ინფოდაფა უნივერსიტეტი | სახელი = ალმერიის უნივერსიტეტი | native_name = Universidad de Almería | image = Universidad_almeria.jpg | caption = Part of the ''Aulario'' building of the University of Almería. | logo = Escudo UAL.jpg | motto = "In Lumine Sapientia. Universitas Almeriensis" | established = {{start date and age|1993}} | ტიპი = საჯარო | rector = José Céspedes | სტუდენტები = 11,825 | administrative_staff = 871 | ქალაქი = [[ალმერია]] | country = [[Andalusia]], [[Spain]] | website = [http://www.ual.es www.ual.es] | address = Carretera Sacramento s/n <br/> La Cañada de San Urbano, Almería, España }} '''ალმერიის უნივერსიტეტი''' ([[ესპანური ენა|ესპან]].: Universidad de Almería, UAL) — საჯარო უნივერსიტეტი, რომელიც მდებარეობს [[ალმერია]]ში, [[ესპანეთი]]. [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვ]]ის სანაპიროზე მდებარე უნივერსიტეტი მიეკუთვნება ალმერიის ქალაქის ლა კანიადა დე სან-უბანოს უბანს. [[2008]] წელს უნივერსიტეტი გვთავაზობდა 38 სხვადასხვა საგანმანათლებლო პროგრამას, ჰყავდა 871 ლექტორი და 11 825 სტუდენტი.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=El curso académico 2021/22 arranca en la UAL con más de 11.000 estudiantes |url=https://www.aulamagna.com.es/el-curso-academico-2021-22-arranca-en-la-ual-con-mas-de-11-000-estudiantes/ |access-date=2022-07-08 |website=Aula Magna |language=es}}</ref> დაარსებისთანავე უნივერსიტეტის პირველი მმართველი გახდა დ. [[ალბერტო ფერნანდეს გუტიერესი]], როგორც პრორექტორი. [[2007]] წელს რექტორად აირჩიეს [[პედრო მოლინა გარსია]].<ref>{{cite news |title=Molina gana unas elecciones apretadas |url=https://w3.ual.es/Universidad/GabPrensa/index/2007/marzo/27-03-07/Dossier_27.03.2007_1008%2016.pdf |last=Fernández |first=Almudena |last2=Ruiz |first2=Simón |date=27 March 2007 |access-date=12 July 2018 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es |format=PDF |via=Universidad de Almería}}</ref> მას შემდეგ მოვიდა [[კარმელო როდრიგეს ტორებლანკა]],<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> რომელმაც მოიპოვა ხმების 68,24%,<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> კარმელოს შემდეგ რექტორი გახდა ხოსე სესპედესი, რომელმაც მოიპოვა ხმების 55,6% (2 285 ხმა) <ref>{{cite news |url=https://www.ideal.es/almeria/ual/pepe-cespedes-nuevo-rector-ual-20231006233642-nt.html |title=Pepe Céspedes, nuevo rector de la UAL |first=Juan |last=Sánchez |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[Ideal (newspaper)|Ideal]] |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/263524/jose-cespedes-gana-las-elecciones-a-rector-de-la-ual-con-el-55-6-de-los-votos |title=José Céspedes gana las elecciones a rector de la UAL con el 55,6% de los votos |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> ==წვდომა== ალმერიის უნივერსიტეტი ქალაქსა და პროვინციასთან დაკავშირებულია საგზაო და სააუტობუსო მარშრუტებით. საავტომობილო გზით შესაძლებელია მისვლა სანაპირო გზით, AL-3202 გზატკეცილის გამოყენებით. ეს გზა ძირითადად გამოიყენება იმ პირებს მიერ, რომლებიც ჩამოდიან დედაქალაქის სამხრეთიდან. ასევე არსებობს ჩრდილოეთიდან შესასვლელი გზა AL-3200-დან. ეს უკანასკნელი უკავშირდება AL-12 მაგისტრალს, რომელიც უზრუნველყოფს სწრაფ წვდომას დედაქალაქის ჩრდილოეთიდან და დანარჩენი მეტროპოლიური ზონიდან. სტუდენტების ნაწილი ანდარაქსის მდინარის გადაკვეთას ანიჭებს უპირატესობას საცობების თავიდან ასაცილებლად. AL-3200 ასევე გამოიყენება აღმოსავლეთიდანაც, თუმცა ეს იშვიათია იმ ტერიტორიაზე დაბალი მოსახლეობის სიმჭიდროვის გამო. დილიდანვე პარკინგის ადგილები მწირია, ამიტომ ვიზიტორები ხშირად რამდენიმე ასეული მეტრის მოშორებით აჩერებენ მანქანებს. საზოგადოებრივი ტრანსპორტით ადგილობრივი სააუტობუსო სამსახურის 11, 12, 18 და 19 მარშრუტები მიდის UAL-მდე და აკავშირებს მას დედაქალაქთან ავტობუსის სადგურის გავლით, რაც პროვინციის ყველა სტუდენტს უზრუნველყოფს წვდომით. სამსახური დატვირთულია სასაათო პიკის პერიოდში, ამიტომ ხშირად შეიმჩნევა დამატებითი ავტობუსები 13 და 14 მარშრუტებზე, რომლებიც განკუთვნილია მხოლოდ სტუდენტებისთვის. განიხილება ტრამვაის შემოღების საკითხიც, თუმცა სამთავრობო უწყებები მას მიზანშეწონილად არ მიიჩნევენ. mj7zp7r5woon8cmvi4vc0chqdmukipq 5405221 5405219 2026-06-01T15:43:52Z Eletskh-QR 175175 5405221 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|29|05|2026}} {{ინფოდაფა უნივერსიტეტი | სახელი = ალმერიის უნივერსიტეტი | native_name = Universidad de Almería | image = Universidad_almeria.jpg | caption = Part of the ''Aulario'' building of the University of Almería. | logo = Escudo UAL.jpg | motto = "In Lumine Sapientia. Universitas Almeriensis" | established = {{start date and age|1993}} | ტიპი = საჯარო | rector = José Céspedes | სტუდენტები = 11,825 | administrative_staff = 871 | ქალაქი = [[ალმერია]] | country = [[Andalusia]], [[Spain]] | website = [http://www.ual.es www.ual.es] | address = Carretera Sacramento s/n <br/> La Cañada de San Urbano, Almería, España }} '''ალმერიის უნივერსიტეტი''' ([[ესპანური ენა|ესპან]].: Universidad de Almería, UAL) — საჯარო უნივერსიტეტი, რომელიც მდებარეობს [[ალმერია]]ში, [[ესპანეთი]]. [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვ]]ის სანაპიროზე მდებარე უნივერსიტეტი მიეკუთვნება ალმერიის ქალაქის ლა კანიადა დე სან-უბანოს უბანს. [[2008]] წელს უნივერსიტეტი გვთავაზობდა 38 სხვადასხვა საგანმანათლებლო პროგრამას, ჰყავდა 871 ლექტორი და 11 825 სტუდენტი.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=El curso académico 2021/22 arranca en la UAL con más de 11.000 estudiantes |url=https://www.aulamagna.com.es/el-curso-academico-2021-22-arranca-en-la-ual-con-mas-de-11-000-estudiantes/ |access-date=2022-07-08 |website=Aula Magna |language=es}}</ref> დაარსებისთანავე, უნივერსიტეტის პირველი მმართველი გახდა დ. [[ალბერტო ფერნანდეს გუტიერესი]], როგორც პრორექტორი. [[2007]] წელს რექტორად აირჩიეს [[პედრო მოლინა გარსია]].<ref>{{cite news |title=Molina gana unas elecciones apretadas |url=https://w3.ual.es/Universidad/GabPrensa/index/2007/marzo/27-03-07/Dossier_27.03.2007_1008%2016.pdf |last=Fernández |first=Almudena |last2=Ruiz |first2=Simón |date=27 March 2007 |access-date=12 July 2018 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es |format=PDF |via=Universidad de Almería}}</ref> მას შემდეგ მოვიდა [[კარმელო როდრიგეს ტორებლანკა]],<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> რომელმაც მოიპოვა ხმების 68,24%,<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> კარმელოს შემდეგ რექტორი გახდა ხოსე სესპედესი, რომელმაც მოიპოვა ხმების 55,6% (2 285 ხმა) <ref>{{cite news |url=https://www.ideal.es/almeria/ual/pepe-cespedes-nuevo-rector-ual-20231006233642-nt.html |title=Pepe Céspedes, nuevo rector de la UAL |first=Juan |last=Sánchez |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[Ideal (newspaper)|Ideal]] |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/263524/jose-cespedes-gana-las-elecciones-a-rector-de-la-ual-con-el-55-6-de-los-votos |title=José Céspedes gana las elecciones a rector de la UAL con el 55,6% de los votos |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> ==წვდომა== ალმერიის უნივერსიტეტი ქალაქსა და პროვინციასთან დაკავშირებულია საგზაო და სააუტობუსო მარშრუტებით. ===საავტომობილო გზით=== შესაძლებელია მისვლა სანაპირო გზით, AL-3202 გზატკეცილის გამოყენებით. ეს გზა ძირითადად გამოიყენება იმ პირებს მიერ, რომლებიც ჩამოდიან დედაქალაქის სამხრეთიდან. ასევე არსებობს ჩრდილოეთიდან შესასვლელი გზა AL-3200-დან. ეს უკანასკნელი უკავშირდება AL-12 მაგისტრალს, რომელიც უზრუნველყოფს სწრაფ წვდომას დედაქალაქის ჩრდილოეთიდან და დანარჩენი მეტროპოლიური ზონიდან. სტუდენტების ნაწილი [[ანდარაქსის მდინარე|ანდარაქსის მდინარ]]ის გადაკვეთას ანიჭებს უპირატესობას, საცობების თავიდან არიდების მიზნით. AL-3200 ასევე გამოიყენება აღმოსავლეთიდანაც. ===საზოგადოებრივი ტრანსპორტით=== ადგილობრივი საავტობუსო მომსახურების 11, 12, 18 და 19 მარშრუტები მიდის UAL-მდე და აკავშირებს მას დედაქალაქთან ავტობუსის სადგურის გავლით, რაც პროვინციის ყველა სტუდენტს უზრუნველყოფს წვდომით.აგრეთვე ხშირია დამატებითი ავტობუსები, ნომერი 13 და 14, რომლებიც განკუთვნილია მხოლოდ სტუდენტებისთვის. აგრეთვე განიხილება ტრამვაის შემოღების საკითხიც, თუმცა სამთავრობო უწყებები ამას მიზანშეწონილად არ მიიჩნევენ. 62xijluwtvhjdfk3830txrmixku33ui 5405222 5405221 2026-06-01T15:44:15Z Eletskh-QR 175175 დაემატა [[კატეგორია:ესპანეთის უნივერსიტეტები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405222 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|29|05|2026}} {{ინფოდაფა უნივერსიტეტი | სახელი = ალმერიის უნივერსიტეტი | native_name = Universidad de Almería | image = Universidad_almeria.jpg | caption = Part of the ''Aulario'' building of the University of Almería. | logo = Escudo UAL.jpg | motto = "In Lumine Sapientia. Universitas Almeriensis" | established = {{start date and age|1993}} | ტიპი = საჯარო | rector = José Céspedes | სტუდენტები = 11,825 | administrative_staff = 871 | ქალაქი = [[ალმერია]] | country = [[Andalusia]], [[Spain]] | website = [http://www.ual.es www.ual.es] | address = Carretera Sacramento s/n <br/> La Cañada de San Urbano, Almería, España }} '''ალმერიის უნივერსიტეტი''' ([[ესპანური ენა|ესპან]].: Universidad de Almería, UAL) — საჯარო უნივერსიტეტი, რომელიც მდებარეობს [[ალმერია]]ში, [[ესპანეთი]]. [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვ]]ის სანაპიროზე მდებარე უნივერსიტეტი მიეკუთვნება ალმერიის ქალაქის ლა კანიადა დე სან-უბანოს უბანს. [[2008]] წელს უნივერსიტეტი გვთავაზობდა 38 სხვადასხვა საგანმანათლებლო პროგრამას, ჰყავდა 871 ლექტორი და 11 825 სტუდენტი.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=El curso académico 2021/22 arranca en la UAL con más de 11.000 estudiantes |url=https://www.aulamagna.com.es/el-curso-academico-2021-22-arranca-en-la-ual-con-mas-de-11-000-estudiantes/ |access-date=2022-07-08 |website=Aula Magna |language=es}}</ref> დაარსებისთანავე, უნივერსიტეტის პირველი მმართველი გახდა დ. [[ალბერტო ფერნანდეს გუტიერესი]], როგორც პრორექტორი. [[2007]] წელს რექტორად აირჩიეს [[პედრო მოლინა გარსია]].<ref>{{cite news |title=Molina gana unas elecciones apretadas |url=https://w3.ual.es/Universidad/GabPrensa/index/2007/marzo/27-03-07/Dossier_27.03.2007_1008%2016.pdf |last=Fernández |first=Almudena |last2=Ruiz |first2=Simón |date=27 March 2007 |access-date=12 July 2018 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es |format=PDF |via=Universidad de Almería}}</ref> მას შემდეგ მოვიდა [[კარმელო როდრიგეს ტორებლანკა]],<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> რომელმაც მოიპოვა ხმების 68,24%,<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> კარმელოს შემდეგ რექტორი გახდა ხოსე სესპედესი, რომელმაც მოიპოვა ხმების 55,6% (2 285 ხმა) <ref>{{cite news |url=https://www.ideal.es/almeria/ual/pepe-cespedes-nuevo-rector-ual-20231006233642-nt.html |title=Pepe Céspedes, nuevo rector de la UAL |first=Juan |last=Sánchez |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[Ideal (newspaper)|Ideal]] |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/263524/jose-cespedes-gana-las-elecciones-a-rector-de-la-ual-con-el-55-6-de-los-votos |title=José Céspedes gana las elecciones a rector de la UAL con el 55,6% de los votos |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> ==წვდომა== ალმერიის უნივერსიტეტი ქალაქსა და პროვინციასთან დაკავშირებულია საგზაო და სააუტობუსო მარშრუტებით. ===საავტომობილო გზით=== შესაძლებელია მისვლა სანაპირო გზით, AL-3202 გზატკეცილის გამოყენებით. ეს გზა ძირითადად გამოიყენება იმ პირებს მიერ, რომლებიც ჩამოდიან დედაქალაქის სამხრეთიდან. ასევე არსებობს ჩრდილოეთიდან შესასვლელი გზა AL-3200-დან. ეს უკანასკნელი უკავშირდება AL-12 მაგისტრალს, რომელიც უზრუნველყოფს სწრაფ წვდომას დედაქალაქის ჩრდილოეთიდან და დანარჩენი მეტროპოლიური ზონიდან. სტუდენტების ნაწილი [[ანდარაქსის მდინარე|ანდარაქსის მდინარ]]ის გადაკვეთას ანიჭებს უპირატესობას, საცობების თავიდან არიდების მიზნით. AL-3200 ასევე გამოიყენება აღმოსავლეთიდანაც. ===საზოგადოებრივი ტრანსპორტით=== ადგილობრივი საავტობუსო მომსახურების 11, 12, 18 და 19 მარშრუტები მიდის UAL-მდე და აკავშირებს მას დედაქალაქთან ავტობუსის სადგურის გავლით, რაც პროვინციის ყველა სტუდენტს უზრუნველყოფს წვდომით.აგრეთვე ხშირია დამატებითი ავტობუსები, ნომერი 13 და 14, რომლებიც განკუთვნილია მხოლოდ სტუდენტებისთვის. აგრეთვე განიხილება ტრამვაის შემოღების საკითხიც, თუმცა სამთავრობო უწყებები ამას მიზანშეწონილად არ მიიჩნევენ. [[კატეგორია:ესპანეთის უნივერსიტეტები]] sa2stg06h3vuu9u8aeii33vszzg9qts 5405223 5405222 2026-06-01T15:44:34Z Eletskh-QR 175175 დაემატა [[კატეგორია:ანდალუსიის უნივერსიტეტები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405223 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|29|05|2026}} {{ინფოდაფა უნივერსიტეტი | სახელი = ალმერიის უნივერსიტეტი | native_name = Universidad de Almería | image = Universidad_almeria.jpg | caption = Part of the ''Aulario'' building of the University of Almería. | logo = Escudo UAL.jpg | motto = "In Lumine Sapientia. Universitas Almeriensis" | established = {{start date and age|1993}} | ტიპი = საჯარო | rector = José Céspedes | სტუდენტები = 11,825 | administrative_staff = 871 | ქალაქი = [[ალმერია]] | country = [[Andalusia]], [[Spain]] | website = [http://www.ual.es www.ual.es] | address = Carretera Sacramento s/n <br/> La Cañada de San Urbano, Almería, España }} '''ალმერიის უნივერსიტეტი''' ([[ესპანური ენა|ესპან]].: Universidad de Almería, UAL) — საჯარო უნივერსიტეტი, რომელიც მდებარეობს [[ალმერია]]ში, [[ესპანეთი]]. [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვ]]ის სანაპიროზე მდებარე უნივერსიტეტი მიეკუთვნება ალმერიის ქალაქის ლა კანიადა დე სან-უბანოს უბანს. [[2008]] წელს უნივერსიტეტი გვთავაზობდა 38 სხვადასხვა საგანმანათლებლო პროგრამას, ჰყავდა 871 ლექტორი და 11 825 სტუდენტი.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=El curso académico 2021/22 arranca en la UAL con más de 11.000 estudiantes |url=https://www.aulamagna.com.es/el-curso-academico-2021-22-arranca-en-la-ual-con-mas-de-11-000-estudiantes/ |access-date=2022-07-08 |website=Aula Magna |language=es}}</ref> დაარსებისთანავე, უნივერსიტეტის პირველი მმართველი გახდა დ. [[ალბერტო ფერნანდეს გუტიერესი]], როგორც პრორექტორი. [[2007]] წელს რექტორად აირჩიეს [[პედრო მოლინა გარსია]].<ref>{{cite news |title=Molina gana unas elecciones apretadas |url=https://w3.ual.es/Universidad/GabPrensa/index/2007/marzo/27-03-07/Dossier_27.03.2007_1008%2016.pdf |last=Fernández |first=Almudena |last2=Ruiz |first2=Simón |date=27 March 2007 |access-date=12 July 2018 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es |format=PDF |via=Universidad de Almería}}</ref> მას შემდეგ მოვიდა [[კარმელო როდრიგეს ტორებლანკა]],<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> რომელმაც მოიპოვა ხმების 68,24%,<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> კარმელოს შემდეგ რექტორი გახდა ხოსე სესპედესი, რომელმაც მოიპოვა ხმების 55,6% (2 285 ხმა) <ref>{{cite news |url=https://www.ideal.es/almeria/ual/pepe-cespedes-nuevo-rector-ual-20231006233642-nt.html |title=Pepe Céspedes, nuevo rector de la UAL |first=Juan |last=Sánchez |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[Ideal (newspaper)|Ideal]] |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/263524/jose-cespedes-gana-las-elecciones-a-rector-de-la-ual-con-el-55-6-de-los-votos |title=José Céspedes gana las elecciones a rector de la UAL con el 55,6% de los votos |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> ==წვდომა== ალმერიის უნივერსიტეტი ქალაქსა და პროვინციასთან დაკავშირებულია საგზაო და სააუტობუსო მარშრუტებით. ===საავტომობილო გზით=== შესაძლებელია მისვლა სანაპირო გზით, AL-3202 გზატკეცილის გამოყენებით. ეს გზა ძირითადად გამოიყენება იმ პირებს მიერ, რომლებიც ჩამოდიან დედაქალაქის სამხრეთიდან. ასევე არსებობს ჩრდილოეთიდან შესასვლელი გზა AL-3200-დან. ეს უკანასკნელი უკავშირდება AL-12 მაგისტრალს, რომელიც უზრუნველყოფს სწრაფ წვდომას დედაქალაქის ჩრდილოეთიდან და დანარჩენი მეტროპოლიური ზონიდან. სტუდენტების ნაწილი [[ანდარაქსის მდინარე|ანდარაქსის მდინარ]]ის გადაკვეთას ანიჭებს უპირატესობას, საცობების თავიდან არიდების მიზნით. AL-3200 ასევე გამოიყენება აღმოსავლეთიდანაც. ===საზოგადოებრივი ტრანსპორტით=== ადგილობრივი საავტობუსო მომსახურების 11, 12, 18 და 19 მარშრუტები მიდის UAL-მდე და აკავშირებს მას დედაქალაქთან ავტობუსის სადგურის გავლით, რაც პროვინციის ყველა სტუდენტს უზრუნველყოფს წვდომით.აგრეთვე ხშირია დამატებითი ავტობუსები, ნომერი 13 და 14, რომლებიც განკუთვნილია მხოლოდ სტუდენტებისთვის. აგრეთვე განიხილება ტრამვაის შემოღების საკითხიც, თუმცა სამთავრობო უწყებები ამას მიზანშეწონილად არ მიიჩნევენ. [[კატეგორია:ესპანეთის უნივერსიტეტები]] [[კატეგორია:ანდალუსიის უნივერსიტეტები]] dbw2esbefhdggz6x5d7iybepy7909ck 5405224 5405223 2026-06-01T15:46:00Z Eletskh-QR 175175 5405224 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა უნივერსიტეტი | სახელი = ალმერიის უნივერსიტეტი | native_name = Universidad de Almería | image = Universidad_almeria.jpg | caption = Part of the ''Aulario'' building of the University of Almería. | logo = Escudo UAL.jpg | motto = "In Lumine Sapientia. Universitas Almeriensis" | established = {{start date and age|1993}} | ტიპი = საჯარო | rector = José Céspedes | სტუდენტები = 11,825 | administrative_staff = 871 | ქალაქი = [[ალმერია]] | ქვეყანა = [[ანდალუსია]], [[ესპანეთი]] | website = [http://www.ual.es www.ual.es] | address = Carretera Sacramento s/n <br/> La Cañada de San Urbano, Almería, España }} '''ალმერიის უნივერსიტეტი''' ([[ესპანური ენა|ესპან]].: Universidad de Almería, UAL) — საჯარო უნივერსიტეტი, რომელიც მდებარეობს [[ალმერია]]ში, [[ესპანეთი|ესპანეთ]]ში. [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვ]]ის სანაპიროზე მდებარე უნივერსიტეტი მიეკუთვნება ალმერიის ქალაქის ლა კანიადა დე სან-უბანოს უბანს. [[2008]] წელს უნივერსიტეტი გვთავაზობდა 38 სხვადასხვა საგანმანათლებლო პროგრამას, ჰყავდა 871 ლექტორი და 11 825 სტუდენტი.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=El curso académico 2021/22 arranca en la UAL con más de 11.000 estudiantes |url=https://www.aulamagna.com.es/el-curso-academico-2021-22-arranca-en-la-ual-con-mas-de-11-000-estudiantes/ |access-date=2022-07-08 |website=Aula Magna |language=es}}</ref> დაარსებისთანავე, უნივერსიტეტის პირველი მმართველი გახდა დ. [[ალბერტო ფერნანდეს გუტიერესი]], როგორც პრორექტორი. [[2007]] წელს რექტორად აირჩიეს [[პედრო მოლინა გარსია]].<ref>{{cite news |title=Molina gana unas elecciones apretadas |url=https://w3.ual.es/Universidad/GabPrensa/index/2007/marzo/27-03-07/Dossier_27.03.2007_1008%2016.pdf |last=Fernández |first=Almudena |last2=Ruiz |first2=Simón |date=27 March 2007 |access-date=12 July 2018 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es |format=PDF |via=Universidad de Almería}}</ref> მას შემდეგ მოვიდა [[კარმელო როდრიგეს ტორებლანკა]],<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> რომელმაც მოიპოვა ხმების 68,24%,<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> კარმელოს შემდეგ რექტორი გახდა ხოსე სესპედესი, რომელმაც მოიპოვა ხმების 55,6% (2 285 ხმა) <ref>{{cite news |url=https://www.ideal.es/almeria/ual/pepe-cespedes-nuevo-rector-ual-20231006233642-nt.html |title=Pepe Céspedes, nuevo rector de la UAL |first=Juan |last=Sánchez |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[Ideal (newspaper)|Ideal]] |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/263524/jose-cespedes-gana-las-elecciones-a-rector-de-la-ual-con-el-55-6-de-los-votos |title=José Céspedes gana las elecciones a rector de la UAL con el 55,6% de los votos |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> ==წვდომა== ალმერიის უნივერსიტეტი ქალაქსა და პროვინციასთან დაკავშირებულია საგზაო და სააუტობუსო მარშრუტებით. ===საავტომობილო გზით=== შესაძლებელია მისვლა სანაპირო გზით, AL-3202 გზატკეცილის გამოყენებით. ეს გზა ძირითადად გამოიყენება იმ პირებს მიერ, რომლებიც ჩამოდიან დედაქალაქის სამხრეთიდან. ასევე არსებობს ჩრდილოეთიდან შესასვლელი გზა AL-3200-დან. ეს უკანასკნელი უკავშირდება AL-12 მაგისტრალს, რომელიც უზრუნველყოფს სწრაფ წვდომას დედაქალაქის ჩრდილოეთიდან და დანარჩენი მეტროპოლიური ზონიდან. სტუდენტების ნაწილი [[ანდარაქსის მდინარე|ანდარაქსის მდინარ]]ის გადაკვეთას ანიჭებს უპირატესობას, საცობების თავიდან არიდების მიზნით. AL-3200 ასევე გამოიყენება აღმოსავლეთიდანაც. ===საზოგადოებრივი ტრანსპორტით=== ადგილობრივი საავტობუსო მომსახურების 11, 12, 18 და 19 მარშრუტები მიდის UAL-მდე და აკავშირებს მას დედაქალაქთან ავტობუსის სადგურის გავლით, რაც პროვინციის ყველა სტუდენტს უზრუნველყოფს წვდომით.აგრეთვე ხშირია დამატებითი ავტობუსები, ნომერი 13 და 14, რომლებიც განკუთვნილია მხოლოდ სტუდენტებისთვის. აგრეთვე განიხილება ტრამვაის შემოღების საკითხიც, თუმცა სამთავრობო უწყებები ამას მიზანშეწონილად არ მიიჩნევენ. [[კატეგორია:ესპანეთის უნივერსიტეტები]] [[კატეგორია:ანდალუსიის უნივერსიტეტები]] e4lvuoxue7jkxyzz0uoy81mq09bflm0 5405226 5405224 2026-06-01T15:46:47Z Eletskh-QR 175175 დაემატა [[კატეგორია:ალმერია (საფეხბურთო კლუბი)]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405226 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა უნივერსიტეტი | სახელი = ალმერიის უნივერსიტეტი | native_name = Universidad de Almería | image = Universidad_almeria.jpg | caption = Part of the ''Aulario'' building of the University of Almería. | logo = Escudo UAL.jpg | motto = "In Lumine Sapientia. Universitas Almeriensis" | established = {{start date and age|1993}} | ტიპი = საჯარო | rector = José Céspedes | სტუდენტები = 11,825 | administrative_staff = 871 | ქალაქი = [[ალმერია]] | ქვეყანა = [[ანდალუსია]], [[ესპანეთი]] | website = [http://www.ual.es www.ual.es] | address = Carretera Sacramento s/n <br/> La Cañada de San Urbano, Almería, España }} '''ალმერიის უნივერსიტეტი''' ([[ესპანური ენა|ესპან]].: Universidad de Almería, UAL) — საჯარო უნივერსიტეტი, რომელიც მდებარეობს [[ალმერია]]ში, [[ესპანეთი|ესპანეთ]]ში. [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვ]]ის სანაპიროზე მდებარე უნივერსიტეტი მიეკუთვნება ალმერიის ქალაქის ლა კანიადა დე სან-უბანოს უბანს. [[2008]] წელს უნივერსიტეტი გვთავაზობდა 38 სხვადასხვა საგანმანათლებლო პროგრამას, ჰყავდა 871 ლექტორი და 11 825 სტუდენტი.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=El curso académico 2021/22 arranca en la UAL con más de 11.000 estudiantes |url=https://www.aulamagna.com.es/el-curso-academico-2021-22-arranca-en-la-ual-con-mas-de-11-000-estudiantes/ |access-date=2022-07-08 |website=Aula Magna |language=es}}</ref> დაარსებისთანავე, უნივერსიტეტის პირველი მმართველი გახდა დ. [[ალბერტო ფერნანდეს გუტიერესი]], როგორც პრორექტორი. [[2007]] წელს რექტორად აირჩიეს [[პედრო მოლინა გარსია]].<ref>{{cite news |title=Molina gana unas elecciones apretadas |url=https://w3.ual.es/Universidad/GabPrensa/index/2007/marzo/27-03-07/Dossier_27.03.2007_1008%2016.pdf |last=Fernández |first=Almudena |last2=Ruiz |first2=Simón |date=27 March 2007 |access-date=12 July 2018 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es |format=PDF |via=Universidad de Almería}}</ref> მას შემდეგ მოვიდა [[კარმელო როდრიგეს ტორებლანკა]],<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> რომელმაც მოიპოვა ხმების 68,24%,<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> კარმელოს შემდეგ რექტორი გახდა ხოსე სესპედესი, რომელმაც მოიპოვა ხმების 55,6% (2 285 ხმა) <ref>{{cite news |url=https://www.ideal.es/almeria/ual/pepe-cespedes-nuevo-rector-ual-20231006233642-nt.html |title=Pepe Céspedes, nuevo rector de la UAL |first=Juan |last=Sánchez |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[Ideal (newspaper)|Ideal]] |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/263524/jose-cespedes-gana-las-elecciones-a-rector-de-la-ual-con-el-55-6-de-los-votos |title=José Céspedes gana las elecciones a rector de la UAL con el 55,6% de los votos |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> ==წვდომა== ალმერიის უნივერსიტეტი ქალაქსა და პროვინციასთან დაკავშირებულია საგზაო და სააუტობუსო მარშრუტებით. ===საავტომობილო გზით=== შესაძლებელია მისვლა სანაპირო გზით, AL-3202 გზატკეცილის გამოყენებით. ეს გზა ძირითადად გამოიყენება იმ პირებს მიერ, რომლებიც ჩამოდიან დედაქალაქის სამხრეთიდან. ასევე არსებობს ჩრდილოეთიდან შესასვლელი გზა AL-3200-დან. ეს უკანასკნელი უკავშირდება AL-12 მაგისტრალს, რომელიც უზრუნველყოფს სწრაფ წვდომას დედაქალაქის ჩრდილოეთიდან და დანარჩენი მეტროპოლიური ზონიდან. სტუდენტების ნაწილი [[ანდარაქსის მდინარე|ანდარაქსის მდინარ]]ის გადაკვეთას ანიჭებს უპირატესობას, საცობების თავიდან არიდების მიზნით. AL-3200 ასევე გამოიყენება აღმოსავლეთიდანაც. ===საზოგადოებრივი ტრანსპორტით=== ადგილობრივი საავტობუსო მომსახურების 11, 12, 18 და 19 მარშრუტები მიდის UAL-მდე და აკავშირებს მას დედაქალაქთან ავტობუსის სადგურის გავლით, რაც პროვინციის ყველა სტუდენტს უზრუნველყოფს წვდომით.აგრეთვე ხშირია დამატებითი ავტობუსები, ნომერი 13 და 14, რომლებიც განკუთვნილია მხოლოდ სტუდენტებისთვის. აგრეთვე განიხილება ტრამვაის შემოღების საკითხიც, თუმცა სამთავრობო უწყებები ამას მიზანშეწონილად არ მიიჩნევენ. [[კატეგორია:ესპანეთის უნივერსიტეტები]] [[კატეგორია:ანდალუსიის უნივერსიტეტები]] [[კატეგორია:ალმერია (საფეხბურთო კლუბი)]] me9xg1n6usz9p1fajeihur049pbrlmo 5405227 5405226 2026-06-01T15:46:57Z Eletskh-QR 175175 წაიშალა [[კატეგორია:ალმერია (საფეხბურთო კლუბი)]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405227 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა უნივერსიტეტი | სახელი = ალმერიის უნივერსიტეტი | native_name = Universidad de Almería | image = Universidad_almeria.jpg | caption = Part of the ''Aulario'' building of the University of Almería. | logo = Escudo UAL.jpg | motto = "In Lumine Sapientia. Universitas Almeriensis" | established = {{start date and age|1993}} | ტიპი = საჯარო | rector = José Céspedes | სტუდენტები = 11,825 | administrative_staff = 871 | ქალაქი = [[ალმერია]] | ქვეყანა = [[ანდალუსია]], [[ესპანეთი]] | website = [http://www.ual.es www.ual.es] | address = Carretera Sacramento s/n <br/> La Cañada de San Urbano, Almería, España }} '''ალმერიის უნივერსიტეტი''' ([[ესპანური ენა|ესპან]].: Universidad de Almería, UAL) — საჯარო უნივერსიტეტი, რომელიც მდებარეობს [[ალმერია]]ში, [[ესპანეთი|ესპანეთ]]ში. [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვ]]ის სანაპიროზე მდებარე უნივერსიტეტი მიეკუთვნება ალმერიის ქალაქის ლა კანიადა დე სან-უბანოს უბანს. [[2008]] წელს უნივერსიტეტი გვთავაზობდა 38 სხვადასხვა საგანმანათლებლო პროგრამას, ჰყავდა 871 ლექტორი და 11 825 სტუდენტი.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=El curso académico 2021/22 arranca en la UAL con más de 11.000 estudiantes |url=https://www.aulamagna.com.es/el-curso-academico-2021-22-arranca-en-la-ual-con-mas-de-11-000-estudiantes/ |access-date=2022-07-08 |website=Aula Magna |language=es}}</ref> დაარსებისთანავე, უნივერსიტეტის პირველი მმართველი გახდა დ. [[ალბერტო ფერნანდეს გუტიერესი]], როგორც პრორექტორი. [[2007]] წელს რექტორად აირჩიეს [[პედრო მოლინა გარსია]].<ref>{{cite news |title=Molina gana unas elecciones apretadas |url=https://w3.ual.es/Universidad/GabPrensa/index/2007/marzo/27-03-07/Dossier_27.03.2007_1008%2016.pdf |last=Fernández |first=Almudena |last2=Ruiz |first2=Simón |date=27 March 2007 |access-date=12 July 2018 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es |format=PDF |via=Universidad de Almería}}</ref> მას შემდეგ მოვიდა [[კარმელო როდრიგეს ტორებლანკა]],<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> რომელმაც მოიპოვა ხმების 68,24%,<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> კარმელოს შემდეგ რექტორი გახდა ხოსე სესპედესი, რომელმაც მოიპოვა ხმების 55,6% (2 285 ხმა) <ref>{{cite news |url=https://www.ideal.es/almeria/ual/pepe-cespedes-nuevo-rector-ual-20231006233642-nt.html |title=Pepe Céspedes, nuevo rector de la UAL |first=Juan |last=Sánchez |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[Ideal (newspaper)|Ideal]] |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/263524/jose-cespedes-gana-las-elecciones-a-rector-de-la-ual-con-el-55-6-de-los-votos |title=José Céspedes gana las elecciones a rector de la UAL con el 55,6% de los votos |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> ==წვდომა== ალმერიის უნივერსიტეტი ქალაქსა და პროვინციასთან დაკავშირებულია საგზაო და სააუტობუსო მარშრუტებით. ===საავტომობილო გზით=== შესაძლებელია მისვლა სანაპირო გზით, AL-3202 გზატკეცილის გამოყენებით. ეს გზა ძირითადად გამოიყენება იმ პირებს მიერ, რომლებიც ჩამოდიან დედაქალაქის სამხრეთიდან. ასევე არსებობს ჩრდილოეთიდან შესასვლელი გზა AL-3200-დან. ეს უკანასკნელი უკავშირდება AL-12 მაგისტრალს, რომელიც უზრუნველყოფს სწრაფ წვდომას დედაქალაქის ჩრდილოეთიდან და დანარჩენი მეტროპოლიური ზონიდან. სტუდენტების ნაწილი [[ანდარაქსის მდინარე|ანდარაქსის მდინარ]]ის გადაკვეთას ანიჭებს უპირატესობას, საცობების თავიდან არიდების მიზნით. AL-3200 ასევე გამოიყენება აღმოსავლეთიდანაც. ===საზოგადოებრივი ტრანსპორტით=== ადგილობრივი საავტობუსო მომსახურების 11, 12, 18 და 19 მარშრუტები მიდის UAL-მდე და აკავშირებს მას დედაქალაქთან ავტობუსის სადგურის გავლით, რაც პროვინციის ყველა სტუდენტს უზრუნველყოფს წვდომით.აგრეთვე ხშირია დამატებითი ავტობუსები, ნომერი 13 და 14, რომლებიც განკუთვნილია მხოლოდ სტუდენტებისთვის. აგრეთვე განიხილება ტრამვაის შემოღების საკითხიც, თუმცა სამთავრობო უწყებები ამას მიზანშეწონილად არ მიიჩნევენ. [[კატეგორია:ესპანეთის უნივერსიტეტები]] [[კატეგორია:ანდალუსიის უნივერსიტეტები]] e4lvuoxue7jkxyzz0uoy81mq09bflm0 5405228 5405227 2026-06-01T15:47:49Z Eletskh-QR 175175 5405228 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა უნივერსიტეტი | სახელი = ალმერიის უნივერსიტეტი | native_name = Universidad de Almería | image = Universidad_almeria.jpg | caption = Part of the ''Aulario'' building of the University of Almería. | logo = Escudo UAL.jpg | motto = "In Lumine Sapientia. Universitas Almeriensis" | established = {{start date and age|1993}} | ტიპი = საჯარო | rector = José Céspedes | სტუდენტები = 11,825 | administrative_staff = 871 | ქალაქი = [[ალმერია]] | ქვეყანა = [[ანდალუსია]], [[ესპანეთი]] | website = [http://www.ual.es www.ual.es] | address = Carretera Sacramento s/n <br/> La Cañada de San Urbano, Almería, España }} '''ალმერიის უნივერსიტეტი''' ([[ესპანური ენა|ესპან]].: Universidad de Almería, UAL) — საჯარო უნივერსიტეტი, რომელიც მდებარეობს [[ალმერია]]ში, [[ესპანეთი|ესპანეთ]]ში. [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვ]]ის სანაპიროზე მდებარე უნივერსიტეტი მიეკუთვნება ალმერიის ქალაქის ლა კანიადა დე სან-უბანოს უბანს. [[2008]] წელს უნივერსიტეტი გვთავაზობდა 38 სხვადასხვა საგანმანათლებლო პროგრამას, ჰყავდა 871 ლექტორი და 11 825 სტუდენტი.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=El curso académico 2021/22 arranca en la UAL con más de 11.000 estudiantes |url=https://www.aulamagna.com.es/el-curso-academico-2021-22-arranca-en-la-ual-con-mas-de-11-000-estudiantes/ |access-date=2022-07-08 |website=Aula Magna |language=es}}</ref> დაარსებისთანავე, უნივერსიტეტის პირველი მმართველი გახდა დ. [[ალბერტო ფერნანდეს გუტიერესი]], როგორც პრორექტორი. [[2007]] წელს რექტორად აირჩიეს [[პედრო მოლინა გარსია]].<ref>{{cite news |title=Molina gana unas elecciones apretadas |url=https://w3.ual.es/Universidad/GabPrensa/index/2007/marzo/27-03-07/Dossier_27.03.2007_1008%2016.pdf |last=Fernández |first=Almudena |last2=Ruiz |first2=Simón |date=27 March 2007 |access-date=12 July 2018 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es |format=PDF |via=Universidad de Almería}}</ref> მას შემდეგ მოვიდა [[კარმელო როდრიგეს ტორებლანკა]],<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> რომელმაც მოიპოვა ხმების 68,24%,<ref>{{cite news |title=Carmelo Rodríguez Torreblanca, investido rector magnífico de la UAL |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/85503/carmelo-rodriguez-torreblanca-investido-rector-magnifico-de-la-ual |date=26 June 2015 |access-date=12 July 2018 |last=Ruiz |first=Simón |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> კარმელოს შემდეგ რექტორი გახდა ხოსე სესპედესი, რომელმაც მოიპოვა ხმების 55,6% (2 285 ხმა) <ref>{{cite news |url=https://www.ideal.es/almeria/ual/pepe-cespedes-nuevo-rector-ual-20231006233642-nt.html |title=Pepe Céspedes, nuevo rector de la UAL |first=Juan |last=Sánchez |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[Ideal (newspaper)|Ideal]] |language=es}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/12/almeria/263524/jose-cespedes-gana-las-elecciones-a-rector-de-la-ual-con-el-55-6-de-los-votos |title=José Céspedes gana las elecciones a rector de la UAL con el 55,6% de los votos |date=6 October 2023 |access-date=13 October 2023 |newspaper=[[La Voz de Almería]] |language=es}}</ref> ==წვდომა== ალმერიის უნივერსიტეტი ქალაქსა და პროვინციასთან დაკავშირებულია საგზაო და სააუტობუსო მარშრუტებით. ===საავტომობილო გზით=== შესაძლებელია მისვლა სანაპირო გზით, AL-3202 გზატკეცილის გამოყენებით. ეს გზა ძირითადად გამოიყენება იმ პირებს მიერ, რომლებიც ჩამოდიან დედაქალაქის სამხრეთიდან. ასევე არსებობს ჩრდილოეთიდან შესასვლელი გზა AL-3200-დან. ეს უკანასკნელი უკავშირდება AL-12 მაგისტრალს, რომელიც უზრუნველყოფს სწრაფ წვდომას დედაქალაქის ჩრდილოეთიდან და დანარჩენი მეტროპოლიური ზონიდან. სტუდენტების ნაწილი [[ანდარაქსის მდინარე|ანდარაქსის მდინარ]]ის გადაკვეთას ანიჭებს უპირატესობას, საცობების თავიდან არიდების მიზნით. AL-3200 ასევე გამოიყენება აღმოსავლეთიდანაც. ===საზოგადოებრივი ტრანსპორტით=== ადგილობრივი საავტობუსო მომსახურების 11, 12, 18 და 19 მარშრუტები მიდის UAL-მდე და აკავშირებს მას დედაქალაქთან ავტობუსის სადგურის გავლით, რაც პროვინციის ყველა სტუდენტს უზრუნველყოფს წვდომით.აგრეთვე ხშირია დამატებითი ავტობუსები, ნომერი 13 და 14, რომლებიც განკუთვნილია მხოლოდ სტუდენტებისთვის. აგრეთვე განიხილება ტრამვაის შემოღების საკითხიც, თუმცა სამთავრობო უწყებები ამას მიზანშეწონილად არ მიიჩნევენ. == სქოლიო == {{reflist}} == რესურსები ინტერნეტში == {{commons category}} * {{official website}} * [https://web.archive.org/web/20150902075048/http://carmelorector.es/ Rector official website] * [https://maps.google.com/?ll=36.829279,-2.404418&spn=0.009618,0.019655&t=k Enlace a Google Maps de la situación de la UAL] [[კატეგორია:ესპანეთის უნივერსიტეტები]] [[კატეგორია:ანდალუსიის უნივერსიტეტები]] anymz2k96by7sx8by001ylowclfgm4u 0 890164 5405492 5404930 2026-06-02T07:12:01Z Jaba1977 3604 5405492 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1700 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,510 |კოდი = S/RES/1700 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1700(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ერაყში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =T-54s, T-55s, Type 59s or Type 69s at Diwaniyah, Iraq.jpg |წარწერა =განადგურებული ტანკები ერაყში }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1700''' მიიღეს ერთხმად [[2006]] წლის [[10 აგვისტო]]ს, [[ერაყი]]ს შესახებ წინა რეზოლუციების, განსაკუთრებით [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1500|1500]]-ე (2003), [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1546|1546]]-ე (2004), [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1557|1557]]-ე (2004) და [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1619|1619]]-ე (2005) რეზოლუციების შეხსენების შემდეგ, საბჭომ [[გაეროს დამხმარე მისია ერაყში|ერაყში გაეროს დამხმარე მისიის]] (UNAMI) მანდატი კიდევ თორმეტი თვის ვადით, 2007 წლის 10 აგვისტოსმდე გადაავადა.<ref name="un">{{cite news|title=Acting on recommendation of Secretary-General, Security Council extends for one year United Nations Assistance Mission in Iraq (UNAMI)|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8807.doc.htm|publisher=United Nations|date=August 10, 2006}}</ref> [[უშიშროების საბჭო]]მ კიდევ ერთხელ დაადასტურა [[ერაყი]]ს [[სუვერენიტეტი]] და [[ტერიტორიული მთლიანობა]], ასევე გაეროს როლი ქვეყანაში ინსტიტუტების გაძლიერებისა და ეროვნული დიალოგის ხელშეწყობის გზით, რაც გადამწყვეტი მნიშვნელობის იყო ერაყის სტაბილურობისა და ერთიანობისთვის. საბჭო მიესალმა ერაყის მოსაზრებას, რომ UNAMI კვლავ მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ქვეყნის დახმარებაში, რათა აშენებულიყო „პროდუქტიული და კეთილდღეობის მქონე სახელმწიფო, რომელიც მშვიდობიანად ითანამშრომლებდა როგორც საკუთარ თავთან, ისე მეზობლებთან“. UNAMI-ის [[მანდატი]]ს კიდევ თორმეტი თვით გახანგრძლივების შემდეგ, საბჭომ განაცხადა, რომ აპირებდა მანდატის გადახედვას, თუ ამას [[ერაყის მთავრობა]] მოითხოვდა.<ref>{{cite journal|last=Pace|first=John P.|title=Human rights in Iraq’s transition: the search for inclusiveness|journal=International Review of the Red Cross|year=2008|volume=90|pages=91–117|doi=10.1017/s1816383108000052}}</ref>საბოლოოდ, გენერალურ მდივანს, [[კოფი ანანი|კოფი ანანს]] დაევალა, რეგულარულად მიეწოდებინა ინფორმაცია საბჭოსთვის „ერაყის საერთაშორისო შეთანხმებასთან“ დაკავშირებული მოვლენების განვითარების შესახებ. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1700(2006) რეზოლუციის ტექსტი undocs.org-ზე] ==იხილეთ აგრეთვე== * [[ერაყის ომი]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2006 წელი ერაყში]] m3san2vrcuirxq5ga89nykyf8wjcjee 0 890260 5405167 5404350 2026-06-01T13:44:00Z Jaba1977 3604 5405167 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1729 |ორგანო = უს |თარიღი = 15 დეკემბერი|წელი =2006 |სხდომა =5,596 |კოდი = S/RES/1729 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1729(2006) |მომხრე = 15 |თავი შეიკავა = 0 |წინააღმდეგი =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა = ვითარება ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი = Qunaitra.jpg |წარწერა =კუნეიტრა გოლანის მაღლობებზე }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1729''' ერთხმად მიიღეს [[2006]] წლის [[15 დეკემბერი|15 დეკემბერ]]ს. გენერალური მდივნის, [[კოფი ანანი]]ს მოხსენების განხილვის შემდეგ, რომელიც ეხებოდა [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერო]]ს განცალკევების ზედამხედველობის ძალებს (UNDOF), საბჭომ მისიის [[მანდატი]] კიდევ ექვსი თვით, [[2007]] წლის [[30 ივნისი|30 ივნის]]ამდე გააგრძელა.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8908.doc.htm|title=Security Council extends force monitoring Israel-Syria ceasefire|date=December 15, 2006|publisher=United Nations}}</ref> ==დეტალები== რეზოლუციამ მოუწოდა დაინტერესებულ მხარეებს, დაუყოვნებლივ შეესრულებინათ [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 338|338]]-ე ([[1973]]) რეზოლუცია და სთხოვა გენერალურ მდივანს, აღნიშნული ვადის ამოწურვისას წარედგინა მოხსენება არსებული ვითარების შესახებ. გენერალური მდივნის მოხსენებაში, რომელიც მომზადდა „UNDOF“-ის შესახებ წინა რეზოლუციის შესაბამისად, აღნიშნული იყო, რომ [[ისრაელი|ისრაელ]]სა და [[სირია]]ს შორის ვითარება ზოგადად მშვიდი დარჩა, თუმცა ახლო აღმოსავლეთში სიტუაცია მთლიანობაში კვლავ დაძაბული იყო მანამ, სანამ პრობლემის ყველა ასპექტის მომცველი მოგვარება არ იქნებოდა მიღწეული.<ref>{{cite web|last=Annan|first=Kofi|url=https://undocs.org/S/2006/938|title=Report of the Secretary-General on the United Nations Disengagement Observer Force|date=December 4, 2006|publisher=United Nations}}</ref><ref>{{cite news|title=UN extends Golan force mandate|url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data/middleeast/2006/December/middleeast_December264.xml&section=middleeast|newspaper=[[Khaleej Times]]|date=16 December 2006}}</ref> საბჭო ასევე მიესალმა „UNDOF“-ის ძალისხმევას სექსუალური ექსპლუატაციის მიმართ ნულოვანი ტოლერანტობის პოლიტიკის განხორციელების კუთხით. ==იხილეთ აგრეთვე== *[[ახლო აღმოსავლეთის კონფლიქტი]] *[[გოლანის მაღლობები]] ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1729(2006) Text of the Resolution at undocs.org] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები სირიის შესახებ]] [[კატეგორია:2006 წელი ისრაელში]] [[კატეგორია:2006 წელი სირიაში]] 0nm28c6kof7nl0ypts9mb2lhwuok21p 0 890288 5405410 5404308 2026-06-01T23:52:44Z Mehman 75871 5405410 wikitext text/x-wiki [[თურქეთი|თურქეთის რესპუბლიკის]] '''გვარის კანონი''' ({{lang-tr|Soyadı Kanunu}}) — კანონი, რომელიც მიიღეს [[1934|1934 წლის]] [[21 ივნისი|21 ივნისს]] და რომელიც ყველა მოქალაქეს ავალდებულებს, გამოიყენოს ფიქსირებული, მემკვიდრეობითი [[გვარი|გვარები]]. გვარის კონცეფცია წარმოიშვა [[ოსმალეთის იმპერია]]ში, როდესაც ოჯახებმა დაიწყეს გვარების მიღება მოსახლეობის რეესტრებისა და აღწერების გაუმჯობესების შემდეგ, მაგრამ პროცესი მას შემდეგ გაძლიერდა, რაც მზარდი სეკულარიზაციისა და მოდერნიზაციის ძალისხმევა მოითხოვდა მათ სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებულ პროგრამებში განაწილებას.{{Sfn|Petersen|2018|p=23}} გვარის კანონის მიღებამ დააწესა ოფიციალური გვარების გამოყენება, მაგრამ ამავე დროს მოითხოვდა, რომ მოქალაქეებმა აირჩიონ [[თურქული ენა|თურქული]] სახელებიც. გვარის კანონი ითვლება [[სეკულარიზაცია|სეკულარიზაციის]] ერთ-ერთ ბოლო ზომად, რომელიც განხორციელდა თურქეთის რესპუბლიკის პირველ წლებში.{{Sfn|Türköz|2008|p=893}} კანონის აკადემიური ანალიზი ხშირად ხაზს უსვამს, რომ მისი განაწილება არათანაბარი იყო და რომ გვარის არჩევანი, ისევე როგორც მისი გამოყენება მთელ რესპუბლიკაში, განსხვავდებოდა ოჯახებს შორის ისეთი ფაქტორების მიხედვით, როგორიცაა პროფესია და კონკურენცია. გარდა ამისა, გვარის კანონი გააკრიტიკეს რესპუბლიკაში უმცირესობებისა და მკვიდრი მოსახლეობის წინააღმდეგ [[თურქიზაცია|თურქიზაციის]] პოლიტიკის გატარებისთვის, რაც [[გეოგრაფიული სახელწოდების შეცვლა თურქეთში|გეოგრაფიული სახელების შეცვლასთან]] ერთად მოხდა. მიუხედავად იმისა, რომ გვარის იურიდიული შეცვლის შესახებ განაცხადებების მიღება დაიწყო კერძო პირებთან მიმართებაში, ამის მიუხედავად, იძულებით [[დამალული სომხები|ისლამიზებული სომხების]] შთამომავლებთან მიმართებაში თურქეთის კანონმდებლობა ამ საკითხში კვლავ მკაცრ პოლიტიკას ინარჩუნებს. == წინაისტორია == [[ოსმალეთის იმპერია]]ში გვარები არ გამოიყენებოდა პირისთვის ვინაობის მინიჭების პრაქტიკაში, რაც იწვევდა დაბადების ჩანაწერებში პრობლემებს და სირთულეებს ეკონომიკურ ურთიერთობებსა და სამხედრო სამსახურში გაწვევის პროცესში.{{Sfn|Doǧaner|2009|p=113}} მოსახლეობის რეესტრებისა და აღწერების განვითარების შემდეგ, ოსმალეთის იმპერიაში [[XIX საუკუნე]]ში უფრო მეტმა ოჯახმა დაიწყო გვარების მიღება.{{Sfn|Türköz|2008|p=895}} თურქული გვარებისა და სახელების მიღება ოსმალეთის იმპერიაში, შეიძლება შეფასდეს, როგორც განათლებულ კლასში [[თურქოლოგია|თურქოლოგიის]] მზარდ გავრცელებას,{{Sfn|Türköz|2008|p=895}} ასევე [[მეორე საკონსტიტუციო ერა|მეორე საკონსტიტუციო ერისა]]{{Sfn|Szurek|2013|pp=V–VI}} და ქემალისტური დისკურსის მზარდი გავლენის შედეგს.{{Sfn|Szurek|2013|p=IX}}{{შენიშვნა|გვარის შესახებ კანონის საწყისი განხილვები იმაზე იყო მიმართული, ჰქონდათ თუ არა თურქებს ადრე გვარის დარქმევის ტრადიცია{{Sfn|Türköz|2017|p=72}}}} ერთ-ერთი პირველი ოსმალი ინტელექტუალი, რომელმაც საკუთარი სახელა და გვარი გაათურქა, იყო [[ზია გიოქალფი]],{{Sfn|Ölmez|2000|p=107}} რომელმაც აჩვენა სხვებს, თუ როგორ უნდა განხორციელებულიყო თურქული გვარების მიღება.{{Sfn|Doǧaner|2009|p=114}}{{Sfn|Türköz|2017|pp=40–41}} [[1926|1926 წლის]] [[თურქეთის სამოქალაქო კოდექსით (1926)|თურქეთის სამოქალაქო კოდექსით]], გვარები შემოიღეს როგორც ხელსაწყო, რომელიც იცავდა სახელებს არევისგან, ასევე შემუშავდა საოჯახო სისტემები გვარების გამოყენებასთან და სახელების შეცვლის განაცხადებთან დაკავშირებით.{{Sfn|Türköz|2008|p=896}} მიუხედავად იმისა, რომ სახელების გათურქების გეგმა ჯერ კიდევ [[1923|1923 წელს]] შემუშავდა, კანონის შემუშავებაზე მუშაობა 1930-იან წლებში, [[ათათურქის რეფორმები]]ს ფარგლებში გააქტიურდა.{{Sfn|Türköz|2008|p=894}} რეფორმები მიზნად ისახავდა ერთგვაროვანი ერის შექმნას, რომელსაც ექნებოდა საერთო რელიგია, [[თურქული ენის რეფორმა|ენა]] და ეთნიკურობა, რაც ზოგჯერ მიმართული იყო ზოგადად მთელი მოსახლეობისკენ, ზოგჯერ კი ეთნიკური ან რელიგიური უმცირესობებისკენ.{{Sfn|Bayar|2021|pp=1129–1130}} ეს რეფორმა ხშირად ყველაზე მკვეთრად ჩანდა თურქეთის ქალაქებში, სადაც ეს დოკუმენტირებული და ძლიერი იყო.{{Sfn|Türköz|2017|p=49}} რესპუბლიკის ახალი პარლამენტის წარმომადგენლებმა ასევე შესთავაზეს, რომ გეოგრაფიული სახელები და ჩვეული სახელები შეცვლილიყო რესპუბლიკის ეროვნულ იდეალებთან შესაბამისობაში,{{Sfn|Türköz|2008|p=895}} და ახალი კანონი „მოდერნიზაციისა და სტანდარტიზაციის კანონად“ წარმოადგინეს.{{Sfn|Bayar|2021|p=1130}} [[1929|1929 წლის]] მარტისთვის შეიქმნა სამთავრობო კომისია კანონის პირველი პროექტის დასაწერად.{{Sfn|Szurek|2013|p=XIV}} კანონპროექტი წარადგინეს [[1933|1933 წლის]] [[11 მარტი|11 მარტს]], მთავარი სამოტივაციო ნაწილით, რომ მანამდე თურქული გვარები არჩევითი იყო, რაც არეულობას ქმნიდა.{{Sfn|Doǧaner|2009|p=115}} კანონპროექტის განხილვისას, [[მუღლის პროვინცია|მუღლის]] დეპუტატმა, ნური ბეიმ, წარადგინა შესაბამისი კანონპროექტი, რომელიც შეიცავდა 17 მუხლს და ხაზს უსვამდა იმას, რომ გვარის მიღება ინდივიდების ეროვნული იდენტობის გამოხატულება იყო.{{Sfn|Doǧaner|2009|p=115}}{{Sfn|Türköz|2017|p=69}} თურქეთის პარლამენტის წევრმა, რეფიქ შეფიქ ინჯემ შესთავაზა, რომ გვარის შესახებ კანონში ტერმინი „''Soyadı''“-ის (შთამომავლის სახელი) ნაცვლად გამოყენებულიყო ტერმინი „Sanadı“ (ხელობის სახელი), რაც ხაზს უსვამდა ოსმალეთის პერიოდში მუსლიმი ოჯახების მიერ გვარის მიღების მეთოდს, საზოგადოებაში მათი ხელობის ან საქმიანობის საფუძველზე.{{Sfn|Bayir|2016|p=104}} თუმცა, [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის დიდმა ეროვნულმა ასამბლეამ]] გადაწყვიტა ტერმინი „''Soyadı''“-ის გამოყენება, რადგან ის წარმომავლობის, ოჯახის ან ნათესავის მნიშვნელობას აღნიშნავდა.{{Sfn|Bayir|2016|p=104}} კანონი პარლამენტში [[1934|1934 წლის]] [[16 ივნისი|16 ივნისს]] განიხილეს.{{Sfn|Doǧaner|2009|p=115}} მიუხედავად იმისა, რომ კანონის პირველი ორი მუხლი რაიმე წინააღმდეგობის გარეშე მიიღეს, მესამე მუხლმა დავა და განმარტებების გაკეთება გამოიწვია, რის შემდეგაც ყოველგვარი ცვლილების გარეშე იგი მიიღეს.{{Sfn|Doǧaner|2009|p=116}} კანონის სხვა მუხლებთან დაკავშირებით დისკუსიებიც გაიმართა.{{Sfn|Doǧaner|2009|pp=116–117}} კანონი ოფიციალურად 15 მუხლით 1934 წლის [[21 ივნისი|21 ივნისს]] მიიღეს.{{Sfn|Doǧaner|2009|p=117}} ==შენიშვნები== {{შენიშვნების სია}} ==ლიტერატურა== {{div col|colwidth=30em}} *{{Cite book |last=Akdemir |first=Mary |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003207221-10/big-secrets-small-villages-mary-akdemir |title=The Genocide of the Christian Populations in the Ottoman Empire and its Aftermath (1908-1923) |date=31 January 2023 |publisher=Routledge |isbn=9781003207221 |editor-last=Akçam |editor-first=Taner |editor-link=Taner Akçam |edition=1st |location=London |chapter=Big Secrets, Small Villages: The Collective Memory of the Assyrian Genocide |doi=10.4324/9781003207221 |editor-last2=Kyriakidis |editor-first2=Theodosios |editor-last3=Chatzikyriakidis |editor-first3=Kyriakos}} *{{Cite journal |last=Aslan |first=Senem |year=2009 |title=Incoherent State: The Controversy over Kurdish Naming in Turkey |url=https://journals.openedition.org/ejts/4142 |journal=European Journal of Turkish studies |volume=10 |pages=1–42 |doi=10.4000/ejts.4142 |issn=1773-0546}} *{{Cite journal |last=Bayar |first=Yesim |date=29 March 2021 |title=Navigating the nationalist landscape of exclusion: Armenian citizens of Turkey and the politics ofnaming |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/1468-4446.12846 |journal=The British Journal of Sociology |volume=72 |issue=4 |pages=1127–1140 |doi=10.1111/1468-4446.12846 |via=Wiley Online Library|url-access=subscription }} *{{Cite book |last=Bayir |first=Derya |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315595511/minorities-nationalism-turkish-law-derya-bayir |title=Minorities and Nationalism in Turkish Law |date=21 April 2016 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9781315595511 |edition=1st |location=London |publication-date=2013 |doi=10.4324/9781315595511}} *{{Cite journal |last=Doǧaner |first=Yasemi̇n |date=2009 |title=An Identity Construction in the Turkish Republic: The Law on Family Names |url=https://www.jstor.org/stable/23861984?seq=1 |journal=Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes |location=Ankara |volume=99 |pages=113–125 |jstor=23861984}} *{{Cite book |last=Kaya |first=Ayhan |url=https://link.springer.com/book/10.1057/9781137318190 |title=Europeanization and Tolerance in Turkey: The Myth of Toleration |date=8 April 2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-349-33616-6 |location=Istanbul |publication-place=Istanbul Bilgi University |doi=10.1057/9781137318190}} *{{Cite book |url=http://www.aina.org/books/stgabriel.pdf#page=103 |title=The Slow Disappearance of the Syriacs from Turkey: And of the Grounds of the Mor Gabriel Monastery |publisher=LIT Verlag |year=2012 |isbn=9783643902689 |editor-last=Omtzigt |editor-first=Pieter |editor-link=Pieter Omtzigt |oclc=830904751}} *{{Cite journal |last=Ölmez |first=Mehmet |year=2000 |title=Dil Devrimi Sonrası Ad Ve Soyadlarımız |trans-title=Our Names and Surnames After the Language Revolution |url=https://turkoloji.cu.edu.tr/YENI%20TURK%20DILI/mehmet_olmez_dil_devrimi_sonrasi_ad_ve_soyadlarimiz.pdf |journal=Journal of Turkish Studies |language=Turkish |publication-place=Harvard University |volume=24 |issue=2 |pages=107–117}} *{{Cite journal |last=Özgül |first=Ceren |date=16 July 2014 |title=Legally Armenian: Tolerance, Conversion, and Name Change in Turkish Courts |url=https://www.cambridge.org/core/journals/comparative-studies-in-society-and-history/article/legally-armenian-tolerance-conversion-and-name-change-in-turkish-courts/875A381A03F209292A651183749F218E |journal=Comparative Studies in Society and History |publication-place=University of Michigan |volume=56 |issue=3 |pages=622–649 |doi=10.1017/S0010417514000279}} *{{Cite journal |last=Özgür |first=Ergün |year=2022 |title=Challenges of Participation in Belgium, Germany and the Netherlands: Christian-Assyrian and Muslim-Turk Immigrants |url=https://ojs.ual.es/ojs/index.php/RIEM/article/view/5320 |journal=Revista Internacional de Estudios Migratorios |volume=12 |issue=1 |pages=28–54 |doi=10.25115/riem.v12i1.5320 |issn=2173-1950|doi-access=free }} *{{Cite journal |last=Petersen |first=Felix |date=18 April 2018 |title=Judicial review and social construction: the case of the Turkish Constitutional Court |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23760818.2018.1445232 |journal=Research and Policy on Turkey |publication-place=Hebrew University of Jerusalem |volume=3 |issue=1 |pages=18–39 |doi=10.1080/23760818.2018.1445232 |issn=2376-0818|url-access=subscription }} *{{Cite book |last=Sayoglu |first=Melike |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-70175-2_5 |title=Diversity and Inclusion in Higher Education and Societal Contexts: International and Interdisciplinary Approaches |date=31 January 2018 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-70174-5 |editor-last=Gertz |editor-first=SunHee Kim |pages=75–95 |chapter=Diversity and Inclusion in Turkey: Citizenship and Belonging |doi=10.1007/978-3-319-70175-2 |editor-last2=Huang |editor-first2=Betsy |editor-last3=Cyr |editor-first3=Lauren}} *{{Cite journal |last=Spencer |first=Robert F. |year=1961 |title=The Social Context of Modern Turkish Names |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/soutjanth.17.3.3629041 |journal=Southwestern Journal of Anthropology |publication-place=University of Minnesota |volume=17 |issue=3 |pages=205–218 |doi=10.1086/soutjanth.17.3.3629041|url-access=subscription }} *{{Cite journal |last=Szurek |first=Emmanuel |date=April 2013 |title=To Call a Turk a Turk: Patronymic Nationalism in Turkey in the 1930s |url=https://shs.cairn.info/article/E_RHMC_602_0018 |journal=Revue d'histoire moderne et contemporaine |volume=2013/2 |issue=60-2 |pages=18–37 |doi=10.3917/rhmc.602.0018 |isbn=9782701181035 |issn=0048-8003 |via=Cairn.info}} *{{Cite journal |last=Toktaş |first=Şule |date=4 December 2005 |title=Citizenship and Minorities: A Historical Overview of Turkey's Jewish Minority |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-6443.2005.00262.x |journal=Sociology Lens |volume=18 |issue=4 |pages=394–429 |doi=10.1111/j.1467-6443.2005.00262.x |via=Wiley|doi-access=free |hdl=11729/2016 |hdl-access=free }} *{{Cite journal |last=Türköz |first=Meltem |date=5 June 2008 |orig-date=31 October 2007 |title=Surname narratives and the state–society boundary: Memories of Turkey's family name law of 1934 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00263200701568253 |journal=Middle Eastern Studies |publisher=Taylor & Francis |volume=43 |issue=6 |pages=893–908 |doi=10.1080/00263200701568253|url-access=subscription }} *{{Cite book |last=Türköz |first=Meltem |url=https://books.google.com/books/about/Naming_and_Nation_building_in_Turkey.html?id=ux0-DwAAQBAJ&source=kp_book_description |title=Naming and Nation-building in Turkey: The 1934 Surname Law |date=9 November 2017 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9781137566560 |publication-place=Işık University |doi=10.1057/978-1-137-56656-0 |lccn=2017951395}} * {{Cite book |last=Aksu |first=İbrahim |title=The Story of Turkish Surnames: An Onomastic Study of Turkish Family Names, Their Origins and Related Matters |date=11 June 2009 |publisher=Olay Gazete Press |isbn=9789944516303 |volume=1 |orig-year=2005}} * {{Cite journal |last=Szombierska |first=Anna |year=2016 |title=Surnames and National Identity in Turkey and Iran |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=537456 |journal=Pisma Humanistyczne |issue=14 |pages=175–191 |via=Central and Eastern European Online Library}} * {{Cite thesis |last=Türköz |first=Meltem |title=The social life of the state's fantasy: Memories and documents on Turkey's 1934 Surname Law |date=2004 |access-date=16 November 2025 |publisher=University of Pennsylvania|url=https://www.proquest.com/openview/0bcc10777048e004468fcffc274bca88/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y}} *{{div col end}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:თურქული კულტურა]] [[კატეგორია:თურქეთის სამართალი]] [[კატეგორია:გვარი]] [[კატეგორია:თურქული ნაციონალიზმი]] gwml8agnwb7y5h3fuc8tvcioic5p32n 0 890304 5405337 5404971 2026-06-01T18:34:25Z Mehman 75871 5405337 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = ფონეუტრია | სურათის ფაილი = Aranha_armadeira(Phoneutria_nigriventer)_por_Rodrigo_Tetsuo_Argenton_(4).jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა =''[[Phoneutria nigriventer]]'' | სამეფო = ცხოველები | ტიპი = [[ფეხსახსრიანები]] | ქვეტიპი = [[ქელიცერიანები]] | კლასი = [[ობობასნაირნი]] | რიგი = [[ობობები]] | ოჯახი = [[კტენიდები]] | გვარი = '''ფონეუტრია''' | ლათ = {{bt|Phoneutria|Perty, 1833}} | სექციის სახელი = ტიპური სახეობა |სექციის ტექსტი = *{{bt|Phoneutria fera|Perty, 1833}} | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = }} '''მოხეტიალე ობობები''' ({{lang-lat|''Phoneutria''}}; აგრეთვე ცნობილია როგორც '''ბრაზილიური მოხეტიალე ობობები''')<ref>{{Cite web |date=2022-09-06 |title=Top 5 Facts Of The Banana Spider - Technology Org |url=https://www.technology.org/2022/09/06/banana-spider-five-things-to-know-about-these-creatures-and-their-bites/ |access-date=2022-12-18 |website=www.technology.org |language=en-US}}</ref> — [[ობობები]]ს გვარი მოხეტიალე ობობების ({{lang-lat|''Ctenidae''}}) ოჯახიდან. [[2010]] წლის [[გინესის რეკორდების წიგნი]]ს მონაცემებით, ეს გვარი აღიარებულ იქნა ყველაზე შხამიანად [[ობობასნაირნი|ობობასნაირთა შორის]].<ref name="ReferenceB">{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-venomous-spider|title=Most venomous spiders|website=Guinness World Records|access-date=2022-10-29|archive-date=2022-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830103941/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-venomous-spider|url-status=live}}</ref><ref name="Herzig-toxicon">{{სტატია|სათაური=Intersexual variations in the venom of the Brazilian "armed" spider Phoneutria nigriventer (Keyserling, 1891) |გამოცემა=Toxicon |ტომი=40 |ნომერი=10 |გვერდნი=1399—1406 |pmid=12368110 |doi=10.1016/S0041-0101(02)00136-8 |ენა=en |ტიპი=journal |ავტორი=Herzig V., John Ward R., Ferreira dos Santos W. |წელი=2002 |გამომცემლობა=Elsevier}}</ref> მათი გავრცელების არეალი საკმაოდ შეზღუდულია. ბუნებრივი არეალი მოიცავს [[სამხრეთ ამერიკა|სამხრეთ]] და [[ცენტრალური ამერიკა|ცენტრალური ამერიკის]] ტროპიკულ ნაწილს.<ref name=martins2007>{{სტატია|სათაური=The non-Amazonian species of the Brazilian wandering spiders of the genus ''Phoneutria'' Perty, 1833 (Araneae: Ctenidae), with the description of a new species |გამოცემა=Zootaxa |ტომი=1526 |ნომერი=5 |გვერდნი=1—36 |ენა=en |ტიპი=journal |ავტორი=Martins R., Bertani R. |წელი=2007}}</ref> [[2012]] წლის მონაცემებით, ეს გვარი ცხრა სახეობას აერთიანებს. ბოლო, მეცხრე სახეობის, ''Phoneutria depilata''-ის იდენტიფიცირება [[2007]] წელს მოხდა. ამ გვარის ობობების შხამი შეიცავს ძლიერ [[ნეიროტოქსინი|ნეიროტოქსინს]], რომელიც ცნობილია როგორც PhTx3. ამ ნეიროტოქსინს პოტენციური თერაპიული მნიშვნელობა აქვს, თუმცა ტოქსიკური კონცენტრაციით იგი იწვევს კუნთებზე კონტროლის დაკარგვას, რასაც მოჰყვება სუნთქვის გაჩერება, პარალიზი და, საბოლოო ჯამში, გაგუდვა. ნაკბენი საშუალო სიძლიერის ტკივილით ხასიათდება. შხამი მომენტალურად აინფიცირებს [[ლიმფური სისტემა|ლიმფურ სისტემას]], ხოლო [[სისხლის მიმოქცევის სისტემა]]ში მოხვედრა შემთხვევათა 85%-ში გულის გაჩერებას იწვევს. პაციენტები გრძნობენ კუნთების ძლიერ გაშეშებას, ხოლო მამაკაცებში მოწამვლა ზოგჯერ პრიაპიზმს (ხანგრძლივ და მტკივნეულ ერექციას) იწვევს. ვინაიდან ფონეუტრიას შხამის წინააღმდეგ ეფექტური ანტიდოტი არსებობს, ამ ობობის ნაკბენით გამოწვეული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი საკმაოდ დაბალია.<ref name="Herzig-toxicon" /> შხამის ის რაოდენობა, რომელიც სასიკვდილოა 20-გრამიანი თაგვისთვის, შეადგენს 6 მკგ-ს [[ვენა (სისხლძარღვი)|ვენაში]] შეყვანისას და 134 მკგ-ს კანქვეშა ინექციისას (შედარებისთვის, სამხრეთული [[შავი ქვრივი]]ს ({{lang-lat|''Latrodectus mactans''}}) შემთხვევაში ეს მაჩვენებლები შესაბამისად 110 მკგ და 200 მკგ-ია). ==სახეობები== *{{bt|Phoneutria bahiensis|Simó & Brescovit, 2001}}— [[ბრაზილია|ბრაზილიის]] ატლანტიკური სანაპიროს ტროპიკული ტყეები. *{{bt|Phoneutria boliviensis|(F. O. Pickard-Cambridge, 1897)}} — [[ცენტრალური ამერიკა|ცენტრალური]] და [[სამხრეთი ამერიკა]]. *{{bt|Phoneutria depilata|(Strand, 1909)}} — [[გვატემალა]], [[ჰონდურასი]], [[ნიკარაგუა]], [[კოსტა-რიკა]], [[პანამა]], [[კოლუმბია]], [[ეკვადორი]] *{{bt|Phoneutria eickstedtae|Martins & Bertani, 2007}} — ბრაზილია. *{{bt|Phoneutria fera|Perty, 1833}} — [[ეკვადორი]], [[პერუ]], [[ბრაზილია]], [[სურინამი]], [[გაიანა]]. *{{bt|Phoneutria keyserlingi|(F. O. Pickard-Cambridge, 1897)}} — ბრაზილიის ატლანტიკური სანაპიროს ტროპიკული ტყეები. *{{bt|Phoneutria nigriventer|(Keyserling, 1891)}} — [[ბრაზილია]], [[არგენტინა|ჩრდილოეთ არგენტინა]]; ინტროდუცირებულია [[ურუგვაი]]ში. *{{bt|Phoneutria pertyi|(F. O. Pickard-Cambridge, 1897)}} — ბრაზილიის ატლანტიკური სანაპიროს ტროპიკული ტყეები. *{{bt|Phoneutria reidyi|(F. O. Pickard-Cambridge, 1897)}} — [[ვენესუელა]], [[პერუ]], [[ბრაზილია]], [[გაიანა]]. ==რესურსები ინტერნეტში== {{commonscat-inline|Phoneutria}} *[https://arachnoboards.com/threads/genus-phoneutria-basics-about-captive-care-and-a-brief-look-into-the-different-species.83797/ Genus Phoneutria] – Arachnoboards ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} [[კატეგორია:ობობები]] q4hdhwlja6dmmywb53hv5od3f3vage3 0 890310 5405168 5404539 2026-06-01T13:45:02Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:2007 წელი კოტ-დ’ივუარში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405168 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1739 |ორგანო = უს |თარიღი =10 იანვარი |წელი =2007 |სხდომა =5,617 |კოდი =S/RES/1739 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1739(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[კოტ-დ’ივუარი|კოტ-დ'ივუარში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1739''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[10 იანვარი|10 იანვარ]]ს. ==რეზოლუცია== გაეროს წესდების VII თავის საფუძველზე რეზოლუცია 1739-ის (2007) ერთხმად მიღებისას, საბჭომ მხედველობაში მიიღო [[გაეროს გენერალური მდივანი|გენერალური მდივნ]]ის ბოლო ანგარიში არსებული ვითარების შესახებ. ანგარიშში აღნიშნული იყო, რომ [[კოტ-დ’ივუარი]]ს ზოგიერთი მხარე ახორციელებდა ქმედებებს, რომლებსაც შეეძლო ფართომასშტაბიანი ძალადობა გამოეწვია, რის გამოც [[გაეროს უშიშროების საბჭო|საბჭომ]] გადაწყვიტა, დღევანდელი ტექსტის მიღების დღიდან კორექტირება შეეტანა კოტ-დ’ივუარში გაეროს ოპერაციის (UNOCI) [[მანდატი]]ს გარკვეულ პირობებში. [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია|რეზოლუციის]] პირობების თანახმად, UNOCI-ს უნდა განეხორციელებინა საომარი მოქმედებების შეწყვეტისა და შეიარაღებული ჯგუფების გადაადგილების მონიტორინგი. კერძოდ, მისიას უნდა ეწარმოებინა დაკვირვება და მონიტორინგი [[2005]] წლის [[6 აპრილი]]ს ომის დასრულების შესახებ ერთობლივი დეკლარაციისა და [[2003]] წლის [[3 მაისი]]ს ყოვლისმომცველი ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შესრულებაზე, რათა თავისი შესაძლებლობებისა და განლაგების არეალის ფარგლებში აღეკვეთა ნებისმიერი მტრული ქმედება და გამოეძია ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმის დარღვევები. სხვა ამოცანებთან ერთად, UNOCI-ს უნდა დაემყარებინა კავშირი კოტ-დ’ივუარის ეროვნულ შეიარაღებულ ძალებთან და „ახალ ძალებთან“ (Forces Nouvelles), რათა ხელი შეეწყო ყველა ივუარულ ძალას შორის ნდობის აღდგენისთვის, და დახმარებოდა მთავრობას საზღვრების კონტროლში, განსაკუთრებული ყურადღებით [[ლიბერია|ლიბერიელი]] ლტოლვილების მდგომარეობისა და მებრძოლების ნებისმიერი ტრანსსასაზღვრო გადაადგილების მიმართ. მისია ასევე დაეხმარებოდა მთავრობას ყველა ჩართული ივუარული ძალის გადაჯგუფებაში და უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში მათი განიარაღების, დისლოკაციისა და დემობილიზაციის ადგილებზე. UNOCI-ს ასევე მჭიდრო კოორდინაცია უნდა ჰქონოდა ლიბერიაში გაეროს მისიასთან (UNMIL) უცხოელი ყოფილი მებრძოლების ნებაყოფლობითი რეპატრიაციისა და განსახლების პროგრამის განხორციელებაში, სადაც განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობოდა ქალებისა და ბავშვების სპეციფიკურ საჭიროებებს. მისიას უნდა უზრუნველეყო ყოფილი მებრძოლების მიერ ჩაბარებული ნებისმიერი იარაღის, საბრძოლო მასალისა თუ სხვა სამხედრო აღჭურვილობის უსაფრთხოება, ნეიტრალიზაცია ან განადგურება.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc8937.doc.htm|title=SECURITY COUNCIL EXTENDS UNITED NATIONS OPERATION, SUPPORTING FRENCH FORCES IN CÔTE D’IVOIRE UNTIL 30 JUNE, UNANIMOUSLY ADOPTING RESOLUTION 1739 (2007)|date=January 10, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1739(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები კოტ-დ’ივუარის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი კოტ-დ’ივუარში]] bhrfpiktsn4ub1vs7m42aynhan84rly 0 890313 5405169 5404467 2026-06-01T13:45:21Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:2007 წელი სიერა-ლეონეში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405169 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1793 |ორგანო = უს |თარიღი = 21 დეკემბერი|წელი =2007 |სხდომა =5,813 |კოდი = S/RES/1793 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1793(2007) |მომხრე = 15 |თავი შეიკავა = 0 |წინააღმდეგი =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა = ვითარება სიერა-ლეონეში |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1793''' მიიღეს ერთხმად [[2007]] წლის [[21 დეკემბერი|21 დეკემბერ]]ს. ==რეზოლუცია== უშიშროების საბჭომ დღეს დილით [[სიერა-ლეონე]]ში [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერო]]ს ინტეგრირებული ოფისის (UNIOSIL) [[მანდატი]] [[2008]] წლის [[30 სექტემბერი|30 სექტემბ]]რამდე გაახანგრძლივა, იმ პერსპექტივით, რომ აღნიშნულ დროს მისი მანდატი დასრულდეს. 1793-ე (2007) რეზოლუციის ერთხმად მიღებით, საბჭომ სთხოვა გენერალურ მდივანს, 2008 წლის [[31 იანვარი|31 იანვ]]რამდე წარედგინა ოფისის მუშაობის დასრულების სტრატეგია, რაც უნდა მოიცავდეს: 2008 წლის [[31 მარტი|31 მარტ]]ამდე პერსონალის მინიმუმ 20 პროცენტით შემცირებას; მისიის გაგრძელებას მიმდინარე შემადგენლობის 80 პროცენტით 2008 წლის [[30 ივნისი|30 ივნის]]ამდე; და „UNIOSIL“-ის მანდატის დასრულებას 2008 წლის [[30 სექტემბერი|30 სექტემბ]]რისთვის. ტექსტის პირობების თანახმად, საბჭომ გამოხატა განზრახვა, რომ მანდატის ვადის ამოწურვის შემდეგ „UNIOSIL“ შეიცვალოს გაეროს ინტეგრირებული პოლიტიკური ოფისით, რომელიც გააგრძელებს მშვიდობისმშენებლობის პროცესს, მოახდენს საერთაშორისო დონორთა მხარდაჭერის მობილიზებას, ხელს შეუწყობს მშვიდობისმშენებლობის კომისიისა და ფონდის მუშაობას, წაახალისებს ეროვნულ შერიგებას და მხარს დაუჭერს კონსტიტუციური რეფორმის პროცესს. საბჭომ სთხოვა გენერალურ მდივანს, ამ მიზნით კონკრეტული წინადადებები 2008 წლის აპრილში წარედგინა. საბჭომ მოუწოდა სიერა-ლეონეს ყველა მხარეს, უზრუნველყონ, რომ 2008 წლის ადგილობრივი არჩევნები ჩატარდეს მშვიდობიანად, გამჭვირვალედ, თავისუფლად და სამართლიანად, ხოლო მთავრობას მოუწოდა, აღმოუჩინოს საარჩევნო ინსტიტუტებს აუცილებელი მხარდაჭერა. მან წაახალისა მთავრობა, გააგრძელოს მჭიდრო თანამშრომლობა მშვიდობისმშენებლობის კომისიასთან, მათ შორის, სიერა-ლეონეს მშვიდობისმშენებლობის თანამშრომლობის ჩარჩოს იმპლემენტაციის პროგრესის რეგულარული მონიტორინგის გზით. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წესდების VII თავის საფუძველზე მოქმედმა საბჭომ გადაწყვიტა, სამგზავრო აკრძალვის იმ ზომებიდან, რომლებიც დაწესებული იყო [[ გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1132|1132]]-ე ([[1997]]) რეზოლუციის მე-5 პარაგრაფით, გამონაკლისი დაეშვა ნებისმიერი იმ მოწმის მგზავრობაზე, რომელთა დასწრებაც აუცილებელი იყო სიერა-ლეონეს სპეციალური სასამართლოს წინაშე მიმდინარე პროცესზე.<ref>{{cite news |date=December 21, 2007 |title=SECURITY COUNCIL EXTENDS MANDATE OF SIERRA LEONE OFFICE UNTIL 30 SEPTEMBER 2008, UNANIMOUSLY ADOPTING RESOLUTION 1793 (2007) |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9212.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516014236/https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9212.doc.htm |archive-date=May 16, 2008 |publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1793(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები სიერა-ლეონეს შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი სიერა-ლეონეში]] axqmjbljpizf52qspe9597z1fvvfbcz 0 890317 5405170 5404469 2026-06-01T13:45:34Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:2007 წელი ბურუნდიში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405170 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1791 |ორგანო = უს |თარიღი = 19 დეკემბერი|წელი =2007 |სხდომა =5,809 |კოდი = S/RES/1791 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1791(2007) |მომხრე = 15 |თავი შეიკავა = 0 |წინააღმდეგი =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა = ვითარება ბურუნდიში |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1791''' მიიღეს ერთხმად [[2007]] წლის [[19 დეკემბერი|19 დეკემბერ]]ს. ==რეზოლუცია== მიესალმა [[14 ნოემბერი|14 ნოემბერ]]ს [[ბურუნდი]]ში ეროვნული ერთიანობის მთავრობის დანიშვნას და ხაზი გაუსვა [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერთიანებული ერების ორგანიზაცი]]ის სისტემისა და საერთაშორისო თანამეგობრობის მხრიდან ამ ქვეყანაში მშვიდობის განმტკიცებისა და გრძელვადიანი განვითარების მხარდაჭერის გაგრძელების აუცილებლობას, უშიშროების საბჭომ დღეს ბურუნდიში გაეროს ინტეგრირებული ოფისის (BINUB) [[მანდატი]] [[2008]] წლის [[31 დეკემბერი|31 დეკემბ]]რამდე გაახანგრძლივა. ერთხმად მიღებულ 1791-ე (2007) რეზოლუციაში საბჭომ მოუწოდა ბურუნდის მთავრობასა და „პალიპეჰუტუ-ეროვნული განთავისუფლების ძალებს“ (FNL) — [[2006]] წლის სექტემბრის ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ ყოვლისმომცველი შეთანხმების ორ მხარეს — თავი შეიკავონ ნებისმიერი ისეთი ქმედებისგან, რომელმაც შესაძლოა საომარი მოქმედებების განახლება გამოიწვიოს, და გადაჭრან ღიად დარჩენილი საკითხები თანამშრომლობის სულისკვეთებით. საბჭომ მოუწოდა „პალიპეჰუტუ-FNL“-ს, ყოველგვარი შეფერხებისა და წინაპირობების გარეშე დაუბრუნდეს აღნიშნული შეთანხმებით შექმნილ ერთობლივ ვერიფიკაციისა და მონიტორინგის მექანიზმს და დაუყოვნებლივ გაათავისუფლოს მოძრაობასთან დაკავშირებული ყველა ბავშვი. „BINUB“-ს ეთხოვა, შეესრულებინა მტკიცე პოლიტიკური როლი სამშვიდობო პროცესის მხარდასაჭერად, რეგიონულ და საერთაშორისო პარტნიორებთან სრული კოორდინაციით. ბურუნდის მთავრობას კი მიეცა რეკომენდაცია, გააგრძელოს ძალისხმევა მშვიდობის განმტკიცების გამოწვევებთან გამკლავების მიმართულებით, განსაკუთრებით დემოკრატიული მმართველობის, მართლმსაჯულებისა და უსაფრთხოების სფეროს რეფორმირების კუთხით.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9208.doc.htm|title=Security Council extends integrated office in burundi until 31 December 2008, unanimously adopting resolution 1791 (2007)|date=December 19, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1791(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ბურუნდის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ბურუნდიში]] 02q1kr6adeeup51ah2hsi607ugz4c3a 0 890319 5405171 5404476 2026-06-01T13:45:45Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405171 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1790 |ორგანო = უს |თარიღი = 18 დეკემბერი|წელი =2007 |სხდომა =5,808 |კოდი = S/RES/1790 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1790(2007) |მომხრე = 15 |თავი შეიკავა = 0 |წინააღმდეგი =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა = ერაყში მრავალეროვნული ძალების (MNF–I) მანდატის გაგრძელება |შედეგი =მიღებულია |სურათი = Multinational force in iraq countries.PNG |წარწერა =მრავალეროვნული ძალების (MNF–I) მანდატის გაგრძელება }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1790''' მიღებულ იქნა ერთხმად გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის უშიშროების საბჭოს მიერ [[2007]] წლის [[18 დეკემბერი|18 დეკემბერ]]ს, რითაც [[ერაყი|ერაყ]]ში მრავალეროვნული ძალების მანდატი [[2008]] წლის [[31 დეკემბერი|31 დეკემბ]]რამდე გაგრძელდა. აღნიშნული [[მანდატი]] განისაზღვრა [[2004]] წელს უშიშროების საბჭოს [[ გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1546|1546]]-ე რეზოლუციით, ხოლო მანამდე გაგრძელებული იყო [[ გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1637|1637]]-ე და [[ გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1723|1723]]-ე რეზოლუციებით.<ref>{{cite press release | title=Security Council, 5808th Meeting | url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9207.doc.htm | publisher=[[United Nations]] | date=2007-12-18 | access-date=2008-06-12 }}</ref> რეზოლუცია მოთხოვნილ იქნა ერაყის [[პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[ნური ალ-მალიქი|ნური ალ-მალიკი]]ს მიერ, რომელმაც განაცხადა, რომ ეს იქნებოდა მანდატის ბოლო გაგრძელება ოფიციალური მოლაპარაკებების მოლოდინში, რაც შესაძლებლობას მისცემდა მხარეებს, [[2008]] წელს [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერო]]ს მანდატი შეეცვალათ ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და ერაყს შორის ახალი შეთანხმებით [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-ის ძალების გრძელვადიანი ყოფნის თაობაზე.<ref>{{cite news | title=Iraq seeks UN troop mandate's end | url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7113969.stm | publisher=[[BBC]] | date=2007-11-26 | access-date=2008-06-12 }}</ref> თუმცა, მანდატის გაგრძელებასთან დაკავშირებით ერაყის პარლამენტთან კონსულტაციები არ გამართულა, მიუხედავად იმისა, რომ 2007 წლის ივნისში მათ მიიღეს სავალდებულო ძალის მქონე რეზოლუცია, რომელიც ადასტურებდა, რომ ნებისმიერ გაგრძელებას პარლამენტის თანხმობა სჭირდებოდა.<ref>{{cite news | title=Bush, Maliki Break Iraqi Law to Renew U. N. Mandate for Occupation | url=http://www.alternet.org/story/71144/ | publisher=[[AlterNet]] | author=Raed Jarrar | author2=Joshua Holland | date=2007-12-20 | access-date=2008-06-12 | archive-date=2012-03-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120324100842/http://www.alternet.org/story/71144/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | title=Iraqi Lawmakers Back Bill on U.S. Withdrawal | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/10/AR2007051000387.html | work=[[The Washington Post]] | author=Joshua Partlow | date=2007-05-11 | access-date=2008-06-12 }}</ref>ამ ფაქტმა გამოიწვია მოსმენის გამართვა ამერიკის შეერთებული შტატების წარმომადგენელთა პალატის საგარეო საქმეთა კომიტეტში, სადაც მანდატის განახლების საკითხი განიხილეს.<ref>{{cite news | title=Is the Iraqi Parliament Being Ignored? | url=http://www.foreignaffairs.house.gov/110/39711.pdf | publisher=House Committee on Foreign Affairs | date=2007-12-19 | access-date=2008-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213112553/http://foreignaffairs.house.gov/110/39711.pdf |archive-date=13 December 2012}}</ref> ეს იყო გაეროს ბოლო რეზოლუცია, რომელმაც ავტორიზაცია მიანიჭა ერაყში მრავალეროვნულ ძალებს. აშშ-ერაყის ძალების სტატუსის შესახებ შეთანხმება (SOFA) ფართოდ განიხილება, როგორც ამ მანდატის სამართალმემკვიდრე. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1790(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] jcl0km0212trwt6b08i6585qsfkqalo 0 890321 5405172 5404484 2026-06-01T13:46:00Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:2007 წელი სირიაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405172 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1788 |ორგანო = უს |თარიღი = 14 დეკემბერი|წელი =2007 |სხდომა =5,802 |კოდი = S/RES/1788 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1788(2007) |მომხრე = 15 |თავი შეიკავა = 0 |წინააღმდეგი =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა = ვითარება ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი = UNDOFゴラン高原・ヘルモン山の除雪をするUNDOFゴラン高原派遣輸送隊_R_国際平和協力活動等（及び防衛協力等）_67.jpg |წარწერა =გაეროს ძალები დეზენგაჟირების დაკვირვებისათვის }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1788''' მიიღეს ერთხმად [[2007]] წლის [[14 დეკემბერი|14 დეკემბერ]]ს. ==რეზოლუცია== უშიშროების საბჭომ დღეს დილით [[2008]] წლის [[30 ივნისი|30 ივნის]]ამდე გაახანგრძლივა გაეროს დაშორიშორების ზედამხედველობის ძალების (UNDOF) [[მანდატი]], რომელიც [[1974]] წლიდან მოყოლებული აკონტროლებს ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებას [[ისრაელი|ისრაელ]]სა და [[სირია]]ს შორის. 1788-ე (2007) რეზოლუციის ერთხმად მიღებით, საბჭომ მოუწოდა დაინტერესებულ მხარეებს, დაუყოვნებლივ განახორციელონ [[1973]] წლის [[22 ოქტომბერი|22 ოქტომბ]]რის [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 338|338-]]ე (1973) რეზოლუცია. აღნიშნული ტექსტით საბჭომ დაადგინა, რომ მხარეებს შორის უნდა დაწყებულიყო მოლაპარაკებები ახლო აღმოსავლეთში სამართლიანი და ხანგრძლივი მშვიდობის დამყარების მიზნით. საბჭოს თავმჯდომარის, ალდო მანტოვანის ([[იტალია]]) მიერ წაკითხულ განცხადებაში საბჭომ განაცხადა, რომ იზიარებდა გენერალური მდივნის ანგარიშში (დოკუმენტი S/2007/698) გამოთქმულ მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ ვითარება ახლო აღმოსავლეთში დაძაბული იყო და, სავარაუდოდ, ასეთადვე დარჩებოდა მანამ, სანამ არ მიიღწევა ყოვლისმომცველი დარეგულირება, რომელიც მოიცავს ახლო აღმოსავლეთის პრობლემის ყველა ასპექტს.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9200.doc.htm|title=SECURITY COUNCIL RENEWS MANDATE OF FORCE MONITORING CEASEFIRE BETWEEN ISRAEL, SYRIA UNTIL 30 JUNE 2008, UNANIMOUSLY ADOPTING RESOLUTION 1788 (2007)|date=December 14, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1788(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები სირიის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი სირიაში]] r5cv7yq2q2pcd79ph8phhlpd0dm2o6y 5405173 5405172 2026-06-01T13:46:09Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:2007 წელი ისრაელში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405173 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1788 |ორგანო = უს |თარიღი = 14 დეკემბერი|წელი =2007 |სხდომა =5,802 |კოდი = S/RES/1788 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1788(2007) |მომხრე = 15 |თავი შეიკავა = 0 |წინააღმდეგი =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა = ვითარება ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი = UNDOFゴラン高原・ヘルモン山の除雪をするUNDOFゴラン高原派遣輸送隊_R_国際平和協力活動等（及び防衛協力等）_67.jpg |წარწერა =გაეროს ძალები დეზენგაჟირების დაკვირვებისათვის }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1788''' მიიღეს ერთხმად [[2007]] წლის [[14 დეკემბერი|14 დეკემბერ]]ს. ==რეზოლუცია== უშიშროების საბჭომ დღეს დილით [[2008]] წლის [[30 ივნისი|30 ივნის]]ამდე გაახანგრძლივა გაეროს დაშორიშორების ზედამხედველობის ძალების (UNDOF) [[მანდატი]], რომელიც [[1974]] წლიდან მოყოლებული აკონტროლებს ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებას [[ისრაელი|ისრაელ]]სა და [[სირია]]ს შორის. 1788-ე (2007) რეზოლუციის ერთხმად მიღებით, საბჭომ მოუწოდა დაინტერესებულ მხარეებს, დაუყოვნებლივ განახორციელონ [[1973]] წლის [[22 ოქტომბერი|22 ოქტომბ]]რის [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 338|338-]]ე (1973) რეზოლუცია. აღნიშნული ტექსტით საბჭომ დაადგინა, რომ მხარეებს შორის უნდა დაწყებულიყო მოლაპარაკებები ახლო აღმოსავლეთში სამართლიანი და ხანგრძლივი მშვიდობის დამყარების მიზნით. საბჭოს თავმჯდომარის, ალდო მანტოვანის ([[იტალია]]) მიერ წაკითხულ განცხადებაში საბჭომ განაცხადა, რომ იზიარებდა გენერალური მდივნის ანგარიშში (დოკუმენტი S/2007/698) გამოთქმულ მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ ვითარება ახლო აღმოსავლეთში დაძაბული იყო და, სავარაუდოდ, ასეთადვე დარჩებოდა მანამ, სანამ არ მიიღწევა ყოვლისმომცველი დარეგულირება, რომელიც მოიცავს ახლო აღმოსავლეთის პრობლემის ყველა ასპექტს.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9200.doc.htm|title=SECURITY COUNCIL RENEWS MANDATE OF FORCE MONITORING CEASEFIRE BETWEEN ISRAEL, SYRIA UNTIL 30 JUNE 2008, UNANIMOUSLY ADOPTING RESOLUTION 1788 (2007)|date=December 14, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1788(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები სირიის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი სირიაში]] [[კატეგორია:2007 წელი ისრაელში]] 0wir7xl6u779w5vzrdonh879duilybl 0 890330 5405229 5404745 2026-06-01T15:47:49Z ლაზარე ზანგური 170233 5405229 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს , თუმცა გაურკვეველია, არის თუ არა ნაწლავის დივერტიკულები. [ 3 ] ==მორფოლოგია ხელოვნურისებური== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი (digestive tract), რომელიც დინოკარიდიდების (Dinocaridida) შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის დივერტიკულები (gut diverticulae). [3] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} qqxambpnmoqey9zrxuohbg7wyir8xpl 5405230 5405229 2026-06-01T15:48:08Z ლაზარე ზანგური 170233 5405230 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს , თუმცა გაურკვეველია, არის თუ არა ნაწლავის დივერტიკულები. [ 3 ] ==მორფოლოგია ხელოვნურისებური== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარიდიდების (Dinocaridida) შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის დივერტიკულები (gut diverticulae). [3] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 5nssfaly38s3u0eh4lkh1qiy1vate20 5405231 5405230 2026-06-01T15:48:22Z ლაზარე ზანგური 170233 5405231 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს , თუმცა გაურკვეველია, არის თუ არა ნაწლავის დივერტიკულები. [ 3 ] ==მორფოლოგია ხელოვნურისებური== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარიდიდების შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის დივერტიკულები (gut diverticulae). [3] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} n3gzb5y61kz5harir4x2p5lbq9tf6v2 5405232 5405231 2026-06-01T15:48:43Z ლაზარე ზანგური 170233 5405232 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს , თუმცა გაურკვეველია, არის თუ არა ნაწლავის დივერტიკულები. [ 3 ] ==მორფოლოგია ხელოვნურისებური== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარიდიდების შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის დივერტიკულები. [3] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 59uab2mqhodgy3eqntizomzp3q74wpz 5405233 5405232 2026-06-01T15:50:04Z ლაზარე ზანგური 170233 5405233 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს , თუმცა გაურკვეველია, არის თუ არა ნაწლავის დივერტიკულები. [ 3 ] ==მორფოლოგია ხელოვნურისებური== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]]. [3] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 51blv9071g4zgsxyauhg8ohr3cgk0yu 5405234 5405233 2026-06-01T15:50:29Z ლაზარე ზანგური 170233 5405234 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს , თუმცა გაურკვეველია, არის თუ არა ნაწლავის დივერტიკულები. [ 3 ] ==მორფოლოგია ხელოვნურისებური== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref></ref> [3] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 3jwo95bc11o5aqllix2f4zqg284044d 5405235 5405234 2026-06-01T15:51:19Z ლაზარე ზანგური 170233 5405235 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს , თუმცა გაურკვეველია, არის თუ არა ნაწლავის დივერტიკულები. [ 3 ] ==მორფოლოგია ხელოვნურისებური== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 4ibdaw67slrzkwzp85pbupk097wwjgk 5405237 5405235 2026-06-01T15:51:59Z ლაზარე ზანგური 170233 5405237 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს , თუმცა გაურკვეველია, არის თუ არა ნაწლავის დივერტიკულები. [ 3 ] ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} l2pi5vhzhic33r3o34g9u6rag19hfh0 5405238 5405237 2026-06-01T15:52:22Z ლაზარე ზანგური 170233 5405238 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს , თუმცა გაურკვეველია, არის თუ არა ნაწლავის დივერტიკულები. [ 3 ] ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 0wwx2hajpjngpzbbt9pqviw0ezxevi3 5405239 5405238 2026-06-01T15:52:37Z ლაზარე ზანგური 170233 5405239 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს , თუმცა გაურკვეველია, არის თუ არა ნაწლავის დივერტიკულები ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} ghqtrl3vltd6divzrbf8hzqm2m3obgt 5405240 5405239 2026-06-01T15:52:56Z ლაზარე ზანგური 170233 5405240 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი, რომელიც დინოკარდიდებისას ჰგავს ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} s8jub56tzd9c6omjvexdoicx10pwm7c 5405243 5405240 2026-06-01T15:53:09Z ლაზარე ზანგური 170233 5405243 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ერთადერთი შინაგანი სტრუქტურა, რომელიც შეინიშნება, არის საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} c1s10p2fww78hz5relqhisn981spwys 5405244 5405243 2026-06-01T15:53:24Z ლაზარე ზანგური 170233 5405244 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== ის სხვა სიბერიდების მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა „კუდის“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპს სხეულის უმეტესი ნაწილი შენარჩუნებული აქვს, თუმცა დანამატები და თავი არასრულია. მისი სხეული რგოლისებრი ფორმისაა და მიუხედავად იმისა, რომ თავი დიდ დანამატებს და რადიალურ პირს ინარჩუნებს, დამატებითი დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს აქვს ფეხების მინიმუმ 12 წყვილი, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 4piuwtp9v08xhk3pwbl6w1pwllzb3zr 5405245 5405244 2026-06-01T15:53:37Z ლაზარე ზანგური 170233 5405245 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==ლაყუჩების ტოტები სხვა სიბერიდების მსგავსად, თუმცა, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, ისინი არასრულია. უკანა ბოლოში არის ბოლქვიანი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებაა მსგავსი კუნთების შთაბეჭდილებების გამო. ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 1urrfe4plhszjdvhlds5hm7gbv7xyur 5405246 5405245 2026-06-01T15:53:57Z ლაზარე ზანგური 170233 5405246 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} gwt9anfcq8dlqrqt959fsgqsqa6gmhk 5405247 5405246 2026-06-01T15:54:18Z ლაზარე ზანგური 170233 5405247 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} n25cgeyny1l46nvawt0lxf07wnfxp2r 5405248 5405247 2026-06-01T15:54:36Z ლაზარე ზანგური 170233 5405248 wikitext text/x-wiki Siberion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|31|05|2026}} '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} kjp2jcwsr8bjncf78emaqm180ic1huf 5405249 5405248 2026-06-01T15:55:30Z ლაზარე ზანგური 170233 5405249 wikitext text/x-wiki Siberion '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} rk51e3hit4ijxen7opsc93xrgzxmm37 5405250 5405249 2026-06-01T15:55:48Z ლაზარე ზანგური 170233 5405250 wikitext text/x-wiki '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} j08v4es43zkxi1155m8pr581gvrq43v 5405251 5405250 2026-06-01T15:56:47Z ლაზარე ზანგური 170233 5405251 wikitext text/x-wiki '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გარდამავალი ფორმები]] 4houglmdtswi6jjllt3pmi8g0nj90xb 5405254 5405251 2026-06-01T15:59:13Z ლაზარე ზანგური 170233 5405254 wikitext text/x-wiki '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==== {{clade|{{clade |label1= † [[სიბერიონისებრნი]] |1={{clade |1= † ''[[სიბერიონი]]'' [[File:20191215_Siberion_lenaicus.png|100px]] |2= † ''[[მეგადიქტიონი]]'' [[File:20191118_Megadictyon_cf._haikouensis.png|100px]] |3= † ''[[ჯიანშანოპოდია]]'' [[File:20191215_Jianshanopodia_decora.png|100px]] }} |2={{clade |label1= † [[კერიგმახელიდა]] |1={{clade |1= † ''[[იუტანაქსი]]'' [[File:20231215_Utahnax_vannieri_diagrammatic_reconstruction.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კერიგმაჩელა]]'' [[File:20191022_Kerygmachela_kierkegaardi_without_lobopods.png|100px]] |2= † ''[[მობულავერმისი]]'' [[File:Mobulavermis_adustus.png|100px]] }}}} |2={{clade |1={{clade |1=†'''ომინიდენსი'''[[File:Omnidens_reconstruction.jpg|100px]] |2= † ''[[პამბდელურიონი]]'' [[File:20191112_Pambdelurion_whittingtoni.png|100px]] }} |2={{clade |1= † [[ოპაბინიები]] [[File:20220213_Opabiniidae_Opabiniids.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კარიოსინტრიპები]]'' [[File:20191221_Caryosyntrips_frontal_appendage_pair.png|100px]] |2={{clade |1= † [[რადიოდონტა]] (მაგ. ''[[ანაფილოკსრისესი]]'') [[File:20191203_Anomalocaris_canadensis.png|100px]] |2={{clade |1=[[დეიტეროპოდები]] (თანამედროვე ართროპოდები) [[File:Geothelphusa dehaani.IMG 6498.jpg|100px]] }}}}}}}}}}}}}}|label1=ეუართროპოდას საერთო ჯგუფები}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გარდამავალი ფორმები]] e5k7u947nqx1khx4e70hn9g9ut077fz 5405255 5405254 2026-06-01T16:00:07Z ლაზარე ზანგური 170233 5405255 wikitext text/x-wiki '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==ფილოგენეზი== {{clade|{{clade |label1= † [[სიბერიონისებრნი]] |1={{clade |1= † ''[[სიბერიონი]]'' [[File:20191215_Siberion_lenaicus.png|100px]] |2= † ''[[მეგადიქტიონი]]'' [[File:20191118_Megadictyon_cf._haikouensis.png|100px]] |3= † ''[[ჯიანშანოპოდია]]'' [[File:20191215_Jianshanopodia_decora.png|100px]] }} |2={{clade |label1= † [[კერიგმახელიდა]] |1={{clade |1= † ''[[იუტანაქსი]]'' [[File:20231215_Utahnax_vannieri_diagrammatic_reconstruction.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კერიგმაჩელა]]'' [[File:20191022_Kerygmachela_kierkegaardi_without_lobopods.png|100px]] |2= † ''[[მობულავერმისი]]'' [[File:Mobulavermis_adustus.png|100px]] }}}} |2={{clade |1={{clade |1=†[[ომნიდენსი|ომინიდენსი]][[File:Omnidens_reconstruction.jpg|100px]] |2= † ''[[პამბდელურიონი]]'' [[File:20191112_Pambdelurion_whittingtoni.png|100px]] }} |2={{clade |1= † [[ოპაბინიები]] [[File:20220213_Opabiniidae_Opabiniids.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კარიოსინტრიპები]]'' [[File:20191221_Caryosyntrips_frontal_appendage_pair.png|100px]] |2={{clade |1= † [[რადიოდონტა]] (მაგ. ''[[ანაფილოკსრისესი]]'') [[File:20191203_Anomalocaris_canadensis.png|100px]] |2={{clade |1=[[დეიტეროპოდები]] (თანამედროვე ართროპოდები) [[File:Geothelphusa dehaani.IMG 6498.jpg|100px]] }}}}}}}}}}}}}}|label1=ეუართროპოდას საერთო ჯგუფები}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გარდამავალი ფორმები]] 6pk42t6e2dchnjuqnuofodi36a73s5o 5405256 5405255 2026-06-01T16:00:51Z ლაზარე ზანგური 170233 5405256 wikitext text/x-wiki '''სიბერიონი''' — [[ლობოტომია|ლობოპოდთა]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია, [[სინსკის წარმონაქმნი|სინსკის წარმონაქმნიდან]], ([[რუსეთი]]). მისი [[ანატომია]], მათ შორის სახიდან წინ წამოწეული [[ხორთუმი|ხორთუმის]] მსგავსი ორგანო და პირველი წყვილის დიდი ჩამჭიდებელი დანამატები, მიუთითებს, რომ [[ქსენუზიელები]], როგორიც იყო ეს ორგანიზმი, შესაძლოა ფილოგენეტიკურად დაკავშირებული ყოფილიყვნენ [[ანომალოკარიდიდები|ანომალოკარიდიდებთან]], მაგალითად [[ანომალოკარისესი]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ცნობილია მხოლოდ ორი არასრული ნიმუში, ხოლო დამატებითი ნამარხების აღმოჩენის ალბათობა დაბალია, რადგან [[სინსკი|სინსკის]] წყალმცენარეთა ლინზა (Sinsk Algal Lens) კომერციული ნამარხების შემგროვებლების საქმიანობის შედეგად თითქმის მთლიანად განადგურდა.<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==მორფოლოგია== სიბერიონი სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსია, თუმცა გამოირჩევა თავისი „კუდისა“ და სხეულის ფორმით. ჰოლოტიპში სხეულის დიდი ნაწილი შემონახულია, მაგრამ დანამატები და თავი არასრულადაა დაცული. მისი სხეული ანულირებულია, ხოლო [[თავი|თავის]] ნაწილში შემორჩენილია დიდი დანამატები და რადიალური პირი, თუმცა სხვა დეტალები გაურკვეველია. სიბერიონს სულ მცირე 12 წყვილი ფეხი ჰქონდა, რომლებსაც, სხვა [[სიბერიიდები|სიბერიიდების]] მსგავსად, შესაძლოა ლაყუჩისებრი განშტოებები ჰქონოდათ, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, ეს ნაწილები არასრულადაა შემონახული. სხეულის უკანა ბოლოში მდებარეობს ბოლქვისებრი სტრუქტურა, რომელიც, სავარაუდოდ, სხეულის გაგრძელებას წარმოადგენს, რადგან მასზე იმავე ტიპის კუნთოვანი ანაბეჭდები შეინიშნება. ერთადერთი შიდა სტრუქტურა, რომელიც ნამარხში ჩანს, არის [[საჭმლის მომნელებელი სისტემა|საჭმლის მომნელებელი ტრაქტი]], რომელიც [[დინოკარიდიდები|დინოკარიდიდების]] შესაბამის სტრუქტურას ჰგავს, თუმცა გაურკვეველია, ჰქონდა თუ არა მას ნაწლავის [[დივერტიკულები]].<ref>Dzik, Jerzy (July 1, 2011). "The xenusian-to-anomalocaridid transition within the lobopodians" (PDF). Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 50 (1): 65–74. Retrieved 28 April 2025.</ref> ==ფილოგენეზი== {{clade|{{clade |label1= † [[სიბერიონისებრნი]] |1={{clade |1= † ''[[სიბერიონი]]'' [[File:20191215_Siberion_lenaicus.png|100px]] |2= † ''[[მეგადიქტიონი]]'' [[File:20191118_Megadictyon_cf._haikouensis.png|100px]] |3= † ''[[ჯიანშანოპოდია]]'' [[File:20191215_Jianshanopodia_decora.png|100px]] }} |2={{clade |label1= † [[კერიგმახელიდა]] |1={{clade |1= † ''[[იუტანაქსი]]'' [[File:20231215_Utahnax_vannieri_diagrammatic_reconstruction.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კერიგმაჩელა]]'' [[File:20191022_Kerygmachela_kierkegaardi_without_lobopods.png|100px]] |2= † ''[[მობულავერმისი]]'' [[File:Mobulavermis_adustus.png|100px]] }}}} |2={{clade |1={{clade |1=†[[ომნიდენსი|ომინიდენსი]][[File:Omnidens_reconstruction.jpg|100px]] |2= † ''[[პამბდელურიონი]]'' [[File:20191112_Pambdelurion_whittingtoni.png|100px]] }} |2={{clade |1= † [[ოპაბინიები]] [[File:20220213_Opabiniidae_Opabiniids.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კარიოსინტრიპები]]'' [[File:20191221_Caryosyntrips_frontal_appendage_pair.png|100px]] |2={{clade |1= † [[რადიოდონტა]] (მაგ. ''[[ანაფილოკსრისესი]]'') [[File:20191203_Anomalocaris_canadensis.png|100px]] |2={{clade |1=[[დეიტეროპოდები]] (თანამედროვე ართროპოდები) [[File:Geothelphusa dehaani.IMG 6498.jpg|100px]] }}}}}}}}}}}}}}|label1=ეუართროპოდას საერთო ჯგუფები}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გარდამავალი ფორმები]] [[კატეგორია:პრეისტორიული არსებები]] ogbj1sxzipn0fnjz2d2esqc5hykmyqs 0 890382 5405191 5404934 2026-06-01T14:12:40Z Anano-QR 175352 5405191 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Anano-QR|Anano-QR]].|1|06|2026}} '''[[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია]] 1749''' მიიღეს ერთხმად [[2007]] წლის [[28 მარტი|28 მარტს]]. ==რეზოლუცია== რუანდასა და დიდი ტბების რეგიონში მიმდინარე დადებითი მოვლენების მისალმებით, უშიშროების საბჭომ დღეს გააუქმა დებულება, რომელიც სახელმწიფოებს ავალდებულებდა საბჭოს მიერ დადგენილ კომიტეტს აფრიკულ ქვეყანაში იარაღის ყველა ექსპორტის შესახებ ეცნობებინათ. დებულება 12 წლის წინ რუანდის ტრაგიკული გენოციდის შემდეგ იქნა დაწესებული. გაეროს წესდების VII თავის შესაბამისად მოქმედმა უშიშროების საბჭომ ერთხმად მიიღო რეზოლუცია 1749 (2007), რომლის მიხედვითაც გადაწყვიტა დაუყოვნებლივ გააუქმოს თავდაპირველად 1011-ე (1995) რეზოლუციის მე-11 პუნქტში გაწერილი ზომები. აღნიშნული პუნქტი სახელმწიფოებისგან მოითხოვდა „მათი ტერიტორიებიდან რუანდაში იარაღის ან მასთან დაკავშირებული მასალების ნებისმიერი ექსპორტის შესახებ შეეტყობინებინათ 918-ე (1994) რეზოლუციით შექმნილი კომიტეტისთვის“, ხოლო „რუანდის მთავრობას უნდა მოეხდინა მის მიერ იმპორტირებული ყველა იარაღისა და მასთან დაკავშირებული მასალის მარკირება, რეგისტრაცია და კომიტეტისთვის შეტყობინება“. ამ რეზოლუციით საბჭო მიესალმა პოზიტიურ ძვრებს რუანდასა და დიდი ტბების რეგიონში, განსაკუთრებით კი გასულ დეკემბერს ნაირობიში (კენია) დიდი ტბების რეგიონის საერთაშორისო კონფერენციის მეორე სამიტზე რეგიონული მასშტაბის „უსაფრთხოების, სტაბილურობისა და განვითარების პაქტის“ ხელმოწერას. უშიშროების საბჭომ მოუწოდა ხელმომწერ მხარეებს, რაც შეიძლება მალე მოახდინონ აღნიშნული პაქტის რატიფიცირება და უზრუნველყონ მისი ოპერატიული იმპლემენტაცია. ამასთან, საბჭომ კიდევ ერთხელ მოუწოდა რეგიონის სახელმწიფოებს, უფრო ღრმად ითანამშრომლონ მშვიდობის განმტკიცების მიზნით და ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ამ ქვეყნებმა უნდა უზრუნველყონ, რათა მათთვის მიწოდებული იარაღი და დაკავშირებული მასალები არ აღმოჩნდეს უკანონო შეიარაღებული დაჯგუფებების ხელში ან არ იქნას გამოყენებული მათ მიერ. r51pgprihpockrajvlfpn8gbormv8ws 5405207 5405191 2026-06-01T15:05:19Z Anano-QR 175352 5405207 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Anano-QR|Anano-QR]].|1|06|2026}} '''[[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია]] 1749''' მიიღეს ერთხმად [[2007]] წლის [[28 მარტი|28 მარტს]]. ==რეზოლუცია== რუანდასა და დიდი ტბების რეგიონში მიმდინარე დადებითი მოვლენების მისალმებით, უშიშროების საბჭომ დღეს გააუქმა დებულება, რომელიც სახელმწიფოებს ავალდებულებდა საბჭოს მიერ დადგენილ კომიტეტს აფრიკულ ქვეყანაში იარაღის ყველა ექსპორტის შესახებ ეცნობებინათ. დებულება 12 წლის წინ რუანდის ტრაგიკული გენოციდის შემდეგ იქნა დაწესებული. გაეროს წესდების VII თავის შესაბამისად მოქმედმა უშიშროების საბჭომ ერთხმად მიიღო რეზოლუცია 1749 (2007), რომლის მიხედვითაც გადაწყვიტა დაუყოვნებლივ გაეუქმებინა თავდაპირველად 1011-ე (1995) რეზოლუციის მე-11 პუნქტში გაწერილი ზომები. აღნიშნული პუნქტი სახელმწიფოებისგან მოითხოვდა „მათი ტერიტორიებიდან რუანდაში იარაღის ან მასთან დაკავშირებული მასალების ნებისმიერი ექსპორტის შესახებ შეეტყობინებინათ 918-ე (1994) რეზოლუციით შექმნილი კომიტეტისთვის“, ხოლო „რუანდის მთავრობას უნდა მოეხდინა მის მიერ იმპორტირებული ყველა იარაღისა და მასთან დაკავშირებული მასალის მარკირება, რეგისტრაცია და კომიტეტისთვის შეტყობინება“. რეზოლუციით საბჭო მიესალმა რუანდასა და დიდი ტბების რეგიონში დადებით მოვლენებს, განსაკუთრებით გასული წლის დეკემბერში, კენიის დედაქალაქ ნაირობიში, დიდი ტბების რეგიონის საერთაშორისო კონფერენციის მეორე სამიტზე უსაფრთხოების, სტაბილურობისა და განვითარების შესახებ რეგიონული პაქტის ხელმოწერას. უშიშროების საბჭომ მოუწოდა ხელმომწერ მხარეებს, რაც შეიძლება მალე მოეხდინათ აღნიშნული პაქტის რატიფიცირება და უზრუნველყოთ ოპერატიული იმპლემენტაცია. საბჭომ კიდევ ერთხელ მოუწოდა რეგიონის სახელმწიფოებს, კიდევ უფრო გააღრმავონ თანამშრომლობა მშვიდობის განმტკიცების მიზნით და ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ამ სახელმწიფოებმა უნდა უზრუნველყონ, რომ მიწოდებული იარაღი და მასთან დაკავშირებული მასალები არ გადამისამართდეს ან არ იქნას გამოყენებული უკანონო შეიარაღებული დაჯგუფებების მიერ. 9ql9ori5ylli2b4ci79hc59qp0u57h6 0 890403 5405177 5405139 2026-06-01T13:48:12Z GagaMumladze2020 126180 /* ბიოგრაფია */ 5405177 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“ == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] d1ndmm7kkp3jal0q2gzue9q5ja44y4g 5405211 5405177 2026-06-01T15:20:50Z GagaMumladze2020 126180 /* ბიოგრაფია */ 5405211 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] i3ucddp5vdg5zp29f8fal7q6r845xol 5405212 5405211 2026-06-01T15:21:33Z GagaMumladze2020 126180 /* ბიოგრაფია */ 5405212 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] c5y7dstlrhjenyij4aujb14u643kt3u 5405214 5405212 2026-06-01T15:23:07Z GagaMumladze2020 126180 5405214 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] cexq9mypt5c8cdyk0ww0pltxbnfx4ss 5405215 5405214 2026-06-01T15:24:44Z GagaMumladze2020 126180 5405215 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 6rqrhfg4jwqjl6cdry6igqsiirfnqnm 5405217 5405215 2026-06-01T15:31:59Z GagaMumladze2020 126180 5405217 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 195geeh8pbajrybb5tp117nji90djw3 5405218 5405217 2026-06-01T15:32:53Z GagaMumladze2020 126180 5405218 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 9psdwioo092od76s85d66fsy64j57c2 5405311 5405218 2026-06-01T17:29:05Z GagaMumladze2020 126180 5405311 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] cs7x19407g420ow6o01ku43fai5kbyb 5405322 5405311 2026-06-01T18:00:49Z GagaMumladze2020 126180 5405322 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს 1500 წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] tmln4v7d49swa4ncladzlobv276lj6v 5405323 5405322 2026-06-01T18:01:52Z GagaMumladze2020 126180 /* ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები */ 5405323 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს 1500 წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 4096bqiz2bik4blzd2wxs3mk0pdjqf7 5405324 5405323 2026-06-01T18:03:14Z GagaMumladze2020 126180 /* ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები */ 5405324 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს 1500 წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] afvkoieo2ahfq321ef9gp5l8925wk33 5405328 5405324 2026-06-01T18:05:30Z GagaMumladze2020 126180 /* ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები */ 5405328 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს 1500 წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] j0v287u3zb75lgkc62guv5wvfue0aps 5405329 5405328 2026-06-01T18:06:18Z GagaMumladze2020 126180 /* ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები */ 5405329 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს 1500 წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ანაბეჭდია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] hx598vomvrokqla7l49a6l5pvkyjg6y 5405331 5405329 2026-06-01T18:14:29Z GagaMumladze2020 126180 /* ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები */ 5405331 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს 1500 წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] dny26kc45aiw2cnckk7gzw08j3sqjoj 5405332 5405331 2026-06-01T18:18:25Z GagaMumladze2020 126180 /* ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები */ 5405332 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს 1500 წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 3aggql1obmb57spp6golao1d7xjwmoo 5405333 5405332 2026-06-01T18:19:49Z GagaMumladze2020 126180 /* ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები */ 5405333 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] jdowq5dvmopv452upnqom4uy1pvgunl 5405334 5405333 2026-06-01T18:26:24Z GagaMumladze2020 126180 5405334 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 6y7611nd08tjh6ijges2ipoe93xx7w6 5405335 5405334 2026-06-01T18:29:26Z GagaMumladze2020 126180 5405335 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] pmnn66xe9n7pm24eae3mcfpgpfw9ag5 5405336 5405335 2026-06-01T18:30:27Z GagaMumladze2020 126180 /* კავშირები დიურერთან */ 5405336 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] lbgwkm4fb6k6ecomdyaf0xd9kf1k0a1 5405338 5405336 2026-06-01T18:35:43Z GagaMumladze2020 126180 /* კავშირები დიურერთან */ 5405338 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 54gps3lrbk0matyx6tzokoxnz4htkjc 5405340 5405338 2026-06-01T18:40:36Z GagaMumladze2020 126180 /* კავშირები დიურერთან */ 5405340 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] s20q6yxdq3ypqtf460c8rxxn423436w 5405341 5405340 2026-06-01T18:41:08Z GagaMumladze2020 126180 /* კავშირები დიურერთან */ 5405341 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] s88bzjk6hryubl967w40k1zdk2pfhvc 5405344 5405341 2026-06-01T18:52:12Z GagaMumladze2020 126180 5405344 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] j5gz2hre26flk3wau311yzch9vckisz 5405347 5405344 2026-06-01T18:55:12Z GagaMumladze2020 126180 5405347 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 2brblh8sjsrghqhl3duxcycqmzm14tz 5405350 5405347 2026-06-01T18:57:08Z GagaMumladze2020 126180 5405350 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] mpe8wy98883lhgwahg8k8j5r12bovkl 5405355 5405350 2026-06-01T18:58:14Z GagaMumladze2020 126180 5405355 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] mn850mffk2vxg6c3c7silxv1u02javo 5405356 5405355 2026-06-01T19:04:57Z GagaMumladze2020 126180 5405356 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] exleeci4y0g80n19cx6ie23wealhd4v 5405357 5405356 2026-06-01T19:05:37Z GagaMumladze2020 126180 /* ნამუშევრების დათარიღება */ 5405357 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 6g8j4vrfl8pk42gb3e3ahakxy9e61bl 5405359 5405357 2026-06-01T19:07:07Z GagaMumladze2020 126180 /* ნამუშევრების დათარიღება */ 5405359 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხის გრავიურები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხის გრავიურა ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, გრავიურის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხის გრავიურა, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის გრავიურებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამბლოკიანი გრავიურა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] tbba9gqnwba524k11y5uleyqbjbul7a 5405361 5405359 2026-06-01T19:14:06Z GagaMumladze2020 126180 5405361 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 9z7qs0qql5iv4f03jd1za2jwhqdk697 5405362 5405361 2026-06-01T19:16:30Z GagaMumladze2020 126180 5405362 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, მის ადრეულ გრავიურებში, რომლებიც სავარაუდოდ საუკუნეთა მიჯნაზეა შესრულებული და პარალელური შტრიხებითაა დამუშავებული, აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ტექნიკის გავლენაც. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] apj3zq99oa9q7t6z37o5y5znfabe5te 5405363 5405362 2026-06-01T19:17:51Z GagaMumladze2020 126180 5405363 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, მის ადრეულ გრავიურებში, რომლებიც სავარაუდოდ საუკუნეთა მიჯნაზეა შესრულებული და პარალელური შტრიხებითაა დამუშავებული, აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ტექნიკის გავლენაც. მისი გრავიურების უმეტესობა მცირე ზომისაა და მხოლოდ რამდენიმე ფიგურას ასახავს. რამდენიმე ნამუშევარში გვხვდება მრისხანე [[სატირი|სატირები]]. ასევე მრავლადაა მითოლოგიური თემები, მათ შორის ორი კომპოზიცია სახელწოდებით ''მსხვერპლშეწირვა პრიაპოსისადმი'' == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] dpn52quw8lt2s68roju1w5nbbs5wtxp 5405364 5405363 2026-06-01T19:20:10Z GagaMumladze2020 126180 5405364 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, მის ადრეულ გრავიურებში, რომლებიც სავარაუდოდ საუკუნეთა მიჯნაზეა შესრულებული და პარალელური შტრიხებითაა დამუშავებული, აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ტექნიკის გავლენაც. მისი გრავიურების უმეტესობა მცირე ზომისაა და მხოლოდ რამდენიმე ფიგურას ასახავს. რამდენიმე ნამუშევარში გვხვდება მრისხანე [[სატირი|სატირები]]. ასევე მრავლადაა მითოლოგიური თემები, მათ შორის ორი კომპოზიცია სახელწოდებით ''მსხვერპლშეწირვა პრიაპოსისადმი''. ადრეულ გრავიურებზე გამოსახული ფიგურები გამოირჩევიან „პატარა თავებითა და გარკვეულწილად უფორმო სხეულებით, დახრილი მხრებითა და მასიური ტორსებით, რომლებიც თხელ ფეხებზეა დაყრდნობილი“ — ეს თავისებურებები მის ფერწერულ ნამუშევრებშიც გვხვდება. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] iyx5erabh0f5a0j2lr4rsov8m93ote9 5405367 5405364 2026-06-01T19:22:27Z GagaMumladze2020 126180 5405367 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, მის ადრეულ გრავიურებში, რომლებიც სავარაუდოდ საუკუნეთა მიჯნაზეა შესრულებული და პარალელური შტრიხებითაა დამუშავებული, აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ტექნიკის გავლენაც. მისი გრავიურების უმეტესობა მცირე ზომისაა და მხოლოდ რამდენიმე ფიგურას ასახავს. რამდენიმე ნამუშევარში გვხვდება მრისხანე [[სატირი|სატირები]]. ასევე მრავლადაა მითოლოგიური თემები, მათ შორის ორი კომპოზიცია სახელწოდებით ''მსხვერპლშეწირვა პრიაპოსისადმი''. ადრეულ გრავიურებზე გამოსახული ფიგურები გამოირჩევიან „პატარა თავებითა და გარკვეულწილად უფორმო სხეულებით, დახრილი მხრებითა და მასიური ტორსებით, რომლებიც თხელ ფეხებზეა დაყრდნობილი“ — ეს თავისებურებები მის ფერწერულ ნამუშევრებშიც გვხვდება. სავარაუდოდ, შუა პერიოდის ნამუშევრებს მიეკუთვნება რამდენიმე შიშველი სხეულის კომპოზიცია, რომელთაგან ყველაზე ცნობილია ''აპოლონი და დიანა'', ''წმინდა სებასტიანი'' და ''სამი შებორკილი ტყვე''. ამ ნამუშევრებში მნიშვნელოვნად არის გაუმჯობესებული მთელი კომპოზიციის ორგანიზებისა და განაწილების უნარი. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] dy8hnb0s3leijqr8qzh2h0w8wbuk6bv 5405369 5405367 2026-06-01T19:23:09Z GagaMumladze2020 126180 5405369 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, მის ადრეულ გრავიურებში, რომლებიც სავარაუდოდ საუკუნეთა მიჯნაზეა შესრულებული და პარალელური შტრიხებითაა დამუშავებული, აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ტექნიკის გავლენაც. მისი გრავიურების უმეტესობა მცირე ზომისაა და მხოლოდ რამდენიმე ფიგურას ასახავს. რამდენიმე ნამუშევარში გვხვდება მრისხანე [[სატირი|სატირები]]. ასევე მრავლადაა მითოლოგიური თემები, მათ შორის ორი კომპოზიცია სახელწოდებით ''მსხვერპლშეწირვა პრიაპოსისადმი''. ადრეულ გრავიურებზე გამოსახული ფიგურები გამოირჩევიან „პატარა თავებითა და გარკვეულწილად უფორმო სხეულებით, დახრილი მხრებითა და მასიური ტორსებით, რომლებიც თხელ ფეხებზეა დაყრდნობილი“ — ეს თავისებურებები მის ფერწერულ ნამუშევრებშიც გვხვდება. სავარაუდოდ, შუა პერიოდის ნამუშევრებს მიეკუთვნება რამდენიმე შიშველი სხეულის კომპოზიცია, რომელთაგან ყველაზე ცნობილია ''აპოლონი და დიანა'', ''წმინდა სებასტიანი'' და ''სამი შებორკილი ტყვე''. ამ ნამუშევრებში მნიშვნელოვნად არის გაუმჯობესებული მთელი კომპოზიციის ორგანიზებისა და განაწილების უნარი. მისი შემოქმედების ბოლო ეტაპზე სტილი უფრო იტალიური ხდება, ხოლო კომპოზიციები — უფრო რთული და დახვეწილი. ამ პერიოდის ნამუშევრებს ახასიათებს იდუმალი, თითქმის მოჩვენებითი ატმოსფერო და უაღრესად რაფინირებული ტექნიკა. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] e1sf2svoyjushv3xn699qlqyrcrz8n6 5405370 5405369 2026-06-01T19:25:16Z GagaMumladze2020 126180 5405370 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, მის ადრეულ გრავიურებში, რომლებიც სავარაუდოდ საუკუნეთა მიჯნაზეა შესრულებული და პარალელური შტრიხებითაა დამუშავებული, აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ტექნიკის გავლენაც. მისი გრავიურების უმეტესობა მცირე ზომისაა და მხოლოდ რამდენიმე ფიგურას ასახავს. რამდენიმე ნამუშევარში გვხვდება მრისხანე [[სატირი|სატირები]]. ასევე მრავლადაა მითოლოგიური თემები, მათ შორის ორი კომპოზიცია სახელწოდებით ''მსხვერპლშეწირვა პრიაპოსისადმი''. ადრეულ გრავიურებზე გამოსახული ფიგურები გამოირჩევიან „პატარა თავებითა და გარკვეულწილად უფორმო სხეულებით, დახრილი მხრებითა და მასიური ტორსებით, რომლებიც თხელ ფეხებზეა დაყრდნობილი“ — ეს თავისებურებები მის ფერწერულ ნამუშევრებშიც გვხვდება. სავარაუდოდ, შუა პერიოდის ნამუშევრებს მიეკუთვნება რამდენიმე შიშველი სხეულის კომპოზიცია, რომელთაგან ყველაზე ცნობილია ''აპოლონი და დიანა'', ''წმინდა სებასტიანი'' და ''სამი შებორკილი ტყვე''. ამ ნამუშევრებში მნიშვნელოვნად არის გაუმჯობესებული მთელი კომპოზიციის ორგანიზებისა და განაწილების უნარი. მისი შემოქმედების ბოლო ეტაპზე სტილი უფრო იტალიური ხდება, ხოლო კომპოზიციები — უფრო რთული და დახვეწილი. ამ პერიოდის ნამუშევრებს ახასიათებს იდუმალი, თითქმის მოჩვენებითი ატმოსფერო და უაღრესად რაფინირებული ტექნიკა. ლევენსონის მოსაზრებით, ეს გრავიურები დე’ ბარბარის ნიდერლანდებში ყოფნის პერიოდს ეკუთვნის და მათზე გავლენა მოახდინა ახალგაზრდა [[ლუკას ვან ლეიდენი|ლუკას ვან ლეიდენმა]]. ამ პერიოდში ნიდერლანდებსა და ვენეციას შორის კავშირები განსაკუთრებით მჭიდრო იყო, == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] h27v2wyvog6g8hzluq6ch3bs9owojf3 5405371 5405370 2026-06-01T19:25:50Z GagaMumladze2020 126180 5405371 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, მის ადრეულ გრავიურებში, რომლებიც სავარაუდოდ საუკუნეთა მიჯნაზეა შესრულებული და პარალელური შტრიხებითაა დამუშავებული, აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ტექნიკის გავლენაც. მისი გრავიურების უმეტესობა მცირე ზომისაა და მხოლოდ რამდენიმე ფიგურას ასახავს. რამდენიმე ნამუშევარში გვხვდება მრისხანე [[სატირი|სატირები]]. ასევე მრავლადაა მითოლოგიური თემები, მათ შორის ორი კომპოზიცია სახელწოდებით ''მსხვერპლშეწირვა პრიაპოსისადმი''. ადრეულ გრავიურებზე გამოსახული ფიგურები გამოირჩევიან „პატარა თავებითა და გარკვეულწილად უფორმო სხეულებით, დახრილი მხრებითა და მასიური ტორსებით, რომლებიც თხელ ფეხებზეა დაყრდნობილი“ — ეს თავისებურებები მის ფერწერულ ნამუშევრებშიც გვხვდება. სავარაუდოდ, შუა პერიოდის ნამუშევრებს მიეკუთვნება რამდენიმე შიშველი სხეულის კომპოზიცია, რომელთაგან ყველაზე ცნობილია ''აპოლონი და დიანა'', ''წმინდა სებასტიანი'' და ''სამი შებორკილი ტყვე''. ამ ნამუშევრებში მნიშვნელოვნად არის გაუმჯობესებული მთელი კომპოზიციის ორგანიზებისა და განაწილების უნარი. მისი შემოქმედების ბოლო ეტაპზე სტილი უფრო იტალიური ხდება, ხოლო კომპოზიციები — უფრო რთული და დახვეწილი. ამ პერიოდის ნამუშევრებს ახასიათებს იდუმალი, თითქმის მოჩვენებითი ატმოსფერო და უაღრესად რაფინირებული ტექნიკა. ლევენსონის მოსაზრებით, ეს გრავიურები დე’ ბარბარის ნიდერლანდებში ყოფნის პერიოდს ეკუთვნის და მათზე გავლენა მოახდინა ახალგაზრდა [[ლუკას ვან ლეიდენი|ლუკას ვან ლეიდენმა]]. ამ პერიოდში ნიდერლანდებსა და ვენეციას შორის კავშირები განსაკუთრებით მჭიდრო იყო, რადგან ორივე რეგიონი ვაჭრობით გამდიდრებული მნიშვნელოვანი საპორტო ცენტრი გახლდათ. შედეგად, ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო არა მხოლოდ ეკონომიკა, არამედ ხელოვნებაც. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 9i7ol5tqoy0qa439gl2c89mcl627hry 5405372 5405371 2026-06-01T19:27:30Z GagaMumladze2020 126180 5405372 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, მის ადრეულ გრავიურებში, რომლებიც სავარაუდოდ საუკუნეთა მიჯნაზეა შესრულებული და პარალელური შტრიხებითაა დამუშავებული, აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ტექნიკის გავლენაც. მისი გრავიურების უმეტესობა მცირე ზომისაა და მხოლოდ რამდენიმე ფიგურას ასახავს. რამდენიმე ნამუშევარში გვხვდება მრისხანე [[სატირი|სატირები]]. ასევე მრავლადაა მითოლოგიური თემები, მათ შორის ორი კომპოზიცია სახელწოდებით ''მსხვერპლშეწირვა პრიაპოსისადმი''. ადრეულ გრავიურებზე გამოსახული ფიგურები გამოირჩევიან „პატარა თავებითა და გარკვეულწილად უფორმო სხეულებით, დახრილი მხრებითა და მასიური ტორსებით, რომლებიც თხელ ფეხებზეა დაყრდნობილი“ — ეს თავისებურებები მის ფერწერულ ნამუშევრებშიც გვხვდება. სავარაუდოდ, შუა პერიოდის ნამუშევრებს მიეკუთვნება რამდენიმე შიშველი სხეულის კომპოზიცია, რომელთაგან ყველაზე ცნობილია ''აპოლონი და დიანა'', ''წმინდა სებასტიანი'' და ''სამი შებორკილი ტყვე''. ამ ნამუშევრებში მნიშვნელოვნად არის გაუმჯობესებული მთელი კომპოზიციის ორგანიზებისა და განაწილების უნარი. მისი შემოქმედების ბოლო ეტაპზე სტილი უფრო იტალიური ხდება, ხოლო კომპოზიციები — უფრო რთული და დახვეწილი. ამ პერიოდის ნამუშევრებს ახასიათებს იდუმალი, თითქმის მოჩვენებითი ატმოსფერო და უაღრესად რაფინირებული ტექნიკა. ლევენსონის მოსაზრებით, ეს გრავიურები დე’ ბარბარის ნიდერლანდებში ყოფნის პერიოდს ეკუთვნის და მათზე გავლენა მოახდინა ახალგაზრდა [[ლუკას ვან ლეიდენი|ლუკას ვან ლეიდენმა]]. ამ პერიოდში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებსა]] და ვენეციას შორის კავშირები განსაკუთრებით მჭიდრო იყო, რადგან ორივე რეგიონი ვაჭრობით გამდიდრებული მნიშვნელოვანი საპორტო ცენტრი გახლდათ. შედეგად, ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო არა მხოლოდ ეკონომიკა, არამედ ხელოვნებაც.<ref>{{Cite web |title=Lucas van Leyden in 10 works |url=https://www.rijksmuseum.nl/en/stories/dutch-masters/story/lucas-leyden-10 |website=Rijksmuseum |publisher=Rijksmuseum Amsterdam |access-date=2026-06-01 }}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] e2q90i2ekxtz7442ce6uapoay67se3u 5405373 5405372 2026-06-01T19:35:00Z GagaMumladze2020 126180 5405373 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, მის ადრეულ გრავიურებში, რომლებიც სავარაუდოდ საუკუნეთა მიჯნაზეა შესრულებული და პარალელური შტრიხებითაა დამუშავებული, აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ტექნიკის გავლენაც. მისი გრავიურების უმეტესობა მცირე ზომისაა და მხოლოდ რამდენიმე ფიგურას ასახავს. რამდენიმე ნამუშევარში გვხვდება მრისხანე [[სატირი|სატირები]]. ასევე მრავლადაა მითოლოგიური თემები, მათ შორის ორი კომპოზიცია სახელწოდებით ''მსხვერპლშეწირვა პრიაპოსისადმი''. ადრეულ გრავიურებზე გამოსახული ფიგურები გამოირჩევიან „პატარა თავებითა და გარკვეულწილად უფორმო სხეულებით, დახრილი მხრებითა და მასიური ტორსებით, რომლებიც თხელ ფეხებზეა დაყრდნობილი“ — ეს თავისებურებები მის ფერწერულ ნამუშევრებშიც გვხვდება. სავარაუდოდ, შუა პერიოდის ნამუშევრებს მიეკუთვნება რამდენიმე შიშველი სხეულის კომპოზიცია, რომელთაგან ყველაზე ცნობილია ''აპოლონი და დიანა'', ''წმინდა სებასტიანი'' და ''სამი შებორკილი ტყვე''. ამ ნამუშევრებში მნიშვნელოვნად არის გაუმჯობესებული მთელი კომპოზიციის ორგანიზებისა და განაწილების უნარი. მისი შემოქმედების ბოლო ეტაპზე სტილი უფრო იტალიური ხდება, ხოლო კომპოზიციები — უფრო რთული და დახვეწილი. ამ პერიოდის ნამუშევრებს ახასიათებს იდუმალი, თითქმის მოჩვენებითი ატმოსფერო და უაღრესად რაფინირებული ტექნიკა. ლევენსონის მოსაზრებით, ეს გრავიურები დე’ ბარბარის ნიდერლანდებში ყოფნის პერიოდს ეკუთვნის და მათზე გავლენა მოახდინა ახალგაზრდა [[ლუკას ვან ლეიდენი|ლუკას ვან ლეიდენმა]]. ამ პერიოდში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებსა]] და ვენეციას შორის კავშირები განსაკუთრებით მჭიდრო იყო, რადგან ორივე რეგიონი ვაჭრობით გამდიდრებული მნიშვნელოვანი საპორტო ცენტრი გახლდათ. შედეგად, ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო არა მხოლოდ ეკონომიკა, არამედ ხელოვნებაც.<ref>{{Cite web |title=Lucas van Leyden in 10 works |url=https://www.rijksmuseum.nl/en/stories/dutch-masters/story/lucas-leyden-10 |website=Rijksmuseum |publisher=Rijksmuseum Amsterdam |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ფერწერა === [[ფაილი:Pacioli.jpg|მინი|მარჯვნივ|[[ლუკა პაჩიოლი]]ს პორტრეტი, რომელიც მიეწერება იაკოპო დე’ ბარბარის, 1495 წელი (ავტორობა სადავოა). მაგიდაზე განთავსებულია გეომეტრიული ხელსაწყოები: დაფა, ცარცი, ფარგალი და [[დოდეკაედრი]]ს მოდელი. ჭერიდან ჩამოკიდებულია წყლით ნახევრად სავსე [[რომბიკუბოქტაედრი]]. პაჩიოლი [[ევკლიდე]]ს ერთ-ერთ თეორემას განმარტავს.]] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] 6nmygx2dgqznerho8osogei8csn7yce 5405374 5405373 2026-06-01T19:37:38Z GagaMumladze2020 126180 5405374 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | სახელი = იაკოპო დე' ბარბარი | სრული სახელი = Jacopo de' Barbari | სურათი = Venetian 16th c. (Washington).jpg | დაბ. თარიღი = დაახლოებით 1460/1470 | დაბ. ადგილი = უცნობია | გარდაცვალების თარიღი = 1516 წლამდე | გარდაცვალების ადგილი = უცნობია | სფერო = [[ფერწერა]], გრავიურა, მინიატურა | მიმდინარეობა = იტალიური რენესანსი | ვებ-გვერდი = }} '''იაკოპო დე' ბარბარი''' ([[იტალიური ენა|იტალ]]. ''Jacopo de' Barbari''; დაახლ. 1460/1470 — 1516 წლამდე) — იტალიელი მხატვარი, გრავიორი და მინიატურისტი, რომელიც გამოირჩეოდა უაღრესად ინდივიდუალური მხატვრული სტილით. 1500 წელს იგი ვენეციიდან [[გერმანია|გერმანიაში]] გადავიდა და გახდა პირველი მნიშვნელოვანი იტალიელი რენესანსის მხატვარი, რომელმაც ჩრდილოეთ ევროპაში იმუშავა.<ref>{{Cite web |title=Jacopo de’ Barbari | Renaissance, Venetian, Prints |url=https://www.britannica.com/biography/Jacopo-de-Barbari |website=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc. |access-date=2026-06-01 }}</ref> მისი შემორჩენილი ფერწერული ნამუშევრები (დაახლოებით თორმეტი) მოიცავს ანტიკურობის შემდეგ ცნობილ პირველ ტრომპ-ლოილის ''(ფრანგ. trompe-l'œil — „თვალის მოტყუება“)'' ნიმუშს. ასევე, დიდი გავლენა იქონია მისმა ოცდაცხრა გრავიურამ და სამმა უზარმაზარმა ხის ნამუშევარმა. განსაკუთრებით ცნობილია მისი ნამუშევარი „აპოლონი და დიანა“, რომელიც დღეს მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება. == ბიოგრაფია == მისი დაბადების ადგილი და თარიღი უცნობია, თუმცა მისი თანამედროვეები, მათ შორის [[ალბრეხტ დიურერი|ალბრეხტ დიურერი]] ბარბარის [[ვენეცია|ვენეციელად]] მოიხსენიებდა. 1511 წელს კი აღწერეს, როგორც „მოხუცი და დაუძლურებული“, რის გამოც მკვლევრებმა მისი დაბადების თარიღად 1450-დან 1470 წლამდე პერიოდი ივარაუდეს. ზოგიერთი მიიჩნევდა, რომ იგი სინამდვილეში [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო დაბადებული და მხოლოდ მოგვიანებით გადავიდა იტალიაში. თუმცა ეს მოსაზრება დამაჯერებლად დადასტურებული არ არის და დღემდე მხოლოდ ჰიპოთეზად რჩება.<ref>{{Cite book |editor-last=Levenson |editor-first=Jay A. |title=Early Italian Engravings from the National Gallery of Art |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C. |year=1973 |lccn=73079624 }}</ref> რადგან უფრო ადრეული დაბადების თარიღის შემთხვევაში მას თითქმის ორმოცდაათი წლის ასაკში მოუწევდა მოულოდნელად ცნობილი გამხდარიყო, სწორედ ამიტომ დაბადების გვიანდელი თარიღი უფრო სავარაუდოდ მიიჩნევა. იგი თავის გრავიურათა უმრავლესობას ხელს აწერდა [[კადუცეუსი]]ს — [[მერკური (მითოლოგია)|მერკურის]] სიმბოლოთი. [[მიუნხენი|მიუნხენში]] დაცულ ნამუშევარზე ''მკვდარი კაკაბი და რკინის ხელთათმანები'' მისი სახელის ქვემოთ, დახატულ ქაღალდზე, დატანილია წარწერა: „Jac.o de barbarj p 1504“<ref>{{Cite book |title=Alte Pinakothek Munich: Summary Catalogue |author=სხვადასხვა ავტორი |publisher=Edition Lipp |location=მიუნხენი |year=1986 |isbn=3-87490-701-5 }}</ref> სავარაუდოდ, იგი არ ეკუთვნოდა გავლენიან ვენეციურ [[ბარბაროების საგვარეულო]]ს, რადგან ამ ოჯახის გენეალოგიაში მისი სახელი არასოდეს ყოფილა შეტანილი. მისი ცხოვრების პირველი ათწლეულების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ მისი მასწავლებელი [[ალვიზე ვივარინი]] იყო. 1500 წელს მან დატოვა ვენეცია და [[გერმანია]]ში გადავიდა, რის შემდეგაც მისი ცხოვრება უკეთ არის დოკუმენტირებული. იქ იგი ერთი წლის განმავლობაში მუშაობდა იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიან I-ის]] სამსახურში [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], შემდეგ კი 1503–1505 წლებში სხვადასხვა ადგილას მოღვაწეობდა [[საქსონია|საქსონიის]] კურფიურსტის, [[ფრიდრიხ ბრძენი]]ს სამსახურში. მოგვიანებით, დაახლოებით 1506–1508 წლებში, გადავიდა [[იოახიმ I ბრანდენბურგელი]]ს კარზე. გერმანიაში მას ხშირად „Jacop Walch“-ის სახელით იცნობდნენ. ეს სახელწოდება, სავარაუდოდ, მომდინარეობდა სიტყვიდან „Wälsch“, რაც უცხოელს ნიშნავდა და იმ პერიოდში განსაკუთრებით [[იტალიელები|იტალიელების]] აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. შესაძლოა, იგი [[ფილიპ IV (საფრანგეთი)|ფილიპე ლამაზთან]] ერთად, [[ბურგუნდიის საჰერცოგო]]დან, კვლავ ვენეციაში დაბრუნებულიყო. მოგვიანებით იგი მის სამსახურში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებშიც]] მუშაობდა. 1516 წლისთვის იგი უკვე გარდაცვლილი იყო. მისი გარდაცვალების შემდეგ ერცჰერცოგინიას მფლობელობაში გადავიდა მისი ოცდასამი გრავიურის ფირფიტა. ვინაიდან, ამ ფირფიტებიდან ბევრის შემთხვევაში ორივე მხარეს იყო ამოტვიფრული, სავარაუდოა, რომ მისი ზოგიერთი გრავიურა დღემდე არ შემონახულა.<ref>{{Cite book |editor-last=Martineau |editor-first=Jane |editor2-last=Hope |editor2-first=Charles |title=The Genius of Venice, 1500–1600 |publisher=Royal Academy of Arts |location=London |year=1983 }}</ref> === ვენეციის რუკა და სხვა ხეზე შესრულებული ნამუშევრები === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - View of Venice - Google Art Project.jpg|მინი|მარჯვნივ|ვენეციის რუკა, 1500 წელი]] მისი ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული ნამუშევარია უზარმაზარი (1,345 × 2,818 მეტრი ზომის, ექვსი ხის ბლოკისგან შედგენილი) და შთამბეჭდავი [[აეროფოტოხედი|აეროფოტოხედის]] ტიპის ხეზე შესრულებული ნაკვეთი ''[[ვენეციის რუკა]]'', რომლის გამომცემელს [[1500]] წელს სპეციალური პრივილეგია მიენიჭა. ამ დოკუმენტში აღნიშნული იყო, რომ ნამუშევრის შექმნას სამი წელი დასჭირდა. ნამუშევარი აშკარად ეფუძნებოდა მრავალი გეოდეზისტისა და კარტოგრაფის შრომას, თუმცა მიუხედავად ამისა, იგი გამორჩეული მიღწევა იყო და გამოქვეყნებისთანავე დიდი გამოხმაურება ჰპოვა თანამედროვეებში. მოგვიანებით, ხეზე ნაკვეთის მომდევნო ვერსიაში, სხვა ავტორებმა ცვლილებები შეიტანეს, რათა ასახულიყო [[ვენეცია|ვენეციაში]] განხორციელებული მნიშვნელოვანი სამშენებლო პროექტები.<ref>{{Cite book |last=Boorsch |first=Suzanne |chapter= |editor-last=Spangeberg |editor-first=Kristin L. |title=Six Centuries of Master Prints |publisher=Cincinnati Art Museum |location=Cincinnati |year=1993 |isbn=0-931537-15-0 }}</ref> ''ვენეციის რუკის'' გარდა, მან შექმნა კიდევ ორი ხეზე შესრულებული ნამუშევარი, რომლებზეც ადამიანები და სატირები არიან გამოსახული. ეს ნამუშევრები იმ დროისთვის შექმნილ ყველაზე დიდ და შთამბეჭდავ ფიგურულ ხის ნამუშევრებად მიიჩნეოდა და მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა იტალიური დიდი ზომის მხატვრული ხის გრავიურის ტრადიციას. სავარაუდოდ, ეს ნამუშევრებიც 1500 წლამდეა შექმნილი. მათზე აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ძლიერი გავლენა. „ადამიანთა ტრიუმფი სატირებზე“, რომელიც [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] დასაწყისში შეიქმნა, დე’ ბარბარის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მრავალბლოკიანი ნამუშევარია, რომელიც მითოლოგიურ თემებს ეძღვნება. ეს სამი ნაწილისგან შემდგარი ხის დაფა ასახავს ბრძოლის შემდგომ სცენას — შიშველი კაცები და ქალები ტაძრისკენ მიემართებიან, ხოლო დამარცხებული სატირები ტყვეებად არიან შებორკილნი და კალათებით მიჰყავთ.<ref>{{Cite web |title=Triumph of Men over Satyrs |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/372249 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> გრავიურის ფონზე გამოსახული ვენეციური არქიტექტურა ასევე უკავშირდება იმ პერიოდის სხვა ნამუშევრებს, მაგალითად [[ჯენტილე ბელინი|ჯენტილე ბელინის]] [[1496]] წლის ფერწერულ ტილოს „პროცესია წმინდა მარკოზის მოედანზე“.<ref>{{Cite web |title=Procession in St. Mark's Square |url=https://www.wga.hu/html_m/b/bellini/gentile/process1.html |website=Web Gallery of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === კავშირები დიურერთან === [[ფაილი:Jacopo de' Barbari - Dead Partridge with Iron Gauntlets and Crossbow Arrows (1504).jpg|მინი|მარცხნივ|მკვდარი კაკაბი და ჯავშნის ხელთათმანები, 1504]] იმ დროისთვის, როდესაც ''ვენეციის რუკა'' გამოქვეყნდა, დე’ ბარბარი უკვე [[გერმანია|გერმანიაში]] იყო წასული, სადაც იგი შეხვდა [[ალბრეხტ დიურერი|დიურერს]]. შესაძლებელია, რომ ისინი მანამდეც შეხვდნენ ერთმანეთს, დიურერის პირველი იტალიური მოგზაურობის დროს, თუმცა მისი წერილის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ საკითხს დაწვრილებით არ გადმოსცემს. მათ განიხილეს ადამიანის პროპორციები — თემა, რომელიც დე’ ბარბარის ძლიერი მხარე არ იყო, თუმცა დიურერი აშკარად დიდად დაინტერესდა მისი მოსაზრებებით. მიუხედავად ამისა, დიურერი აღნიშნავდა, რომ დე’ ბარბარიმ მას თავისი ცოდნის სრული არსი ბოლომდე არ გაუმხილა: {{blockquote|text=...„მე ვერ ვპოვე ვერავინ, ვისაც დაეწერა ადამიანის პროპორციების კანონების შესახებ, გარდა ერთი კაცისა, სახელად იაკობი, ვენეციაში დაბადებული და მშვენიერი მხატვარი. მან მაჩვენა მამაკაცისა და ქალის ფიგურები, რომლებიც განსაკუთრებული ზომების მიხედვით ჰქონდა შექმნილი, ასე რომ ახლა უფრო მირჩევნია ვნახო, რას გულისხმობდა იგი, ვიდრე ახალი სამეფოს ნახვა... იაკობუსმა არ ისურვა თავისი პრინციპების სრულად ჩვენება, რაც მე კარგად შევნიშნე.“}} ოცი წლის შემდეგ დიურერმა უშედეგოდ სცადა, რომ ნიდერლანდებში მყოფი ერცჰერცოგინია [[მარგარეტ ავსტრიელი (1480-1530)|მარგარეტ ავსტრიელი]] დაერწმუნებინა, მისთვის გადაეცა დე’ ბარბარის მიერ შექმნილი ხელნაწერი წიგნი ადამიანის პროპორციების შესახებ. იმ დროისთვის დე’ ბარბარი უკვე გარდაცვლილი იყო, ხოლო აღნიშნული წიგნი დღემდე არ არის შემონახული.<ref>{{Cite web |title=Dürer and Jacopo de’ Barbari: Human Proportion Manuscript |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/durr/hd_durr.htm |website=Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ნამუშევრების დათარიღება === დე’ ბარბარიმ ერთი წელი გაატარა [[ნიურნბერგი|ნიურნბერგში]], სადაც ასევე ცხოვრობდა დიურერი — ეს მოხდა 1500–1501 წლებში. ამ პერიოდში და მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში მათ შორის ურთიერთგავლენა ორმხრივად ვრცელდებოდა. დე’ ბარბარის არცერთი გრავიურა არ არის დათარიღებული, რის გამოც მათი ქრონოლოგია ხშირად ეფუძნება მსგავსებებს დიურერის დათარიღებულ ნამუშევრებთან. ეს პროცესი რთულდება იმით, რომ ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, ვინ ვისზე ახდენდა გავლენას. დე’ ბარბარის ხუთი გრავიურა აღმოჩნდა [[ჰარტმან შედელი]]ს ალბომში, რომელიც [[1504]] წლის დეკემბერში შეიკრა. ეს ფაქტი დამატებით ეხმარება მისი ნამუშევრების დათარიღებას. სავარაუდოა, რომ მან ზოგიერთი გრავიურა ჯერ კიდევ [[იტალია|იტალიის]] დატოვებამდე შექმნა, თუმცა მისი საუკეთესო (და შესაძლოა ყველა მნიშვნელოვანი) გრავიურა [[გერმანია|გერმანიაში]] გადასვლის შემდეგ, 1500 წლის შემდეგ არის შესრულებული. მისი ზოგიერთი ფერწერული ნამუშევარი დათარიღებულია შემდეგი წლებით: [[1500]], [[1503]], [[1504]] და [[1508]]. დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდება მის სამსახურს იმპერატორ [[მაქსიმილიან I (სრი)|მაქსიმილიანთან]], მიუთითებს, რომ მისი საქმიანობა შესაძლოა ხელნაწერების ილუსტრირებასაც მოიცავდა, თუმცა ამ სფეროში მისთვის არცერთი ნამუშევარი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის.<ref>{{Cite web |title=Drawing; print study: Cleopatra |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1883-0811-35 |website=The British Museum Collection Online |publisher=The British Museum |access-date=2026-06-01 }}</ref> === გრავიურები === [[File:Jacopo de' Barbari - Victory Reclining Amid Trophies (Minneapolis Institute of Art).jpg|thumb|''„ნადავლს შორის მწოლიარე გამარჯვება“,'' 1510 წელი]] მისი სტილი დაკავშირებულია მის სავარაუდო მასწავლებელ [[ალვიზე ვივარინი|ალვიზე ვივარინისთან]] და [[ჯოვანი ბელინი|ჯოვანი ბელინისთან]], თუმცა ამავე დროს მას საკუთარი, განსაკუთრებულად ნაზი და მშვიდი ხასიათიც ახასიათებს. დიურერის გარდა, მის ადრეულ გრავიურებში, რომლებიც სავარაუდოდ საუკუნეთა მიჯნაზეა შესრულებული და პარალელური შტრიხებითაა დამუშავებული, აშკარად შეიმჩნევა [[ანდრეა მანტენია|ანდრეა მანტენიას]] ტექნიკის გავლენაც. მისი გრავიურების უმეტესობა მცირე ზომისაა და მხოლოდ რამდენიმე ფიგურას ასახავს. რამდენიმე ნამუშევარში გვხვდება მრისხანე [[სატირი|სატირები]]. ასევე მრავლადაა მითოლოგიური თემები, მათ შორის ორი კომპოზიცია სახელწოდებით ''მსხვერპლშეწირვა პრიაპოსისადმი''. ადრეულ გრავიურებზე გამოსახული ფიგურები გამოირჩევიან „პატარა თავებითა და გარკვეულწილად უფორმო სხეულებით, დახრილი მხრებითა და მასიური ტორსებით, რომლებიც თხელ ფეხებზეა დაყრდნობილი“ — ეს თავისებურებები მის ფერწერულ ნამუშევრებშიც გვხვდება. სავარაუდოდ, შუა პერიოდის ნამუშევრებს მიეკუთვნება რამდენიმე შიშველი სხეულის კომპოზიცია, რომელთაგან ყველაზე ცნობილია ''აპოლონი და დიანა'', ''წმინდა სებასტიანი'' და ''სამი შებორკილი ტყვე''. ამ ნამუშევრებში მნიშვნელოვნად არის გაუმჯობესებული მთელი კომპოზიციის ორგანიზებისა და განაწილების უნარი. მისი შემოქმედების ბოლო ეტაპზე სტილი უფრო იტალიური ხდება, ხოლო კომპოზიციები — უფრო რთული და დახვეწილი. ამ პერიოდის ნამუშევრებს ახასიათებს იდუმალი, თითქმის მოჩვენებითი ატმოსფერო და უაღრესად რაფინირებული ტექნიკა. ლევენსონის მოსაზრებით, ეს გრავიურები დე’ ბარბარის ნიდერლანდებში ყოფნის პერიოდს ეკუთვნის და მათზე გავლენა მოახდინა ახალგაზრდა [[ლუკას ვან ლეიდენი|ლუკას ვან ლეიდენმა]]. ამ პერიოდში [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებსა]] და ვენეციას შორის კავშირები განსაკუთრებით მჭიდრო იყო, რადგან ორივე რეგიონი ვაჭრობით გამდიდრებული მნიშვნელოვანი საპორტო ცენტრი გახლდათ. შედეგად, ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო არა მხოლოდ ეკონომიკა, არამედ ხელოვნებაც.<ref>{{Cite web |title=Lucas van Leyden in 10 works |url=https://www.rijksmuseum.nl/en/stories/dutch-masters/story/lucas-leyden-10 |website=Rijksmuseum |publisher=Rijksmuseum Amsterdam |access-date=2026-06-01 }}</ref> === ფერწერა === [[ფაილი:Pacioli.jpg|მინი|მარჯვნივ|[[ლუკა პაჩიოლი]]ს პორტრეტი, რომელიც მიეწერება იაკოპო დე’ ბარბარის, 1495 წელი (ავტორობა სადავოა). მაგიდაზე განთავსებულია გეომეტრიული ხელსაწყოები: დაფა, ცარცი, ფარგალი და [[დოდეკაედრი]]ს მოდელი. ჭერიდან ჩამოკიდებულია წყლით ნახევრად სავსე [[რომბიკუბოქტაედრი]]. პაჩიოლი [[ევკლიდე]]ს ერთ-ერთ თეორემას განმარტავს.]] მისი ფერწერული ნამუშევრების უმეტესობა წარმოადგენს პორტრეტებს ან რელიგიური ფიგურების ნახევარფიგურიან ჯგუფებს. მან ასევე დახატა ცოცხალი ''[[მიმინო]]'', რომელიც დღეს ლონდონის ეროვნულ გალერეაში ინახება. ეს ნამუშევარი, სავარაუდოდ, უფრო დიდი კომპოზიციის ფრაგმენტია. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბარბარი, დე იაკოპო}} [[კატეგორია:იტალიელი მხატვრები]] [[კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით]] lqur9nx1bf8j0zgzqmghhxppen33471 0 890410 5405429 5405136 2026-06-02T01:40:44Z ToprakBot 172403 სხვადასხვა სქოლიო შესწორებები 5405429 wikitext text/x-wiki [[სურათი:Pancierovy vlak-Zvolen.jpg|right|thumb|[[ისტორიული რეკონსტრუქცია|რეპლიკა]] [[სლოვაკეთი|სლოვაკური]] ჯავშანმატარებლისა „[[ურბანი (ჯავშანმატარებელი)|ურბანი]]“, რომელიც აშენდა 1944 წლის 25 სექტემბერს [[ზვოლენი]]ს რკინიგზის ქარხანაში. [[სლოვაკეთის ეროვნული აჯანყება|სლოვაკეთის ეროვნული აჯანყების]] დროინდელი სლოვაკეთის არმიის უკანასკნელი ჯავშანმატარებელი. შეიარაღება: 2 ცალი 76,5-მმ-იანი იარაღი 8 cm vz.17 (1917 წლის ნიმუში) ზარბაზნის ლაფეტებზე, Škoda vz.34 UV-ის 4 ცალი 37-მმ-იანი ზარბაზანი ტანკ LT vz.35-ის კოშკურებში, 11 ცალი 7,92-მმ-იანი ტყვიამფრქვევი.]] '''ჯავშანმატარებელი''' — [[რკინიგზა|რკინიგზის]] [[ჯავშანი (სამხედრო)|ჯავშნიანი]] [[საბრძოლო მანქანები|საბრძოლო მანქანა]],<ref name="автоссылка2">[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8 Механизация армии // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.]</ref> [[რკინიგზის შემადგენლობა]] ([[მატარებელი]]) [[საბრძოლო მოქმედება|საბრძოლო მოქმედებების]] საწარმოებლად რკინიგზის ზოლში, სხვადასხვა [[ჯარის სახეობა|ჯარის სახეობებში]]. ჯავშანმატარებლები ფართედ გამოიყენებოდნენ [[სამხედრო კონფლიქტი|სამხედრო კონფლიქტებში]] XIX საუკუნის ბოლოდან XX საუკუნის პირველი ნახევრის ჩათვლით, განსაკუთრებით განვითარებული სარკინიგზო ქსელის ქვეყნებში. ჯავშანმატარებლები გამოირჩევა რკინიგზის სხვა საბრძოლო მანქანებისგან — [[რუსეთისა და საბჭოთა კავშირის ძრავჯავშანვაგონები|ძრავიანი ჯავშნიანი ვაგონებისგან]] და [[ჯავშანდრეზინა|ჯავშანდრეზინებისგან]], რომლებსაც შეუძლიათ, როგორც შევიდნენ ჯავშანმატარებლის შემადგენლობაში ([[ფორმირება (სამხედრო საქმე)|ფორმირება]]), ასევე იმოქმედონ დამოუკიდებლად, ასევე ჯავშანმატარებლის ტიპის [[ჯარის სახეობა|ჯარის სახეობების]] ([[სარკინიგზო ჯარი]], ჯავშანძალები და სხვა) ფორმირებისგან ([[ბრძანება (სამხედრო საქმე)|ბრძანება]] ან [[ეკიპაჟი]]). == ჯავშანმატარებლის შემადგენლობა და შეიარაღება == ნაწარმის (საბრძოლო მანქანის) კლასიკური სქემის შემადგენლობაში შედის: ჯავშნიანი [[ლოკომოტივი]] (ჯავშან[[ორთქლმავალი]] ან ჯავშან[[თბომავალი]]), „შავი“ (არაჯავშნიანი) ორთქლმავალი, რამდენიმე ჯავშან[[ვაგონი]] სასროლო, საარტილერიო და საზენიტო შეიარაღებით (უფრო ხშირად შეიარაღება კომბინირდება), ორიდან ოთხამდე საკონტროლო [[ბაქანი (ვაგონი)|ბაქანი]] (საფარი ბაქნები), ზოგჯერ — ბაქნები [[დესანტი]]თ. ზოგჯერ შეიძლება გამოყენებული იქნეს ვაგონები, რომელთაც გააჩნიათ არაჯავშნიანი, არამედ [[ჯავშნის შემოვლება]], ან ბაქნები, რომელთაც გააჩნიათ [[ბრუსტვერი]] [[გრუნტი]]ანი ტომრებით.{{sfn|Поцелуев|1982|с=22}} [[მეორე მსოფლიო ომი]]სდროინდელი [[გერმანია|გერმანული]] ჯავშანმატარებლები (''Panzerzug'') ასევე ზოგჯერ ერთი — ორი ბაქნით [[ძირითადი საბრძოლო ტანკი|ძირითადი საბრძოლო ტანკებით]] (როგორც წესი — [[ჩეხეთი|ჩეხურით]] ან ტროფეული [[საფრანგეთი|ფრანგულით]]). მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ასევე შენდებოდა ჯავშანმატარებლები მთავარი ობიექტების დასაცავად ზურგში — (დიდი სარკინიგზო ხიდები, მთავარი თავდაცვითი და ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნები), საბრძოლო მოქმედებების ფარგლებს გარეთ, მაგრამ მოწინააღმდეგის ავიაციის მისაწვდომ ზონაში. ასეთი ჯავშანმატარებლებს გააჩნდათ ჯავშანორთქლმავალი და ბაქნები საზენიტო შეიარაღებით. ==ლიტერატურა== * ''Амирханов Л. И.'' Броненосцы железных дорог — СПб : Остров, 2005. — 212 с. — ISBN 5-94500-001-9 [малотиражная книга] * {{წიგნი|სათაური=Белые бронепоезда в Гражданской войне|გამოცემა=Сборник|პასუხისმგებელი=ред.-сост. Г. Пернавский|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза, Эксмо|სერია=Имперский стяг|წელი=2007|ფურცელი=608|ტირაჟი=4100|isbn=978-5-699-24849-0}} * ''Демидюк Е. В.'' Зенитные бронепоезда ПВО в Великой Отечественной войне. // Военно-исторический журнал. — 2012. — № 10. — С.21-24. * {{წიგნი|ავტორი=Дроговоз И.Г.|სათაური=Крепости на колёсах. История бронепоездов|ადგილი=Мн.|გამომცემლობა=Харвест|წელი=2002|ფურცელი=352|isbn=985-13-0744-0|ref=Дроговоз}} * {{წიგნი|ავტორი=Ефимьев А. В., |Манжосов А. Н., Сидоров П. Ф.|სათაური=Бронепоезда в Великой Отечественной войне 1941−1945|პასუხისმგებელი=Ред. Е. Ю. Лемехова; Отв. за выпуск А. Н. Глонти.|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Транспорт (издательство)|წელი=1992|ფურცელი=248|isbn=5-277-01631-7|ტირაჟი=10000}} (в пер.) * ''Каторин Ю. Ф.'' Уникальная и парадоксальная военная техника / Ю. Ф. Каторин, Н. Л. Волковский. — М : АСТ; СПб : Полигон, 2007. — 590c. — (Арсенал) — о бронепоездах страницы 430−533 (вероятно, было несколько изданий книги) * ''Коломиец М. В.'' Фронтовая иллюстрация 5-2005. Отечественные бронедрезины и мотоброневагоны, «Стратегия КМ». * {{წიგნი|ავტორი=Поцелуев В. А.|სათაური=Броненосцы железных дорог|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Молодая гвардия|წელი=1982|ref=Поцелуев}} * ''Генерального Штаба полковник А. В. Шавров.'' [http://www.archive.org/details/bronepoiezdaznac008800 Бронепоезда] — Белград : Королевство С. Х. С., 1927. * Проект боевого устава броневых сил РККА, Часть II, Книга 3. Боевое применение бронепоездов. — Госвоениздат, 1931 * ''Сотников Е. А.'' Железные дороги мира из XIX в XXI век. — М : Транспорт, 1993. — 200 с. — ISBN 5-277-01050-5. * «Бронепоезда Вермахта» (серия «Военные машины»), коллектив авторов — 2004. * {{წიგნი|ავტორი=Коломиец М. В.|სათაური=Бронепоезда Красной Армии 1930−1941 гг|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза|წელი=2004|ref=Коломиец}} * {{წიგნი|ავტორი=Коломиец М. В.|სათაური=Бронепоезда Красной Армии в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.: Часть 1|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза|წელი=2007|ref=Коломиец}} * {{წიგნი|ავტორი=Коломиец М. В.|სათაური=Бронепоезда Великой Отечественной "Сухопутные броненосцы" Красной Армии|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза|წელი=2010|ref=Коломиец}} ==რესურსები ინტერნეტში== * {{commons category|Armoured trains}} * [http://nozdr.ru/militera/tw/drogovoz1/index.html Дроговоз И. Г. Крепости на колесах: История бронепоездов 2002. 352 с.]. * [https://web.archive.org/web/20120111160626/http://otvaga2004.narod.ru/publ_w5/004_train.htm Об участии бронепоездов в контртеррористической операции в Чечне]. * [http://www.dk1868.ru/history/VLASOV1.htm О бронепоездах Добровольческой Армии. А. А. Власов «Военная быль» Июль 1971 — январь 1972. № 96—11]. * [http://scbist.com/blogs/admin/356-russkie-bronepoezda-pervoi-mirovoi-voiny.html Русские бронепоезда Первой мировой войны] // scbist.com * [https://web.archive.org/web/20121025054450/http://www.tankmuseum.ru/train_r.html Военно-исторический музей бронетанкового вооружения и техники в Кубинке] /ვებარქივი/ ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:საბრძოლო მანქანები]] [[კატეგორია:ჯავშანმატარებლები|*]] 8rztql29e7e1ruqp89tckyez4a79r7t 5405543 5405429 2026-06-02T09:35:57Z GiorgiXIII 62215 5405543 wikitext text/x-wiki [[სურათი:Pancierovy vlak-Zvolen.jpg|right|thumb|[[ისტორიული რეკონსტრუქცია|რეპლიკა]] [[სლოვაკეთი|სლოვაკური]] ჯავშანმატარებლისა „[[ურბანი (ჯავშანმატარებელი)|ურბანი]]“, რომელიც აშენდა 1944 წლის 25 სექტემბერს [[ზვოლენი]]ს რკინიგზის ქარხანაში. [[სლოვაკეთის ეროვნული აჯანყება|სლოვაკეთის ეროვნული აჯანყების]] დროინდელი სლოვაკეთის არმიის უკანასკნელი ჯავშანმატარებელი. შეიარაღება: 2 ცალი 76,5-მმ-იანი იარაღი 8 cm vz.17 (1917 წლის ნიმუში) ზარბაზნის ლაფეტებზე, Škoda vz.34 UV-ის 4 ცალი 37-მმ-იანი ზარბაზანი ტანკ LT vz.35-ის კოშკურებში, 11 ცალი 7,92-მმ-იანი ტყვიამფრქვევი.]] '''ჯავშანმატარებელი''' — [[რკინიგზა|რკინიგზის]] [[ჯავშანი (სამხედრო)|ჯავშნიანი]] [[საბრძოლო მანქანები|საბრძოლო მანქანა]],<ref name="автоссылка2">[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8 Механизация армии // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.]</ref> [[რკინიგზის შემადგენლობა]] ([[მატარებელი]]) [[საბრძოლო მოქმედება|საბრძოლო მოქმედებების]] საწარმოებლად რკინიგზის ზოლში, სხვადასხვა [[ჯარის სახეობა|ჯარის სახეობებში]]. ჯავშანმატარებლები ფართედ გამოიყენებოდნენ [[სამხედრო კონფლიქტი|სამხედრო კონფლიქტებში]] XIX საუკუნის ბოლოდან XX საუკუნის პირველი ნახევრის ჩათვლით, განსაკუთრებით განვითარებული სარკინიგზო ქსელის ქვეყნებში. ჯავშანმატარებლები გამოირჩევა რკინიგზის სხვა საბრძოლო მანქანებისგან — [[რუსეთისა და საბჭოთა კავშირის ძრავჯავშანვაგონები|ძრავიანი ჯავშნიანი ვაგონებისგან]] და [[ჯავშანდრეზინა|ჯავშანდრეზინებისგან]], რომლებსაც შეუძლიათ, როგორც შევიდნენ ჯავშანმატარებლის შემადგენლობაში ([[ფორმირება (სამხედრო საქმე)|ფორმირება]]), ასევე იმოქმედონ დამოუკიდებლად, ასევე ჯავშანმატარებლის ტიპის [[ჯარის სახეობა|ჯარის სახეობების]] ([[სარკინიგზო ჯარი]], ჯავშანძალები და სხვა) ფორმირებისგან ([[ბრძანება (სამხედრო საქმე)|ბრძანება]] ან [[ეკიპაჟი]]). == ჯავშანმატარებლის შემადგენლობა და შეიარაღება == ნაწარმის (საბრძოლო მანქანის) კლასიკური სქემის შემადგენლობაში შედის: ჯავშნიანი [[ლოკომოტივი]] (ჯავშან[[ორთქლმავალი]] ან ჯავშან[[თბომავალი]]), „შავი“ (არაჯავშნიანი) ორთქლმავალი, რამდენიმე ჯავშან[[ვაგონი]] სასროლო, საარტილერიო და საზენიტო შეიარაღებით (უფრო ხშირად შეიარაღება კომბინირდება), ორიდან ოთხამდე საკონტროლო [[ბაქანი (ვაგონი)|ბაქანი]] (საფარი ბაქნები), ზოგჯერ — ბაქნები [[დესანტი]]თ. ზოგჯერ შეიძლება გამოყენებული იქნეს ვაგონები, რომელთაც გააჩნიათ არაჯავშნიანი, არამედ [[ჯავშნის შემოვლება]], ან ბაქნები, რომელთაც გააჩნიათ [[ბრუსტვერი]] [[გრუნტი]]ანი ტომრებით.{{sfn|Поцелуев|1982|с=22}} [[მეორე მსოფლიო ომი]]სდროინდელი [[გერმანია|გერმანული]] ჯავშანმატარებლები (''Panzerzug'') ასევე ზოგჯერ ერთი — ორი ბაქნით [[ძირითადი საბრძოლო ტანკი|ძირითადი საბრძოლო ტანკებით]] (როგორც წესი — [[ჩეხეთი|ჩეხურით]] ან ტროფეული [[საფრანგეთი|ფრანგულით]]). მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ასევე შენდებოდა ჯავშანმატარებლები მთავარი ობიექტების დასაცავად ზურგში — (დიდი სარკინიგზო ხიდები, მთავარი თავდაცვითი და ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნები), საბრძოლო მოქმედებების ფარგლებს გარეთ, მაგრამ მოწინააღმდეგის ავიაციის მისაწვდომ ზონაში. ასეთი ჯავშანმატარებლებს გააჩნდათ ჯავშანორთქლმავალი და ბაქნები საზენიტო შეიარაღებით. == კლასიფიკაცია == 1930-იან წლებში სახმელეთო [[მექანიზირებული ჯარი|მექანიზირებული ჯარებში]] ჯავშანმანქანების კლასიფიკაციის შესაბამისად რკინიგზის ჯავშანმანქანების ჯგუფი ასევე მოიცავდა '''მსუბუქ და მძიმე ჯავშანმატარებლებს'''.<ref name="автоссылка2" /> [[წითელი არმია|წითელი არმიის]] ჯავშანძალების საბრძოლო წესდების 1931 წლის პროექტის შესაბამისად,<ref name="автоссылка3">{{Cite web |url=http://www.reenactor.ru/ARH/Drill/Bronepoezd.pdf |title=Проект боевого устава броневых сил РККА, Часть II, Книга 3. Боевое применение бронепоездов. — Госвоениздат, 1931 год. |access-date=2022-09-01 |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901113541/http://www.reenactor.ru/ARH/Drill/Bronepoezd.pdf |url-status=live }}</ref> 1931 წელს გათვალისწინებული იყო შემდეგი მანქანების ტიპები: * ჯავშანმატარებელი საველე:<ref name="автоссылка3" /> ** მსუბუქი ჯავშანმატარებელი;<ref name="автоссылка3" /> ** მძიმე ჯავშანმატარებელი;<ref name="автоссылка3" /> * ჯავშანმატარებელი-ბატარეა.<ref name="автоссылка3" /> == ჯავშანმატარებლის დანიშნულება == 1932 წელს ჯავშანმატარებლები დანიშნულები იყვნენ (იმდროინდელი სტილისტიკა): * ფეხოსანი და ცხენოსანი ჯარების ხელშეწყობა [[ბრძოლა]]ში [[მოწინააღმდეგე|მოწინააღმდეგის]] ცოცხალი ძალის, მისი ჯავშანსაშუალებების და არტილერიის განადგურების გზით; * თავდასხმები მოწინააღმდეგის ზურგში და ფლანგებზე; * ოპერატიული მიმართულებით მნიშვნელოვანი კვანძებისა და პუნქტების ხელში ჩაგდებით ძირითადი [[ჯარი]]ს მოსვლამდე; * რკინიგზის ლიანდაგების, ნაგებობების, კვანძების და სადგურების თავდაცვა; * მატარებლებისა და ღირებული ტვირთების გაცილება; * სანაპიროს თავდაცვა. == მოძრავი შემადგენლობის ერთეულების დანიშნულება == * '''ჯავშანლოკომოტივი''' ('''ჯავშანორთქლმავალი''' ან '''ჯავშანთბომავალი''') ჯავშანმატარებლის გადასაადგილებლად ბრძოლაში და მარშის დროს. ჯავშანორთქლმავლები აღჭურვილები იყვნენ სერიული ორთქლმავლების ბაზაზე და ქონდათ დაბალი ღერძული დატვირთვა (იმისთვის, რომ თავიდან აცილებულიყო ღერძული დატვირთვის მნიშვნელოვანი გადაჭარბება ჯავშნის წონის გამო) და დაბალი სილუეტი (ჯავშანლოკომოტივის, როგორც სამიზნის, ხილული პროფილის შემცირებისთვის). ჯავშანთბომავლები შენდებოდნენ სერიული თბომავლების ბაზაზე, ამასთან თბომავლები უკვე ქარხანა-დამამზადებლებში მოდერნიზირდებოდნენ ჯავშნის დაყენებით და იღებდნენ დაჯავშნულ სახეს. * '''[[ტენდერი (ვაგონი)|ჯავშანტენდერი]]''' — ჯავშანვაგონი ნახშირის მარაგით ჯავშანორთქლმავლისთვის. * '''„შავი“ ორთქლმავალი''' — მძლავრი არაჯავშნიანი ორთქლმავალი ჯავშანმატარებლის სწრაფი გადაადგილებისათვის საბრძოლო მოქმედებების ზონის გარეთ. „შავი ორთქლმავლები“ გამოიყენებოდნენ ჯავშანმატარებლების გადასასროლად ფრონტებსა და საბრძოლო მოქმედების თეატრებს შორის. საბრძოლო მოქმედებებში „შავი“ ორთქლმავალი არ მონაწილეობდა, ჩაიხსნებოდა და რჩებოდა თავის შემადგენლობასთან (შტაბთან) ერთად მომლოდინე პოზიციაზე — ახლომდებარე [[რკინიგზის სადგური|სადგურში]] ან [[გადასარბენი|გადასარბენზე]], სადაც ელოდებოდა საკუთარი ჯავშანმატარებელი. ჯავშანმატარებლის შემადგენლობაში „შავი“ ორთქლმავალი არ შედიოდა, მაგრამ შედიოდა ფორმირების შემადგენლობაში, რომელიც შედგებოდა ჯავშანმატარებლისაგან და შტაბ-მატარებლისაგან. * '''ჯავშანვაგონები''' და '''ჯავშანბაქნები''' — ჯავშანბაქნები, შეიარაღებულები მოწინააღმდეგის ცოცხალ ძალასთან და საბრძოლო ტექნიკასთან საბრძოლველად. ** '''საზენიტო ჯავშანბაქნები''' — ჯავშანბაქნები საზენიტო შეიარაღებით მოწინააღმდეგის ავიაციასთან საბრძოლველად. * '''მართვის ვაგონი''' — ხშირად სამეთაურო კოშკურით, შემდგომში რადიოფიცირებული. ჯავშანმატარებლის მეთაურის პოსტი, რომელიც მართავდა ჯავშანმატარებლის მოძრაობას და საბრძოლო მოქმედებებს. * '''ჯავშნიანი სადესანტო ვაგონები''' — ვაგონები, სპეციალურად აღჭურვილები დესანტის განლაგებისათვის, რომლებიც გამოიყენებოდნენ სადგურისა და ჯავშანმატარებლის მოძრაობის გზაზე სხვა საკვანძო წერტილების ხელში ჩასაგდებად, ან სხვა სპეციალური მოქმედებისათვის. ჩვეულებრივ შეიარაღებული იყო სადგამიანი ტყვიამფრქვევებით და დესანტის პირადი იარაღის გასასროლად სასროლი სათოფურებით. მსგავსი ვაგონების არარსებობის ან სხვა შემთხვევებში დესანტი განლაგებული იყო საკონტროლო ბაქნებზე. * '''„საკონტროლო“ ბაქნები''' — ჩვეულებრივი სარკინიგზო ბაქნები, რომლებიც გამოიყენებიან დანაღმული რკინიგზის ლიანდაგის აღმოსაჩენად. ამას გარდა, ჩვეულებრივ ბაქნებით გადაქონდათ სალიანდაგო ინსტრუმენტები, [[რელსი|რელსები]], [[შპალი|შპლები]], სარელსო სამაგრები აფეთქებისას ან სროლისას დაზიანებული რკინიგზის ლიანდაგების რემონტისათვის. ბევრ შემთხვევაში საკონტროლო ბაქნები გამოიყენებოდა დესანტის და/ან დამკვირვებლების განლაგებისათვის, ამისათვის მათ ბლინდაჟებით ამაგრებდნენ დაახლოებით 40 სმ სიმაღლეზე და აღჭურავდნენ სასროლელი სათოფურებით დესანტის პირადი იარაღებისთვის.{{sfn|Поцелуев|1982|с=22}} ==ლიტერატურა== * ''Амирханов Л. И.'' Броненосцы железных дорог — СПб : Остров, 2005. — 212 с. — ISBN 5-94500-001-9 [малотиражная книга] * {{წიგნი|სათაური=Белые бронепоезда в Гражданской войне|გამოცემა=Сборник|პასუხისმგებელი=ред.-сост. Г. Пернавский|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза, Эксмо|სერია=Имперский стяг|წელი=2007|ფურცელი=608|ტირაჟი=4100|isbn=978-5-699-24849-0}} * ''Демидюк Е. В.'' Зенитные бронепоезда ПВО в Великой Отечественной войне. // Военно-исторический журнал. — 2012. — № 10. — С.21-24. * {{წიგნი|ავტორი=Дроговоз И.Г.|სათაური=Крепости на колёсах. История бронепоездов|ადგილი=Мн.|გამომცემლობა=Харвест|წელი=2002|ფურცელი=352|isbn=985-13-0744-0|ref=Дроговоз}} * {{წიგნი|ავტორი=Ефимьев А. В., |Манжосов А. Н., Сидоров П. Ф.|სათაური=Бронепоезда в Великой Отечественной войне 1941−1945|პასუხისმგებელი=Ред. Е. Ю. Лемехова; Отв. за выпуск А. Н. Глонти.|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Транспорт (издательство)|წელი=1992|ფურცელი=248|isbn=5-277-01631-7|ტირაჟი=10000}} (в пер.) * ''Каторин Ю. Ф.'' Уникальная и парадоксальная военная техника / Ю. Ф. Каторин, Н. Л. Волковский. — М : АСТ; СПб : Полигон, 2007. — 590c. — (Арсенал) — о бронепоездах страницы 430−533 (вероятно, было несколько изданий книги) * ''Коломиец М. В.'' Фронтовая иллюстрация 5-2005. Отечественные бронедрезины и мотоброневагоны, «Стратегия КМ». * {{წიგნი|ავტორი=Поцелуев В. А.|სათაური=Броненосцы железных дорог|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Молодая гвардия|წელი=1982|ref=Поцелуев}} * ''Генерального Штаба полковник А. В. Шавров.'' [http://www.archive.org/details/bronepoiezdaznac008800 Бронепоезда] — Белград : Королевство С. Х. С., 1927. * Проект боевого устава броневых сил РККА, Часть II, Книга 3. Боевое применение бронепоездов. — Госвоениздат, 1931 * ''Сотников Е. А.'' Железные дороги мира из XIX в XXI век. — М : Транспорт, 1993. — 200 с. — ISBN 5-277-01050-5. * «Бронепоезда Вермахта» (серия «Военные машины»), коллектив авторов — 2004. * {{წიგნი|ავტორი=Коломиец М. В.|სათაური=Бронепоезда Красной Армии 1930−1941 гг|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза|წელი=2004|ref=Коломиец}} * {{წიგნი|ავტორი=Коломиец М. В.|სათაური=Бронепоезда Красной Армии в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.: Часть 1|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза|წელი=2007|ref=Коломиец}} * {{წიგნი|ავტორი=Коломиец М. В.|სათაური=Бронепоезда Великой Отечественной "Сухопутные броненосцы" Красной Армии|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза|წელი=2010|ref=Коломиец}} ==რესურსები ინტერნეტში== * {{commons category|Armoured trains}} * [http://nozdr.ru/militera/tw/drogovoz1/index.html Дроговоз И. Г. Крепости на колесах: История бронепоездов 2002. 352 с.]. * [https://web.archive.org/web/20120111160626/http://otvaga2004.narod.ru/publ_w5/004_train.htm Об участии бронепоездов в контртеррористической операции в Чечне]. * [http://www.dk1868.ru/history/VLASOV1.htm О бронепоездах Добровольческой Армии. А. А. Власов «Военная быль» Июль 1971 — январь 1972. № 96—11]. * [http://scbist.com/blogs/admin/356-russkie-bronepoezda-pervoi-mirovoi-voiny.html Русские бронепоезда Первой мировой войны] // scbist.com * [https://web.archive.org/web/20121025054450/http://www.tankmuseum.ru/train_r.html Военно-исторический музей бронетанкового вооружения и техники в Кубинке] /ვებარქივი/ ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:საბრძოლო მანქანები]] [[კატეგორია:ჯავშანმატარებლები|*]] jsma9jgf8hz98bf25sqtrdza0vitpbm 5405583 5405543 2026-06-02T10:30:11Z GiorgiXIII 62215 5405583 wikitext text/x-wiki [[სურათი:Pancierovy vlak-Zvolen.jpg|right|thumb|[[ისტორიული რეკონსტრუქცია|რეპლიკა]] [[სლოვაკეთი|სლოვაკური]] ჯავშანმატარებლისა „[[ურბანი (ჯავშანმატარებელი)|ურბანი]]“, რომელიც აშენდა 1944 წლის 25 სექტემბერს [[ზვოლენი]]ს რკინიგზის ქარხანაში. [[სლოვაკეთის ეროვნული აჯანყება|სლოვაკეთის ეროვნული აჯანყების]] დროინდელი სლოვაკეთის არმიის უკანასკნელი ჯავშანმატარებელი. შეიარაღება: 2 ცალი 76,5-მმ-იანი იარაღი 8 cm vz.17 (1917 წლის ნიმუში) ზარბაზნის ლაფეტებზე, Škoda vz.34 UV-ის 4 ცალი 37-მმ-იანი ზარბაზანი ტანკ LT vz.35-ის კოშკურებში, 11 ცალი 7,92-მმ-იანი ტყვიამფრქვევი.]] '''ჯავშანმატარებელი''' — [[რკინიგზა|რკინიგზის]] [[ჯავშანი (სამხედრო)|ჯავშნიანი]] [[საბრძოლო მანქანები|საბრძოლო მანქანა]],<ref name="автоссылка2">[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8 Механизация армии // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.]</ref> [[რკინიგზის შემადგენლობა]] ([[მატარებელი]]) [[საბრძოლო მოქმედება|საბრძოლო მოქმედებების]] საწარმოებლად რკინიგზის ზოლში, სხვადასხვა [[ჯარის სახეობა|ჯარის სახეობებში]]. ჯავშანმატარებლები ფართედ გამოიყენებოდნენ [[სამხედრო კონფლიქტი|სამხედრო კონფლიქტებში]] XIX საუკუნის ბოლოდან XX საუკუნის პირველი ნახევრის ჩათვლით, განსაკუთრებით განვითარებული სარკინიგზო ქსელის ქვეყნებში. ჯავშანმატარებლები გამოირჩევა რკინიგზის სხვა საბრძოლო მანქანებისგან — [[რუსეთისა და საბჭოთა კავშირის ძრავჯავშანვაგონები|ძრავიანი ჯავშნიანი ვაგონებისგან]] და [[ჯავშანდრეზინა|ჯავშანდრეზინებისგან]], რომლებსაც შეუძლიათ, როგორც შევიდნენ ჯავშანმატარებლის შემადგენლობაში ([[ფორმირება (სამხედრო საქმე)|ფორმირება]]), ასევე იმოქმედონ დამოუკიდებლად, ასევე ჯავშანმატარებლის ტიპის [[ჯარის სახეობა|ჯარის სახეობების]] ([[სარკინიგზო ჯარი]], ჯავშანძალები და სხვა) ფორმირებისგან ([[ბრძანება (სამხედრო საქმე)|ბრძანება]] ან [[ეკიპაჟი]]). == ჯავშანმატარებლის შემადგენლობა და შეიარაღება == ნაწარმის (საბრძოლო მანქანის) კლასიკური სქემის შემადგენლობაში შედის: ჯავშნიანი [[ლოკომოტივი]] (ჯავშან[[ორთქლმავალი]] ან ჯავშან[[თბომავალი]]), „შავი“ (არაჯავშნიანი) ორთქლმავალი, რამდენიმე ჯავშან[[ვაგონი]] სასროლო, საარტილერიო და საზენიტო შეიარაღებით (უფრო ხშირად შეიარაღება კომბინირდება), ორიდან ოთხამდე საკონტროლო [[ბაქანი (ვაგონი)|ბაქანი]] (საფარი ბაქნები), ზოგჯერ — ბაქნები [[დესანტი]]თ. ზოგჯერ შეიძლება გამოყენებული იქნეს ვაგონები, რომელთაც გააჩნიათ არაჯავშნიანი, არამედ [[ჯავშნის შემოვლება]], ან ბაქნები, რომელთაც გააჩნიათ [[ბრუსტვერი]] [[გრუნტი]]ანი ტომრებით.{{sfn|Поцелуев|1982|с=22}} [[მეორე მსოფლიო ომი]]სდროინდელი [[გერმანია|გერმანული]] ჯავშანმატარებლები (''Panzerzug'') ასევე ზოგჯერ ერთი — ორი ბაქნით [[ძირითადი საბრძოლო ტანკი|ძირითადი საბრძოლო ტანკებით]] (როგორც წესი — [[ჩეხეთი|ჩეხურით]] ან ტროფეული [[საფრანგეთი|ფრანგულით]]). მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ასევე შენდებოდა ჯავშანმატარებლები მთავარი ობიექტების დასაცავად ზურგში — (დიდი სარკინიგზო ხიდები, მთავარი თავდაცვითი და ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნები), საბრძოლო მოქმედებების ფარგლებს გარეთ, მაგრამ მოწინააღმდეგის ავიაციის მისაწვდომ ზონაში. ასეთი ჯავშანმატარებლებს გააჩნდათ ჯავშანორთქლმავალი და ბაქნები საზენიტო შეიარაღებით. == კლასიფიკაცია == 1930-იან წლებში სახმელეთო [[მექანიზირებული ჯარი|მექანიზირებული ჯარებში]] ჯავშანმანქანების კლასიფიკაციის შესაბამისად რკინიგზის ჯავშანმანქანების ჯგუფი ასევე მოიცავდა '''მსუბუქ და მძიმე ჯავშანმატარებლებს'''.<ref name="автоссылка2" /> [[წითელი არმია|წითელი არმიის]] ჯავშანძალების საბრძოლო წესდების 1931 წლის პროექტის შესაბამისად,<ref name="автоссылка3">{{Cite web |url=http://www.reenactor.ru/ARH/Drill/Bronepoezd.pdf |title=Проект боевого устава броневых сил РККА, Часть II, Книга 3. Боевое применение бронепоездов. — Госвоениздат, 1931 год. |access-date=2022-09-01 |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901113541/http://www.reenactor.ru/ARH/Drill/Bronepoezd.pdf |url-status=live }}</ref> 1931 წელს გათვალისწინებული იყო შემდეგი მანქანების ტიპები: * ჯავშანმატარებელი საველე:<ref name="автоссылка3" /> ** მსუბუქი ჯავშანმატარებელი;<ref name="автоссылка3" /> ** მძიმე ჯავშანმატარებელი;<ref name="автоссылка3" /> * ჯავშანმატარებელი-ბატარეა.<ref name="автоссылка3" /> == ჯავშანმატარებლის დანიშნულება == 1932 წელს ჯავშანმატარებლები დანიშნულები იყვნენ (იმდროინდელი სტილისტიკა): * ფეხოსანი და ცხენოსანი ჯარების ხელშეწყობა [[ბრძოლა]]ში [[მოწინააღმდეგე|მოწინააღმდეგის]] ცოცხალი ძალის, მისი ჯავშანსაშუალებების და არტილერიის განადგურების გზით; * თავდასხმები მოწინააღმდეგის ზურგში და ფლანგებზე; * ოპერატიული მიმართულებით მნიშვნელოვანი კვანძებისა და პუნქტების ხელში ჩაგდებით ძირითადი [[ჯარი]]ს მოსვლამდე; * რკინიგზის ლიანდაგების, ნაგებობების, კვანძების და სადგურების თავდაცვა; * მატარებლებისა და ღირებული ტვირთების გაცილება; * სანაპიროს თავდაცვა. == მოძრავი შემადგენლობის ერთეულების დანიშნულება == * '''ჯავშანლოკომოტივი''' ('''ჯავშანორთქლმავალი''' ან '''ჯავშანთბომავალი''') ჯავშანმატარებლის გადასაადგილებლად ბრძოლაში და მარშის დროს. ჯავშანორთქლმავლები აღჭურვილები იყვნენ სერიული ორთქლმავლების ბაზაზე და ქონდათ დაბალი ღერძული დატვირთვა (იმისთვის, რომ თავიდან აცილებულიყო ღერძული დატვირთვის მნიშვნელოვანი გადაჭარბება ჯავშნის წონის გამო) და დაბალი სილუეტი (ჯავშანლოკომოტივის, როგორც სამიზნის, ხილული პროფილის შემცირებისთვის). ჯავშანთბომავლები შენდებოდნენ სერიული თბომავლების ბაზაზე, ამასთან თბომავლები უკვე ქარხანა-დამამზადებლებში მოდერნიზირდებოდნენ ჯავშნის დაყენებით და იღებდნენ დაჯავშნულ სახეს. * '''[[ტენდერი (ვაგონი)|ჯავშანტენდერი]]''' — ჯავშანვაგონი ნახშირის მარაგით ჯავშანორთქლმავლისთვის. * '''„შავი“ ორთქლმავალი''' — მძლავრი არაჯავშნიანი ორთქლმავალი ჯავშანმატარებლის სწრაფი გადაადგილებისათვის საბრძოლო მოქმედებების ზონის გარეთ. „შავი ორთქლმავლები“ გამოიყენებოდნენ ჯავშანმატარებლების გადასასროლად ფრონტებსა და საბრძოლო მოქმედების თეატრებს შორის. საბრძოლო მოქმედებებში „შავი“ ორთქლმავალი არ მონაწილეობდა, ჩაიხსნებოდა და რჩებოდა თავის შემადგენლობასთან (შტაბთან) ერთად მომლოდინე პოზიციაზე — ახლომდებარე [[რკინიგზის სადგური|სადგურში]] ან [[გადასარბენი|გადასარბენზე]], სადაც ელოდებოდა საკუთარი ჯავშანმატარებელი. ჯავშანმატარებლის შემადგენლობაში „შავი“ ორთქლმავალი არ შედიოდა, მაგრამ შედიოდა ფორმირების შემადგენლობაში, რომელიც შედგებოდა ჯავშანმატარებლისაგან და შტაბ-მატარებლისაგან. * '''ჯავშანვაგონები''' და '''ჯავშანბაქნები''' — ჯავშანბაქნები, შეიარაღებულები მოწინააღმდეგის ცოცხალ ძალასთან და საბრძოლო ტექნიკასთან საბრძოლველად. ** '''საზენიტო ჯავშანბაქნები''' — ჯავშანბაქნები საზენიტო შეიარაღებით მოწინააღმდეგის ავიაციასთან საბრძოლველად. * '''მართვის ვაგონი''' — ხშირად სამეთაურო კოშკურით, შემდგომში რადიოფიცირებული. ჯავშანმატარებლის მეთაურის პოსტი, რომელიც მართავდა ჯავშანმატარებლის მოძრაობას და საბრძოლო მოქმედებებს. * '''ჯავშნიანი სადესანტო ვაგონები''' — ვაგონები, სპეციალურად აღჭურვილები დესანტის განლაგებისათვის, რომლებიც გამოიყენებოდნენ სადგურისა და ჯავშანმატარებლის მოძრაობის გზაზე სხვა საკვანძო წერტილების ხელში ჩასაგდებად, ან სხვა სპეციალური მოქმედებისათვის. ჩვეულებრივ შეიარაღებული იყო სადგამიანი ტყვიამფრქვევებით და დესანტის პირადი იარაღის გასასროლად სასროლი სათოფურებით. მსგავსი ვაგონების არარსებობის ან სხვა შემთხვევებში დესანტი განლაგებული იყო საკონტროლო ბაქნებზე. * '''„საკონტროლო“ ბაქნები''' — ჩვეულებრივი სარკინიგზო ბაქნები, რომლებიც გამოიყენებიან დანაღმული რკინიგზის ლიანდაგის აღმოსაჩენად. ამას გარდა, ჩვეულებრივ ბაქნებით გადაქონდათ სალიანდაგო ინსტრუმენტები, [[რელსი|რელსები]], [[შპალი|შპლები]], სარელსო სამაგრები აფეთქებისას ან სროლისას დაზიანებული რკინიგზის ლიანდაგების რემონტისათვის. ბევრ შემთხვევაში საკონტროლო ბაქნები გამოიყენებოდა დესანტის და/ან დამკვირვებლების განლაგებისათვის, ამისათვის მათ ბლინდაჟებით ამაგრებდნენ დაახლოებით 40 სმ სიმაღლეზე და აღჭურავდნენ სასროლელი სათოფურებით დესანტის პირადი იარაღებისთვის.{{sfn|Поцелуев|1982|с=22}} == ჩამონათვალი == ჯავშანმატარებლის ფორმირებისა და შეიარაღების ჩამონათვალი თანახმად:{{sfn|Дроговоз|2002}} {{sfn|Коломиец|2008|с=18—79}} * ''ჯავშანმატარებელი''; * ჯავშანმატარებლების [[სათადარიგო ნაწილი|სათადარიგო პოლკი]]; * ძრავიანი ჯავშანვაგონი; * ცალკეული ნაღმსატყორცნი ჯავშანმატარებელი; * ცალკეული ჯავშანმატარებელი; * ჯავშანმატარებლების ცალკეული [[დივიზიონი]]; * ჯავშანდრეზინა; * [[კიროვის ქარხნის ძრავიანი ჯავშნიანი ვაგონი|ძრავიანი ჯავშნიანი ვაგონი]]; * მსუბუქი ჯავშანბაქანი; * მძიმე ჯავშანბაქანი. ==ლიტერატურა== * ''Амирханов Л. И.'' Броненосцы железных дорог — СПб : Остров, 2005. — 212 с. — ISBN 5-94500-001-9 [малотиражная книга] * {{წიგნი|სათაური=Белые бронепоезда в Гражданской войне|გამოცემა=Сборник|პასუხისმგებელი=ред.-сост. Г. Пернавский|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза, Эксмо|სერია=Имперский стяг|წელი=2007|ფურცელი=608|ტირაჟი=4100|isbn=978-5-699-24849-0}} * ''Демидюк Е. В.'' Зенитные бронепоезда ПВО в Великой Отечественной войне. // Военно-исторический журнал. — 2012. — № 10. — С.21-24. * {{წიგნი|ავტორი=Дроговоз И.Г.|სათაური=Крепости на колёсах. История бронепоездов|ადგილი=Мн.|გამომცემლობა=Харвест|წელი=2002|ფურცელი=352|isbn=985-13-0744-0|ref=Дроговоз}} * {{წიგნი|ავტორი=Ефимьев А. В., |Манжосов А. Н., Сидоров П. Ф.|სათაური=Бронепоезда в Великой Отечественной войне 1941−1945|პასუხისმგებელი=Ред. Е. Ю. Лемехова; Отв. за выпуск А. Н. Глонти.|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Транспорт (издательство)|წელი=1992|ფურცელი=248|isbn=5-277-01631-7|ტირაჟი=10000}} (в пер.) * ''Каторин Ю. Ф.'' Уникальная и парадоксальная военная техника / Ю. Ф. Каторин, Н. Л. Волковский. — М : АСТ; СПб : Полигон, 2007. — 590c. — (Арсенал) — о бронепоездах страницы 430−533 (вероятно, было несколько изданий книги) * ''Коломиец М. В.'' Фронтовая иллюстрация 5-2005. Отечественные бронедрезины и мотоброневагоны, «Стратегия КМ». * {{წიგნი|ავტორი=Поцелуев В. А.|სათაური=Броненосцы железных дорог|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Молодая гвардия|წელი=1982|ref=Поцелуев}} * ''Генерального Штаба полковник А. В. Шавров.'' [http://www.archive.org/details/bronepoiezdaznac008800 Бронепоезда] — Белград : Королевство С. Х. С., 1927. * Проект боевого устава броневых сил РККА, Часть II, Книга 3. Боевое применение бронепоездов. — Госвоениздат, 1931 * ''Сотников Е. А.'' Железные дороги мира из XIX в XXI век. — М : Транспорт, 1993. — 200 с. — ISBN 5-277-01050-5. * «Бронепоезда Вермахта» (серия «Военные машины»), коллектив авторов — 2004. * {{წიგნი|ავტორი=Коломиец М. В.|სათაური=Бронепоезда Красной Армии 1930−1941 гг|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза|წელი=2004|ref=Коломиец}} * {{წიგნი|ავტორი=Коломиец М. В.|სათაური=Бронепоезда Красной Армии в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.: Часть 1|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза|წელი=2007|ref=Коломиец}} * {{წიგნი|ავტორი=Коломиец М. В.|სათაური=Бронепоезда Великой Отечественной "Сухопутные броненосцы" Красной Армии|ადგილი=М.|გამომცემლობა=Яуза|წელი=2010|ref=Коломиец}} ==რესურსები ინტერნეტში== * {{commons category|Armoured trains}} * [http://nozdr.ru/militera/tw/drogovoz1/index.html Дроговоз И. Г. Крепости на колесах: История бронепоездов 2002. 352 с.]. * [https://web.archive.org/web/20120111160626/http://otvaga2004.narod.ru/publ_w5/004_train.htm Об участии бронепоездов в контртеррористической операции в Чечне]. * [http://www.dk1868.ru/history/VLASOV1.htm О бронепоездах Добровольческой Армии. А. А. Власов «Военная быль» Июль 1971 — январь 1972. № 96—11]. * [http://scbist.com/blogs/admin/356-russkie-bronepoezda-pervoi-mirovoi-voiny.html Русские бронепоезда Первой мировой войны] // scbist.com * [https://web.archive.org/web/20121025054450/http://www.tankmuseum.ru/train_r.html Военно-исторический музей бронетанкового вооружения и техники в Кубинке] /ვებარქივი/ ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:საბრძოლო მანქანები]] [[კატეგორია:ჯავშანმატარებლები|*]] 0iu16y1o3y6b3ygo5cklwmh7iursz05 0 890413 5405157 5405150 2026-06-01T12:32:21Z კახა გალდავა 148968 5405157 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/კახა გალდავა|კახა გალდავა]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა დასახლება | სახელი = როანოკის კოლონია | მშობლიური სახელი = Roanoke Colony | სტატუსი = ინგლისის პირველი კოლონიური მცდელობა ჩრდილოეთ ამერიკაში | სურათი = William Ludwell Sheppard & William James Linton - CROATOAN, The Lost Colony (John White).jpg | წარწერა = ინგლისელთა ჩასვლა ვირჯინიაში. თეოდორ დე ბრის გრავიურა ჯონ უაიტის ნახატის მიხედვით (1590) | დაარსდა = 1585 წელი (პირველი მცდელობა) 1587 წელი (მეორე მცდელობა) | გაუქმდა = 1586 წელი (ევაკუაცია) 1590 წელი (გაუჩინარების აღმოჩენა) | შემქმნელი = სერ უოლტერ რეილი | მმართველები = რალფ ლეინი (1585–1586) ჯონ უაიტი (1587–1590) | დღევანდელი მდებარეობა = [[ჩრდილოეთი კაროლინა]], [[აშშ]] }} '''როანოკის კოლონია''' ({{lang-en|Roanoke Colony;}} /ˈroʊ.ə.noʊk/) — [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკაში]] პირველი მუდმივი ინგლისური დასახლების დაარსების ორი წარუმატებელი მცდელობის ადგილი, რომელსაც საფუძველი ჩაუყარა [[სერ უოლტერ რეილი|სერ უოლტერ რეილიმ]]. პირველი კოლონია დაარსდა [[როანოკის კუნძული|როანოკის კუნძულზე]] [[1585]] წელს, როგორც სამხედრო ფორპოსტი, თუმცა მძიმე პირობების გამო [[1586]] წელს მისი ევაკუაცია განხორციელდა. მეორე, უფრო ცნობილი დასახლება, რომელიც ისტორიოგრაფიაში „დაკარგული კოლონიის“ (The Lost Colony) სახელით შევიდა, დაიწყო [[1587]] წელს, როდესაც კუნძულზე კოლონისტთა ახალი ჯგუფი ჩავიდა გუბერნატორ [[ჯონ უაიტი|ჯონ უაიტის]] ხელმძღვანელობით. [[1590]] წელს კუნძულზე დაბრუნებულ ინგლისელთა საექსპედიციო ჯგუფს დასახლება სრულიად მიტოვებული დახვდა. 112-დან 121-მდე კოლონისტის (მათ შორის ქალებისა და ბავშვების) ბედი დღემდე უცნობია. ==ისტორიული საფუძვლები და გეოგრაფიული კონტექსტი== [[1524]] წელს ფრანგული გვირგვინის სამსახურში მყოფმა იტალიელმა მეზღვაურმა [[ჯოვანი და ვერაძანო|ჯოვანი და ვერაცანომ]] შეისწავლა დღევანდელი ჩრდილოეთ კაროლინის სანაპირო ზოლი (Outer Banks). ვერაცანომ შეცდომით მიიჩნია [[პამლიკოს ყურე]] [[წყნარი ოკეანე|წყნარ ოკეანედ]] და დაასკვნა, რომ ეს ბარიერული კუნძულები იყო ვიწრო ყელი, რომელიც [[ჩინეთი|ჩინეთისკენ]] მიმავალ უმოკლეს გზას წარმოადგენდა. მან თავისი მიგნებები საფრანგეთის მეფე [[ფრანსუა I (საფრანგეთი)|ფრანსუა I]]-სა და ინგლისის მეფე [[ჰენრი VIII]]-ს წარუდგინა, თუმცა იმ პერიოდში ინტერესი არავის გამოუხატავს. [[1578]] წელს დედოფალმა [[ელისაბედ I|ელისაბედ I-მა]] მიანიჭა სპეციალური ქარტია სერ ჰამფრი გილბერტს ქრისტიანული სამეფოების მიერ აუთვისებელი ტერიტორიების კოლონიზაციისთვის.Hakluyt (1589), [[გილბერტ კით ჩესტერტონი|გილბერტმა]] [[1583]] წელს მოახერხა [[ნიუფაუნდლენდი|ნიუფაუნდლენდის]] ნაწილზე ინგლისის პრეტენზიის გამოცხადება, თუმცა უკან დაბრუნებისას იგი გემით ჩაიძირა. გილბერტის გარდაცვალების შემდეგ, დედოფალმა ქარტია გაუყო მის ძმას, [[ადრიან გილბერტი|ადრიან გილბერტსა]] და მის ნახევარძმას — [[სერ უოლტერ რეილი|სერ უოლტერ რეილის]]. რეილის სამხრეთით მდებარე მიწები შეხვდა, რომელთა დიდ ნაწილზე პრეტენზიას [[ესპანეთის იმპერია]] აცხადებდა. [[რეილის ქარტია]], რომელიც [[1584]] წლის [[25 მარტი|25 მარტს]] გამოიცა, მკაცრ პირობას აყენებდა: მას [[1591]] წლამდე უნდა დაეარსებინა კოლონია, წინააღმდეგ შემთხვევაში კოლონიზაციის ექსკლუზიურ უფლებას დაკარგავდა. რეილისგან ელოდნენ ისეთი სამხედრო-საზღვაო ბაზის შექმნას, საიდანაც ინგლისელი პრივატირები (სახელმწიფოს მიერ სანქცირებული მეკობრეები) იერიშებს მიიტანდნენ [[ესპანეთი|ესპანეთის]] „ოქროს ფლოტზე“. მიუხედავად ფართო უფლებამოსილებისა, დედოფალმა რეილის [[ლონდონი|ლონდონის]] დატოვება აუკრძალა, რის გამოც მას ოპერაციების მართვა დისტანციურად უწევდა. ==ამადას-ბარლოუს საძიებო ექსპედიცია== [[1584]] წლის [[27 აპრილი|27 აპრილს]] რეილიმ ორი გემით პირველი საძიებო ექსპედიცია გაგზავნა [[ფილიპ ამადასი|ფილიპ ამადასისა]] და [[ართურ ბარლოუ|ართურ ბარლოუს]] მეთაურობით. პილოტად დაინიშნა გამოცდილი [[სიმონ ფერნანდესი]]. ექსპედიციამ ტრანსატლანტიკური მარშრუტით იარა და [[1584]] წლის [[13 ივლისი|13 ივლისს]] მიაღწია [[ჰატორასის კუნძული|ჰატორასის კუნძულის]] ჩრდილოეთით მდებარე ყურეს, რომელსაც „პორტ ფერდინანდო“ ეწოდა. ინგლისელებმა მალევე დაამყარეს კონტაქტი ადგილობრივ [[სეკოტანის ტომი|სეკოტანის ტომთან]], რომელიც აკონტროლებდა [[როანოკის კუნძული|როანოკის კუნძულსა]] და [[ალბემარლის ყურე|ალბემარლის ყურის]] მიმდებარე მატერიკს. სეკოტანის ბელადი [[ვინგინა]] (Wingina) ომში იყო დაჭრილი, ამიტომ მოლაპარაკებებს მისი ძმა, [[გრანგანიმეო]] უძღვებოდა. [[1584]] წლის შემოდგომაზე ინგლისში დაბრუნებულმა მოგზაურებმა თან წამოიყვანეს ორი ადგილობრივი: ვანჩეზე (სეკოტანის ტომიდან) და მანტეო (კროატანის ტომიდან). დედოფალი [[ელისაბედ I]] იმდენად მოიხიბლა ახალი მიწების ბუნებრივი სიმდიდრის აღწერილობით, რომ რეილის რაინდის წოდება მიანიჭა, ხოლო აღმოჩენილ ტერიტორიას [[ვირჯინია|„ვირჯინია“]] (Virginia — „ქალწული დედოფლის“ პატივსაცემად) ეწოდა. ==პირველი კოლონია: ლეინის ფორპოსტი (1585–1586)== [[1585]] წლის [[9 აპრილი|9 აპრილს]] [[პლიმუთი (მონსერატი)|პლიმუთიდან]] 7 გემისგან შემდგარი ფლოტი გავიდა. კოლონიის სამხედრო გუბერნატორად [[რალფ ლეინი]] დაინიშნა, ხოლო საერთო საზღვაო მისას — [[სერ რიჩარდ გრენვილი]] მეთაურობდა. პორტუგალიის სანაპიროსთან ძლიერმა შტორმმა ფლაგმანი გემი Tiger დანარჩენებს დააშორა. გრენვილმა [[პუერტო-რიკო|პუერტო-რიკოში]] დროებითი სიმაგრე ააგო ფლოტის შესაკრებად და დანაკარგების აღსადგენად, სადაც ლეინის სამხედროებმა საფორტიფიკაციო მშენებლობა ივარჯიშეს. [[ივნისი|ივნისის]] ბოლოს ფლოტმა მიაღწია Outer Banks-ს. [[კუნძულ ვოკოკონი|კუნძულ ვოკოკონთან]] (Wococon) მანევრირებისას ფლაგმანი გემი Tiger მეჩეჩზე დაჯდა, რის გამოც წყალმა თითქმის მთლიანად გაანადგურა კოლონიისთვის განკუთვნილი საკვები მარაგები. ამ კატასტროფამ შეცვალა გეგმები: ნაცვლად დაგეგმილი დიდი დასახლებისა, კუნძულზე მხოლოდ 107 სამხედრო დარჩა [[რალფ ლეინი|რალფ ლეინის]] მეთაურობით, ხოლო [[გრენვილი]] [[აგვისტო|აგვისტოში]] ფლოტით [[ინგლისი|ინგლისში]] დაბრუნდა დახმარების ჩამოსაყვანად. ==კვლევები და დაავადებები== 1585 წლის ზამთარში მეცნიერმა თომას ჰარიოტმა და მხატვარმა ჯონ უაიტმა ფართომასშტაბიანი კვლევები ჩაატარეს. ჰარიოტმა აღწერა ადგილობრივი ფლორა და ფაუნა, ხოლო უაიტმა შექმნა ზუსტი აკვარელური ილუსტრაციები და რუკები. მეცნიერულმა პროგრესმა მალე იჩინა თავი ტრაგიკული ფორმით: ჰარიოტმა შენიშნა, რომ ყოველ სოფელში, სადაც კი ინგლისელები შედიოდნენ, ადგილობრივ მოსახლეობაში მალევე იფეთქებდა ხოლმე მომაკვდინებელი ეპიდემია (სავარაუდოდ, ყვავილი ან გრიპი), რომლის მიმართაც ინდიელებს იმუნიტეტი არ გააჩნდათ.ზოგიერთმა ტომმა ეს ინგლისელთა მისტიკურ, ზებუნებრივ ძალებს მიაწერა. ==სამხედრო კონფლიქტი და ევაკუაცია== 1586 წლის გაზაფხულზე საკვების დეფიციტმა ურთიერთობები უკიდურესად დაძაბა. გრანგანიმეოს (კოლონიის მთავარი მხარდამჭერის) გარდაცვალების შემდეგ, ბელადმა ვინგინამ მკვეთრად ანტიინგლისური პოზიცია დაიკავა, სახელი შეიცვალა და „პემისა პანი“ („ის, ვინც ფხიზლად აკვირდება“) დაირქვა.Milton (2000), p. 110. მან როანოკის კუნძულიდან სეკოტანები გაიყვანა, გაანადგურა თევზსაჭერი ნაგებობები და აკრძალა ინგლისელებისთვის სიმინდის მიყიდვა. ლეინმა შეიტყო, რომ პემისა პანი 10 ივნისისთვის გეგმავდა სხვა ტომების მობილიზებას და ინგლისელთა ბანაკზე ღამის თავდასხმას.4. რეაგირება სწრაფი იყო: 1586 წლის 1 ივნისს ლეინი 25 სამხედროთი ეწვია მატერიკზე მდებარე სოფელ დასამონგეპონკეს (Dasamongueponke) ვითომდა მოლაპარაკებების მიზნით. წინასწარ შეთანხმებულ სიგნალზე ინგლისელებმა ცეცხლი გახსნეს, პემისა პანი დაჭრეს, ტყეში დაედევნენ და თავი მოჰკვეთეს, რომელიც მოგვიანებით ფორტის წინ ბოძზე წამოაცვეს.. რამდენიმე დღეში როანოკს მიადგა სერ ფრენსის დრეიკის ფლოტი, რომელიც კარიბის ზღვაში ესპანელებზე წარმატებული რეიდების შემდეგ ბრუნდებოდა სამშობლოში. მიუხედავად იმისა, რომ დრეიკმა ლეინს გემი და საკვები შესთავაზა, ძლიერმა ქარიშხალმა გეგმები ჩაშალა და სასოწარკვეთილმა კოლონისტებმა დრეიკის გემებით ინგლისში ევაკუაცია არჩიეს. ლეინის წასვლიდან ორი კვირის შემდეგ კუნძულზე გრენვილის დამხმარე ფლოტი ჩავიდა. კოლონია დაცარიელებული დახვდათ. გრენვილმა ინგლისის პრეტენზიის დასაცავად კუნძულზე 15 სამხედრო დატოვა და უკან დაბრუნდა. ეს რაზმი მოგვიანებით ადგილობრივთა თავდასხმის მსხვერპლი გახდა და მათი კვალი სამუდამოდ გაქრა. ==მეორე კოლონია: „დაკარგული კოლონია“ (1587–1590)== ახალი საზოგადოება და ვირჯინია დეირი 1587 წელს რეილიმ მეორე ექსპედიცია დაგეგმა, რომელიც ამჯერად სამოქალაქო ხასიათის იყო. 115 კოლონისტს შორის იყვნენ ქალები და ბავშვები. გუბერნატორად დაინიშნა მხატვარი ჯონ უაიტი. რეილის ბრძანებით, ახალი დასახლება — „რეილის ქალაქი“ (Cittie of Raleigh) — უნდა დაარსებულიყო უფრო ხელსაყრელ გეოგრაფიულ ზონაში, ჩესაპიკის ყურეში 1587 წლის 22 ივლისს გემები შეჩერდნენ როანოკთან გრენვილის 15 მცველის მოსაძებნად. მას შემდეგ, რაც უაიტი მცირე ჯგუფით ნაპირზე გადავიდა, საზღვაო პილოტმა სიმონ ფერნანდესმა ეკიპაჟს უბრძანა, აღარ აეღოთ გეზი ჩესაპიკისკენ, რადგან ზაფხული იწურებოდა. მან აიძულა კოლონისტები, როანოკზე დარჩენილიყვნენ. კოლონისტებმა აღადგინეს ლეინის მიერ დატოვებული სახლები. 1587 წლის 18 აგვისტოს გუბერნატორის ქალიშვილს, ელეონორ დეირსა და მის მეუღლეს, ანანიას დეირს შეეძინათ ქალიშვილი — ვირჯინია დეირი (Virginia Dare). იგი გახდა პირველი ინგლისელი ბავშვი, რომელიც დაიბადა ახალ სამყაროში. ==უაიტის წასვლა და ანგლო-ესპანური ომის ფაქტორი== ადგილობრივებთან მუდმივი შეტაკებების (რის მსხვერპლიც გახდა კოლონისტი ჯორჯ ჰოუ) და ზამთრის მოახლოების გამო, კოლონისტებმა გუბერნატორ უაიტს სთხოვეს, სასწრაფოდ დაბრუნებულიყო ინგლისში დამატებითი საკვებისა და მუშახელის ჩამოსაყვანად. უაიტი იძულებული გახდა დათანხმებოდა და 1587 წლის 27 აგვისტოს ფლოტით სამშობლოში გაემგზავრა.White (1589), p. 340. ლონდონში ჩასულ უაიტს უმძიმესი პოლიტიკური რეალობა დახვდა. ესპანეთის მეფე ფილიპე II-ის „უძლეველი არმადა“ ინგლისში შესაჭრელად ემზადებოდა. დედოფალ ელისაბედ I-ის ბრძანებით, ქვეყანაში გამოცხადდა საყოველთაო მობილიზაცია და აიკრძალა ნებისმიერი საზღვაო ხომალდის გასვლა სამეფოდან.Milton (2000), p. 195. 1588 წელს უაიტმა მოახერხა ორი მცირე გემის (Brave და Roe) შენარჩუნება, თუმცა გზად მათ თავს ფრანგი მეკობრეები დაესხნენ, გაძარცვეს და იძულებულნი გახადეს უკან, ინგლისში დაბრუნებულიყვნენ.Horn (2010), p. 142. არმადის განადგურების შემდეგაც, სამხედრო ბლოკადა გაგრძელდა, რამაც უაიტის როანოკზე დაბრუნება 1590 წლამდე შეაფერხა. ==საიდუმლო გაუჩინარება: „CROATOAN“== 1590 წლის 18 აგვისტოს — თავისი შვილიშვილის, ვირჯინიას მესამე დაბადების დღეზე — ჯონ უაიტი საბოლოოდ დაბრუნდა როანოკის კუნძულზე. დასახლება ფორტიფიცირებული, თუმცა აბსოლუტურად დაცარიელებული დახვდა. ნაპოვნი იქნა მიწაში ჩაფლული სამი სკივრი (მათ შორის უაიტის პირადი ნივთები და წიგნები), რომლებიც გაძარცვული და წვიმისგან განადგურებული იყო. დასახლებაში არანაირი ბრძოლის, ხანძრის ან ნაჩქარევი ევაკუაციის ნიშანი არ ჩანდა. ციხესიმაგრის მთავარ შესასვლელ ბოძზე გარკვევით იყო ამოკვეთილი სიტყვა: „CROATOAN“ ხოლო ახლომდებარე ხეზე — ასოები „CRO“. 1587 წელს გამგზავრების წინ, უაიტი და კოლონისტები შეთანხმდნენ, რომ თუ ისინი ადგილს საფრთხის გამო დატოვებდნენ, ნიშნად აუცილებლად ამოტვიფრავდნენ მალტის ჯვარს, თუმცა არანაირი ჯვარი ტექსტთან ნაპოვნი არ ყოფილა. უაიტმა დაასკვნა, რომ კოლონისტები უსაფრთხოდ გადასახლდნენ მეზობელ კროატანის კუნძულზე (დღევანდელი ჰატორასის კუნძული), სადაც მანტეოს მეგობრული ტომი ბინადრობდა. თუმცა, მეორე დღეს დაწყებულმა ძლიერმა შტორმმა, ღუზების დაკარგვამ და საკვების სიმცირემ საძიებო გემი აიძულა, კარიბების გავლით ინგლისში დაბრუნებულიყო. უაიტს მეტჯერ ახალ სამყაროში გამგზავრების შესაძლებლობა აღარ მისცემია. ==ისტორიული ჰიპოთეზები== კოლონისტების გაუჩინარების ირგვლივ საუკუნეების განმავლობაში არაერთი სამეცნიერო ჰიპოთეზა ჩამოყალიბდა: ინტეგრაცია ადგილობრივ ტომებთან: წამყვანი თეორიის მიხედვით, საკვების გარეშე დარჩენილი კოლონისტები მცირე ჯგუფებად შეერივნენ კროატანის ან ჰატორასის ტომებს. 1607 წელს დაარსებული ჯეიმსტაუნის (Jamestown) კოლონიის ჩანაწერები იტყობინებოდა, რომ ინდიელთა სოფლებში ნახეს ქვის ნაგებობები და ევროპული ნაკვთების (ნაცრისფერი თვალები, ღია თმა) მქონე ბავშვები. ==მასობრივი ჟლეტა (პოუჰატანის ვერსია)== ჯეიმსტაუნის კოლონიის ლიდერი ჯონ სმიტი აღნიშნავდა, რომ ბელადმა პოუჰატანმა (მატილდა პოკაჰონტასის მამამ) მას პირადად დაუდასტურა, რომ როანოკელი კოლონისტები მატერიკზე გადასახლების შემდეგ მისმა მეომრებმა დახოცეს, რადგან ისინი მტრულ ტომებთან თანამშრომლობდნენ.. ==ესპანელთა თავდასხმა== ესპანეთის საიმპერატორო არქივები ადასტურებს, რომ ფილიპე II-ის დაზვერვა აქტიურად ეძებდა ინგლისელთა ბაზას და 1588 წელს ვიცენტე გონსალესის მეთაურობით სათვალთვალო გემიც გაგზავნა Outer Banks-ში, თუმცა დოკუმენტურად არ დასტურდება, რომ ესპანელებმა კოლონისტებს მიაგნეს.. ==შიდა განხეთქილება და დაღუპვა ზღვაში== არსებობს მოსაზრება, რომ კოლონისტების ნაწილმა ააგო მცირე გემები (პინასები) ინგლისში დასაბრუნებლად, თუმცა ატლანტის ოკეანეში შტორმის დროს დაიღუპა. ==კულტურული მემკვიდრეობა== როანოკის საიდუმლოება საუკუნეების განმავლობაში მივიწყებული იყო, სანამ 1834 წელს ამერიკელმა ისტორიკოსმა ჯორჯ ბანკროფტმა არ გამოაქვეყნა თავისი მონუმენტური ნაშრომი „ამერიკის შეერთებული შტატების ისტორია“ ბანკროფტმა როანოკელი კოლონისტები, განსაკუთრებით კი ჩვილი ვირჯინია დეირი, წარმოაჩინა ამერიკული იდენტობისა და კულტურის ფუძემდებელ, რომანტიკულ ფიგურებად, რამაც საზოგადოებრივ ცნობიერებაში „დაკარგული კოლონიის“ მითის პოპულარიზაციას შეუწყო ხელი. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.nps.gov/fort/index.htm ეროვნული პარკების სამსახური (NPS) — როანოკის ისტორიული ძეგლი] — აშშ-ის მთავრობის ოფიციალური საგანმანათლებლო და საარქივო რესურსები კუნძულზე არსებული ფორტისა და არტეფაქტების შესახებ (ინგლისური). * [https://firstcolonyfoundation.org/ პირველი კოლონიის ფონდი (First Colony Foundation)] — როანოკის კუნძულსა და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე მიმდინარე აქტუალური არქეოლოგიური გათხრების, აღმოჩენებისა და სამეცნიერო პუბლიკაციების ოფიციალური პორტალი (ინგლისური). * [https://www.britannica.com/story/the-lost-colony-of-roanoke ენციკლოპედია ბრიტანიკა — როანოკის კოლონია] — ანალიტიკური და ქრონოლოგიური სტატია „დაკარგული კოლონიის“ ძირითადი თეორიებისა და ისტორიული კონტექსტის შესახებ (ინგლისური). * [https://www.ncdcr.gov/about-us/history/roanoke-voyages ჩრდილოეთ კაროლინის კულტურული რესურსების დეპარტამენტი] — შტატის ოფიციალური ისტორიული არქივი, რომელიც ინახავს 1584–1590 წლების ექსპედიციების დოკუმენტაციასა და პირველწყაროებს (ინგლისური). * [https://www.virtualjamestown.org/ ვირტუალური ჯეიმსტაუნი (Virtual Jamestown)] — ციფრული კვლევითი პლატფორმა, რომელიც შეიცავს როანოკისა და ჯეიმსტაუნის კოლონიების პერიოდის ორიგინალურ წერილებს, რუკებსა და სასამართლო ჩანაწერებს (ინგლისური). fxm4ktxbsbqaz8wrgzlcyb0xcexnscn 5405158 5405157 2026-06-01T12:33:58Z კახა გალდავა 148968 დაემატა [[კატეგორია:დიდი ბრიტანეთის კოლონიები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405158 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/კახა გალდავა|კახა გალდავა]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა დასახლება | სახელი = როანოკის კოლონია | მშობლიური სახელი = Roanoke Colony | სტატუსი = ინგლისის პირველი კოლონიური მცდელობა ჩრდილოეთ ამერიკაში | სურათი = William Ludwell Sheppard & William James Linton - CROATOAN, The Lost Colony (John White).jpg | წარწერა = ინგლისელთა ჩასვლა ვირჯინიაში. თეოდორ დე ბრის გრავიურა ჯონ უაიტის ნახატის მიხედვით (1590) | დაარსდა = 1585 წელი (პირველი მცდელობა) 1587 წელი (მეორე მცდელობა) | გაუქმდა = 1586 წელი (ევაკუაცია) 1590 წელი (გაუჩინარების აღმოჩენა) | შემქმნელი = სერ უოლტერ რეილი | მმართველები = რალფ ლეინი (1585–1586) ჯონ უაიტი (1587–1590) | დღევანდელი მდებარეობა = [[ჩრდილოეთი კაროლინა]], [[აშშ]] }} '''როანოკის კოლონია''' ({{lang-en|Roanoke Colony;}} /ˈroʊ.ə.noʊk/) — [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკაში]] პირველი მუდმივი ინგლისური დასახლების დაარსების ორი წარუმატებელი მცდელობის ადგილი, რომელსაც საფუძველი ჩაუყარა [[სერ უოლტერ რეილი|სერ უოლტერ რეილიმ]]. პირველი კოლონია დაარსდა [[როანოკის კუნძული|როანოკის კუნძულზე]] [[1585]] წელს, როგორც სამხედრო ფორპოსტი, თუმცა მძიმე პირობების გამო [[1586]] წელს მისი ევაკუაცია განხორციელდა. მეორე, უფრო ცნობილი დასახლება, რომელიც ისტორიოგრაფიაში „დაკარგული კოლონიის“ (The Lost Colony) სახელით შევიდა, დაიწყო [[1587]] წელს, როდესაც კუნძულზე კოლონისტთა ახალი ჯგუფი ჩავიდა გუბერნატორ [[ჯონ უაიტი|ჯონ უაიტის]] ხელმძღვანელობით. [[1590]] წელს კუნძულზე დაბრუნებულ ინგლისელთა საექსპედიციო ჯგუფს დასახლება სრულიად მიტოვებული დახვდა. 112-დან 121-მდე კოლონისტის (მათ შორის ქალებისა და ბავშვების) ბედი დღემდე უცნობია. ==ისტორიული საფუძვლები და გეოგრაფიული კონტექსტი== [[1524]] წელს ფრანგული გვირგვინის სამსახურში მყოფმა იტალიელმა მეზღვაურმა [[ჯოვანი და ვერაძანო|ჯოვანი და ვერაცანომ]] შეისწავლა დღევანდელი ჩრდილოეთ კაროლინის სანაპირო ზოლი (Outer Banks). ვერაცანომ შეცდომით მიიჩნია [[პამლიკოს ყურე]] [[წყნარი ოკეანე|წყნარ ოკეანედ]] და დაასკვნა, რომ ეს ბარიერული კუნძულები იყო ვიწრო ყელი, რომელიც [[ჩინეთი|ჩინეთისკენ]] მიმავალ უმოკლეს გზას წარმოადგენდა. მან თავისი მიგნებები საფრანგეთის მეფე [[ფრანსუა I (საფრანგეთი)|ფრანსუა I]]-სა და ინგლისის მეფე [[ჰენრი VIII]]-ს წარუდგინა, თუმცა იმ პერიოდში ინტერესი არავის გამოუხატავს. [[1578]] წელს დედოფალმა [[ელისაბედ I|ელისაბედ I-მა]] მიანიჭა სპეციალური ქარტია სერ ჰამფრი გილბერტს ქრისტიანული სამეფოების მიერ აუთვისებელი ტერიტორიების კოლონიზაციისთვის.Hakluyt (1589), [[გილბერტ კით ჩესტერტონი|გილბერტმა]] [[1583]] წელს მოახერხა [[ნიუფაუნდლენდი|ნიუფაუნდლენდის]] ნაწილზე ინგლისის პრეტენზიის გამოცხადება, თუმცა უკან დაბრუნებისას იგი გემით ჩაიძირა. გილბერტის გარდაცვალების შემდეგ, დედოფალმა ქარტია გაუყო მის ძმას, [[ადრიან გილბერტი|ადრიან გილბერტსა]] და მის ნახევარძმას — [[სერ უოლტერ რეილი|სერ უოლტერ რეილის]]. რეილის სამხრეთით მდებარე მიწები შეხვდა, რომელთა დიდ ნაწილზე პრეტენზიას [[ესპანეთის იმპერია]] აცხადებდა. [[რეილის ქარტია]], რომელიც [[1584]] წლის [[25 მარტი|25 მარტს]] გამოიცა, მკაცრ პირობას აყენებდა: მას [[1591]] წლამდე უნდა დაეარსებინა კოლონია, წინააღმდეგ შემთხვევაში კოლონიზაციის ექსკლუზიურ უფლებას დაკარგავდა. რეილისგან ელოდნენ ისეთი სამხედრო-საზღვაო ბაზის შექმნას, საიდანაც ინგლისელი პრივატირები (სახელმწიფოს მიერ სანქცირებული მეკობრეები) იერიშებს მიიტანდნენ [[ესპანეთი|ესპანეთის]] „ოქროს ფლოტზე“. მიუხედავად ფართო უფლებამოსილებისა, დედოფალმა რეილის [[ლონდონი|ლონდონის]] დატოვება აუკრძალა, რის გამოც მას ოპერაციების მართვა დისტანციურად უწევდა. ==ამადას-ბარლოუს საძიებო ექსპედიცია== [[1584]] წლის [[27 აპრილი|27 აპრილს]] რეილიმ ორი გემით პირველი საძიებო ექსპედიცია გაგზავნა [[ფილიპ ამადასი|ფილიპ ამადასისა]] და [[ართურ ბარლოუ|ართურ ბარლოუს]] მეთაურობით. პილოტად დაინიშნა გამოცდილი [[სიმონ ფერნანდესი]]. ექსპედიციამ ტრანსატლანტიკური მარშრუტით იარა და [[1584]] წლის [[13 ივლისი|13 ივლისს]] მიაღწია [[ჰატორასის კუნძული|ჰატორასის კუნძულის]] ჩრდილოეთით მდებარე ყურეს, რომელსაც „პორტ ფერდინანდო“ ეწოდა. ინგლისელებმა მალევე დაამყარეს კონტაქტი ადგილობრივ [[სეკოტანის ტომი|სეკოტანის ტომთან]], რომელიც აკონტროლებდა [[როანოკის კუნძული|როანოკის კუნძულსა]] და [[ალბემარლის ყურე|ალბემარლის ყურის]] მიმდებარე მატერიკს. სეკოტანის ბელადი [[ვინგინა]] (Wingina) ომში იყო დაჭრილი, ამიტომ მოლაპარაკებებს მისი ძმა, [[გრანგანიმეო]] უძღვებოდა. [[1584]] წლის შემოდგომაზე ინგლისში დაბრუნებულმა მოგზაურებმა თან წამოიყვანეს ორი ადგილობრივი: ვანჩეზე (სეკოტანის ტომიდან) და მანტეო (კროატანის ტომიდან). დედოფალი [[ელისაბედ I]] იმდენად მოიხიბლა ახალი მიწების ბუნებრივი სიმდიდრის აღწერილობით, რომ რეილის რაინდის წოდება მიანიჭა, ხოლო აღმოჩენილ ტერიტორიას [[ვირჯინია|„ვირჯინია“]] (Virginia — „ქალწული დედოფლის“ პატივსაცემად) ეწოდა. ==პირველი კოლონია: ლეინის ფორპოსტი (1585–1586)== [[1585]] წლის [[9 აპრილი|9 აპრილს]] [[პლიმუთი (მონსერატი)|პლიმუთიდან]] 7 გემისგან შემდგარი ფლოტი გავიდა. კოლონიის სამხედრო გუბერნატორად [[რალფ ლეინი]] დაინიშნა, ხოლო საერთო საზღვაო მისას — [[სერ რიჩარდ გრენვილი]] მეთაურობდა. პორტუგალიის სანაპიროსთან ძლიერმა შტორმმა ფლაგმანი გემი Tiger დანარჩენებს დააშორა. გრენვილმა [[პუერტო-რიკო|პუერტო-რიკოში]] დროებითი სიმაგრე ააგო ფლოტის შესაკრებად და დანაკარგების აღსადგენად, სადაც ლეინის სამხედროებმა საფორტიფიკაციო მშენებლობა ივარჯიშეს. [[ივნისი|ივნისის]] ბოლოს ფლოტმა მიაღწია Outer Banks-ს. [[კუნძულ ვოკოკონი|კუნძულ ვოკოკონთან]] (Wococon) მანევრირებისას ფლაგმანი გემი Tiger მეჩეჩზე დაჯდა, რის გამოც წყალმა თითქმის მთლიანად გაანადგურა კოლონიისთვის განკუთვნილი საკვები მარაგები. ამ კატასტროფამ შეცვალა გეგმები: ნაცვლად დაგეგმილი დიდი დასახლებისა, კუნძულზე მხოლოდ 107 სამხედრო დარჩა [[რალფ ლეინი|რალფ ლეინის]] მეთაურობით, ხოლო [[გრენვილი]] [[აგვისტო|აგვისტოში]] ფლოტით [[ინგლისი|ინგლისში]] დაბრუნდა დახმარების ჩამოსაყვანად. ==კვლევები და დაავადებები== 1585 წლის ზამთარში მეცნიერმა თომას ჰარიოტმა და მხატვარმა ჯონ უაიტმა ფართომასშტაბიანი კვლევები ჩაატარეს. ჰარიოტმა აღწერა ადგილობრივი ფლორა და ფაუნა, ხოლო უაიტმა შექმნა ზუსტი აკვარელური ილუსტრაციები და რუკები. მეცნიერულმა პროგრესმა მალე იჩინა თავი ტრაგიკული ფორმით: ჰარიოტმა შენიშნა, რომ ყოველ სოფელში, სადაც კი ინგლისელები შედიოდნენ, ადგილობრივ მოსახლეობაში მალევე იფეთქებდა ხოლმე მომაკვდინებელი ეპიდემია (სავარაუდოდ, ყვავილი ან გრიპი), რომლის მიმართაც ინდიელებს იმუნიტეტი არ გააჩნდათ.ზოგიერთმა ტომმა ეს ინგლისელთა მისტიკურ, ზებუნებრივ ძალებს მიაწერა. ==სამხედრო კონფლიქტი და ევაკუაცია== 1586 წლის გაზაფხულზე საკვების დეფიციტმა ურთიერთობები უკიდურესად დაძაბა. გრანგანიმეოს (კოლონიის მთავარი მხარდამჭერის) გარდაცვალების შემდეგ, ბელადმა ვინგინამ მკვეთრად ანტიინგლისური პოზიცია დაიკავა, სახელი შეიცვალა და „პემისა პანი“ („ის, ვინც ფხიზლად აკვირდება“) დაირქვა.Milton (2000), p. 110. მან როანოკის კუნძულიდან სეკოტანები გაიყვანა, გაანადგურა თევზსაჭერი ნაგებობები და აკრძალა ინგლისელებისთვის სიმინდის მიყიდვა. ლეინმა შეიტყო, რომ პემისა პანი 10 ივნისისთვის გეგმავდა სხვა ტომების მობილიზებას და ინგლისელთა ბანაკზე ღამის თავდასხმას.4. რეაგირება სწრაფი იყო: 1586 წლის 1 ივნისს ლეინი 25 სამხედროთი ეწვია მატერიკზე მდებარე სოფელ დასამონგეპონკეს (Dasamongueponke) ვითომდა მოლაპარაკებების მიზნით. წინასწარ შეთანხმებულ სიგნალზე ინგლისელებმა ცეცხლი გახსნეს, პემისა პანი დაჭრეს, ტყეში დაედევნენ და თავი მოჰკვეთეს, რომელიც მოგვიანებით ფორტის წინ ბოძზე წამოაცვეს.. რამდენიმე დღეში როანოკს მიადგა სერ ფრენსის დრეიკის ფლოტი, რომელიც კარიბის ზღვაში ესპანელებზე წარმატებული რეიდების შემდეგ ბრუნდებოდა სამშობლოში. მიუხედავად იმისა, რომ დრეიკმა ლეინს გემი და საკვები შესთავაზა, ძლიერმა ქარიშხალმა გეგმები ჩაშალა და სასოწარკვეთილმა კოლონისტებმა დრეიკის გემებით ინგლისში ევაკუაცია არჩიეს. ლეინის წასვლიდან ორი კვირის შემდეგ კუნძულზე გრენვილის დამხმარე ფლოტი ჩავიდა. კოლონია დაცარიელებული დახვდათ. გრენვილმა ინგლისის პრეტენზიის დასაცავად კუნძულზე 15 სამხედრო დატოვა და უკან დაბრუნდა. ეს რაზმი მოგვიანებით ადგილობრივთა თავდასხმის მსხვერპლი გახდა და მათი კვალი სამუდამოდ გაქრა. ==მეორე კოლონია: „დაკარგული კოლონია“ (1587–1590)== ახალი საზოგადოება და ვირჯინია დეირი 1587 წელს რეილიმ მეორე ექსპედიცია დაგეგმა, რომელიც ამჯერად სამოქალაქო ხასიათის იყო. 115 კოლონისტს შორის იყვნენ ქალები და ბავშვები. გუბერნატორად დაინიშნა მხატვარი ჯონ უაიტი. რეილის ბრძანებით, ახალი დასახლება — „რეილის ქალაქი“ (Cittie of Raleigh) — უნდა დაარსებულიყო უფრო ხელსაყრელ გეოგრაფიულ ზონაში, ჩესაპიკის ყურეში 1587 წლის 22 ივლისს გემები შეჩერდნენ როანოკთან გრენვილის 15 მცველის მოსაძებნად. მას შემდეგ, რაც უაიტი მცირე ჯგუფით ნაპირზე გადავიდა, საზღვაო პილოტმა სიმონ ფერნანდესმა ეკიპაჟს უბრძანა, აღარ აეღოთ გეზი ჩესაპიკისკენ, რადგან ზაფხული იწურებოდა. მან აიძულა კოლონისტები, როანოკზე დარჩენილიყვნენ. კოლონისტებმა აღადგინეს ლეინის მიერ დატოვებული სახლები. 1587 წლის 18 აგვისტოს გუბერნატორის ქალიშვილს, ელეონორ დეირსა და მის მეუღლეს, ანანიას დეირს შეეძინათ ქალიშვილი — ვირჯინია დეირი (Virginia Dare). იგი გახდა პირველი ინგლისელი ბავშვი, რომელიც დაიბადა ახალ სამყაროში. ==უაიტის წასვლა და ანგლო-ესპანური ომის ფაქტორი== ადგილობრივებთან მუდმივი შეტაკებების (რის მსხვერპლიც გახდა კოლონისტი ჯორჯ ჰოუ) და ზამთრის მოახლოების გამო, კოლონისტებმა გუბერნატორ უაიტს სთხოვეს, სასწრაფოდ დაბრუნებულიყო ინგლისში დამატებითი საკვებისა და მუშახელის ჩამოსაყვანად. უაიტი იძულებული გახდა დათანხმებოდა და 1587 წლის 27 აგვისტოს ფლოტით სამშობლოში გაემგზავრა.White (1589), p. 340. ლონდონში ჩასულ უაიტს უმძიმესი პოლიტიკური რეალობა დახვდა. ესპანეთის მეფე ფილიპე II-ის „უძლეველი არმადა“ ინგლისში შესაჭრელად ემზადებოდა. დედოფალ ელისაბედ I-ის ბრძანებით, ქვეყანაში გამოცხადდა საყოველთაო მობილიზაცია და აიკრძალა ნებისმიერი საზღვაო ხომალდის გასვლა სამეფოდან.Milton (2000), p. 195. 1588 წელს უაიტმა მოახერხა ორი მცირე გემის (Brave და Roe) შენარჩუნება, თუმცა გზად მათ თავს ფრანგი მეკობრეები დაესხნენ, გაძარცვეს და იძულებულნი გახადეს უკან, ინგლისში დაბრუნებულიყვნენ.Horn (2010), p. 142. არმადის განადგურების შემდეგაც, სამხედრო ბლოკადა გაგრძელდა, რამაც უაიტის როანოკზე დაბრუნება 1590 წლამდე შეაფერხა. ==საიდუმლო გაუჩინარება: „CROATOAN“== 1590 წლის 18 აგვისტოს — თავისი შვილიშვილის, ვირჯინიას მესამე დაბადების დღეზე — ჯონ უაიტი საბოლოოდ დაბრუნდა როანოკის კუნძულზე. დასახლება ფორტიფიცირებული, თუმცა აბსოლუტურად დაცარიელებული დახვდა. ნაპოვნი იქნა მიწაში ჩაფლული სამი სკივრი (მათ შორის უაიტის პირადი ნივთები და წიგნები), რომლებიც გაძარცვული და წვიმისგან განადგურებული იყო. დასახლებაში არანაირი ბრძოლის, ხანძრის ან ნაჩქარევი ევაკუაციის ნიშანი არ ჩანდა. ციხესიმაგრის მთავარ შესასვლელ ბოძზე გარკვევით იყო ამოკვეთილი სიტყვა: „CROATOAN“ ხოლო ახლომდებარე ხეზე — ასოები „CRO“. 1587 წელს გამგზავრების წინ, უაიტი და კოლონისტები შეთანხმდნენ, რომ თუ ისინი ადგილს საფრთხის გამო დატოვებდნენ, ნიშნად აუცილებლად ამოტვიფრავდნენ მალტის ჯვარს, თუმცა არანაირი ჯვარი ტექსტთან ნაპოვნი არ ყოფილა. უაიტმა დაასკვნა, რომ კოლონისტები უსაფრთხოდ გადასახლდნენ მეზობელ კროატანის კუნძულზე (დღევანდელი ჰატორასის კუნძული), სადაც მანტეოს მეგობრული ტომი ბინადრობდა. თუმცა, მეორე დღეს დაწყებულმა ძლიერმა შტორმმა, ღუზების დაკარგვამ და საკვების სიმცირემ საძიებო გემი აიძულა, კარიბების გავლით ინგლისში დაბრუნებულიყო. უაიტს მეტჯერ ახალ სამყაროში გამგზავრების შესაძლებლობა აღარ მისცემია. ==ისტორიული ჰიპოთეზები== კოლონისტების გაუჩინარების ირგვლივ საუკუნეების განმავლობაში არაერთი სამეცნიერო ჰიპოთეზა ჩამოყალიბდა: ინტეგრაცია ადგილობრივ ტომებთან: წამყვანი თეორიის მიხედვით, საკვების გარეშე დარჩენილი კოლონისტები მცირე ჯგუფებად შეერივნენ კროატანის ან ჰატორასის ტომებს. 1607 წელს დაარსებული ჯეიმსტაუნის (Jamestown) კოლონიის ჩანაწერები იტყობინებოდა, რომ ინდიელთა სოფლებში ნახეს ქვის ნაგებობები და ევროპული ნაკვთების (ნაცრისფერი თვალები, ღია თმა) მქონე ბავშვები. ==მასობრივი ჟლეტა (პოუჰატანის ვერსია)== ჯეიმსტაუნის კოლონიის ლიდერი ჯონ სმიტი აღნიშნავდა, რომ ბელადმა პოუჰატანმა (მატილდა პოკაჰონტასის მამამ) მას პირადად დაუდასტურა, რომ როანოკელი კოლონისტები მატერიკზე გადასახლების შემდეგ მისმა მეომრებმა დახოცეს, რადგან ისინი მტრულ ტომებთან თანამშრომლობდნენ.. ==ესპანელთა თავდასხმა== ესპანეთის საიმპერატორო არქივები ადასტურებს, რომ ფილიპე II-ის დაზვერვა აქტიურად ეძებდა ინგლისელთა ბაზას და 1588 წელს ვიცენტე გონსალესის მეთაურობით სათვალთვალო გემიც გაგზავნა Outer Banks-ში, თუმცა დოკუმენტურად არ დასტურდება, რომ ესპანელებმა კოლონისტებს მიაგნეს.. ==შიდა განხეთქილება და დაღუპვა ზღვაში== არსებობს მოსაზრება, რომ კოლონისტების ნაწილმა ააგო მცირე გემები (პინასები) ინგლისში დასაბრუნებლად, თუმცა ატლანტის ოკეანეში შტორმის დროს დაიღუპა. ==კულტურული მემკვიდრეობა== როანოკის საიდუმლოება საუკუნეების განმავლობაში მივიწყებული იყო, სანამ 1834 წელს ამერიკელმა ისტორიკოსმა ჯორჯ ბანკროფტმა არ გამოაქვეყნა თავისი მონუმენტური ნაშრომი „ამერიკის შეერთებული შტატების ისტორია“ ბანკროფტმა როანოკელი კოლონისტები, განსაკუთრებით კი ჩვილი ვირჯინია დეირი, წარმოაჩინა ამერიკული იდენტობისა და კულტურის ფუძემდებელ, რომანტიკულ ფიგურებად, რამაც საზოგადოებრივ ცნობიერებაში „დაკარგული კოლონიის“ მითის პოპულარიზაციას შეუწყო ხელი. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.nps.gov/fort/index.htm ეროვნული პარკების სამსახური (NPS) — როანოკის ისტორიული ძეგლი] — აშშ-ის მთავრობის ოფიციალური საგანმანათლებლო და საარქივო რესურსები კუნძულზე არსებული ფორტისა და არტეფაქტების შესახებ (ინგლისური). * [https://firstcolonyfoundation.org/ პირველი კოლონიის ფონდი (First Colony Foundation)] — როანოკის კუნძულსა და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე მიმდინარე აქტუალური არქეოლოგიური გათხრების, აღმოჩენებისა და სამეცნიერო პუბლიკაციების ოფიციალური პორტალი (ინგლისური). * [https://www.britannica.com/story/the-lost-colony-of-roanoke ენციკლოპედია ბრიტანიკა — როანოკის კოლონია] — ანალიტიკური და ქრონოლოგიური სტატია „დაკარგული კოლონიის“ ძირითადი თეორიებისა და ისტორიული კონტექსტის შესახებ (ინგლისური). * [https://www.ncdcr.gov/about-us/history/roanoke-voyages ჩრდილოეთ კაროლინის კულტურული რესურსების დეპარტამენტი] — შტატის ოფიციალური ისტორიული არქივი, რომელიც ინახავს 1584–1590 წლების ექსპედიციების დოკუმენტაციასა და პირველწყაროებს (ინგლისური). * [https://www.virtualjamestown.org/ ვირტუალური ჯეიმსტაუნი (Virtual Jamestown)] — ციფრული კვლევითი პლატფორმა, რომელიც შეიცავს როანოკისა და ჯეიმსტაუნის კოლონიების პერიოდის ორიგინალურ წერილებს, რუკებსა და სასამართლო ჩანაწერებს (ინგლისური). [[კატეგორია:დიდი ბრიტანეთის კოლონიები]] hoci8ful6mekf3eim7iu35hvmcmyh5w 5405159 5405158 2026-06-01T12:34:31Z კახა გალდავა 148968 დაემატა [[კატეგორია:ამერიკის შეერთებულ შტატების ისტორია]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405159 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/კახა გალდავა|კახა გალდავა]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა დასახლება | სახელი = როანოკის კოლონია | მშობლიური სახელი = Roanoke Colony | სტატუსი = ინგლისის პირველი კოლონიური მცდელობა ჩრდილოეთ ამერიკაში | სურათი = William Ludwell Sheppard & William James Linton - CROATOAN, The Lost Colony (John White).jpg | წარწერა = ინგლისელთა ჩასვლა ვირჯინიაში. თეოდორ დე ბრის გრავიურა ჯონ უაიტის ნახატის მიხედვით (1590) | დაარსდა = 1585 წელი (პირველი მცდელობა) 1587 წელი (მეორე მცდელობა) | გაუქმდა = 1586 წელი (ევაკუაცია) 1590 წელი (გაუჩინარების აღმოჩენა) | შემქმნელი = სერ უოლტერ რეილი | მმართველები = რალფ ლეინი (1585–1586) ჯონ უაიტი (1587–1590) | დღევანდელი მდებარეობა = [[ჩრდილოეთი კაროლინა]], [[აშშ]] }} '''როანოკის კოლონია''' ({{lang-en|Roanoke Colony;}} /ˈroʊ.ə.noʊk/) — [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკაში]] პირველი მუდმივი ინგლისური დასახლების დაარსების ორი წარუმატებელი მცდელობის ადგილი, რომელსაც საფუძველი ჩაუყარა [[სერ უოლტერ რეილი|სერ უოლტერ რეილიმ]]. პირველი კოლონია დაარსდა [[როანოკის კუნძული|როანოკის კუნძულზე]] [[1585]] წელს, როგორც სამხედრო ფორპოსტი, თუმცა მძიმე პირობების გამო [[1586]] წელს მისი ევაკუაცია განხორციელდა. მეორე, უფრო ცნობილი დასახლება, რომელიც ისტორიოგრაფიაში „დაკარგული კოლონიის“ (The Lost Colony) სახელით შევიდა, დაიწყო [[1587]] წელს, როდესაც კუნძულზე კოლონისტთა ახალი ჯგუფი ჩავიდა გუბერნატორ [[ჯონ უაიტი|ჯონ უაიტის]] ხელმძღვანელობით. [[1590]] წელს კუნძულზე დაბრუნებულ ინგლისელთა საექსპედიციო ჯგუფს დასახლება სრულიად მიტოვებული დახვდა. 112-დან 121-მდე კოლონისტის (მათ შორის ქალებისა და ბავშვების) ბედი დღემდე უცნობია. ==ისტორიული საფუძვლები და გეოგრაფიული კონტექსტი== [[1524]] წელს ფრანგული გვირგვინის სამსახურში მყოფმა იტალიელმა მეზღვაურმა [[ჯოვანი და ვერაძანო|ჯოვანი და ვერაცანომ]] შეისწავლა დღევანდელი ჩრდილოეთ კაროლინის სანაპირო ზოლი (Outer Banks). ვერაცანომ შეცდომით მიიჩნია [[პამლიკოს ყურე]] [[წყნარი ოკეანე|წყნარ ოკეანედ]] და დაასკვნა, რომ ეს ბარიერული კუნძულები იყო ვიწრო ყელი, რომელიც [[ჩინეთი|ჩინეთისკენ]] მიმავალ უმოკლეს გზას წარმოადგენდა. მან თავისი მიგნებები საფრანგეთის მეფე [[ფრანსუა I (საფრანგეთი)|ფრანსუა I]]-სა და ინგლისის მეფე [[ჰენრი VIII]]-ს წარუდგინა, თუმცა იმ პერიოდში ინტერესი არავის გამოუხატავს. [[1578]] წელს დედოფალმა [[ელისაბედ I|ელისაბედ I-მა]] მიანიჭა სპეციალური ქარტია სერ ჰამფრი გილბერტს ქრისტიანული სამეფოების მიერ აუთვისებელი ტერიტორიების კოლონიზაციისთვის.Hakluyt (1589), [[გილბერტ კით ჩესტერტონი|გილბერტმა]] [[1583]] წელს მოახერხა [[ნიუფაუნდლენდი|ნიუფაუნდლენდის]] ნაწილზე ინგლისის პრეტენზიის გამოცხადება, თუმცა უკან დაბრუნებისას იგი გემით ჩაიძირა. გილბერტის გარდაცვალების შემდეგ, დედოფალმა ქარტია გაუყო მის ძმას, [[ადრიან გილბერტი|ადრიან გილბერტსა]] და მის ნახევარძმას — [[სერ უოლტერ რეილი|სერ უოლტერ რეილის]]. რეილის სამხრეთით მდებარე მიწები შეხვდა, რომელთა დიდ ნაწილზე პრეტენზიას [[ესპანეთის იმპერია]] აცხადებდა. [[რეილის ქარტია]], რომელიც [[1584]] წლის [[25 მარტი|25 მარტს]] გამოიცა, მკაცრ პირობას აყენებდა: მას [[1591]] წლამდე უნდა დაეარსებინა კოლონია, წინააღმდეგ შემთხვევაში კოლონიზაციის ექსკლუზიურ უფლებას დაკარგავდა. რეილისგან ელოდნენ ისეთი სამხედრო-საზღვაო ბაზის შექმნას, საიდანაც ინგლისელი პრივატირები (სახელმწიფოს მიერ სანქცირებული მეკობრეები) იერიშებს მიიტანდნენ [[ესპანეთი|ესპანეთის]] „ოქროს ფლოტზე“. მიუხედავად ფართო უფლებამოსილებისა, დედოფალმა რეილის [[ლონდონი|ლონდონის]] დატოვება აუკრძალა, რის გამოც მას ოპერაციების მართვა დისტანციურად უწევდა. ==ამადას-ბარლოუს საძიებო ექსპედიცია== [[1584]] წლის [[27 აპრილი|27 აპრილს]] რეილიმ ორი გემით პირველი საძიებო ექსპედიცია გაგზავნა [[ფილიპ ამადასი|ფილიპ ამადასისა]] და [[ართურ ბარლოუ|ართურ ბარლოუს]] მეთაურობით. პილოტად დაინიშნა გამოცდილი [[სიმონ ფერნანდესი]]. ექსპედიციამ ტრანსატლანტიკური მარშრუტით იარა და [[1584]] წლის [[13 ივლისი|13 ივლისს]] მიაღწია [[ჰატორასის კუნძული|ჰატორასის კუნძულის]] ჩრდილოეთით მდებარე ყურეს, რომელსაც „პორტ ფერდინანდო“ ეწოდა. ინგლისელებმა მალევე დაამყარეს კონტაქტი ადგილობრივ [[სეკოტანის ტომი|სეკოტანის ტომთან]], რომელიც აკონტროლებდა [[როანოკის კუნძული|როანოკის კუნძულსა]] და [[ალბემარლის ყურე|ალბემარლის ყურის]] მიმდებარე მატერიკს. სეკოტანის ბელადი [[ვინგინა]] (Wingina) ომში იყო დაჭრილი, ამიტომ მოლაპარაკებებს მისი ძმა, [[გრანგანიმეო]] უძღვებოდა. [[1584]] წლის შემოდგომაზე ინგლისში დაბრუნებულმა მოგზაურებმა თან წამოიყვანეს ორი ადგილობრივი: ვანჩეზე (სეკოტანის ტომიდან) და მანტეო (კროატანის ტომიდან). დედოფალი [[ელისაბედ I]] იმდენად მოიხიბლა ახალი მიწების ბუნებრივი სიმდიდრის აღწერილობით, რომ რეილის რაინდის წოდება მიანიჭა, ხოლო აღმოჩენილ ტერიტორიას [[ვირჯინია|„ვირჯინია“]] (Virginia — „ქალწული დედოფლის“ პატივსაცემად) ეწოდა. ==პირველი კოლონია: ლეინის ფორპოსტი (1585–1586)== [[1585]] წლის [[9 აპრილი|9 აპრილს]] [[პლიმუთი (მონსერატი)|პლიმუთიდან]] 7 გემისგან შემდგარი ფლოტი გავიდა. კოლონიის სამხედრო გუბერნატორად [[რალფ ლეინი]] დაინიშნა, ხოლო საერთო საზღვაო მისას — [[სერ რიჩარდ გრენვილი]] მეთაურობდა. პორტუგალიის სანაპიროსთან ძლიერმა შტორმმა ფლაგმანი გემი Tiger დანარჩენებს დააშორა. გრენვილმა [[პუერტო-რიკო|პუერტო-რიკოში]] დროებითი სიმაგრე ააგო ფლოტის შესაკრებად და დანაკარგების აღსადგენად, სადაც ლეინის სამხედროებმა საფორტიფიკაციო მშენებლობა ივარჯიშეს. [[ივნისი|ივნისის]] ბოლოს ფლოტმა მიაღწია Outer Banks-ს. [[კუნძულ ვოკოკონი|კუნძულ ვოკოკონთან]] (Wococon) მანევრირებისას ფლაგმანი გემი Tiger მეჩეჩზე დაჯდა, რის გამოც წყალმა თითქმის მთლიანად გაანადგურა კოლონიისთვის განკუთვნილი საკვები მარაგები. ამ კატასტროფამ შეცვალა გეგმები: ნაცვლად დაგეგმილი დიდი დასახლებისა, კუნძულზე მხოლოდ 107 სამხედრო დარჩა [[რალფ ლეინი|რალფ ლეინის]] მეთაურობით, ხოლო [[გრენვილი]] [[აგვისტო|აგვისტოში]] ფლოტით [[ინგლისი|ინგლისში]] დაბრუნდა დახმარების ჩამოსაყვანად. ==კვლევები და დაავადებები== 1585 წლის ზამთარში მეცნიერმა თომას ჰარიოტმა და მხატვარმა ჯონ უაიტმა ფართომასშტაბიანი კვლევები ჩაატარეს. ჰარიოტმა აღწერა ადგილობრივი ფლორა და ფაუნა, ხოლო უაიტმა შექმნა ზუსტი აკვარელური ილუსტრაციები და რუკები. მეცნიერულმა პროგრესმა მალე იჩინა თავი ტრაგიკული ფორმით: ჰარიოტმა შენიშნა, რომ ყოველ სოფელში, სადაც კი ინგლისელები შედიოდნენ, ადგილობრივ მოსახლეობაში მალევე იფეთქებდა ხოლმე მომაკვდინებელი ეპიდემია (სავარაუდოდ, ყვავილი ან გრიპი), რომლის მიმართაც ინდიელებს იმუნიტეტი არ გააჩნდათ.ზოგიერთმა ტომმა ეს ინგლისელთა მისტიკურ, ზებუნებრივ ძალებს მიაწერა. ==სამხედრო კონფლიქტი და ევაკუაცია== 1586 წლის გაზაფხულზე საკვების დეფიციტმა ურთიერთობები უკიდურესად დაძაბა. გრანგანიმეოს (კოლონიის მთავარი მხარდამჭერის) გარდაცვალების შემდეგ, ბელადმა ვინგინამ მკვეთრად ანტიინგლისური პოზიცია დაიკავა, სახელი შეიცვალა და „პემისა პანი“ („ის, ვინც ფხიზლად აკვირდება“) დაირქვა.Milton (2000), p. 110. მან როანოკის კუნძულიდან სეკოტანები გაიყვანა, გაანადგურა თევზსაჭერი ნაგებობები და აკრძალა ინგლისელებისთვის სიმინდის მიყიდვა. ლეინმა შეიტყო, რომ პემისა პანი 10 ივნისისთვის გეგმავდა სხვა ტომების მობილიზებას და ინგლისელთა ბანაკზე ღამის თავდასხმას.4. რეაგირება სწრაფი იყო: 1586 წლის 1 ივნისს ლეინი 25 სამხედროთი ეწვია მატერიკზე მდებარე სოფელ დასამონგეპონკეს (Dasamongueponke) ვითომდა მოლაპარაკებების მიზნით. წინასწარ შეთანხმებულ სიგნალზე ინგლისელებმა ცეცხლი გახსნეს, პემისა პანი დაჭრეს, ტყეში დაედევნენ და თავი მოჰკვეთეს, რომელიც მოგვიანებით ფორტის წინ ბოძზე წამოაცვეს.. რამდენიმე დღეში როანოკს მიადგა სერ ფრენსის დრეიკის ფლოტი, რომელიც კარიბის ზღვაში ესპანელებზე წარმატებული რეიდების შემდეგ ბრუნდებოდა სამშობლოში. მიუხედავად იმისა, რომ დრეიკმა ლეინს გემი და საკვები შესთავაზა, ძლიერმა ქარიშხალმა გეგმები ჩაშალა და სასოწარკვეთილმა კოლონისტებმა დრეიკის გემებით ინგლისში ევაკუაცია არჩიეს. ლეინის წასვლიდან ორი კვირის შემდეგ კუნძულზე გრენვილის დამხმარე ფლოტი ჩავიდა. კოლონია დაცარიელებული დახვდათ. გრენვილმა ინგლისის პრეტენზიის დასაცავად კუნძულზე 15 სამხედრო დატოვა და უკან დაბრუნდა. ეს რაზმი მოგვიანებით ადგილობრივთა თავდასხმის მსხვერპლი გახდა და მათი კვალი სამუდამოდ გაქრა. ==მეორე კოლონია: „დაკარგული კოლონია“ (1587–1590)== ახალი საზოგადოება და ვირჯინია დეირი 1587 წელს რეილიმ მეორე ექსპედიცია დაგეგმა, რომელიც ამჯერად სამოქალაქო ხასიათის იყო. 115 კოლონისტს შორის იყვნენ ქალები და ბავშვები. გუბერნატორად დაინიშნა მხატვარი ჯონ უაიტი. რეილის ბრძანებით, ახალი დასახლება — „რეილის ქალაქი“ (Cittie of Raleigh) — უნდა დაარსებულიყო უფრო ხელსაყრელ გეოგრაფიულ ზონაში, ჩესაპიკის ყურეში 1587 წლის 22 ივლისს გემები შეჩერდნენ როანოკთან გრენვილის 15 მცველის მოსაძებნად. მას შემდეგ, რაც უაიტი მცირე ჯგუფით ნაპირზე გადავიდა, საზღვაო პილოტმა სიმონ ფერნანდესმა ეკიპაჟს უბრძანა, აღარ აეღოთ გეზი ჩესაპიკისკენ, რადგან ზაფხული იწურებოდა. მან აიძულა კოლონისტები, როანოკზე დარჩენილიყვნენ. კოლონისტებმა აღადგინეს ლეინის მიერ დატოვებული სახლები. 1587 წლის 18 აგვისტოს გუბერნატორის ქალიშვილს, ელეონორ დეირსა და მის მეუღლეს, ანანიას დეირს შეეძინათ ქალიშვილი — ვირჯინია დეირი (Virginia Dare). იგი გახდა პირველი ინგლისელი ბავშვი, რომელიც დაიბადა ახალ სამყაროში. ==უაიტის წასვლა და ანგლო-ესპანური ომის ფაქტორი== ადგილობრივებთან მუდმივი შეტაკებების (რის მსხვერპლიც გახდა კოლონისტი ჯორჯ ჰოუ) და ზამთრის მოახლოების გამო, კოლონისტებმა გუბერნატორ უაიტს სთხოვეს, სასწრაფოდ დაბრუნებულიყო ინგლისში დამატებითი საკვებისა და მუშახელის ჩამოსაყვანად. უაიტი იძულებული გახდა დათანხმებოდა და 1587 წლის 27 აგვისტოს ფლოტით სამშობლოში გაემგზავრა.White (1589), p. 340. ლონდონში ჩასულ უაიტს უმძიმესი პოლიტიკური რეალობა დახვდა. ესპანეთის მეფე ფილიპე II-ის „უძლეველი არმადა“ ინგლისში შესაჭრელად ემზადებოდა. დედოფალ ელისაბედ I-ის ბრძანებით, ქვეყანაში გამოცხადდა საყოველთაო მობილიზაცია და აიკრძალა ნებისმიერი საზღვაო ხომალდის გასვლა სამეფოდან.Milton (2000), p. 195. 1588 წელს უაიტმა მოახერხა ორი მცირე გემის (Brave და Roe) შენარჩუნება, თუმცა გზად მათ თავს ფრანგი მეკობრეები დაესხნენ, გაძარცვეს და იძულებულნი გახადეს უკან, ინგლისში დაბრუნებულიყვნენ.Horn (2010), p. 142. არმადის განადგურების შემდეგაც, სამხედრო ბლოკადა გაგრძელდა, რამაც უაიტის როანოკზე დაბრუნება 1590 წლამდე შეაფერხა. ==საიდუმლო გაუჩინარება: „CROATOAN“== 1590 წლის 18 აგვისტოს — თავისი შვილიშვილის, ვირჯინიას მესამე დაბადების დღეზე — ჯონ უაიტი საბოლოოდ დაბრუნდა როანოკის კუნძულზე. დასახლება ფორტიფიცირებული, თუმცა აბსოლუტურად დაცარიელებული დახვდა. ნაპოვნი იქნა მიწაში ჩაფლული სამი სკივრი (მათ შორის უაიტის პირადი ნივთები და წიგნები), რომლებიც გაძარცვული და წვიმისგან განადგურებული იყო. დასახლებაში არანაირი ბრძოლის, ხანძრის ან ნაჩქარევი ევაკუაციის ნიშანი არ ჩანდა. ციხესიმაგრის მთავარ შესასვლელ ბოძზე გარკვევით იყო ამოკვეთილი სიტყვა: „CROATOAN“ ხოლო ახლომდებარე ხეზე — ასოები „CRO“. 1587 წელს გამგზავრების წინ, უაიტი და კოლონისტები შეთანხმდნენ, რომ თუ ისინი ადგილს საფრთხის გამო დატოვებდნენ, ნიშნად აუცილებლად ამოტვიფრავდნენ მალტის ჯვარს, თუმცა არანაირი ჯვარი ტექსტთან ნაპოვნი არ ყოფილა. უაიტმა დაასკვნა, რომ კოლონისტები უსაფრთხოდ გადასახლდნენ მეზობელ კროატანის კუნძულზე (დღევანდელი ჰატორასის კუნძული), სადაც მანტეოს მეგობრული ტომი ბინადრობდა. თუმცა, მეორე დღეს დაწყებულმა ძლიერმა შტორმმა, ღუზების დაკარგვამ და საკვების სიმცირემ საძიებო გემი აიძულა, კარიბების გავლით ინგლისში დაბრუნებულიყო. უაიტს მეტჯერ ახალ სამყაროში გამგზავრების შესაძლებლობა აღარ მისცემია. ==ისტორიული ჰიპოთეზები== კოლონისტების გაუჩინარების ირგვლივ საუკუნეების განმავლობაში არაერთი სამეცნიერო ჰიპოთეზა ჩამოყალიბდა: ინტეგრაცია ადგილობრივ ტომებთან: წამყვანი თეორიის მიხედვით, საკვების გარეშე დარჩენილი კოლონისტები მცირე ჯგუფებად შეერივნენ კროატანის ან ჰატორასის ტომებს. 1607 წელს დაარსებული ჯეიმსტაუნის (Jamestown) კოლონიის ჩანაწერები იტყობინებოდა, რომ ინდიელთა სოფლებში ნახეს ქვის ნაგებობები და ევროპული ნაკვთების (ნაცრისფერი თვალები, ღია თმა) მქონე ბავშვები. ==მასობრივი ჟლეტა (პოუჰატანის ვერსია)== ჯეიმსტაუნის კოლონიის ლიდერი ჯონ სმიტი აღნიშნავდა, რომ ბელადმა პოუჰატანმა (მატილდა პოკაჰონტასის მამამ) მას პირადად დაუდასტურა, რომ როანოკელი კოლონისტები მატერიკზე გადასახლების შემდეგ მისმა მეომრებმა დახოცეს, რადგან ისინი მტრულ ტომებთან თანამშრომლობდნენ.. ==ესპანელთა თავდასხმა== ესპანეთის საიმპერატორო არქივები ადასტურებს, რომ ფილიპე II-ის დაზვერვა აქტიურად ეძებდა ინგლისელთა ბაზას და 1588 წელს ვიცენტე გონსალესის მეთაურობით სათვალთვალო გემიც გაგზავნა Outer Banks-ში, თუმცა დოკუმენტურად არ დასტურდება, რომ ესპანელებმა კოლონისტებს მიაგნეს.. ==შიდა განხეთქილება და დაღუპვა ზღვაში== არსებობს მოსაზრება, რომ კოლონისტების ნაწილმა ააგო მცირე გემები (პინასები) ინგლისში დასაბრუნებლად, თუმცა ატლანტის ოკეანეში შტორმის დროს დაიღუპა. ==კულტურული მემკვიდრეობა== როანოკის საიდუმლოება საუკუნეების განმავლობაში მივიწყებული იყო, სანამ 1834 წელს ამერიკელმა ისტორიკოსმა ჯორჯ ბანკროფტმა არ გამოაქვეყნა თავისი მონუმენტური ნაშრომი „ამერიკის შეერთებული შტატების ისტორია“ ბანკროფტმა როანოკელი კოლონისტები, განსაკუთრებით კი ჩვილი ვირჯინია დეირი, წარმოაჩინა ამერიკული იდენტობისა და კულტურის ფუძემდებელ, რომანტიკულ ფიგურებად, რამაც საზოგადოებრივ ცნობიერებაში „დაკარგული კოლონიის“ მითის პოპულარიზაციას შეუწყო ხელი. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.nps.gov/fort/index.htm ეროვნული პარკების სამსახური (NPS) — როანოკის ისტორიული ძეგლი] — აშშ-ის მთავრობის ოფიციალური საგანმანათლებლო და საარქივო რესურსები კუნძულზე არსებული ფორტისა და არტეფაქტების შესახებ (ინგლისური). * [https://firstcolonyfoundation.org/ პირველი კოლონიის ფონდი (First Colony Foundation)] — როანოკის კუნძულსა და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე მიმდინარე აქტუალური არქეოლოგიური გათხრების, აღმოჩენებისა და სამეცნიერო პუბლიკაციების ოფიციალური პორტალი (ინგლისური). * [https://www.britannica.com/story/the-lost-colony-of-roanoke ენციკლოპედია ბრიტანიკა — როანოკის კოლონია] — ანალიტიკური და ქრონოლოგიური სტატია „დაკარგული კოლონიის“ ძირითადი თეორიებისა და ისტორიული კონტექსტის შესახებ (ინგლისური). * [https://www.ncdcr.gov/about-us/history/roanoke-voyages ჩრდილოეთ კაროლინის კულტურული რესურსების დეპარტამენტი] — შტატის ოფიციალური ისტორიული არქივი, რომელიც ინახავს 1584–1590 წლების ექსპედიციების დოკუმენტაციასა და პირველწყაროებს (ინგლისური). * [https://www.virtualjamestown.org/ ვირტუალური ჯეიმსტაუნი (Virtual Jamestown)] — ციფრული კვლევითი პლატფორმა, რომელიც შეიცავს როანოკისა და ჯეიმსტაუნის კოლონიების პერიოდის ორიგინალურ წერილებს, რუკებსა და სასამართლო ჩანაწერებს (ინგლისური). [[კატეგორია:დიდი ბრიტანეთის კოლონიები]] [[კატეგორია:ამერიკის შეერთებულ შტატების ისტორია]] lzcu6bochiufxl0ljjszbhk69t0wvnk 5405216 5405159 2026-06-01T15:30:06Z კახა გალდავა 148968 5405216 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/კახა გალდავა|კახა გალდავა]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა დასახლება | სახელი = როანოკის კოლონია | მშობლიური სახელი = Roanoke Colony | სტატუსი = ინგლისის პირველი კოლონიური მცდელობა ჩრდილოეთ ამერიკაში | სურათი = William Ludwell Sheppard & William James Linton - CROATOAN, The Lost Colony (John White).jpg | წარწერა = ინგლისელთა ჩასვლა ვირჯინიაში. თეოდორ დე ბრის გრავიურა ჯონ უაიტის ნახატის მიხედვით (1590) | დაარსდა = 1585 წელი (პირველი მცდელობა) 1587 წელი (მეორე მცდელობა) | გაუქმდა = 1586 წელი (ევაკუაცია) 1590 წელი (გაუჩინარების აღმოჩენა) | შემქმნელი = სერ უოლტერ რეილი | მმართველები = რალფ ლეინი (1585–1586) ჯონ უაიტი (1587–1590) | დღევანდელი მდებარეობა = [[ჩრდილოეთი კაროლინა]], [[აშშ]] }} '''როანოკის კოლონია''' ({{lang-en|Roanoke Colony;}} /ˈroʊ.ə.noʊk/) — [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკაში]] პირველი მუდმივი ინგლისური დასახლების დაარსების ორი წარუმატებელი მცდელობის ადგილი, რომელსაც საფუძველი ჩაუყარა [[სერ უოლტერ რეილი|სერ უოლტერ რეილიმ]]. პირველი კოლონია დაარსდა [[როანოკის კუნძული|როანოკის კუნძულზე]] [[1585]] წელს, როგორც სამხედრო ფორპოსტი, თუმცა მძიმე პირობების გამო [[1586]] წელს მისი ევაკუაცია განხორციელდა. მეორე, უფრო ცნობილი დასახლება, რომელიც ისტორიოგრაფიაში „დაკარგული კოლონიის“ (The Lost Colony) სახელით შევიდა, დაიწყო [[1587]] წელს, როდესაც კუნძულზე კოლონისტთა ახალი ჯგუფი ჩავიდა გუბერნატორ [[ჯონ უაიტი|ჯონ უაიტის]] ხელმძღვანელობით. [[1590]] წელს კუნძულზე დაბრუნებულ ინგლისელთა საექსპედიციო ჯგუფს დასახლება სრულიად მიტოვებული დახვდა. 112-დან 121-მდე კოლონისტის (მათ შორის ქალებისა და ბავშვების) ბედი დღემდე უცნობია. ==ისტორიული საფუძვლები და გეოგრაფიული კონტექსტი== [[1524]] წელს ფრანგული გვირგვინის სამსახურში მყოფმა იტალიელმა მეზღვაურმა [[ჯოვანი და ვერაძანო|ჯოვანი და ვერაცანომ]] შეისწავლა დღევანდელი ჩრდილოეთ კაროლინის სანაპირო ზოლი (Outer Banks). ვერაცანომ შეცდომით მიიჩნია [[პამლიკოს ყურე]] [[წყნარი ოკეანე|წყნარ ოკეანედ]] და დაასკვნა, რომ ეს ბარიერული კუნძულები იყო ვიწრო ყელი, რომელიც [[ჩინეთი|ჩინეთისკენ]] მიმავალ უმოკლეს გზას წარმოადგენდა. მან თავისი მიგნებები საფრანგეთის მეფე [[ფრანსუა I (საფრანგეთი)|ფრანსუა I]]-სა და ინგლისის მეფე [[ჰენრი VIII]]-ს წარუდგინა, თუმცა იმ პერიოდში ინტერესი არავის გამოუხატავს. [[1578]] წელს დედოფალმა [[ელისაბედ I|ელისაბედ I-მა]] მიანიჭა სპეციალური ქარტია სერ ჰამფრი გილბერტს ქრისტიანული სამეფოების მიერ აუთვისებელი ტერიტორიების კოლონიზაციისთვის.Hakluyt (1589), [[გილბერტ კით ჩესტერტონი|გილბერტმა]] [[1583]] წელს მოახერხა [[ნიუფაუნდლენდი|ნიუფაუნდლენდის]] ნაწილზე ინგლისის პრეტენზიის გამოცხადება, თუმცა უკან დაბრუნებისას იგი გემით ჩაიძირა. გილბერტის გარდაცვალების შემდეგ, დედოფალმა ქარტია გაუყო მის ძმას, [[ადრიან გილბერტი|ადრიან გილბერტსა]] და მის ნახევარძმას — [[სერ უოლტერ რეილი|სერ უოლტერ რეილის]]. რეილის სამხრეთით მდებარე მიწები შეხვდა, რომელთა დიდ ნაწილზე პრეტენზიას [[ესპანეთის იმპერია]] აცხადებდა. [[რეილის ქარტია]], რომელიც [[1584]] წლის [[25 მარტი|25 მარტს]] გამოიცა, მკაცრ პირობას აყენებდა: მას [[1591]] წლამდე უნდა დაეარსებინა კოლონია, წინააღმდეგ შემთხვევაში კოლონიზაციის ექსკლუზიურ უფლებას დაკარგავდა. რეილისგან ელოდნენ ისეთი სამხედრო-საზღვაო ბაზის შექმნას, საიდანაც ინგლისელი პრივატირები (სახელმწიფოს მიერ სანქცირებული მეკობრეები) იერიშებს მიიტანდნენ [[ესპანეთი|ესპანეთის]] „ოქროს ფლოტზე“. მიუხედავად ფართო უფლებამოსილებისა, დედოფალმა რეილის [[ლონდონი|ლონდონის]] დატოვება აუკრძალა, რის გამოც მას ოპერაციების მართვა დისტანციურად უწევდა. ==ამადას-ბარლოუს საძიებო ექსპედიცია== [[1584]] წლის [[27 აპრილი|27 აპრილს]] რეილიმ ორი გემით პირველი საძიებო ექსპედიცია გაგზავნა [[ფილიპ ამადასი|ფილიპ ამადასისა]] და [[ართურ ბარლოუ|ართურ ბარლოუს]] მეთაურობით. პილოტად დაინიშნა გამოცდილი [[სიმონ ფერნანდესი]]. ექსპედიციამ ტრანსატლანტიკური მარშრუტით იარა და [[1584]] წლის [[13 ივლისი|13 ივლისს]] მიაღწია [[ჰატორასის კუნძული|ჰატორასის კუნძულის]] ჩრდილოეთით მდებარე ყურეს, რომელსაც „პორტ ფერდინანდო“ ეწოდა. ინგლისელებმა მალევე დაამყარეს კონტაქტი ადგილობრივ [[სეკოტანის ტომი|სეკოტანის ტომთან]], რომელიც აკონტროლებდა [[როანოკის კუნძული|როანოკის კუნძულსა]] და [[ალბემარლის ყურე|ალბემარლის ყურის]] მიმდებარე მატერიკს. სეკოტანის ბელადი [[ვინგინა]] (Wingina) ომში იყო დაჭრილი, ამიტომ მოლაპარაკებებს მისი ძმა, [[გრანგანიმეო]] უძღვებოდა. [[1584]] წლის შემოდგომაზე ინგლისში დაბრუნებულმა მოგზაურებმა თან წამოიყვანეს ორი ადგილობრივი: ვანჩეზე (სეკოტანის ტომიდან) და მანტეო (კროატანის ტომიდან). დედოფალი [[ელისაბედ I]] იმდენად მოიხიბლა ახალი მიწების ბუნებრივი სიმდიდრის აღწერილობით, რომ რეილის რაინდის წოდება მიანიჭა, ხოლო აღმოჩენილ ტერიტორიას [[ვირჯინია|„ვირჯინია“]] (Virginia — „ქალწული დედოფლის“ პატივსაცემად) ეწოდა. ==პირველი კოლონია: ლეინის ფორპოსტი (1585–1586)== [[1585]] წლის [[9 აპრილი|9 აპრილს]] [[პლიმუთი (მონსერატი)|პლიმუთიდან]] 7 გემისგან შემდგარი ფლოტი გავიდა. კოლონიის სამხედრო გუბერნატორად [[რალფ ლეინი]] დაინიშნა, ხოლო საერთო საზღვაო მისას — [[სერ რიჩარდ გრენვილი]] მეთაურობდა. პორტუგალიის სანაპიროსთან ძლიერმა შტორმმა ფლაგმანი გემი Tiger დანარჩენებს დააშორა. გრენვილმა [[პუერტო-რიკო|პუერტო-რიკოში]] დროებითი სიმაგრე ააგო ფლოტის შესაკრებად და დანაკარგების აღსადგენად, სადაც ლეინის სამხედროებმა საფორტიფიკაციო მშენებლობა ივარჯიშეს. [[ივნისი|ივნისის]] ბოლოს ფლოტმა მიაღწია Outer Banks-ს. [[კუნძულ ვოკოკონი|კუნძულ ვოკოკონთან]] (Wococon) მანევრირებისას ფლაგმანი გემი Tiger მეჩეჩზე დაჯდა, რის გამოც წყალმა თითქმის მთლიანად გაანადგურა კოლონიისთვის განკუთვნილი საკვები მარაგები. ამ კატასტროფამ შეცვალა გეგმები: ნაცვლად დაგეგმილი დიდი დასახლებისა, კუნძულზე მხოლოდ 107 სამხედრო დარჩა [[რალფ ლეინი|რალფ ლეინის]] მეთაურობით, ხოლო [[გრენვილი]] [[აგვისტო|აგვისტოში]] ფლოტით [[ინგლისი|ინგლისში]] დაბრუნდა დახმარების ჩამოსაყვანად. ==კვლევები და დაავადებები== [[1585]] წლის ზამთარში მეცნიერმა [[თომას ჰარიოტი|თომას ჰარიოტმა]] და მხატვარმა [[ჯონ უაიტი|ჯონ უაიტმა]] ფართომასშტაბიანი კვლევები ჩაატარეს. ჰარიოტმა აღწერა ადგილობრივი [[ფლორა]] და [[ფაუნა]], ხოლო უაიტმა შექმნა ზუსტი აკვარელური ილუსტრაციები და რუკები. მეცნიერულმა პროგრესმა მალე იჩინა თავი ტრაგიკული ფორმით: ჰარიოტმა შენიშნა, რომ ყოველ სოფელში, სადაც კი ინგლისელები შედიოდნენ, ადგილობრივ მოსახლეობაში მალევე იფეთქებდა ხოლმე მომაკვდინებელი ეპიდემია (სავარაუდოდ, [[ყვავილი (დაავადება)|ყვავილი]] ან [[გრიპი]]), რომლის მიმართაც [[ინდიელები|ინდიელებს]] [[იმუნიტეტი (მედიცინა)|იმუნიტეტი]] არ გააჩნდათ.ზოგიერთმა ტომმა ეს ინგლისელთა მისტიკურ, ზებუნებრივ ძალებს მიაწერა. ==სამხედრო კონფლიქტი და ევაკუაცია== [[1586]] წლის [[გაზაფხული|გაზაფხულზე]] საკვების დეფიციტმა ურთიერთობები უკიდურესად დაძაბა. გრანგანიმეოს (კოლონიის მთავარი მხარდამჭერის) გარდაცვალების შემდეგ, ბელადმა [[ვინგინა|ვინგინამ]] მკვეთრად ანტიინგლისური პოზიცია დაიკავა, სახელი შეიცვალა და „პემისა პანი“ („ის, ვინც ფხიზლად აკვირდება“) დაირქვა. მან როანოკის კუნძულიდან [[სეკოტანები]] გაიყვანა, გაანადგურა თევზსაჭერი ნაგებობები და აკრძალა ინგლისელებისთვის სიმინდის მიყიდვა. ლეინმა შეიტყო, რომ პემისა პანი [[10 ივნისი|10 ივნისისთვის]] გეგმავდა სხვა ტომების მობილიზებას და ინგლისელთა ბანაკზე ღამის თავდასხმას. [[1586]] წლის [[1 ივნისი|1 ივნისს]] ლეინი 25 სამხედროთი ეწვია მატერიკზე მდებარე [[სოფელ დასამონგეპონკე|სოფელ დასამონგეპონკეს]] ვითომდა მოლაპარაკებების მიზნით. წინასწარ შეთანხმებულ სიგნალზე ინგლისელებმა ცეცხლი გახსნეს, [[პემისა პანი]] დაჭრეს, ტყეში დაედევნენ და თავი მოჰკვეთეს, რომელიც მოგვიანებით ფორტის წინ ბოძზე წამოაცვეს.. რამდენიმე დღეში როანოკს მიადგა სერ ფრენსის დრეიკის ფლოტი, რომელიც [[კარიბის ზღვა|კარიბის ზღვაში]] ესპანელებზე წარმატებული რეიდების შემდეგ ბრუნდებოდა სამშობლოში. მიუხედავად იმისა, რომ დრეიკმა ლეინს გემი და საკვები შესთავაზა, ძლიერმა ქარიშხალმა გეგმები ჩაშალა და სასოწარკვეთილმა კოლონისტებმა დრეიკის გემებით ინგლისში ევაკუაცია არჩიეს. ლეინის წასვლიდან ორი კვირის შემდეგ კუნძულზე გრენვილის დამხმარე ფლოტი ჩავიდა. კოლონია დაცარიელებული დახვდათ. გრენვილმა ინგლისის პრეტენზიის დასაცავად კუნძულზე 15 სამხედრო დატოვა და უკან დაბრუნდა. ეს რაზმი მოგვიანებით ადგილობრივთა თავდასხმის მსხვერპლი გახდა და მათი კვალი სამუდამოდ გაქრა. ==მეორე კოლონია: „დაკარგული კოლონია“ (1587–1590)== ახალი საზოგადოება და ვირჯინია დეირი [[1587]] წელს რეილიმ მეორე ექსპედიცია დაგეგმა, რომელიც ამჯერად სამოქალაქო ხასიათის იყო. 115 კოლონისტს შორის იყვნენ ქალები და ბავშვები. გუბერნატორად დაინიშნა მხატვარი ჯონ უაიტი. რეილის ბრძანებით, ახალი დასახლება — „რეილის ქალაქი“ (Cittie of Raleigh) — უნდა დაარსებულიყო უფრო ხელსაყრელ გეოგრაფიულ ზონაში, [[ჩესაპიკის ყურე|ჩესაპიკის ყურეში]] [[1587]] წლის [[22 ივლისი|22 ივლისს]] გემები შეჩერდნენ როანოკთან გრენვილის 15 მცველის მოსაძებნად. მას შემდეგ, რაც უაიტი მცირე ჯგუფით ნაპირზე გადავიდა, საზღვაო პილოტმა [[სიმონ ფერნანდესი|სიმონ ფერნანდესმა]] ეკიპაჟს უბრძანა, აღარ აეღოთ გეზი ჩესაპიკისკენ, რადგან ზაფხული იწურებოდა. მან აიძულა კოლონისტები, როანოკზე დარჩენილიყვნენ. კოლონისტებმა აღადგინეს ლეინის მიერ დატოვებული სახლები. [[1587]] წლის [[18 აგვისტო|18 აგვისტოს]] გუბერნატორის ქალიშვილს, [[ელეანორ დე როი|ელეონორ დეირს]]ა და მის მეუღლეს, [[ანანიას დეირი|ანანიას დეირს]] შეეძინათ ქალიშვილი — [[ვირჯინია დერი|ვირჯინია დეირი]] (Virginia Dare). იგი გახდა პირველი ინგლისელი ბავშვი, რომელიც დაიბადა ახალ სამყაროში. ==უაიტის წასვლა და ანგლო-ესპანური ომის ფაქტორი== ადგილობრივებთან მუდმივი შეტაკებების (რის მსხვერპლიც გახდა კოლონისტი [[ჯორჯ ჰოუ]]) და ზამთრის მოახლოების გამო, კოლონისტებმა გუბერნატორ უაიტს სთხოვეს, სასწრაფოდ დაბრუნებულიყო ინგლისში დამატებითი საკვებისა და მუშახელის ჩამოსაყვანად. უაიტი იძულებული გახდა დათანხმებოდა და [[1587]] წლის [[27 აგვისტო|27 აგვისტოს]] ფლოტით სამშობლოში გაემგზავრა.. ლონდონში ჩასულ უაიტს უმძიმესი პოლიტიკური რეალობა დახვდა. ესპანეთის მეფე ფილიპე II-ის „უძლეველი არმადა“ ინგლისში შესაჭრელად ემზადებოდა. დედოფალ ელისაბედ I-ის ბრძანებით, ქვეყანაში გამოცხადდა საყოველთაო მობილიზაცია და აიკრძალა ნებისმიერი საზღვაო ხომალდის გასვლა სამეფოდან.Milton (2000), p. 195. 1588 წელს უაიტმა მოახერხა ორი მცირე გემის (Brave და Roe) შენარჩუნება, თუმცა გზად მათ თავს ფრანგი მეკობრეები დაესხნენ, გაძარცვეს და იძულებულნი გახადეს უკან, ინგლისში დაბრუნებულიყვნენ.Horn (2010), p. 142. არმადის განადგურების შემდეგაც, სამხედრო ბლოკადა გაგრძელდა, რამაც უაიტის როანოკზე დაბრუნება 1590 წლამდე შეაფერხა. ==საიდუმლო გაუჩინარება: „CROATOAN“== 1590 წლის 18 აგვისტოს — თავისი შვილიშვილის, ვირჯინიას მესამე დაბადების დღეზე — ჯონ უაიტი საბოლოოდ დაბრუნდა როანოკის კუნძულზე. დასახლება ფორტიფიცირებული, თუმცა აბსოლუტურად დაცარიელებული დახვდა. ნაპოვნი იქნა მიწაში ჩაფლული სამი სკივრი (მათ შორის უაიტის პირადი ნივთები და წიგნები), რომლებიც გაძარცვული და წვიმისგან განადგურებული იყო. დასახლებაში არანაირი ბრძოლის, ხანძრის ან ნაჩქარევი ევაკუაციის ნიშანი არ ჩანდა. ციხესიმაგრის მთავარ შესასვლელ ბოძზე გარკვევით იყო ამოკვეთილი სიტყვა: „CROATOAN“ ხოლო ახლომდებარე ხეზე — ასოები „CRO“. 1587 წელს გამგზავრების წინ, უაიტი და კოლონისტები შეთანხმდნენ, რომ თუ ისინი ადგილს საფრთხის გამო დატოვებდნენ, ნიშნად აუცილებლად ამოტვიფრავდნენ მალტის ჯვარს, თუმცა არანაირი ჯვარი ტექსტთან ნაპოვნი არ ყოფილა. უაიტმა დაასკვნა, რომ კოლონისტები უსაფრთხოდ გადასახლდნენ მეზობელ კროატანის კუნძულზე (დღევანდელი ჰატორასის კუნძული), სადაც მანტეოს მეგობრული ტომი ბინადრობდა. თუმცა, მეორე დღეს დაწყებულმა ძლიერმა შტორმმა, ღუზების დაკარგვამ და საკვების სიმცირემ საძიებო გემი აიძულა, კარიბების გავლით ინგლისში დაბრუნებულიყო. უაიტს მეტჯერ ახალ სამყაროში გამგზავრების შესაძლებლობა აღარ მისცემია. ==ისტორიული ჰიპოთეზები== კოლონისტების გაუჩინარების ირგვლივ საუკუნეების განმავლობაში არაერთი სამეცნიერო ჰიპოთეზა ჩამოყალიბდა: ინტეგრაცია ადგილობრივ ტომებთან: წამყვანი თეორიის მიხედვით, საკვების გარეშე დარჩენილი კოლონისტები მცირე ჯგუფებად შეერივნენ კროატანის ან ჰატორასის ტომებს. 1607 წელს დაარსებული ჯეიმსტაუნის (Jamestown) კოლონიის ჩანაწერები იტყობინებოდა, რომ ინდიელთა სოფლებში ნახეს ქვის ნაგებობები და ევროპული ნაკვთების (ნაცრისფერი თვალები, ღია თმა) მქონე ბავშვები. ==მასობრივი ჟლეტა (პოუჰატანის ვერსია)== ჯეიმსტაუნის კოლონიის ლიდერი ჯონ სმიტი აღნიშნავდა, რომ ბელადმა პოუჰატანმა (მატილდა პოკაჰონტასის მამამ) მას პირადად დაუდასტურა, რომ როანოკელი კოლონისტები მატერიკზე გადასახლების შემდეგ მისმა მეომრებმა დახოცეს, რადგან ისინი მტრულ ტომებთან თანამშრომლობდნენ.. ==ესპანელთა თავდასხმა== ესპანეთის საიმპერატორო არქივები ადასტურებს, რომ ფილიპე II-ის დაზვერვა აქტიურად ეძებდა ინგლისელთა ბაზას და 1588 წელს ვიცენტე გონსალესის მეთაურობით სათვალთვალო გემიც გაგზავნა Outer Banks-ში, თუმცა დოკუმენტურად არ დასტურდება, რომ ესპანელებმა კოლონისტებს მიაგნეს.. ==შიდა განხეთქილება და დაღუპვა ზღვაში== არსებობს მოსაზრება, რომ კოლონისტების ნაწილმა ააგო მცირე გემები (პინასები) ინგლისში დასაბრუნებლად, თუმცა ატლანტის ოკეანეში შტორმის დროს დაიღუპა. ==კულტურული მემკვიდრეობა== როანოკის საიდუმლოება საუკუნეების განმავლობაში მივიწყებული იყო, სანამ 1834 წელს ამერიკელმა ისტორიკოსმა ჯორჯ ბანკროფტმა არ გამოაქვეყნა თავისი მონუმენტური ნაშრომი „ამერიკის შეერთებული შტატების ისტორია“ ბანკროფტმა როანოკელი კოლონისტები, განსაკუთრებით კი ჩვილი ვირჯინია დეირი, წარმოაჩინა ამერიკული იდენტობისა და კულტურის ფუძემდებელ, რომანტიკულ ფიგურებად, რამაც საზოგადოებრივ ცნობიერებაში „დაკარგული კოლონიის“ მითის პოპულარიზაციას შეუწყო ხელი. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.nps.gov/fort/index.htm ეროვნული პარკების სამსახური (NPS) — როანოკის ისტორიული ძეგლი] — აშშ-ის მთავრობის ოფიციალური საგანმანათლებლო და საარქივო რესურსები კუნძულზე არსებული ფორტისა და არტეფაქტების შესახებ (ინგლისური). * [https://firstcolonyfoundation.org/ პირველი კოლონიის ფონდი (First Colony Foundation)] — როანოკის კუნძულსა და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე მიმდინარე აქტუალური არქეოლოგიური გათხრების, აღმოჩენებისა და სამეცნიერო პუბლიკაციების ოფიციალური პორტალი (ინგლისური). * [https://www.britannica.com/story/the-lost-colony-of-roanoke ენციკლოპედია ბრიტანიკა — როანოკის კოლონია] — ანალიტიკური და ქრონოლოგიური სტატია „დაკარგული კოლონიის“ ძირითადი თეორიებისა და ისტორიული კონტექსტის შესახებ (ინგლისური). * [https://www.ncdcr.gov/about-us/history/roanoke-voyages ჩრდილოეთ კაროლინის კულტურული რესურსების დეპარტამენტი] — შტატის ოფიციალური ისტორიული არქივი, რომელიც ინახავს 1584–1590 წლების ექსპედიციების დოკუმენტაციასა და პირველწყაროებს (ინგლისური). * [https://www.virtualjamestown.org/ ვირტუალური ჯეიმსტაუნი (Virtual Jamestown)] — ციფრული კვლევითი პლატფორმა, რომელიც შეიცავს როანოკისა და ჯეიმსტაუნის კოლონიების პერიოდის ორიგინალურ წერილებს, რუკებსა და სასამართლო ჩანაწერებს (ინგლისური). [[კატეგორია:დიდი ბრიტანეთის კოლონიები]] [[კატეგორია:ამერიკის შეერთებულ შტატების ისტორია]] rjs5k7voc9uwhx11eg0yavwzov9e99u 5405585 5405216 2026-06-02T10:36:42Z კახა გალდავა 148968 5405585 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/კახა გალდავა|კახა გალდავა]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა დასახლება | სახელი = როანოკის კოლონია | მშობლიური სახელი = Roanoke Colony | სტატუსი = ინგლისის პირველი კოლონიური მცდელობა ჩრდილოეთ ამერიკაში | სურათი = William Ludwell Sheppard & William James Linton - CROATOAN, The Lost Colony (John White).jpg | წარწერა = ინგლისელთა ჩასვლა ვირჯინიაში. თეოდორ დე ბრის გრავიურა ჯონ უაიტის ნახატის მიხედვით (1590) | დაარსდა = 1585 წელი (პირველი მცდელობა) 1587 წელი (მეორე მცდელობა) | გაუქმდა = 1586 წელი (ევაკუაცია) 1590 წელი (გაუჩინარების აღმოჩენა) | შემქმნელი = სერ უოლტერ რეილი | მმართველები = რალფ ლეინი (1585–1586) ჯონ უაიტი (1587–1590) | დღევანდელი მდებარეობა = [[ჩრდილოეთი კაროლინა]], [[აშშ]] }} '''როანოკის კოლონია''' ({{lang-en|Roanoke Colony;}} /ˈroʊ.ə.noʊk/) — [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკაში]] პირველი მუდმივი ინგლისური დასახლების დაარსების ორი წარუმატებელი მცდელობის ადგილი, რომელსაც საფუძველი ჩაუყარა [[სერ უოლტერ რეილი|სერ უოლტერ რეილიმ]]. პირველი კოლონია დაარსდა [[როანოკის კუნძული|როანოკის კუნძულზე]] [[1585]] წელს, როგორც სამხედრო ფორპოსტი, თუმცა მძიმე პირობების გამო [[1586]] წელს მისი ევაკუაცია განხორციელდა. მეორე, უფრო ცნობილი დასახლება, რომელიც ისტორიოგრაფიაში „დაკარგული კოლონიის“ (The Lost Colony) სახელით შევიდა, დაიწყო [[1587]] წელს, როდესაც კუნძულზე კოლონისტთა ახალი ჯგუფი ჩავიდა გუბერნატორ [[ჯონ უაიტი|ჯონ უაიტის]] ხელმძღვანელობით. [[1590]] წელს კუნძულზე დაბრუნებულ ინგლისელთა საექსპედიციო ჯგუფს დასახლება სრულიად მიტოვებული დახვდა. 112-დან 121-მდე კოლონისტის (მათ შორის ქალებისა და ბავშვების) ბედი დღემდე უცნობია. ==ისტორიული საფუძვლები და გეოგრაფიული კონტექსტი== [[1524]] წელს ფრანგული გვირგვინის სამსახურში მყოფმა იტალიელმა მეზღვაურმა [[ჯოვანი და ვერაძანო|ჯოვანი და ვერაცანომ]] შეისწავლა დღევანდელი ჩრდილოეთ კაროლინის სანაპირო ზოლი (Outer Banks). ვერაცანომ შეცდომით მიიჩნია [[პამლიკოს ყურე]] [[წყნარი ოკეანე|წყნარ ოკეანედ]] და დაასკვნა, რომ ეს ბარიერული კუნძულები იყო ვიწრო ყელი, რომელიც [[ჩინეთი|ჩინეთისკენ]] მიმავალ უმოკლეს გზას წარმოადგენდა. მან თავისი მიგნებები საფრანგეთის მეფე [[ფრანსუა I (საფრანგეთი)|ფრანსუა I]]-სა და ინგლისის მეფე [[ჰენრი VIII]]-ს წარუდგინა, თუმცა იმ პერიოდში ინტერესი არავის გამოუხატავს. [[1578]] წელს დედოფალმა [[ელისაბედ I|ელისაბედ I-მა]] მიანიჭა სპეციალური ქარტია სერ ჰამფრი გილბერტს ქრისტიანული სამეფოების მიერ აუთვისებელი ტერიტორიების კოლონიზაციისთვის.Hakluyt (1589), [[გილბერტ კით ჩესტერტონი|გილბერტმა]] [[1583]] წელს მოახერხა [[ნიუფაუნდლენდი|ნიუფაუნდლენდის]] ნაწილზე ინგლისის პრეტენზიის გამოცხადება, თუმცა უკან დაბრუნებისას იგი გემით ჩაიძირა. გილბერტის გარდაცვალების შემდეგ, დედოფალმა ქარტია გაუყო მის ძმას, [[ადრიან გილბერტი|ადრიან გილბერტსა]] და მის ნახევარძმას — [[სერ უოლტერ რეილი|სერ უოლტერ რეილის]]. რეილის სამხრეთით მდებარე მიწები შეხვდა, რომელთა დიდ ნაწილზე პრეტენზიას [[ესპანეთის იმპერია]] აცხადებდა. [[რეილის ქარტია]], რომელიც [[1584]] წლის [[25 მარტი|25 მარტს]] გამოიცა, მკაცრ პირობას აყენებდა: მას [[1591]] წლამდე უნდა დაეარსებინა კოლონია, წინააღმდეგ შემთხვევაში კოლონიზაციის ექსკლუზიურ უფლებას დაკარგავდა. რეილისგან ელოდნენ ისეთი სამხედრო-საზღვაო ბაზის შექმნას, საიდანაც ინგლისელი პრივატირები (სახელმწიფოს მიერ სანქცირებული მეკობრეები) იერიშებს მიიტანდნენ [[ესპანეთი|ესპანეთის]] „ოქროს ფლოტზე“. მიუხედავად ფართო უფლებამოსილებისა, დედოფალმა რეილის [[ლონდონი|ლონდონის]] დატოვება აუკრძალა, რის გამოც მას ოპერაციების მართვა დისტანციურად უწევდა. ==ამადას-ბარლოუს საძიებო ექსპედიცია== [[1584]] წლის [[27 აპრილი|27 აპრილს]] რეილიმ ორი გემით პირველი საძიებო ექსპედიცია გაგზავნა [[ფილიპ ამადასი|ფილიპ ამადასისა]] და [[ართურ ბარლოუ|ართურ ბარლოუს]] მეთაურობით. პილოტად დაინიშნა გამოცდილი [[სიმონ ფერნანდესი]]. ექსპედიციამ ტრანსატლანტიკური მარშრუტით იარა და [[1584]] წლის [[13 ივლისი|13 ივლისს]] მიაღწია [[ჰატორასის კუნძული|ჰატორასის კუნძულის]] ჩრდილოეთით მდებარე ყურეს, რომელსაც „პორტ ფერდინანდო“ ეწოდა. ინგლისელებმა მალევე დაამყარეს კონტაქტი ადგილობრივ [[სეკოტანის ტომი|სეკოტანის ტომთან]], რომელიც აკონტროლებდა [[როანოკის კუნძული|როანოკის კუნძულსა]] და [[ალბემარლის ყურე|ალბემარლის ყურის]] მიმდებარე მატერიკს. სეკოტანის ბელადი [[ვინგინა]] (Wingina) ომში იყო დაჭრილი, ამიტომ მოლაპარაკებებს მისი ძმა, [[გრანგანიმეო]] უძღვებოდა. [[1584]] წლის შემოდგომაზე ინგლისში დაბრუნებულმა მოგზაურებმა თან წამოიყვანეს ორი ადგილობრივი: ვანჩეზე (სეკოტანის ტომიდან) და მანტეო (კროატანის ტომიდან). დედოფალი [[ელისაბედ I]] იმდენად მოიხიბლა ახალი მიწების ბუნებრივი სიმდიდრის აღწერილობით, რომ რეილის რაინდის წოდება მიანიჭა, ხოლო აღმოჩენილ ტერიტორიას [[ვირჯინია|„ვირჯინია“]] (Virginia — „ქალწული დედოფლის“ პატივსაცემად) ეწოდა. ==პირველი კოლონია: ლეინის ფორპოსტი (1585–1586)== [[1585]] წლის [[9 აპრილი|9 აპრილს]] [[პლიმუთი (მონსერატი)|პლიმუთიდან]] 7 გემისგან შემდგარი ფლოტი გავიდა. კოლონიის სამხედრო გუბერნატორად [[რალფ ლეინი]] დაინიშნა, ხოლო საერთო საზღვაო მისას — [[სერ რიჩარდ გრენვილი]] მეთაურობდა. პორტუგალიის სანაპიროსთან ძლიერმა შტორმმა ფლაგმანი გემი Tiger დანარჩენებს დააშორა. გრენვილმა [[პუერტო-რიკო|პუერტო-რიკოში]] დროებითი სიმაგრე ააგო ფლოტის შესაკრებად და დანაკარგების აღსადგენად, სადაც ლეინის სამხედროებმა საფორტიფიკაციო მშენებლობა ივარჯიშეს. [[ივნისი|ივნისის]] ბოლოს ფლოტმა მიაღწია Outer Banks-ს. [[კუნძულ ვოკოკონი|კუნძულ ვოკოკონთან]] (Wococon) მანევრირებისას ფლაგმანი გემი Tiger მეჩეჩზე დაჯდა, რის გამოც წყალმა თითქმის მთლიანად გაანადგურა კოლონიისთვის განკუთვნილი საკვები მარაგები. ამ კატასტროფამ შეცვალა გეგმები: ნაცვლად დაგეგმილი დიდი დასახლებისა, კუნძულზე მხოლოდ 107 სამხედრო დარჩა [[რალფ ლეინი|რალფ ლეინის]] მეთაურობით, ხოლო [[გრენვილი]] [[აგვისტო|აგვისტოში]] ფლოტით [[ინგლისი|ინგლისში]] დაბრუნდა დახმარების ჩამოსაყვანად. ==კვლევები და დაავადებები== [[1585]] წლის ზამთარში მეცნიერმა [[თომას ჰარიოტი|თომას ჰარიოტმა]] და მხატვარმა [[ჯონ უაიტი|ჯონ უაიტმა]] ფართომასშტაბიანი კვლევები ჩაატარეს. ჰარიოტმა აღწერა ადგილობრივი [[ფლორა]] და [[ფაუნა]], ხოლო უაიტმა შექმნა ზუსტი აკვარელური ილუსტრაციები და რუკები. მეცნიერულმა პროგრესმა მალე იჩინა თავი ტრაგიკული ფორმით: ჰარიოტმა შენიშნა, რომ ყოველ სოფელში, სადაც კი ინგლისელები შედიოდნენ, ადგილობრივ მოსახლეობაში მალევე იფეთქებდა ხოლმე მომაკვდინებელი ეპიდემია (სავარაუდოდ, [[ყვავილი (დაავადება)|ყვავილი]] ან [[გრიპი]]), რომლის მიმართაც [[ინდიელები|ინდიელებს]] [[იმუნიტეტი (მედიცინა)|იმუნიტეტი]] არ გააჩნდათ.ზოგიერთმა ტომმა ეს ინგლისელთა მისტიკურ, ზებუნებრივ ძალებს მიაწერა. ==სამხედრო კონფლიქტი და ევაკუაცია== [[1586]] წლის [[გაზაფხული|გაზაფხულზე]] საკვების დეფიციტმა ურთიერთობები უკიდურესად დაძაბა. გრანგანიმეოს (კოლონიის მთავარი მხარდამჭერის) გარდაცვალების შემდეგ, ბელადმა [[ვინგინა|ვინგინამ]] მკვეთრად ანტიინგლისური პოზიცია დაიკავა, სახელი შეიცვალა და „პემისა პანი“ („ის, ვინც ფხიზლად აკვირდება“) დაირქვა. მან როანოკის კუნძულიდან [[სეკოტანები]] გაიყვანა, გაანადგურა თევზსაჭერი ნაგებობები და აკრძალა ინგლისელებისთვის სიმინდის მიყიდვა. ლეინმა შეიტყო, რომ პემისა პანი [[10 ივნისი|10 ივნისისთვის]] გეგმავდა სხვა ტომების მობილიზებას და ინგლისელთა ბანაკზე ღამის თავდასხმას. [[1586]] წლის [[1 ივნისი|1 ივნისს]] ლეინი 25 სამხედროთი ეწვია მატერიკზე მდებარე [[სოფელ დასამონგეპონკე|სოფელ დასამონგეპონკეს]] ვითომდა მოლაპარაკებების მიზნით. წინასწარ შეთანხმებულ სიგნალზე ინგლისელებმა ცეცხლი გახსნეს, [[პემისა პანი]] დაჭრეს, ტყეში დაედევნენ და თავი მოჰკვეთეს, რომელიც მოგვიანებით ფორტის წინ ბოძზე წამოაცვეს.. რამდენიმე დღეში როანოკს მიადგა სერ ფრენსის დრეიკის ფლოტი, რომელიც [[კარიბის ზღვა|კარიბის ზღვაში]] ესპანელებზე წარმატებული რეიდების შემდეგ ბრუნდებოდა სამშობლოში. მიუხედავად იმისა, რომ დრეიკმა ლეინს გემი და საკვები შესთავაზა, ძლიერმა ქარიშხალმა გეგმები ჩაშალა და სასოწარკვეთილმა კოლონისტებმა დრეიკის გემებით ინგლისში ევაკუაცია არჩიეს. ლეინის წასვლიდან ორი კვირის შემდეგ კუნძულზე გრენვილის დამხმარე ფლოტი ჩავიდა. კოლონია დაცარიელებული დახვდათ. გრენვილმა ინგლისის პრეტენზიის დასაცავად კუნძულზე 15 სამხედრო დატოვა და უკან დაბრუნდა. ეს რაზმი მოგვიანებით ადგილობრივთა თავდასხმის მსხვერპლი გახდა და მათი კვალი სამუდამოდ გაქრა. ==მეორე კოლონია: „დაკარგული კოლონია“ (1587–1590)== ახალი საზოგადოება და ვირჯინია დეირი [[1587]] წელს რეილიმ მეორე ექსპედიცია დაგეგმა, რომელიც ამჯერად სამოქალაქო ხასიათის იყო. 115 კოლონისტს შორის იყვნენ ქალები და ბავშვები. გუბერნატორად დაინიშნა მხატვარი ჯონ უაიტი. რეილის ბრძანებით, ახალი დასახლება — „რეილის ქალაქი“ (Cittie of Raleigh) — უნდა დაარსებულიყო უფრო ხელსაყრელ გეოგრაფიულ ზონაში, [[ჩესაპიკის ყურე|ჩესაპიკის ყურეში]] [[1587]] წლის [[22 ივლისი|22 ივლისს]] გემები შეჩერდნენ როანოკთან გრენვილის 15 მცველის მოსაძებნად. მას შემდეგ, რაც უაიტი მცირე ჯგუფით ნაპირზე გადავიდა, საზღვაო პილოტმა [[სიმონ ფერნანდესი|სიმონ ფერნანდესმა]] ეკიპაჟს უბრძანა, აღარ აეღოთ გეზი ჩესაპიკისკენ, რადგან ზაფხული იწურებოდა. მან აიძულა კოლონისტები, როანოკზე დარჩენილიყვნენ. კოლონისტებმა აღადგინეს ლეინის მიერ დატოვებული სახლები. [[1587]] წლის [[18 აგვისტო|18 აგვისტოს]] გუბერნატორის ქალიშვილს, [[ელეანორ დე როი|ელეონორ დეირს]]ა და მის მეუღლეს, [[ანანიას დეირი|ანანიას დეირს]] შეეძინათ ქალიშვილი — [[ვირჯინია დერი|ვირჯინია დეირი]] (Virginia Dare). იგი გახდა პირველი ინგლისელი ბავშვი, რომელიც დაიბადა ახალ სამყაროში. ==უაიტის წასვლა და ანგლო-ესპანური ომის ფაქტორი== ადგილობრივებთან მუდმივი შეტაკებების (რის მსხვერპლიც გახდა კოლონისტი [[ჯორჯ ჰოუ]]) და ზამთრის მოახლოების გამო, კოლონისტებმა გუბერნატორ უაიტს სთხოვეს, სასწრაფოდ დაბრუნებულიყო ინგლისში დამატებითი საკვებისა და მუშახელის ჩამოსაყვანად. უაიტი იძულებული გახდა დათანხმებოდა და [[1587]] წლის [[27 აგვისტო|27 აგვისტოს]] ფლოტით სამშობლოში გაემგზავრა.. ლონდონში ჩასულ უაიტს უმძიმესი პოლიტიკური რეალობა დახვდა. ესპანეთის მეფე [[ფილიპე II (ესპანეთი)|ფილიპე II-ის]] [[ესპანური არმადა|„უძლეველი არმადა“]] ინგლისში შესაჭრელად ემზადებოდა. დედოფალ [[ელისაბედ I|ელისაბედ I-ის]] ბრძანებით, ქვეყანაში გამოცხადდა საყოველთაო მობილიზაცია და აიკრძალა ნებისმიერი საზღვაო ხომალდის გასვლა სამეფოდან. [[1588]] წელს უაიტმა მოახერხა ორი მცირე გემის (Brave და Roe) შენარჩუნება, თუმცა გზად მათ თავს ფრანგი [[მეკობრეობა|მეკობრეები]] დაესხნენ, გაძარცვეს და იძულებულნი გახადეს უკან, ინგლისში დაბრუნებულიყვნენ. არმადის განადგურების შემდეგაც, სამხედრო ბლოკადა გაგრძელდა, რამაც უაიტის როანოკზე დაბრუნება [[1590]] წლამდე შეაფერხა. ==საიდუმლო გაუჩინარება: „CROATOAN“== [[1590]] წლის [[18 აგვისტო|18 აგვისტოს]] — თავისი შვილიშვილის, ვირჯინიას მესამე დაბადების დღეზე — ჯონ უაიტი საბოლოოდ დაბრუნდა როანოკის კუნძულზე. დასახლება ფორტიფიცირებული, თუმცა აბსოლუტურად დაცარიელებული დახვდა. ნაპოვნი იქნა მიწაში ჩაფლული სამი სკივრი (მათ შორის უაიტის პირადი ნივთები და წიგნები), რომლებიც გაძარცვული და წვიმისგან განადგურებული იყო. დასახლებაში არანაირი ბრძოლის, ხანძრის ან ნაჩქარევი ევაკუაციის ნიშანი არ ჩანდა. ციხესიმაგრის მთავარ შესასვლელ ბოძზე გარკვევით იყო ამოკვეთილი სიტყვა: „CROATOAN“ ხოლო ახლომდებარე ხეზე — ასოები „CRO“. [[1587]] წელს გამგზავრების წინ, უაიტი და კოლონისტები შეთანხმდნენ, რომ თუ ისინი ადგილს საფრთხის გამო დატოვებდნენ, ნიშნად აუცილებლად ამოტვიფრავდნენ მალტის ჯვარს, თუმცა არანაირი ჯვარი ტექსტთან ნაპოვნი არ ყოფილა. უაიტმა დაასკვნა, რომ კოლონისტები უსაფრთხოდ გადასახლდნენ მეზობელ [[ჰატორასის კუნძული|კროატანის კუნძულზე]], სადაც მანტეოს მეგობრული ტომი ბინადრობდა. თუმცა, მეორე დღეს დაწყებულმა ძლიერმა შტორმმა, ღუზების დაკარგვამ და საკვების სიმცირემ საძიებო გემი აიძულა, კარიბების გავლით ინგლისში დაბრუნებულიყო. უაიტს მეტჯერ ახალ სამყაროში გამგზავრების შესაძლებლობა აღარ მისცემია. ==ისტორიული ჰიპოთეზები== კოლონისტების გაუჩინარების ირგვლივ საუკუნეების განმავლობაში არაერთი სამეცნიერო ჰიპოთეზა ჩამოყალიბდა: ინტეგრაცია ადგილობრივ ტომებთან: წამყვანი თეორიის მიხედვით, საკვების გარეშე დარჩენილი კოლონისტები მცირე ჯგუფებად შეერივნენ კროატანის ან ჰატორასის ტომებს. 1607 წელს დაარსებული ჯეიმსტაუნის (Jamestown) კოლონიის ჩანაწერები იტყობინებოდა, რომ ინდიელთა სოფლებში ნახეს ქვის ნაგებობები და ევროპული ნაკვთების (ნაცრისფერი თვალები, ღია თმა) მქონე ბავშვები. ==მასობრივი ჟლეტა (პოუჰატანის ვერსია)== ჯეიმსტაუნის კოლონიის ლიდერი ჯონ სმიტი აღნიშნავდა, რომ ბელადმა პოუჰატანმა (მატილდა პოკაჰონტასის მამამ) მას პირადად დაუდასტურა, რომ როანოკელი კოლონისტები მატერიკზე გადასახლების შემდეგ მისმა მეომრებმა დახოცეს, რადგან ისინი მტრულ ტომებთან თანამშრომლობდნენ.. ==ესპანელთა თავდასხმა== ესპანეთის საიმპერატორო არქივები ადასტურებს, რომ ფილიპე II-ის დაზვერვა აქტიურად ეძებდა ინგლისელთა ბაზას და 1588 წელს ვიცენტე გონსალესის მეთაურობით სათვალთვალო გემიც გაგზავნა Outer Banks-ში, თუმცა დოკუმენტურად არ დასტურდება, რომ ესპანელებმა კოლონისტებს მიაგნეს.. ==შიდა განხეთქილება და დაღუპვა ზღვაში== არსებობს მოსაზრება, რომ კოლონისტების ნაწილმა ააგო მცირე გემები (პინასები) ინგლისში დასაბრუნებლად, თუმცა ატლანტის ოკეანეში შტორმის დროს დაიღუპა. ==კულტურული მემკვიდრეობა== როანოკის საიდუმლოება საუკუნეების განმავლობაში მივიწყებული იყო, სანამ 1834 წელს ამერიკელმა ისტორიკოსმა ჯორჯ ბანკროფტმა არ გამოაქვეყნა თავისი მონუმენტური ნაშრომი „ამერიკის შეერთებული შტატების ისტორია“ ბანკროფტმა როანოკელი კოლონისტები, განსაკუთრებით კი ჩვილი ვირჯინია დეირი, წარმოაჩინა ამერიკული იდენტობისა და კულტურის ფუძემდებელ, რომანტიკულ ფიგურებად, რამაც საზოგადოებრივ ცნობიერებაში „დაკარგული კოლონიის“ მითის პოპულარიზაციას შეუწყო ხელი. ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.nps.gov/fort/index.htm ეროვნული პარკების სამსახური (NPS) — როანოკის ისტორიული ძეგლი] — აშშ-ის მთავრობის ოფიციალური საგანმანათლებლო და საარქივო რესურსები კუნძულზე არსებული ფორტისა და არტეფაქტების შესახებ (ინგლისური). * [https://firstcolonyfoundation.org/ პირველი კოლონიის ფონდი (First Colony Foundation)] — როანოკის კუნძულსა და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე მიმდინარე აქტუალური არქეოლოგიური გათხრების, აღმოჩენებისა და სამეცნიერო პუბლიკაციების ოფიციალური პორტალი (ინგლისური). * [https://www.britannica.com/story/the-lost-colony-of-roanoke ენციკლოპედია ბრიტანიკა — როანოკის კოლონია] — ანალიტიკური და ქრონოლოგიური სტატია „დაკარგული კოლონიის“ ძირითადი თეორიებისა და ისტორიული კონტექსტის შესახებ (ინგლისური). * [https://www.ncdcr.gov/about-us/history/roanoke-voyages ჩრდილოეთ კაროლინის კულტურული რესურსების დეპარტამენტი] — შტატის ოფიციალური ისტორიული არქივი, რომელიც ინახავს 1584–1590 წლების ექსპედიციების დოკუმენტაციასა და პირველწყაროებს (ინგლისური). * [https://www.virtualjamestown.org/ ვირტუალური ჯეიმსტაუნი (Virtual Jamestown)] — ციფრული კვლევითი პლატფორმა, რომელიც შეიცავს როანოკისა და ჯეიმსტაუნის კოლონიების პერიოდის ორიგინალურ წერილებს, რუკებსა და სასამართლო ჩანაწერებს (ინგლისური). [[კატეგორია:დიდი ბრიტანეთის კოლონიები]] [[კატეგორია:ამერიკის შეერთებულ შტატების ისტორია]] npe9ofc0d6h0wxjw9p3fvbjix8ybkrr 14 890414 5405174 2026-06-01T13:47:08Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები ისრაელში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები ისრაელში]] [[კატეგორია:2007 წელი აზიაში]] 5405174 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები ისრაელში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები ისრაელში]] [[კატეგორია:2007 წელი აზიაში]] o4qwmdtt1yjy2kv18bikmdsu37gqc3x 15 890415 5405175 2026-06-01T13:47:34Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405175 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 890416 5405176 2026-06-01T13:48:04Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები სირიაში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები სირიაში]] [[კატეგორია:2007 წელი აზიაში]] 5405176 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები სირიაში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები სირიაში]] [[კატეგორია:2007 წელი აზიაში]] c11yf1qcjjv7fnlc9gzu8c3x41zue74 15 890417 5405178 2026-06-01T13:48:26Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405178 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 890418 5405180 2026-06-01T13:49:14Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები ერაყში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები ერაყში]] [[კატეგორია:2007 წელი აზიაში]] 5405180 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები ერაყში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები ერაყში]] [[კატეგორია:2007 წელი აზიაში]] 3888mc1ibjl0zzxaqq5ip1s27dciamt 15 890419 5405181 2026-06-01T13:49:36Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405181 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 890420 5405182 2026-06-01T13:50:05Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები ბურუნდიში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები ბურუნდიში]] [[კატეგორია:2007 წელი აფრიკაში]] 5405182 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები ბურუნდიში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები ბურუნდიში]] [[კატეგორია:2007 წელი აფრიკაში]] axlafvr6f8wgddqpwzy5uzet7vpk1ts 15 890421 5405183 2026-06-01T13:50:24Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405183 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 890422 5405184 2026-06-01T13:51:44Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები სიერა-ლეონეში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები სიერა-ლეონეში]] [[კატეგორია:2007 წელი აფრიკაში]] 5405184 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები სიერა-ლეონეში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები სიერა-ლეონეში]] [[კატეგორია:2007 წელი აფრიკაში]] hbbl09n62najqlj0oxfibzugrhv8sbp 15 890423 5405185 2026-06-01T13:52:05Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405185 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 890424 5405186 2026-06-01T13:52:45Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები კოტ-დ’ივუარში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები კოტ-დ’ივუარში]] [[კატეგორია:2007 წელი აფრიკაში]] 5405186 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები კოტ-დ’ივუარში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები კოტ-დ’ივუარში]] [[კატეგორია:2007 წელი აფრიკაში]] i4lebwdkhvmnf43ksiyrhz3pw8vsach 15 890425 5405187 2026-06-01T13:53:14Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405187 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 890426 5405188 2026-06-01T13:54:52Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები აღმოსავლეთ ტიმორში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები აღმოსავლეთ ტიმორში]] [[კატეგორია:2007 წელი აზიაში]] 5405188 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:2007 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები აღმოსავლეთ ტიმორში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები აღმოსავლეთ ტიმორში]] [[კატეგორია:2007 წელი აზიაში]] kn0bhvsknzj90zwdmbltrvioo3p3kqq 15 890427 5405189 2026-06-01T13:55:14Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405189 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 890428 5405195 2026-06-01T14:26:03Z TasoAnastasia55 169146 ახალი გვერდი: {{subst:მუშავდება}} 5405195 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} ektn3dbbnvv2n05fzzlrhc9qg1xqd2n 5405197 5405195 2026-06-01T14:28:27Z TasoAnastasia55 169146 5405197 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] e788jk7bv9xqacmmiuym2hjmarkcwvz 5405261 5405197 2026-06-01T16:21:11Z TasoAnastasia55 169146 5405261 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] it9rramm2l7w7hxobl8tihk9dchb5i5 5405264 5405261 2026-06-01T16:27:15Z TasoAnastasia55 169146 5405264 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1770(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] fqpwppvjm3e0n872qs58vwousghz7j4 5405268 5405264 2026-06-01T16:31:16Z TasoAnastasia55 169146 5405268 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1770''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[10 აგვისტო]]ს. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1770(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] fn6wu51u2g0r1gn1gxea29zxr8nqj0j 5405269 5405268 2026-06-01T16:32:29Z TasoAnastasia55 169146 5405269 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1770''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[10 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== ერაყში გაეროს დამხმარე მისიის (UNAMI) მანდატის 12 თვით გაგრძელების დამტკიცებით, უშიშროების საბჭომ დღეს გააფართოვა გაეროს პოლიტიკური როლი ერაყში, რაც მიზნად ისახავს შიდა დაპირისპირებით მოცული ქვეყნის მეტოქე ფრაქციების გაერთიანებას, მეზობელი ქვეყნებისგან უფრო ფართო მხარდაჭერის მოპოვებასა და მზარდი ჰუმანიტარული კრიზისის დაძლევას. რეზოლუცია 1770-ის (2007) ერთხმად მიღებით, საბჭომ გაზარდა ოთხი წლის წინ შექმნილი მისიის პასუხისმგებლობები, რომლის არსებული მანდატიც დღეს იწურებოდა. სხვა საკითხებთან ერთად, მიღებულმა ზომამ უფლებამოსილება მიანიჭა UNAMI-ის ხელმძღვანელს, „კონსულტაცია გაუწიოს, მხარი დაუჭიროს და დაეხმაროს“ ერაყის მთავრობას „ყოვლისმომცველი ეროვნული დიალოგისა და პოლიტიკური შერიგების“ წინსვლაში, კონსტიტუციის გადახედვაში, შიდა საზღვრების დადგენასა და იმ მილიონობით ერაყელის პრობლემების მოგვარებაში, რომლებმაც საკუთარი სახლები დატოვეს. გაეროს გენერალური მდივანი პან გი მუნი დაუყოვნებლივ მიესალმა რეზოლუციის მიღებას და 15-წევრიან საბჭოს განუცხადა, რომ მშვიდობიანი და კეთილდღეობით აღავსე მომავლის შექმნა თავად ერაყელების საქმეა, საერთაშორისო თანამეგობრობა კი მხოლოდ მხარს დაუჭერს მათ ძალისხმევას. გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია გაზრდის თავის როლს და მოუთმენლად ელის ერაყის მთავრობასა და ხალხთან „მჭიდრო პარტნიორობით“ მუშაობას ეროვნული პოლიტიკური დიალოგის წასახალისებლად, ჰუმანიტარული დახმარების გასაწევად და ადამიანის უფლებების დასაცავად. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1770(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] r5bysxy7zn6sig2qzm2wrlcqz858l8n 5405270 5405269 2026-06-01T16:34:13Z TasoAnastasia55 169146 5405270 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1770''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[10 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== ერაყში გაეროს დამხმარე მისიის (UNAMI) მანდატის 12 თვით გაგრძელების დამტკიცებით, უშიშროების საბჭომ დღეს გააფართოვა გაეროს პოლიტიკური როლი ერაყში, რაც მიზნად ისახავს შიდა დაპირისპირებით მოცული ქვეყნის მეტოქე ფრაქციების გაერთიანებას, მეზობელი ქვეყნებისგან უფრო ფართო მხარდაჭერის მოპოვებასა და მზარდი ჰუმანიტარული კრიზისის დაძლევას. რეზოლუცია 1770-ის (2007) ერთხმად მიღებით, საბჭომ გაზარდა ოთხი წლის წინ შექმნილი მისიის პასუხისმგებლობები, რომლის არსებული მანდატიც დღეს იწურებოდა. სხვა საკითხებთან ერთად, მიღებულმა ზომამ უფლებამოსილება მიანიჭა UNAMI-ის ხელმძღვანელს, „კონსულტაცია გაუწიოს, მხარი დაუჭიროს და დაეხმაროს“ ერაყის მთავრობას „ყოვლისმომცველი ეროვნული დიალოგისა და პოლიტიკური შერიგების“ წინსვლაში, კონსტიტუციის გადახედვაში, შიდა საზღვრების დადგენასა და იმ მილიონობით ერაყელის პრობლემების მოგვარებაში, რომლებმაც საკუთარი სახლები დატოვეს. გაეროს გენერალური მდივანი პან გი მუნი დაუყოვნებლივ მიესალმა რეზოლუციის მიღებას და 15-წევრიან საბჭოს განუცხადა, რომ მშვიდობიანი და კეთილდღეობით აღავსე მომავლის შექმნა თავად ერაყელების საქმეა, საერთაშორისო თანამეგობრობა კი მხოლოდ მხარს დაუჭერს მათ ძალისხმევას. გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია გაზრდის თავის როლს და მოუთმენლად ელის ერაყის მთავრობასა და ხალხთან „მჭიდრო პარტნიორობით“ მუშაობას ეროვნული პოლიტიკური დიალოგის წასახალისებლად, ჰუმანიტარული დახმარების გასაწევად და ადამიანის უფლებების დასაცავად.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9095.doc.htm|title= Security Council expands United Nations role in Iraq as part of efforts to end strife, win regional support, tackle humanitarian crisis|date=August 10, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1770(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] hhimogcuos8n372p90ilfe04njew2i3 5405279 5405270 2026-06-01T16:52:46Z TasoAnastasia55 169146 5405279 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1770''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[10 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== [[ერაყი|ერაყში]] გაეროს დამხმარე მისიის (UNAMI) [[მანდატი]]ს 12 თვით გაგრძელების დამტკიცებით, უშიშროების საბჭომ დღეს გააფართოვა გაეროს პოლიტიკური როლი ერაყში, რაც მიზნად ისახავს შიდა დაპირისპირებით მოცული ქვეყნის მეტოქე ფრაქციების გაერთიანებას, მეზობელი ქვეყნებისგან უფრო ფართო მხარდაჭერის მოპოვებასა და მზარდი ჰუმანიტარული კრიზისის დაძლევას. რეზოლუცია 1770-ის (2007) ერთხმად მიღებით, [[გაეროს უშიშროების საბჭო|საბჭომ]] გაზარდა ოთხი წლის წინ შექმნილი მისიის პასუხისმგებლობები, რომლის არსებული მანდატიც დღეს იწურებოდა. სხვა საკითხებთან ერთად, მიღებულმა ზომამ უფლებამოსილება მიანიჭა UNAMI-ის ხელმძღვანელს, „კონსულტაცია გაუწიოს, მხარი დაუჭიროს და დაეხმაროს“ ერაყის მთავრობას „ყოვლისმომცველი ეროვნული დიალოგისა და პოლიტიკური შერიგების“ წინსვლაში, კონსტიტუციის გადახედვაში, შიდა საზღვრების დადგენასა და იმ მილიონობით [[ერაყელები|ერაყელის]] პრობლემების მოგვარებაში, რომლებმაც საკუთარი სახლები დატოვეს. [[გაეროს გენერალური მდივანი]] [[პან გი მუნი]] დაუყოვნებლივ მიესალმა რეზოლუციის მიღებას და 15-წევრიან საბჭოს განუცხადა, რომ მშვიდობიანი და კეთილდღეობით აღსავსე მომავლის შექმნა თავად ერაყელების საქმეა, საერთაშორისო თანამეგობრობა კი მხოლოდ მხარს დაუჭერს მათ ძალისხმევას. [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია]] გაზრდის თავის როლს და მოუთმენლად ელის ერაყის მთავრობასა და ხალხთან „მჭიდრო პარტნიორობით“ მუშაობას ეროვნული პოლიტიკური დიალოგის წასახალისებლად, [[ჰუმანიტარული დახმარება|ჰუმანიტარული დახმარებ]]ის გასაწევად და ადამიანის უფლებების დასაცავად.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9095.doc.htm|title= Security Council expands United Nations role in Iraq as part of efforts to end strife, win regional support, tackle humanitarian crisis|date=August 10, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1770(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] huy2j486hlvwl7wijvkk7p43xp2gtof 5405282 5405279 2026-06-01T16:54:25Z TasoAnastasia55 169146 5405282 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1770''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[10 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== [[ერაყი|ერაყში]] გაეროს დამხმარე მისიის (UNAMI) [[მანდატი]]ს 12 თვით გაგრძელების დამტკიცებით, უშიშროების საბჭომ დღეს გააფართოვა გაეროს პოლიტიკური როლი ერაყში, რაც მიზნად ისახავს შიდა დაპირისპირებით მოცული ქვეყნის მეტოქე ფრაქციების გაერთიანებას, მეზობელი ქვეყნებისგან უფრო ფართო მხარდაჭერის მოპოვებასა და მზარდი ჰუმანიტარული კრიზისის დაძლევას. რეზოლუცია 1770-ის (2007) ერთხმად მიღებით, [[გაეროს უშიშროების საბჭო|საბჭომ]] გაზარდა ოთხი წლის წინ შექმნილი მისიის პასუხისმგებლობები, რომლის არსებული მანდატიც დღეს იწურებოდა. სხვა საკითხებთან ერთად, მიღებულმა ზომამ უფლებამოსილება მიანიჭა UNAMI-ის ხელმძღვანელს, „კონსულტაცია გაუწიოს, მხარი დაუჭიროს და დაეხმაროს“ ერაყის მთავრობას „ყოვლისმომცველი ეროვნული დიალოგისა და პოლიტიკური შერიგების“ წინსვლაში, კონსტიტუციის გადახედვაში, შიდა საზღვრების დადგენასა და იმ მილიონობით [[ერაყელები|ერაყელის]] პრობლემების მოგვარებაში, რომლებმაც საკუთარი სახლები დატოვეს. [[გაეროს გენერალური მდივანი]] [[პან გი მუნი]] დაუყოვნებლივ მიესალმა რეზოლუციის მიღებას და 15-წევრიან საბჭოს განუცხადა, რომ მშვიდობიანი და კეთილდღეობით აღსავსე მომავლის შექმნა თავად ერაყელების საქმეა, საერთაშორისო თანამეგობრობა კი მხოლოდ მხარს დაუჭერს მათ ძალისხმევას. [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია]] გაზრდის თავის როლს და მოუთმენლად ელის ერაყის მთავრობასა და ხალხთან „მჭიდრო პარტნიორობით“ მუშაობას ეროვნული პოლიტიკური დიალოგის წასახალისებლად, [[ჰუმანიტარული დახმარება|ჰუმანიტარული დახმარებ]]ის გასაწევად და ადამიანის უფლებების დასაცავად.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9095.doc.htm|title= Security Council expands United Nations role in Iraq as part of efforts to end strife, win regional support, tackle humanitarian crisis|date=August 10, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1770(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] e8xwu2ca8o9qpyfwznhkeb2p142ebhm 5405304 5405282 2026-06-01T17:22:18Z TasoAnastasia55 169146 5405304 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1765''' ==რეზოლუცია== ==რესურსები ინტერნეტში== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} hrg5nd6ng2weu5wc0ruh7yv18bkwrwu 5405309 5405304 2026-06-01T17:28:15Z TasoAnastasia55 169146 5405309 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =16 ივლისი |წელი =2007 |სხდომა =5,716 |კოდი =S/RES/1765 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1765(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[კოტ-დ’ივუარი|კოტ-დ’ივუარში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1765''' ==რეზოლუცია== ==რესურსები ინტერნეტში== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} 72ziok1l6b0kx0u10ute06rxmkwujar 5405345 5405309 2026-06-01T18:53:31Z TasoAnastasia55 169146 5405345 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =16 ივლისი |წელი =2007 |სხდომა =5,716 |კოდი =S/RES/1765 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1765(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[კოტ-დ’ივუარი|კოტ-დ’ივუარში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1765''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[16 ივლისი|16 ივლის]]ს. ==რეზოლუცია== ==რესურსები ინტერნეტში== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} juy7xfey4finwz3y3kx9hw7zvb0bt77 5405346 5405345 2026-06-01T18:54:19Z TasoAnastasia55 169146 5405346 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =16 ივლისი |წელი =2007 |სხდომა =5,716 |კოდი =S/RES/1765 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1765(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[კოტ-დ’ივუარი|კოტ-დ’ივუარში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1765''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[16 ივლისი|16 ივლის]]ს. ==რეზოლუცია== მიიჩნია რა, რომ კოტ-დ’ივუარში არსებული ვითარება კვლავ წარმოადგენს საფრთხეს საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოებისთვის, უშიშროების საბჭომ ამ დილით გადაწყვიტა, 2008 წლის 15 იანვრამდე გააგრძელოს ამ ქვეყანაში გაეროს ოპერაციისა და მისი მხარდამჭერი ფრანგული ძალების მანდატი. ეს გადაწყვეტილება მიზნად ისახავს გამჭვირვალე არჩევნების ორგანიზების მხარდაჭერას იმ ვადებში, რომლებიც დადგენილია ახლახან ხელმოწერილი უაგადუგუს პოლიტიკური შეთანხმებით. რეზოლუცია 1765-ის (2007) ერთხმად მიღებითა და გაეროს წესდების VII თავის საფუძველზე მოქმედმა საბჭომ მხარი დაუჭირა გენერალური მდივნის რეკომენდაციებს, რომლებიც ასახულია კოტ-დ’ივუარში გაეროს ოპერაციის (UNOCI) ბოლო ანგარიშში (დოკუმენტი S/2007/275). აღნიშნული რეკომენდაციები მისიის როლს არეგულირებს კოტ-დ’ივუარის სამშვიდობო პროცესის ახალი ფაზის შესაბამისად, როგორც ეს უაგადუგუს შეთანხმებით არის განსაზღვრული. აღნიშნული შეთანხმება, რომელიც 2007 წლის 4 მარტს პრეზიდენტმა ლორან გბაგბომ და გიომ სორომ ქალაქ უაგადუგუში გააფორმეს დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის (ECOWAS) თავმჯდომარის, ბურკინა-ფასოს პრეზიდენტ ბლეზ კომპაორეს შუამავლობით, პოლიტიკური განხეთქილების დასაძლევად მთელ რიგ ზომებს ითვალისწინებს. სხვა ნაბიჯებთან ერთად, იგი მოითხოვს ახალი გარდამავალი მთავრობის შექმნას; თავისუფალი და სამართლიანი საპრეზიდენტო არჩევნების ორგანიზებას; „ახალი ძალებისა“ (Forces Nouvelles) და ეროვნული თავდაცვისა და უსაფრთხოების ძალების გაერთიანებას ინტეგრირებული სამეთაურო ცენტრის შექმნის გზით; მილიციების დაშლას, ყოფილი მებრძოლების განიარაღებასა და მათ ჩართვას სამოქალაქო სამსახურის პროგრამებში; ასევე, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის გამყოფი ე.წ. „ნდობის ზონის“ შეცვლას „მწვანე ხაზით“, რომლის მონიტორინგსაც UNOCI განახორციელებს. ==რესურსები ინტერნეტში== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} m8jrqb337cat5tt3utqviye3093bvlo 5405353 5405346 2026-06-01T18:57:42Z TasoAnastasia55 169146 5405353 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =16 ივლისი |წელი =2007 |სხდომა =5,716 |კოდი =S/RES/1765 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1765(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[კოტ-დ’ივუარი|კოტ-დ’ივუარში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1765''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[16 ივლისი|16 ივლის]]ს. ==რეზოლუცია== მიიჩნია რა, რომ კოტ-დ’ივუარში არსებული ვითარება კვლავ წარმოადგენს საფრთხეს საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოებისთვის, უშიშროების საბჭომ ამ დილით გადაწყვიტა, 2008 წლის 15 იანვრამდე გააგრძელოს ამ ქვეყანაში გაეროს ოპერაციისა და მისი მხარდამჭერი ფრანგული ძალების მანდატი. ეს გადაწყვეტილება მიზნად ისახავს გამჭვირვალე არჩევნების ორგანიზების მხარდაჭერას იმ ვადებში, რომლებიც დადგენილია ახლახან ხელმოწერილი უაგადუგუს პოლიტიკური შეთანხმებით. რეზოლუცია 1765-ის (2007) ერთხმად მიღებითა და გაეროს წესდების VII თავის საფუძველზე მოქმედმა საბჭომ მხარი დაუჭირა გენერალური მდივნის რეკომენდაციებს, რომლებიც ასახულია კოტ-დ’ივუარში გაეროს ოპერაციის (UNOCI) ბოლო ანგარიშში (დოკუმენტი S/2007/275). აღნიშნული რეკომენდაციები მისიის როლს არეგულირებს კოტ-დ’ივუარის სამშვიდობო პროცესის ახალი ფაზის შესაბამისად, როგორც ეს უაგადუგუს შეთანხმებით არის განსაზღვრული. აღნიშნული შეთანხმება, რომელიც 2007 წლის 4 მარტს პრეზიდენტმა ლორან გბაგბომ და გიომ სორომ ქალაქ უაგადუგუში გააფორმეს დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის (ECOWAS) თავმჯდომარის, ბურკინა-ფასოს პრეზიდენტ ბლეზ კომპაორეს შუამავლობით, პოლიტიკური განხეთქილების დასაძლევად მთელ რიგ ზომებს ითვალისწინებს. სხვა ნაბიჯებთან ერთად, იგი მოითხოვს ახალი გარდამავალი მთავრობის შექმნას; თავისუფალი და სამართლიანი საპრეზიდენტო არჩევნების ორგანიზებას; „ახალი ძალებისა“ (Forces Nouvelles) და ეროვნული თავდაცვისა და უსაფრთხოების ძალების გაერთიანებას ინტეგრირებული სამეთაურო ცენტრის შექმნის გზით; მილიციების დაშლას, ყოფილი მებრძოლების განიარაღებასა და მათ ჩართვას სამოქალაქო სამსახურის პროგრამებში; ასევე, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის გამყოფი ე.წ. „ნდობის ზონის“ შეცვლას „მწვანე ხაზით“, რომლის მონიტორინგსაც UNOCI განახორციელებს.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9078.doc.htm|title=SECURITY COUNCIL EXTENDS OPERATION IN CÔTE D’IVOIRE UNTIL 15 JANUARY 2008, UNANIMOUSLY ADOPTING RESOLUTION 1765 (2007)|date=July 16, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1765(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} 1jzlu47wjh45kubeuywb4mtvr19j1u3 5405375 5405353 2026-06-01T19:48:14Z TasoAnastasia55 169146 5405375 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =16 ივლისი |წელი =2007 |სხდომა =5,716 |კოდი =S/RES/1765 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1765(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[კოტ-დ’ივუარი|კოტ-დ’ივუარში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1765''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[16 ივლისი|16 ივლის]]ს. ==რეზოლუცია== იმის დადგენით, რომ [[კოტ-დ’ივუარი|კოტ-დ’ივუარ]]ში არსებული ვითარება კვლავ საფრთხეს უქმნის საერთაშორისო მშვიდობასა და უსაფრთხოებას, უშიშროების საბჭომ დღეს დილით გადაწყვიტა გაეროს ოპერაციისა და მისი მხარდამჭერი [[საფრანგეთი|ფრანგული]] ძალების მანდატის განახლება ამ ქვეყანაში [[2008]] წლის [[15 იანვარი|15 იანვრ]]ამდე, რათა მხარი დაუჭიროს გამჭვირვალე არჩევნების ორგანიზებას [[უაგადუგუ|უაგადუგუს]] პოლიტიკურ შეთანხმებაში დადგენილ ვადებში. რეზოლუცია 1765-ის (2007) ერთხმად მიღებითა და გაეროს წესდების VII თავის საფუძველზე მოქმედმა საბჭომ მხარი დაუჭირა [[გაეროს გენერალური მდივანი|გენერალური მდივ]]ნის რეკომენდაციებს, რომლებიც ასახულია კოტ-დ’ივუარში გაეროს ოპერაციის (UNOCI) ბოლო ანგარიშში (დოკუმენტი S/2007/275). აღნიშნული რეკომენდაციები მისიის როლს არეგულირებს კოტ-დ’ივუარის სამშვიდობო პროცესის ახალი ფაზის შესაბამისად, როგორც ეს უაგადუგუს შეთანხმებით არის განსაზღვრული. აღნიშნული შეთანხმება, რომელიც 2007 წლის [[4 მარტი|4 მარტ]]ს პრეზიდენტმა [[ლორან გბაგბო]]მ და გიიომ სორომ ქალაქ უაგადუგუში გააფორმეს [[დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობა|დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის]] (ECOWAS) თავმჯდომარის, [[ბურკინა-ფასო]]ს პრეზიდენტ [[ბლეზ კომპაორე]]ს შუამავლობით, პოლიტიკური განხეთქილების დასაძლევად მთელ რიგ ზომებს ითვალისწინებს. სხვა ნაბიჯებთან ერთად, იგი მოითხოვს ახალი გარდამავალი მთავრობის შექმნას; თავისუფალი და სამართლიანი საპრეზიდენტო არჩევნების ორგანიზებას; „ახალი ძალებისა“ (Forces Nouvelles) და ეროვნული თავდაცვისა და უსაფრთხოების ძალების გაერთიანებას ინტეგრირებული სამეთაურო ცენტრის შექმნის გზით; მილიციების დაშლას, ყოფილი მებრძოლების განიარაღებასა და მათ ჩართვას სამოქალაქო სამსახურის პროგრამებში; ასევე, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის გამყოფი ე.წ. „ნდობის ზონის“ შეცვლას „მწვანე ხაზით“, რომლის მონიტორინგსაც UNOCI განახორციელებს.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9078.doc.htm|title=SECURITY COUNCIL EXTENDS OPERATION IN CÔTE D’IVOIRE UNTIL 15 JANUARY 2008, UNANIMOUSLY ADOPTING RESOLUTION 1765 (2007)|date=July 16, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1765(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} 06u6gzpjgdxqac3imxrmxisidsst4k1 5405376 5405375 2026-06-01T19:51:08Z TasoAnastasia55 169146 5405376 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =16 ივლისი |წელი =2007 |სხდომა =5,716 |კოდი =S/RES/1765 |დოკუმენტი = https://undocs.org/S/RES/1765(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[კოტ-დ’ივუარი|კოტ-დ’ივუარში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1765''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[16 ივლისი|16 ივლის]]ს. ==რეზოლუცია== იმის დადგენით, რომ [[კოტ-დ’ივუარი|კოტ-დ’ივუარ]]ში არსებული ვითარება კვლავ საფრთხეს უქმნის საერთაშორისო მშვიდობასა და უსაფრთხოებას, უშიშროების საბჭომ დღეს დილით გადაწყვიტა გაეროს ოპერაციისა და მისი მხარდამჭერი [[საფრანგეთი|ფრანგული]] ძალების მანდატის განახლება ამ ქვეყანაში [[2008]] წლის [[15 იანვარი|15 იანვრ]]ამდე, რათა მხარი დაუჭიროს გამჭვირვალე არჩევნების ორგანიზებას [[უაგადუგუ|უაგადუგუს]] პოლიტიკურ შეთანხმებაში დადგენილ ვადებში. რეზოლუცია 1765-ის (2007) ერთხმად მიღებითა და გაეროს წესდების VII თავის საფუძველზე მოქმედმა საბჭომ მხარი დაუჭირა [[გაეროს გენერალური მდივანი|გენერალური მდივ]]ნის რეკომენდაციებს, რომლებიც ასახულია კოტ-დ’ივუარში გაეროს ოპერაციის (UNOCI) ბოლო ანგარიშში (დოკუმენტი S/2007/275). აღნიშნული რეკომენდაციები მისიის როლს არეგულირებს კოტ-დ’ივუარის სამშვიდობო პროცესის ახალი ფაზის შესაბამისად, როგორც ეს უაგადუგუს შეთანხმებით არის განსაზღვრული. აღნიშნული შეთანხმება, რომელიც 2007 წლის [[4 მარტი|4 მარტ]]ს პრეზიდენტმა [[ლორან გბაგბო]]მ და გიიომ სორომ ქალაქ უაგადუგუში გააფორმეს [[დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობა|დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის]] (ECOWAS) თავმჯდომარის, [[ბურკინა-ფასო]]ს პრეზიდენტ [[ბლეზ კომპაორე]]ს შუამავლობით, პოლიტიკური განხეთქილების დასაძლევად მთელ რიგ ზომებს ითვალისწინებს. სხვა ნაბიჯებთან ერთად, იგი მოითხოვს ახალი გარდამავალი მთავრობის შექმნას; თავისუფალი და სამართლიანი საპრეზიდენტო არჩევნების ორგანიზებას; „ახალი ძალებისა“ (Forces Nouvelles) და ეროვნული თავდაცვისა და უსაფრთხოების ძალების გაერთიანებას ინტეგრირებული სამეთაურო ცენტრის შექმნის გზით; მილიციების დაშლას, ყოფილი მებრძოლების განიარაღებასა და მათ ჩართვას სამოქალაქო სამსახურის პროგრამებში; ასევე, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის გამყოფი ე.წ. „ნდობის ზონის“ შეცვლას „მწვანე ხაზით“, რომლის მონიტორინგსაც UNOCI განახორციელებს.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9078.doc.htm|title=SECURITY COUNCIL EXTENDS OPERATION IN CÔTE D’IVOIRE UNTIL 15 JANUARY 2008, UNANIMOUSLY ADOPTING RESOLUTION 1765 (2007)|date=July 16, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1765(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები კოტ-დ’ივუარის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი კოტ-დ’ივუარში]] dgj2z8b8bu3l2yhod6ujpwb13mn4egy 1 890429 5405196 2026-06-01T14:26:24Z TasoAnastasia55 169146 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405196 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 1 890430 5405225 2026-06-01T15:46:20Z Eletskh-QR 175175 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405225 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 1 890431 5405252 2026-06-01T15:57:39Z ლაზარე ზანგური 170233 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405252 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 890432 5405257 2026-06-01T16:08:25Z ლაზარე ზანგური 170233 ახალი გვერდი: Pambdelurion {{subst:მუშავდება}} 5405257 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} l258y9aanbiw3yvmoj3rgzn532451gj 5405258 5405257 2026-06-01T16:09:11Z ლაზარე ზანგური 170233 5405258 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი''' 6gwu68qdd3ayuvzmu4mexd6tsbjafmo 5405260 5405258 2026-06-01T16:10:10Z ლაზარე ზანგური 170233 5405260 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— ei3y5flknnxclwqfw6b89vd4ngoydis 5405300 5405260 2026-06-01T17:14:18Z ლაზარე ზანგური 170233 5405300 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''—— პანართროპოდების გადაშენებული გვარია, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ გრენლანდიაში მდებარე სირიუს-პასეტის კამბრიული პერიოდის ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი კერიგმახელას მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია ართროპოდების ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც ლობოპოდიანებისთვის დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული ართროპოდებისთვის დამახასიათებელ თავისებურებებს. 0x5x93b3cwifh8qpaf4hsx001jmk6p7 5405301 5405300 2026-06-01T17:17:25Z ლაზარე ზანგური 170233 5405301 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''——პანართროპოდების გადაშენებული გვარია, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ გრენლანდიაში მდებარე სირიუს-პასეტის კამბრიული პერიოდის ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი კერიგმახელას მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია ართროპოდების ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც ლობოპოდიანებისთვის დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული ართროპოდებისთვის დამახასიათებელ თავისებურებებს. 8csh2ohtiyqilo16vszgkin5q1cf9vp 5405302 5405301 2026-06-01T17:17:47Z ლაზარე ზანგური 170233 5405302 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— პანართროპოდების გადაშენებული გვარია, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ გრენლანდიაში მდებარე სირიუს-პასეტის კამბრიული პერიოდის ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი კერიგმახელას მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია ართროპოდების ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც ლობოპოდიანებისთვის დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული ართროპოდებისთვის დამახასიათებელ თავისებურებებს. i8heiu0drupof398bqrlzyzarem8fd7 5405303 5405302 2026-06-01T17:18:35Z ლაზარე ზანგური 170233 5405303 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— პანართროპოდების გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ გრენლანდიაში მდებარე სირიუს-პასეტის კამბრიული პერიოდის ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი კერიგმახელას მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია ართროპოდების ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც ლობოპოდიანებისთვის დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული ართროპოდებისთვის დამახასიათებელ თავისებურებებს. 4lbig9sql0zziaxzzs4toodi39bl9e6 5405306 5405303 2026-06-01T17:23:48Z ლაზარე ზანგური 170233 5405306 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. t0g3qyv6m7dvsrhg5sn40mgjir3xtoj 5405308 5405306 2026-06-01T17:27:20Z ლაზარე ზანგური 170233 5405308 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== პამბდელურიონ უიტინგტონი 1997 წელს აღწერა გრემ ე. ბადმა. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს ძველი ბერძნული სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია პალეონტოლოგ ჰარი ბ. უიტინგტონის პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია მგუჰ 24508. bocq5kfemsxgjukdbwqvv6jcjz4vemy 5405312 5405308 2026-06-01T17:29:12Z ლაზარე ზანგური 170233 5405312 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== პამბდელურიონ უიტინგტონი (პამბდელურიონიდა ერთ-ერთი სახეობა) 1997 წელს აღწერა გრემ ე. ბადმა. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს ძველი ბერძნული სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია პალეონტოლოგ ჰარი ბ. უიტინგტონის პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.[1] 1lengh4srq5yi6rsmouyaph3gnq3me4 5405314 5405312 2026-06-01T17:30:28Z ლაზარე ზანგური 170233 5405314 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== პამბდელურიონ უიტინგტონი (პამბდელურიონთა ერთ-ერთი სახეობა) [[1997]] წელს აღწერა გრემ ე.ბადმა. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს ძველი ბერძნული სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია პალეონტოლოგ ჰარი ბ. უიტინგტონის პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.[1] krwtcal7ifvind3tkarkf32cvuf2jqk 5405315 5405314 2026-06-01T17:32:43Z ლაზარე ზანგური 170233 5405315 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== პამბდელურიონ უიტინგტონი (პამბდელურიონთა ერთ-ერთი სახეობა) [[1997]] წელს აღწერა [[გრემ ე.ბადი|გრემ ე.ბადმა]]. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს [[ძველი ბერძნული ენა|ძველი ბერძნული]] სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია [[პალეონტოლოგია|პალეონტოლოგ]] [[ჰარი ბ.უიტინგტონი|ჰარი ბ.უიტინგტონის]] პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.[1] rcdmmkp412jgci76lc3me3wywuvgmkr 5405317 5405315 2026-06-01T17:33:08Z ლაზარე ზანგური 170233 5405317 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== პამბდელურიონ უიტინგტონი (პამბდელურიონთა ერთ-ერთი სახეობა) [[1997]] წელს აღწერა [[გრემ ე.ბადი|გრემ ე.ბადმა]]. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს [[ძველი ბერძნული ენა|ძველი ბერძნული]] სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია [[პალეონტოლოგია|პალეონტოლოგ]] [[ჰარი ბ.უიტინგტონი|ჰარი ბ.უიტინგტონის]] პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.<noinclude></noinclude>[1] iylxyhfhnje110yrxpor88c9y9lqvh2 5405318 5405317 2026-06-01T17:33:56Z ლაზარე ზანგური 170233 5405318 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== პამბდელურიონ უიტინგტონი (პამბდელურიონთა ერთ-ერთი სახეობა) [[1997]] წელს აღწერა [[გრემ ე.ბადი|გრემ ე.ბადმა]]. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს [[ძველი ბერძნული ენა|ძველი ბერძნული]] სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია [[პალეონტოლოგია|პალეონტოლოგ]] [[ჰარი ბ.უიტინგტონი|ჰარი ბ.უიტინგტონის]] პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.<noinclude></noinclude>[1]<ref>Budd 1997, p. 126.</ref> b8sayq3kpge1re2otbpgv82ehko4ygs 5405319 5405318 2026-06-01T17:34:28Z ლაზარე ზანგური 170233 5405319 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== პამბდელურიონ უიტინგტონი (პამბდელურიონთა ერთ-ერთი სახეობა) [[1997]] წელს აღწერა [[გრემ ე.ბადი|გრემ ე.ბადმა]]. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს [[ძველი ბერძნული ენა|ძველი ბერძნული]] სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია [[პალეონტოლოგია|პალეონტოლოგ]] [[ჰარი ბ.უიტინგტონი|ჰარი ბ.უიტინგტონის]] პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.<ref>Budd 1997, p. 126.</ref> 8cke9k9sqw0l1cky3cnixcuwo4cqpj4 5405320 5405319 2026-06-01T17:35:05Z ლაზარე ზანგური 170233 5405320 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== პამბდელურიონ უიტინგტონი (პამბდელურიონთა ერთ-ერთი სახეობა) [[1997]] წელს აღწერა [[გრემ ე.ბადი|გრემ ე.ბადმა]]. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს [[ძველი ბერძნული ენა|ძველი ბერძნული]] სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია [[პალეონტოლოგია|პალეონტოლოგ]] [[ჰარი ბ.უიტინგტონი|ჰარი ბ.უიტინგტონის]] პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.<ref>Budd 1997, p. 126.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: გარდამავალი ფორმები]] hlirugtbf7nm5ziv639jf5b7yhtvnha 5405321 5405320 2026-06-01T17:35:35Z ლაზარე ზანგური 170233 5405321 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== [[პამბდელურიონ უიტინგტონი]] (პამბდელურიონთა ერთ-ერთი სახეობა) [[1997]] წელს აღწერა [[გრემ ე.ბადი|გრემ ე.ბადმა]]. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს [[ძველი ბერძნული ენა|ძველი ბერძნული]] სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია [[პალეონტოლოგია|პალეონტოლოგ]] [[ჰარი ბ.უიტინგტონი|ჰარი ბ.უიტინგტონის]] პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.<ref>Budd 1997, p. 126.</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: გარდამავალი ფორმები]] l9h2pvh2txx6go103bcqrh6lb1sskun 5405325 5405321 2026-06-01T18:03:22Z ლაზარე ზანგური 170233 5405325 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== [[პამბდელურიონ უიტინგტონი]] (პამბდელურიონთა ერთ-ერთი სახეობა) [[1997]] წელს აღწერა [[გრემ ე.ბადი|გრემ ე.ბადმა]]. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს [[ძველი ბერძნული ენა|ძველი ბერძნული]] სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია [[პალეონტოლოგია|პალეონტოლოგ]] [[ჰარი ბ.უიტინგტონი|ჰარი ბ.უიტინგტონის]] პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.<ref>Budd 1997, p. 126.</ref> ==ფილოგენეზი== {{clade|{{clade |label1= † [[სიბერიონისებრნი]] |1={{clade |1= † ''[[სიბერიონი]]'' [[File:20191215_Siberion_lenaicus.png|100px]] |2= † ''[[მეგადიქტიონი]]'' [[File:20191118_Megadictyon_cf._haikouensis.png|100px]] |3= † ''[[ჯიანშანოპოდია]]'' [[File:20191215_Jianshanopodia_decora.png|100px]] }} |2={{clade |label1= † [[კერიგმახელიდა]] |1={{clade |1= † ''[[იუტანაქსი]]'' [[File:20231215_Utahnax_vannieri_diagrammatic_reconstruction.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კერიგმაჩელა]]'' [[File:20191022_Kerygmachela_kierkegaardi_without_lobopods.png|100px]] |2= † ''[[მობულავერმისი]]'' [[File:Mobulavermis_adustus.png|100px]] }}}} |2={{clade |1={{clade |1=†'''ომინიდენსი'''[[File:Omnidens_reconstruction.jpg|100px]] |2= † ''[[პამბდელურიონი]]'' [[File:20191112_Pambdelurion_whittingtoni.png|100px]] }} |2={{clade |1= † [[ოპაბინიები]] [[File:20220213_Opabiniidae_Opabiniids.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კარიოსინტრიპები]]'' [[File:20191221_Caryosyntrips_frontal_appendage_pair.png|100px]] |2={{clade |1= † [[რადიოდონტა]] (მაგ. ''[[ანაფილოკსრისესი]]'') [[File:20191203_Anomalocaris_canadensis.png|100px]] |2={{clade |1=[[დეიტეროპოდები]] (თანამედროვე ართროპოდები) [[File:Geothelphusa dehaani.IMG 6498.jpg|100px]] }}}}}}}}}}}}}}|label1=ეუართროპოდას საერთო ჯგუფები}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: გარდამავალი ფორმები]] 9q9oi3ywu4emjxzazg2dzott0861z7a 5405326 5405325 2026-06-01T18:04:04Z ლაზარე ზანგური 170233 5405326 wikitext text/x-wiki Pambdelurion {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|1|06|2026}} '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== [[პამბდელურიონ უიტინგტონი]] (პამბდელურიონთა ერთ-ერთი სახეობა) [[1997]] წელს აღწერა [[გრემ ე.ბადი|გრემ ე.ბადმა]]. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს [[ძველი ბერძნული ენა|ძველი ბერძნული]] სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია [[პალეონტოლოგია|პალეონტოლოგ]] [[ჰარი ბ.უიტინგტონი|ჰარი ბ.უიტინგტონის]] პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.<ref>Budd 1997, p. 126.</ref> ==ფილოგენეზი== {{clade|{{clade |label1= † [[სიბერიონისებრნი]] |1={{clade |1= † ''[[სიბერიონი]]'' [[File:20191215_Siberion_lenaicus.png|100px]] |2= † ''[[მეგადიქტიონი]]'' [[File:20191118_Megadictyon_cf._haikouensis.png|100px]] |3= † ''[[ჯიანშანოპოდია]]'' [[File:20191215_Jianshanopodia_decora.png|100px]] }} |2={{clade |label1= † [[კერიგმახელიდა]] |1={{clade |1= † ''[[იუტანაქსი]]'' [[File:20231215_Utahnax_vannieri_diagrammatic_reconstruction.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კერიგმაჩელა]]'' [[File:20191022_Kerygmachela_kierkegaardi_without_lobopods.png|100px]] |2= † ''[[მობულავერმისი]]'' [[File:Mobulavermis_adustus.png|100px]] }}}} |2={{clade |1={{clade |1=†[[ომნიდენსი|ომინიდენსი]][[File:Omnidens_reconstruction.jpg|100px]] |2= † ''[[პამბდელურიონი]]'' [[File:20191112_Pambdelurion_whittingtoni.png|100px]] }} |2={{clade |1= † [[ოპაბინიები]] [[File:20220213_Opabiniidae_Opabiniids.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კარიოსინტრიპები]]'' [[File:20191221_Caryosyntrips_frontal_appendage_pair.png|100px]] |2={{clade |1= † [[რადიოდონტა]] (მაგ. ''[[ანაფილოკსრისესი]]'') [[File:20191203_Anomalocaris_canadensis.png|100px]] |2={{clade |1=[[დეიტეროპოდები]] (თანამედროვე ართროპოდები) [[File:Geothelphusa dehaani.IMG 6498.jpg|100px]] }}}}}}}}}}}}}}|label1=ეუართროპოდას საერთო ჯგუფები}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: გარდამავალი ფორმები]] 4e5elb1vgylyy7z9hpnule1rrlle3w0 5405327 5405326 2026-06-01T18:04:47Z ლაზარე ზანგური 170233 5405327 wikitext text/x-wiki '''პამბდელურიონი'''— [[პანართროპოდები|პანართროპოდების]] გადაშენებული გვარი, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთ [[გრენლანდია|გრენლანდიაში]] მდებარე სირიუს-პასეტის [[კამბრიული პერიოდი|კამბრიული პერიოდის]] ნამარხთა საბადოდან. იმავე ადგილიდან ცნობილი, მორფოლოგიურად მსგავსი [[კერიგმახელა|კერიგმახელას]] მსგავსად, პამბდელურიონი მიჩნეულია [[ართროპოდები|ართროპოდების]] ახლო ნათესავად. იგი აერთიანებს როგორც [[ლობოპოდიანები|ლობოპოდიანებისთვის]] დამახასიათებელ ნიშნებს, ისე პრიმიტიული [[ართროპოდები|ართროპოდებისთვის]] დამახასიათებელ თავისებურებებს. ==შესწავლის ისტორია== [[პამბდელურიონ უიტინგტონი]] (პამბდელურიონთა ერთ-ერთი სახეობა) [[1997]] წელს აღწერა [[გრემ ე.ბადი|გრემ ე.ბადმა]]. გვარის სახელწოდება „პამბდელურიონი“ მომდინარეობს [[ძველი ბერძნული ენა|ძველი ბერძნული]] სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „სრულიად საზიზღარს“ ან „ყოვლად შემზარავს“ და მიუთითებს ამ ცხოველის საშიშ გარეგნობაზე. სახეობის სახელწოდება „უიტინგტონი“ მინიჭებულია [[პალეონტოლოგია|პალეონტოლოგ]] [[ჰარი ბ.უიტინგტონი|ჰარი ბ.უიტინგტონის]] პატივსაცემად. ამ სახეობის ჰოლოტიპური ნიმუშის კატალოგური ნომერია MGUH 24508.<ref>Budd 1997, p. 126.</ref> ==ფილოგენეზი== {{clade|{{clade |label1= † [[სიბერიონისებრნი]] |1={{clade |1= † ''[[სიბერიონი]]'' [[File:20191215_Siberion_lenaicus.png|100px]] |2= † ''[[მეგადიქტიონი]]'' [[File:20191118_Megadictyon_cf._haikouensis.png|100px]] |3= † ''[[ჯიანშანოპოდია]]'' [[File:20191215_Jianshanopodia_decora.png|100px]] }} |2={{clade |label1= † [[კერიგმახელიდა]] |1={{clade |1= † ''[[იუტანაქსი]]'' [[File:20231215_Utahnax_vannieri_diagrammatic_reconstruction.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კერიგმაჩელა]]'' [[File:20191022_Kerygmachela_kierkegaardi_without_lobopods.png|100px]] |2= † ''[[მობულავერმისი]]'' [[File:Mobulavermis_adustus.png|100px]] }}}} |2={{clade |1={{clade |1=†[[ომნიდენსი|ომინიდენსი]][[File:Omnidens_reconstruction.jpg|100px]] |2= † ''[[პამბდელურიონი]]'' [[File:20191112_Pambdelurion_whittingtoni.png|100px]] }} |2={{clade |1= † [[ოპაბინიები]] [[File:20220213_Opabiniidae_Opabiniids.png|100px]] |2={{clade |1= † ''[[კარიოსინტრიპები]]'' [[File:20191221_Caryosyntrips_frontal_appendage_pair.png|100px]] |2={{clade |1= † [[რადიოდონტა]] (მაგ. ''[[ანაფილოკსრისესი]]'') [[File:20191203_Anomalocaris_canadensis.png|100px]] |2={{clade |1=[[დეიტეროპოდები]] (თანამედროვე ართროპოდები) [[File:Geothelphusa dehaani.IMG 6498.jpg|100px]] }}}}}}}}}}}}}}|label1=ეუართროპოდას საერთო ჯგუფები}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: გარდამავალი ფორმები]] ox7lomwwhry65s2wulpanc7gdnwfzxl 0 890433 5405262 2026-06-01T16:21:36Z Eletskh-QR 175175 ახალი გვერდი: {{subst:მუშავდება}} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეც... 5405262 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა ბრუკლინში, ნიუ-იორკი, 31 დეკემბერს, 1953 წელს.[1] მისი ოჯახი გალიციელი ებრაელების წარმომავლობისაა.[2] მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა მანჩესტერში, ნიუ-ჰემფშირი. როდესაც ბედლერს 18 წელი შეუსრულდა, მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.[3] ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში მიიღო მონაწილეობა.[4] ამის შემდეგ ჩაირიცხა ნორთვესტერნის უნივერსიტეტში ევანსტონში, ილინოისი,[5] სადრამო ხელოვნების შესასწავლად. 1976 წელს დაამთავრა და მიანიჭეს BFA ხარისხი.[6][1] კარიერა კინო და ტელე კარიერა ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი ამერიკულ დღის საპნის ოპერა One Life to Live-ში, რომელსაც ასრულებდა 1977-დან 1981 წლამდე და კვლავ 1983 წელს. ამ პერიოდის განმავლობაში, 1979 წელს, მან ასევე მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ Fantasy Island-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა დღის საპნის ოპერა The Doctors-ში, სადაც 1981-დან 1982 წლამდე ნატალი ბელს განასახიერებდა. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში (1983). ამ როლს კვლავ ასრულებდა გამგრძელებელ მინი-სერიალ V: The Final Battle-ში (1984) და შემდეგ V: The Series-ში, რომელიც ერთი სეზონი გადიოდა 1984-დან 1985 წლამდე. V-ის შემდეგ, ბედლერი ხოსე ფერერთან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ საპნის ოპერა Falcon Crest-ში, სადაც 1986–87 წლის სეზონში მერედიტ ბრაქსტონს ასრულებდა. 1980-იანებში სხვა სტუმართა გამოჩენები მოიცავდა სერიალებს Riptide, Hotel და Murder, She Wrote. 1987 წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე-სიცოცხლიან სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ The Highwayman-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს — შეუერთდა სერიალს პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი ტერი მარქველი და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალს დარჩა მეორე სეზონისთვისაც, სანამ 1990 წლის დასაწყისში არ გააუქმეს. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ავსტრალიაში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. მოგვიანებით ასრულებდა ქალბატონი პიქოქის როლს ავსტრალიურ თამაშ-შოუ Cluedo-ში 1992-დან 1993 წლამდე, ხოლო 1995 წელს სტუმრის როლი ჰქონდა სერიალ Snowy River: The McGregor Saga-ში. 2010 წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ საპნის ოპერა Neighbours-ში.[7] სჰქონდა ოთხთვიანი სტუმარი კონტრაქტი შოუსთან.[8] V-ის რიმეიქი ეთერში გავიდა 2009 წლის ბოლოს, და მიუხედავად იმისა, რომ ამ ვერსიაში არ იყო დიანას პერსონაჟი, სერიალის აღმასრულებელმა პროდიუსერმა სქოტ პიტერსმა გამოთქვა, რომ ბედლერს და ორიგინალი ვერსიის სხვა ვარსკვლავებს, შესაძლოა, სთხოვდნენ სტუმრის როლებს ახალ პერსონაჟებად.[9] 2010 წლის აგვისტოში გამოცხადდა, რომ ბედლერი შეუერთდებოდა სერიალს ახალ პერსონაჟად — დიანად, ვიზიტორების მბოროტი ლიდერ ანას[10] (მორენა ბაქარინი) კეთილი დედა. ბედლერი გამოჩნდა მეორე სეზონის ათი ეპიზოდიდან ცხრაში, 2011 წლის იანვრიდან. მეორე სეზონის ფინალში მისი პერსონაჟი ანამ მოკლა,[11] ხოლო ABC-მ გადაწყვიტა სერიალი მესამე სეზონზე არ გაეგრძელებინა.[12] 2020 წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმ Surrogate-ში. ფილმი საერთაშორისო მაყურებელს წარუდგინეს 2022 წლის სექტემბერში. მუსიკალური და თეატრალური კარიერა ბედლერი, რომელიც Miss New Hampshire და Miss America-ს კონკურსებში მონაწილეობის დროს უკვე კარგი მომღერალი იყო, კაბარეში და სცენაზე განამტკიცა კარიერა 2005 წლის Magnormos-ის პროდუქციაში archy & mehitabel,[13][14] დონ მარქისის პოეზიის წიგნების მიხედვით. ასევე გამოჩნდა სპექტაკლებში Sextet, Big Hair in America, ხოლო გამოჩენილ ავსტრალიელ რეჟისორ რობერტ ჩუტერთან ერთად (რომელმაც ასევე დადგა მისი ორი კაბარე შოუ 2000 წელს) მონაწილეობდა The Singing Forest-ში, The Great Gatsby-ში და ერთი მსახიობის სპექტაკლ Shakin' the Blues Away-ში, სადაც ასევე მღეროდა. Magnormos-ის სხვა პროდუქციებში მონაწილეობდა მიუზიკლ Rebecca-ს კონცერტში და OzMade Musicals-ში. ბედლერმა გამოუშვა დებიუტური ალბომი (მელბურნელ ჯგუფ Sir-ის თანხლებით) 2008 წლის 1 ივნისს. სახელწოდებით The Devil Has My Double, ეს არის ავტობიოგრაფიული ალბომი, რომელიც დახასიათებულია, როგორც "სახელდობრ, სექსსა და სიმარტოვეზე, ცივი სოულისა და ვნებიანი სინთეტიკური მუსიკის ფართო საუნდტრეკის ფონზე". ალბომის პოპულარიზაციის ფარგლებში Boxcutters-ის პოდქასტს გაიჭ ვრცელი ინტერვიუ თავის შემოქმედებაზე.[15] ბედლერმა 2011 წელს გამოუშვა მეორე ალბომი, Tears Again. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი Opus, რომელიც 2014 წლის სექტემბერში გამოვიდა.[16] პირადი ცხოვრება 1990 წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.[17] წყვილი გაიცნო Mission: Impossible-ის გადაღებების დროს ავსტრალიაში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და მეუღლეებს სახლი მელბურნში აქვთ. ჰყავთ ორი შვილი.[3] 2020 წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ.[18] sxezr9423n0k3emmjtaob0v8kcz36c6 5405263 5405262 2026-06-01T16:23:00Z Eletskh-QR 175175 5405263 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | image = Jane Badler.JPG | caption = Badler in 2012 | birth_date = {{Birth date and age|1953|12|31}} | birth_place = [[Brooklyn]], New York City, U.S. | alma_mater = [[Northwestern University]] | occupation = Actress, singer | years_active = 1977–present | spouse = Stephen Hains | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა ბრუკლინში, ნიუ-იორკი, 31 დეკემბერს, 1953 წელს.[1] მისი ოჯახი გალიციელი ებრაელების წარმომავლობისაა.[2] მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა მანჩესტერში, ნიუ-ჰემფშირი. როდესაც ბედლერს 18 წელი შეუსრულდა, მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.[3] ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში მიიღო მონაწილეობა.[4] ამის შემდეგ ჩაირიცხა ნორთვესტერნის უნივერსიტეტში ევანსტონში, ილინოისი,[5] სადრამო ხელოვნების შესასწავლად. 1976 წელს დაამთავრა და მიანიჭეს BFA ხარისხი.[6][1] კარიერა კინო და ტელე კარიერა ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი ამერიკულ დღის საპნის ოპერა One Life to Live-ში, რომელსაც ასრულებდა 1977-დან 1981 წლამდე და კვლავ 1983 წელს. ამ პერიოდის განმავლობაში, 1979 წელს, მან ასევე მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ Fantasy Island-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა დღის საპნის ოპერა The Doctors-ში, სადაც 1981-დან 1982 წლამდე ნატალი ბელს განასახიერებდა. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში (1983). ამ როლს კვლავ ასრულებდა გამგრძელებელ მინი-სერიალ V: The Final Battle-ში (1984) და შემდეგ V: The Series-ში, რომელიც ერთი სეზონი გადიოდა 1984-დან 1985 წლამდე. V-ის შემდეგ, ბედლერი ხოსე ფერერთან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ საპნის ოპერა Falcon Crest-ში, სადაც 1986–87 წლის სეზონში მერედიტ ბრაქსტონს ასრულებდა. 1980-იანებში სხვა სტუმართა გამოჩენები მოიცავდა სერიალებს Riptide, Hotel და Murder, She Wrote. 1987 წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე-სიცოცხლიან სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ The Highwayman-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს — შეუერთდა სერიალს პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი ტერი მარქველი და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალს დარჩა მეორე სეზონისთვისაც, სანამ 1990 წლის დასაწყისში არ გააუქმეს. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ავსტრალიაში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. მოგვიანებით ასრულებდა ქალბატონი პიქოქის როლს ავსტრალიურ თამაშ-შოუ Cluedo-ში 1992-დან 1993 წლამდე, ხოლო 1995 წელს სტუმრის როლი ჰქონდა სერიალ Snowy River: The McGregor Saga-ში. 2010 წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ საპნის ოპერა Neighbours-ში.[7] სჰქონდა ოთხთვიანი სტუმარი კონტრაქტი შოუსთან.[8] V-ის რიმეიქი ეთერში გავიდა 2009 წლის ბოლოს, და მიუხედავად იმისა, რომ ამ ვერსიაში არ იყო დიანას პერსონაჟი, სერიალის აღმასრულებელმა პროდიუსერმა სქოტ პიტერსმა გამოთქვა, რომ ბედლერს და ორიგინალი ვერსიის სხვა ვარსკვლავებს, შესაძლოა, სთხოვდნენ სტუმრის როლებს ახალ პერსონაჟებად.[9] 2010 წლის აგვისტოში გამოცხადდა, რომ ბედლერი შეუერთდებოდა სერიალს ახალ პერსონაჟად — დიანად, ვიზიტორების მბოროტი ლიდერ ანას[10] (მორენა ბაქარინი) კეთილი დედა. ბედლერი გამოჩნდა მეორე სეზონის ათი ეპიზოდიდან ცხრაში, 2011 წლის იანვრიდან. მეორე სეზონის ფინალში მისი პერსონაჟი ანამ მოკლა,[11] ხოლო ABC-მ გადაწყვიტა სერიალი მესამე სეზონზე არ გაეგრძელებინა.[12] 2020 წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმ Surrogate-ში. ფილმი საერთაშორისო მაყურებელს წარუდგინეს 2022 წლის სექტემბერში. მუსიკალური და თეატრალური კარიერა ბედლერი, რომელიც Miss New Hampshire და Miss America-ს კონკურსებში მონაწილეობის დროს უკვე კარგი მომღერალი იყო, კაბარეში და სცენაზე განამტკიცა კარიერა 2005 წლის Magnormos-ის პროდუქციაში archy & mehitabel,[13][14] დონ მარქისის პოეზიის წიგნების მიხედვით. ასევე გამოჩნდა სპექტაკლებში Sextet, Big Hair in America, ხოლო გამოჩენილ ავსტრალიელ რეჟისორ რობერტ ჩუტერთან ერთად (რომელმაც ასევე დადგა მისი ორი კაბარე შოუ 2000 წელს) მონაწილეობდა The Singing Forest-ში, The Great Gatsby-ში და ერთი მსახიობის სპექტაკლ Shakin' the Blues Away-ში, სადაც ასევე მღეროდა. Magnormos-ის სხვა პროდუქციებში მონაწილეობდა მიუზიკლ Rebecca-ს კონცერტში და OzMade Musicals-ში. ბედლერმა გამოუშვა დებიუტური ალბომი (მელბურნელ ჯგუფ Sir-ის თანხლებით) 2008 წლის 1 ივნისს. სახელწოდებით The Devil Has My Double, ეს არის ავტობიოგრაფიული ალბომი, რომელიც დახასიათებულია, როგორც "სახელდობრ, სექსსა და სიმარტოვეზე, ცივი სოულისა და ვნებიანი სინთეტიკური მუსიკის ფართო საუნდტრეკის ფონზე". ალბომის პოპულარიზაციის ფარგლებში Boxcutters-ის პოდქასტს გაიჭ ვრცელი ინტერვიუ თავის შემოქმედებაზე.[15] ბედლერმა 2011 წელს გამოუშვა მეორე ალბომი, Tears Again. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი Opus, რომელიც 2014 წლის სექტემბერში გამოვიდა.[16] პირადი ცხოვრება 1990 წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.[17] წყვილი გაიცნო Mission: Impossible-ის გადაღებების დროს ავსტრალიაში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და მეუღლეებს სახლი მელბურნში აქვთ. ჰყავთ ორი შვილი.[3] 2020 წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ.[18] 6ohaq15eacwbbm4ueivwkv8u2cvi8ql 5405265 5405263 2026-06-01T16:28:23Z Eletskh-QR 175175 5405265 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | სურათი = Jane Badler.JPG | სათაური = ბედლერი 2012-ში | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1953|12|21}} | დაბადგილი = [[ბრუკლინი]], [[ნიუ-იორკი]] |კარიერა = Actress, singer | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა ბრუკლინში, ნიუ-იორკი, 31 დეკემბერს, 1953 წელს.[1] მისი ოჯახი გალიციელი ებრაელების წარმომავლობისაა.[2] მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა მანჩესტერში, ნიუ-ჰემფშირი. როდესაც ბედლერს 18 წელი შეუსრულდა, მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.[3] ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში მიიღო მონაწილეობა.[4] ამის შემდეგ ჩაირიცხა ნორთვესტერნის უნივერსიტეტში ევანსტონში, ილინოისი,[5] სადრამო ხელოვნების შესასწავლად. 1976 წელს დაამთავრა და მიანიჭეს BFA ხარისხი.[6][1] კარიერა კინო და ტელე კარიერა ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი ამერიკულ დღის საპნის ოპერა One Life to Live-ში, რომელსაც ასრულებდა 1977-დან 1981 წლამდე და კვლავ 1983 წელს. ამ პერიოდის განმავლობაში, 1979 წელს, მან ასევე მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ Fantasy Island-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა დღის საპნის ოპერა The Doctors-ში, სადაც 1981-დან 1982 წლამდე ნატალი ბელს განასახიერებდა. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში (1983). ამ როლს კვლავ ასრულებდა გამგრძელებელ მინი-სერიალ V: The Final Battle-ში (1984) და შემდეგ V: The Series-ში, რომელიც ერთი სეზონი გადიოდა 1984-დან 1985 წლამდე. V-ის შემდეგ, ბედლერი ხოსე ფერერთან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ საპნის ოპერა Falcon Crest-ში, სადაც 1986–87 წლის სეზონში მერედიტ ბრაქსტონს ასრულებდა. 1980-იანებში სხვა სტუმართა გამოჩენები მოიცავდა სერიალებს Riptide, Hotel და Murder, She Wrote. 1987 წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე-სიცოცხლიან სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ The Highwayman-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს — შეუერთდა სერიალს პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი ტერი მარქველი და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალს დარჩა მეორე სეზონისთვისაც, სანამ 1990 წლის დასაწყისში არ გააუქმეს. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ავსტრალიაში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. მოგვიანებით ასრულებდა ქალბატონი პიქოქის როლს ავსტრალიურ თამაშ-შოუ Cluedo-ში 1992-დან 1993 წლამდე, ხოლო 1995 წელს სტუმრის როლი ჰქონდა სერიალ Snowy River: The McGregor Saga-ში. 2010 წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ საპნის ოპერა Neighbours-ში.[7] სჰქონდა ოთხთვიანი სტუმარი კონტრაქტი შოუსთან.[8] V-ის რიმეიქი ეთერში გავიდა 2009 წლის ბოლოს, და მიუხედავად იმისა, რომ ამ ვერსიაში არ იყო დიანას პერსონაჟი, სერიალის აღმასრულებელმა პროდიუსერმა სქოტ პიტერსმა გამოთქვა, რომ ბედლერს და ორიგინალი ვერსიის სხვა ვარსკვლავებს, შესაძლოა, სთხოვდნენ სტუმრის როლებს ახალ პერსონაჟებად.[9] 2010 წლის აგვისტოში გამოცხადდა, რომ ბედლერი შეუერთდებოდა სერიალს ახალ პერსონაჟად — დიანად, ვიზიტორების მბოროტი ლიდერ ანას[10] (მორენა ბაქარინი) კეთილი დედა. ბედლერი გამოჩნდა მეორე სეზონის ათი ეპიზოდიდან ცხრაში, 2011 წლის იანვრიდან. მეორე სეზონის ფინალში მისი პერსონაჟი ანამ მოკლა,[11] ხოლო ABC-მ გადაწყვიტა სერიალი მესამე სეზონზე არ გაეგრძელებინა.[12] 2020 წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმ Surrogate-ში. ფილმი საერთაშორისო მაყურებელს წარუდგინეს 2022 წლის სექტემბერში. მუსიკალური და თეატრალური კარიერა ბედლერი, რომელიც Miss New Hampshire და Miss America-ს კონკურსებში მონაწილეობის დროს უკვე კარგი მომღერალი იყო, კაბარეში და სცენაზე განამტკიცა კარიერა 2005 წლის Magnormos-ის პროდუქციაში archy & mehitabel,[13][14] დონ მარქისის პოეზიის წიგნების მიხედვით. ასევე გამოჩნდა სპექტაკლებში Sextet, Big Hair in America, ხოლო გამოჩენილ ავსტრალიელ რეჟისორ რობერტ ჩუტერთან ერთად (რომელმაც ასევე დადგა მისი ორი კაბარე შოუ 2000 წელს) მონაწილეობდა The Singing Forest-ში, The Great Gatsby-ში და ერთი მსახიობის სპექტაკლ Shakin' the Blues Away-ში, სადაც ასევე მღეროდა. Magnormos-ის სხვა პროდუქციებში მონაწილეობდა მიუზიკლ Rebecca-ს კონცერტში და OzMade Musicals-ში. ბედლერმა გამოუშვა დებიუტური ალბომი (მელბურნელ ჯგუფ Sir-ის თანხლებით) 2008 წლის 1 ივნისს. სახელწოდებით The Devil Has My Double, ეს არის ავტობიოგრაფიული ალბომი, რომელიც დახასიათებულია, როგორც "სახელდობრ, სექსსა და სიმარტოვეზე, ცივი სოულისა და ვნებიანი სინთეტიკური მუსიკის ფართო საუნდტრეკის ფონზე". ალბომის პოპულარიზაციის ფარგლებში Boxcutters-ის პოდქასტს გაიჭ ვრცელი ინტერვიუ თავის შემოქმედებაზე.[15] ბედლერმა 2011 წელს გამოუშვა მეორე ალბომი, Tears Again. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი Opus, რომელიც 2014 წლის სექტემბერში გამოვიდა.[16] პირადი ცხოვრება 1990 წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.[17] წყვილი გაიცნო Mission: Impossible-ის გადაღებების დროს ავსტრალიაში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და მეუღლეებს სახლი მელბურნში აქვთ. ჰყავთ ორი შვილი.[3] 2020 წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ.[18] mp93bz8pz4805fgaq39a9p2zbqtl5ot 5405380 5405265 2026-06-01T21:12:28Z Eletskh-QR 175175 5405380 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | სურათი = Jane Badler.JPG | სათაური = ბედლერი 2012-ში | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1953|12|21}} | დაბადგილი = [[ბრუკლინი]], [[ნიუ-იორკი]] |კარიერა = Actress, singer | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა [[ბრუკლინი|ბრუკლინ]]ში, [[ნიუ-იორკი]], 31 დეკემბერს, 1953 წელს. მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა [[მანჩესტერი|მანჩესტერ]]ში, [[ნიუ-ჰემფშირი]]. ბედლერს 18 წლის იყო,როდესაც მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.<ref name="SMH">{{Cite web|last=Lallo|first=Michael|date=July 1, 2020|title='Even after a great loss, you can live a life that's beautiful'|url=https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html|access-date=June 3, 2021|website=The Sydney Morning Herald|language=en|url-status=live|archive-date=April 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413025239/https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html}}</ref> ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და აგრეთვე მიიღო მონაწილეობა 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში.<ref name="missnh">{{cite web |work=[[Miss New Hampshire]] |title=Miss NH in Review |url=http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |access-date=September 4, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905131045/http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |archive-date=September 5, 2014 }}</ref> შემდეგ ჩაირიცხა [[ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტი|ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტ]]ში [[ევანსტონი|ევანსტონ]]ში, [[ილინოისი]],<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/annualcommenceme1976nort|title=Annual commencement / Northwestern University |year=1976|publisher=Northwestern University Evanston, Ill.|page=20}}</ref> ხელოვნების შესასწავლად.ჯეინმა უნივერსიტეტი [[1976]] წელს დაამთავრა.<ref>Knutzen, Eirik (May 5, 1984). [https://www.newspapers.com/image/945572442/?clipping_id=174539715 "Space Oddity: Jane Badler's a beauty with the heart (and mind and body) of a serpent in the sci-fi thriller V: The Final Battle"]. ''[[The Toronto Star|Starweek Magazine]]''. p.&nbsp;6. Retrieved June 15, 2025. "After high school, she spent a summer singing professionally at various Holiday Inns and Ramada Inns with her own pop band ('It must have been ludicrous to listen to an 18-year-old singing I've Got To Be Me, but they loved it.'), then enrolled at Northwestern University. Immediately following her graduation in 1976, she headed for New York."</ref><ref name="rout"/> ==კარიერა== ===კინო და ტელე კარიერა=== ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი ამერიკულ დღის საპნის ოპერა One Life to Live-ში, რომელსაც ასრულებდა 1977-დან 1981 წლამდე და კვლავ 1983 წელს. ამ პერიოდის განმავლობაში, 1979 წელს, მან ასევე მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ Fantasy Island-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა დღის საპნის ოპერა The Doctors-ში, სადაც 1981-დან 1982 წლამდე ნატალი ბელს განასახიერებდა. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში (1983). ამ როლს კვლავ ასრულებდა გამგრძელებელ მინი-სერიალ V: The Final Battle-ში (1984) და შემდეგ V: The Series-ში, რომელიც ერთი სეზონი გადიოდა 1984-დან 1985 წლამდე. V-ის შემდეგ, ბედლერი ხოსე ფერერთან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ საპნის ოპერა Falcon Crest-ში, სადაც 1986–87 წლის სეზონში მერედიტ ბრაქსტონს ასრულებდა. 1980-იანებში სხვა სტუმართა გამოჩენები მოიცავდა სერიალებს Riptide, Hotel და Murder, She Wrote. 1987 წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე-სიცოცხლიან სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ The Highwayman-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს — შეუერთდა სერიალს პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი ტერი მარქველი და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალს დარჩა მეორე სეზონისთვისაც, სანამ 1990 წლის დასაწყისში არ გააუქმეს. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ავსტრალიაში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. მოგვიანებით ასრულებდა ქალბატონი პიქოქის როლს ავსტრალიურ თამაშ-შოუ Cluedo-ში 1992-დან 1993 წლამდე, ხოლო 1995 წელს სტუმრის როლი ჰქონდა სერიალ Snowy River: The McGregor Saga-ში. 2010 წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ საპნის ოპერა Neighbours-ში.[7] სჰქონდა ოთხთვიანი სტუმარი კონტრაქტი შოუსთან.[8] V-ის რიმეიქი ეთერში გავიდა 2009 წლის ბოლოს, და მიუხედავად იმისა, რომ ამ ვერსიაში არ იყო დიანას პერსონაჟი, სერიალის აღმასრულებელმა პროდიუსერმა სქოტ პიტერსმა გამოთქვა, რომ ბედლერს და ორიგინალი ვერსიის სხვა ვარსკვლავებს, შესაძლოა, სთხოვდნენ სტუმრის როლებს ახალ პერსონაჟებად.[9] 2010 წლის აგვისტოში გამოცხადდა, რომ ბედლერი შეუერთდებოდა სერიალს ახალ პერსონაჟად — დიანად, ვიზიტორების მბოროტი ლიდერ ანას[10] (მორენა ბაქარინი) კეთილი დედა. ბედლერი გამოჩნდა მეორე სეზონის ათი ეპიზოდიდან ცხრაში, 2011 წლის იანვრიდან. მეორე სეზონის ფინალში მისი პერსონაჟი ანამ მოკლა,[11] ხოლო ABC-მ გადაწყვიტა სერიალი მესამე სეზონზე არ გაეგრძელებინა.[12] 2020 წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმ Surrogate-ში. ფილმი საერთაშორისო მაყურებელს წარუდგინეს 2022 წლის სექტემბერში. მუსიკალური და თეატრალური კარიერა ბედლერი, რომელიც Miss New Hampshire და Miss America-ს კონკურსებში მონაწილეობის დროს უკვე კარგი მომღერალი იყო, კაბარეში და სცენაზე განამტკიცა კარიერა 2005 წლის Magnormos-ის პროდუქციაში archy & mehitabel,[13][14] დონ მარქისის პოეზიის წიგნების მიხედვით. ასევე გამოჩნდა სპექტაკლებში Sextet, Big Hair in America, ხოლო გამოჩენილ ავსტრალიელ რეჟისორ რობერტ ჩუტერთან ერთად (რომელმაც ასევე დადგა მისი ორი კაბარე შოუ 2000 წელს) მონაწილეობდა The Singing Forest-ში, The Great Gatsby-ში და ერთი მსახიობის სპექტაკლ Shakin' the Blues Away-ში, სადაც ასევე მღეროდა. Magnormos-ის სხვა პროდუქციებში მონაწილეობდა მიუზიკლ Rebecca-ს კონცერტში და OzMade Musicals-ში. ბედლერმა გამოუშვა დებიუტური ალბომი (მელბურნელ ჯგუფ Sir-ის თანხლებით) 2008 წლის 1 ივნისს. სახელწოდებით The Devil Has My Double, ეს არის ავტობიოგრაფიული ალბომი, რომელიც დახასიათებულია, როგორც "სახელდობრ, სექსსა და სიმარტოვეზე, ცივი სოულისა და ვნებიანი სინთეტიკური მუსიკის ფართო საუნდტრეკის ფონზე". ალბომის პოპულარიზაციის ფარგლებში Boxcutters-ის პოდქასტს გაიჭ ვრცელი ინტერვიუ თავის შემოქმედებაზე.[15] ბედლერმა 2011 წელს გამოუშვა მეორე ალბომი, Tears Again. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი Opus, რომელიც 2014 წლის სექტემბერში გამოვიდა.[16] პირადი ცხოვრება 1990 წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.[17] წყვილი გაიცნო Mission: Impossible-ის გადაღებების დროს ავსტრალიაში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და მეუღლეებს სახლი მელბურნში აქვთ. ჰყავთ ორი შვილი.[3] 2020 წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ.[18] a9hbash5s8u6e523gd0jbdm39iqnnv7 5405382 5405380 2026-06-01T21:30:09Z Eletskh-QR 175175 5405382 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | სურათი = Jane Badler.JPG | სათაური = ბედლერი 2012-ში | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1953|12|21}} | დაბადგილი = [[ბრუკლინი]], [[ნიუ-იორკი]] |კარიერა = Actress, singer | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა [[ბრუკლინი|ბრუკლინ]]ში, [[ნიუ-იორკი]], 31 დეკემბერს, 1953 წელს. მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა [[მანჩესტერი|მანჩესტერ]]ში, [[ნიუ-ჰემფშირი]]. ბედლერს 18 წლის იყო,როდესაც მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.<ref name="SMH">{{Cite web|last=Lallo|first=Michael|date=July 1, 2020|title='Even after a great loss, you can live a life that's beautiful'|url=https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html|access-date=June 3, 2021|website=The Sydney Morning Herald|language=en|url-status=live|archive-date=April 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413025239/https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html}}</ref> ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და აგრეთვე მიიღო მონაწილეობა 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში.<ref name="missnh">{{cite web |work=[[Miss New Hampshire]] |title=Miss NH in Review |url=http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |access-date=September 4, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905131045/http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |archive-date=September 5, 2014 }}</ref> შემდეგ ჩაირიცხა [[ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტი|ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტ]]ში [[ევანსტონი|ევანსტონ]]ში, [[ილინოისი]],<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/annualcommenceme1976nort|title=Annual commencement / Northwestern University |year=1976|publisher=Northwestern University Evanston, Ill.|page=20}}</ref> ხელოვნების შესასწავლად.ჯეინმა უნივერსიტეტი [[1976]] წელს დაამთავრა.<ref>Knutzen, Eirik (May 5, 1984). [https://www.newspapers.com/image/945572442/?clipping_id=174539715 "Space Oddity: Jane Badler's a beauty with the heart (and mind and body) of a serpent in the sci-fi thriller V: The Final Battle"]. ''[[The Toronto Star|Starweek Magazine]]''. p.&nbsp;6. Retrieved June 15, 2025. "After high school, she spent a summer singing professionally at various Holiday Inns and Ramada Inns with her own pop band ('It must have been ludicrous to listen to an 18-year-old singing I've Got To Be Me, but they loved it.'), then enrolled at Northwestern University. Immediately following her graduation in 1976, she headed for New York."</ref> ==კარიერა== ===კინო და ტელე კარიერა=== ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი, ამერიკულ სერიალში, რომელსაც ასრულებდა [[1977]]-დან [[1981]] წლამდე და შემდგომ კვლავ [[1983]] წელს. [[1979]] წელს, მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ „Fantasy Island“-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა სერიალ „The Doctors“-ში, სადაც [[1981]]-დან [[1982]] წლამდე განასახიერებდა პერსონაჟს, სახელად ნატალი ბელს. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში. V-ის შემდეგ, ბედლერი [[ხოსე ფერერი|ხოსე ფერერ]]თან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ სერიალ „ქორებს ბორცვში“, სადაც პერსონაჟ მერედიტ ბრაქსტონს თამაშობდა. [[1987]] წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ ჰაივეიმენ-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს. სერიალს შეუერთდა პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი [[ტერი მარქველი]] და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალში დარჩა მეორე სეზონისთვისაც. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ა[[ავსტრალია|ვსტრალია]]ში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. [[2010]] წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ სერიალში.<ref>{{cite web|url=http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|title=V actress cast as Neighbours baddie|work=[[MSN]]|date=March 29, 2010|access-date=June 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301015726/http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|archive-date=1 March 2012|url-status=dead}}</ref> [[2020]] წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმში. ფილმი მაყურებელს [[2022]] წლის სექტემბერშიწარუდგინეს. ==მუსიკალური და თეატრალური კარიერა== ბედლერმა პირველი ალბომი [[2008]] წლის [[1 ივნისი|1 ივნის]]ს გამოუშვა. [[2011]] წელს კი მეორე ალბომი გამოუშვა. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი, რომელიც [[2014]] წლის სექტემბერში გამოვიდა.<ref>{{cite web|last=Xiberras |first=Paula |url=http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |title=Reptilian Alien to Fairy Princess |website=[[Tasmanian Times]] |date=May 19, 2014 |access-date=February 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618085220/http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |archive-date=June 18, 2018}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== [[1990]] წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ [[სტივენ ჰეინზი|სტივენ ჰეინზ]]ზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/hains/ |title=2024 Australia's 50 Richest Net Worth |work=Forbes |date=February 14, 2024 |url-status=live |archive-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408200513/https://www.forbes.com/profile/hains/}}</ref> ერთმანეთი გაიცნეს სერიალის გადაღების დროს [[ავსტრალია]]ში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და სახლი [[მელბურნი|მელბურნ]]ში აქვს. ასევე ჰყავს ორი შვილი.<ref name="SMH"/> [[2020]] წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html |title=Harry Hains, 'American Horror Story' actor, dead at 27 |last=Picheta |first=Rob |date=January 10, 2020 |work=CNN |url-status=live |archive-date=March 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328020323/https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html}}</ref> c9mnxnjz62gav7ni7axkh474yh4c4xy 5405383 5405382 2026-06-01T21:31:22Z Eletskh-QR 175175 5405383 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | სურათი = Jane Badler.JPG | სათაური = ბედლერი 2012-ში | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1953|12|21}} | დაბადგილი = [[ბრუკლინი]], [[ნიუ-იორკი]] |კარიერა = Actress, singer | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა [[ბრუკლინი|ბრუკლინ]]ში, [[ნიუ-იორკი]], 31 დეკემბერს, 1953 წელს. მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა [[მანჩესტერი|მანჩესტერ]]ში, [[ნიუ-ჰემფშირი]]. ბედლერს 18 წლის იყო,როდესაც მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.<ref name="SMH">{{Cite web|last=Lallo|first=Michael|date=July 1, 2020|title='Even after a great loss, you can live a life that's beautiful'|url=https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html|access-date=June 3, 2021|website=The Sydney Morning Herald|language=en|url-status=live|archive-date=April 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413025239/https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html}}</ref> ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და აგრეთვე მიიღო მონაწილეობა 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში.<ref name="missnh">{{cite web |work=[[Miss New Hampshire]] |title=Miss NH in Review |url=http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |access-date=September 4, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905131045/http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |archive-date=September 5, 2014 }}</ref> შემდეგ ჩაირიცხა [[ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტი|ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტ]]ში [[ევანსტონი|ევანსტონ]]ში, [[ილინოისი]],<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/annualcommenceme1976nort|title=Annual commencement / Northwestern University |year=1976|publisher=Northwestern University Evanston, Ill.|page=20}}</ref> ხელოვნების შესასწავლად.ჯეინმა უნივერსიტეტი [[1976]] წელს დაამთავრა.<ref>Knutzen, Eirik (May 5, 1984). [https://www.newspapers.com/image/945572442/?clipping_id=174539715 "Space Oddity: Jane Badler's a beauty with the heart (and mind and body) of a serpent in the sci-fi thriller V: The Final Battle"]. ''[[The Toronto Star|Starweek Magazine]]''. p.&nbsp;6. Retrieved June 15, 2025. "After high school, she spent a summer singing professionally at various Holiday Inns and Ramada Inns with her own pop band ('It must have been ludicrous to listen to an 18-year-old singing I've Got To Be Me, but they loved it.'), then enrolled at Northwestern University. Immediately following her graduation in 1976, she headed for New York."</ref> ==კარიერა== ===კინო და ტელე კარიერა=== ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი, ამერიკულ სერიალში, რომელსაც ასრულებდა [[1977]]-დან [[1981]] წლამდე და შემდგომ კვლავ [[1983]] წელს. [[1979]] წელს, მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ „Fantasy Island“-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა სერიალ „The Doctors“-ში, სადაც [[1981]]-დან [[1982]] წლამდე განასახიერებდა პერსონაჟს, სახელად ნატალი ბელს. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში. V-ის შემდეგ, ბედლერი [[ხოსე ფერერი|ხოსე ფერერ]]თან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ სერიალ „ქორებს ბორცვში“, სადაც პერსონაჟ მერედიტ ბრაქსტონს თამაშობდა. [[1987]] წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ ჰაივეიმენ-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს. სერიალს შეუერთდა პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი [[ტერი მარქველი]] და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალში დარჩა მეორე სეზონისთვისაც. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ა[[ავსტრალია|ვსტრალია]]ში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. [[2010]] წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ სერიალში.<ref>{{cite web|url=http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|title=V actress cast as Neighbours baddie|work=[[MSN]]|date=March 29, 2010|access-date=June 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301015726/http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|archive-date=1 March 2012|url-status=dead}}</ref> [[2020]] წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმში. ფილმი მაყურებელს [[2022]] წლის სექტემბერშიწარუდგინეს. ==მუსიკალური და თეატრალური კარიერა== ბედლერმა პირველი ალბომი [[2008]] წლის [[1 ივნისი|1 ივნის]]ს გამოუშვა. [[2011]] წელს კი მეორე ალბომი გამოუშვა. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი, რომელიც [[2014]] წლის სექტემბერში გამოვიდა.<ref>{{cite web|last=Xiberras |first=Paula |url=http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |title=Reptilian Alien to Fairy Princess |website=[[Tasmanian Times]] |date=May 19, 2014 |access-date=February 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618085220/http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |archive-date=June 18, 2018}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== [[1990]] წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ [[სტივენ ჰეინზი|სტივენ ჰეინზ]]ზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/hains/ |title=2024 Australia's 50 Richest Net Worth |work=Forbes |date=February 14, 2024 |url-status=live |archive-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408200513/https://www.forbes.com/profile/hains/}}</ref> ერთმანეთი გაიცნეს სერიალის გადაღების დროს [[ავსტრალია]]ში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და სახლი [[მელბურნი|მელბურნ]]ში აქვს. ასევე ჰყავს ორი შვილი.<ref name="SMH"/> [[2020]] წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ. == სქოლიო == {{Reflist}} == რესურსები ინტერნეტში == {{commons category}} * {{official website}} * {{IMDb name}} * {{Tcmdb name}} * {{Discogs artist}} * [http://www.rockwired.com/janebadler.html Jane Badler interview with Rockwired] * [https://web.archive.org/web/20090815063931/http://boxcutters.net/blog/2008/12/08/ep-160-jane-badler-diana-from-v-sons-of-anarchy/ Jane Badler interviewed on Boxcutters podcast] <ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html |title=Harry Hains, 'American Horror Story' actor, dead at 27 |last=Picheta |first=Rob |date=January 10, 2020 |work=CNN |url-status=live |archive-date=March 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328020323/https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html}}</ref> {{DEFAULTSORT:ბედლერი,ჯეინ}} nh2xxk61wdkjbn10n5m220vjl48zpqn 5405384 5405383 2026-06-01T21:32:50Z Eletskh-QR 175175 დაემატა [[კატეგორია:ქალი მსახიობები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405384 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | სურათი = Jane Badler.JPG | სათაური = ბედლერი 2012-ში | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1953|12|21}} | დაბადგილი = [[ბრუკლინი]], [[ნიუ-იორკი]] |კარიერა = Actress, singer | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა [[ბრუკლინი|ბრუკლინ]]ში, [[ნიუ-იორკი]], 31 დეკემბერს, 1953 წელს. მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა [[მანჩესტერი|მანჩესტერ]]ში, [[ნიუ-ჰემფშირი]]. ბედლერს 18 წლის იყო,როდესაც მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.<ref name="SMH">{{Cite web|last=Lallo|first=Michael|date=July 1, 2020|title='Even after a great loss, you can live a life that's beautiful'|url=https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html|access-date=June 3, 2021|website=The Sydney Morning Herald|language=en|url-status=live|archive-date=April 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413025239/https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html}}</ref> ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და აგრეთვე მიიღო მონაწილეობა 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში.<ref name="missnh">{{cite web |work=[[Miss New Hampshire]] |title=Miss NH in Review |url=http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |access-date=September 4, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905131045/http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |archive-date=September 5, 2014 }}</ref> შემდეგ ჩაირიცხა [[ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტი|ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტ]]ში [[ევანსტონი|ევანსტონ]]ში, [[ილინოისი]],<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/annualcommenceme1976nort|title=Annual commencement / Northwestern University |year=1976|publisher=Northwestern University Evanston, Ill.|page=20}}</ref> ხელოვნების შესასწავლად.ჯეინმა უნივერსიტეტი [[1976]] წელს დაამთავრა.<ref>Knutzen, Eirik (May 5, 1984). [https://www.newspapers.com/image/945572442/?clipping_id=174539715 "Space Oddity: Jane Badler's a beauty with the heart (and mind and body) of a serpent in the sci-fi thriller V: The Final Battle"]. ''[[The Toronto Star|Starweek Magazine]]''. p.&nbsp;6. Retrieved June 15, 2025. "After high school, she spent a summer singing professionally at various Holiday Inns and Ramada Inns with her own pop band ('It must have been ludicrous to listen to an 18-year-old singing I've Got To Be Me, but they loved it.'), then enrolled at Northwestern University. Immediately following her graduation in 1976, she headed for New York."</ref> ==კარიერა== ===კინო და ტელე კარიერა=== ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი, ამერიკულ სერიალში, რომელსაც ასრულებდა [[1977]]-დან [[1981]] წლამდე და შემდგომ კვლავ [[1983]] წელს. [[1979]] წელს, მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ „Fantasy Island“-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა სერიალ „The Doctors“-ში, სადაც [[1981]]-დან [[1982]] წლამდე განასახიერებდა პერსონაჟს, სახელად ნატალი ბელს. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში. V-ის შემდეგ, ბედლერი [[ხოსე ფერერი|ხოსე ფერერ]]თან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ სერიალ „ქორებს ბორცვში“, სადაც პერსონაჟ მერედიტ ბრაქსტონს თამაშობდა. [[1987]] წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ ჰაივეიმენ-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს. სერიალს შეუერთდა პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი [[ტერი მარქველი]] და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალში დარჩა მეორე სეზონისთვისაც. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ა[[ავსტრალია|ვსტრალია]]ში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. [[2010]] წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ სერიალში.<ref>{{cite web|url=http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|title=V actress cast as Neighbours baddie|work=[[MSN]]|date=March 29, 2010|access-date=June 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301015726/http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|archive-date=1 March 2012|url-status=dead}}</ref> [[2020]] წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმში. ფილმი მაყურებელს [[2022]] წლის სექტემბერშიწარუდგინეს. ==მუსიკალური და თეატრალური კარიერა== ბედლერმა პირველი ალბომი [[2008]] წლის [[1 ივნისი|1 ივნის]]ს გამოუშვა. [[2011]] წელს კი მეორე ალბომი გამოუშვა. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი, რომელიც [[2014]] წლის სექტემბერში გამოვიდა.<ref>{{cite web|last=Xiberras |first=Paula |url=http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |title=Reptilian Alien to Fairy Princess |website=[[Tasmanian Times]] |date=May 19, 2014 |access-date=February 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618085220/http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |archive-date=June 18, 2018}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== [[1990]] წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ [[სტივენ ჰეინზი|სტივენ ჰეინზ]]ზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/hains/ |title=2024 Australia's 50 Richest Net Worth |work=Forbes |date=February 14, 2024 |url-status=live |archive-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408200513/https://www.forbes.com/profile/hains/}}</ref> ერთმანეთი გაიცნეს სერიალის გადაღების დროს [[ავსტრალია]]ში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და სახლი [[მელბურნი|მელბურნ]]ში აქვს. ასევე ჰყავს ორი შვილი.<ref name="SMH"/> [[2020]] წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ. == სქოლიო == {{Reflist}} == რესურსები ინტერნეტში == {{commons category}} * {{official website}} * {{IMDb name}} * {{Tcmdb name}} * {{Discogs artist}} * [http://www.rockwired.com/janebadler.html Jane Badler interview with Rockwired] * [https://web.archive.org/web/20090815063931/http://boxcutters.net/blog/2008/12/08/ep-160-jane-badler-diana-from-v-sons-of-anarchy/ Jane Badler interviewed on Boxcutters podcast] <ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html |title=Harry Hains, 'American Horror Story' actor, dead at 27 |last=Picheta |first=Rob |date=January 10, 2020 |work=CNN |url-status=live |archive-date=March 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328020323/https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html}}</ref> {{DEFAULTSORT:ბედლერი,ჯეინ}} [[კატეგორია:ქალი მსახიობები]] 4foubcjlstdt1lkrnn0f4wlydlega2b 5405385 5405384 2026-06-01T21:32:57Z Eletskh-QR 175175 წაიშალა [[კატეგორია:ქალი მსახიობები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405385 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | სურათი = Jane Badler.JPG | სათაური = ბედლერი 2012-ში | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1953|12|21}} | დაბადგილი = [[ბრუკლინი]], [[ნიუ-იორკი]] |კარიერა = Actress, singer | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა [[ბრუკლინი|ბრუკლინ]]ში, [[ნიუ-იორკი]], 31 დეკემბერს, 1953 წელს. მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა [[მანჩესტერი|მანჩესტერ]]ში, [[ნიუ-ჰემფშირი]]. ბედლერს 18 წლის იყო,როდესაც მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.<ref name="SMH">{{Cite web|last=Lallo|first=Michael|date=July 1, 2020|title='Even after a great loss, you can live a life that's beautiful'|url=https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html|access-date=June 3, 2021|website=The Sydney Morning Herald|language=en|url-status=live|archive-date=April 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413025239/https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html}}</ref> ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და აგრეთვე მიიღო მონაწილეობა 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში.<ref name="missnh">{{cite web |work=[[Miss New Hampshire]] |title=Miss NH in Review |url=http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |access-date=September 4, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905131045/http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |archive-date=September 5, 2014 }}</ref> შემდეგ ჩაირიცხა [[ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტი|ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტ]]ში [[ევანსტონი|ევანსტონ]]ში, [[ილინოისი]],<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/annualcommenceme1976nort|title=Annual commencement / Northwestern University |year=1976|publisher=Northwestern University Evanston, Ill.|page=20}}</ref> ხელოვნების შესასწავლად.ჯეინმა უნივერსიტეტი [[1976]] წელს დაამთავრა.<ref>Knutzen, Eirik (May 5, 1984). [https://www.newspapers.com/image/945572442/?clipping_id=174539715 "Space Oddity: Jane Badler's a beauty with the heart (and mind and body) of a serpent in the sci-fi thriller V: The Final Battle"]. ''[[The Toronto Star|Starweek Magazine]]''. p.&nbsp;6. Retrieved June 15, 2025. "After high school, she spent a summer singing professionally at various Holiday Inns and Ramada Inns with her own pop band ('It must have been ludicrous to listen to an 18-year-old singing I've Got To Be Me, but they loved it.'), then enrolled at Northwestern University. Immediately following her graduation in 1976, she headed for New York."</ref> ==კარიერა== ===კინო და ტელე კარიერა=== ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი, ამერიკულ სერიალში, რომელსაც ასრულებდა [[1977]]-დან [[1981]] წლამდე და შემდგომ კვლავ [[1983]] წელს. [[1979]] წელს, მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ „Fantasy Island“-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა სერიალ „The Doctors“-ში, სადაც [[1981]]-დან [[1982]] წლამდე განასახიერებდა პერსონაჟს, სახელად ნატალი ბელს. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში. V-ის შემდეგ, ბედლერი [[ხოსე ფერერი|ხოსე ფერერ]]თან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ სერიალ „ქორებს ბორცვში“, სადაც პერსონაჟ მერედიტ ბრაქსტონს თამაშობდა. [[1987]] წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ ჰაივეიმენ-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს. სერიალს შეუერთდა პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი [[ტერი მარქველი]] და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალში დარჩა მეორე სეზონისთვისაც. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ა[[ავსტრალია|ვსტრალია]]ში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. [[2010]] წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ სერიალში.<ref>{{cite web|url=http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|title=V actress cast as Neighbours baddie|work=[[MSN]]|date=March 29, 2010|access-date=June 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301015726/http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|archive-date=1 March 2012|url-status=dead}}</ref> [[2020]] წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმში. ფილმი მაყურებელს [[2022]] წლის სექტემბერშიწარუდგინეს. ==მუსიკალური და თეატრალური კარიერა== ბედლერმა პირველი ალბომი [[2008]] წლის [[1 ივნისი|1 ივნის]]ს გამოუშვა. [[2011]] წელს კი მეორე ალბომი გამოუშვა. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი, რომელიც [[2014]] წლის სექტემბერში გამოვიდა.<ref>{{cite web|last=Xiberras |first=Paula |url=http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |title=Reptilian Alien to Fairy Princess |website=[[Tasmanian Times]] |date=May 19, 2014 |access-date=February 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618085220/http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |archive-date=June 18, 2018}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== [[1990]] წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ [[სტივენ ჰეინზი|სტივენ ჰეინზ]]ზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/hains/ |title=2024 Australia's 50 Richest Net Worth |work=Forbes |date=February 14, 2024 |url-status=live |archive-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408200513/https://www.forbes.com/profile/hains/}}</ref> ერთმანეთი გაიცნეს სერიალის გადაღების დროს [[ავსტრალია]]ში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და სახლი [[მელბურნი|მელბურნ]]ში აქვს. ასევე ჰყავს ორი შვილი.<ref name="SMH"/> [[2020]] წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ. == სქოლიო == {{Reflist}} == რესურსები ინტერნეტში == {{commons category}} * {{official website}} * {{IMDb name}} * {{Tcmdb name}} * {{Discogs artist}} * [http://www.rockwired.com/janebadler.html Jane Badler interview with Rockwired] * [https://web.archive.org/web/20090815063931/http://boxcutters.net/blog/2008/12/08/ep-160-jane-badler-diana-from-v-sons-of-anarchy/ Jane Badler interviewed on Boxcutters podcast] <ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html |title=Harry Hains, 'American Horror Story' actor, dead at 27 |last=Picheta |first=Rob |date=January 10, 2020 |work=CNN |url-status=live |archive-date=March 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328020323/https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html}}</ref> {{DEFAULTSORT:ბედლერი,ჯეინ}} nh2xxk61wdkjbn10n5m220vjl48zpqn 5405386 5405385 2026-06-01T21:33:14Z Eletskh-QR 175175 დაემატა [[კატეგორია:ამერიკელი ქალი მსახიობები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405386 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | სურათი = Jane Badler.JPG | სათაური = ბედლერი 2012-ში | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1953|12|21}} | დაბადგილი = [[ბრუკლინი]], [[ნიუ-იორკი]] |კარიერა = Actress, singer | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა [[ბრუკლინი|ბრუკლინ]]ში, [[ნიუ-იორკი]], 31 დეკემბერს, 1953 წელს. მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა [[მანჩესტერი|მანჩესტერ]]ში, [[ნიუ-ჰემფშირი]]. ბედლერს 18 წლის იყო,როდესაც მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.<ref name="SMH">{{Cite web|last=Lallo|first=Michael|date=July 1, 2020|title='Even after a great loss, you can live a life that's beautiful'|url=https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html|access-date=June 3, 2021|website=The Sydney Morning Herald|language=en|url-status=live|archive-date=April 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413025239/https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html}}</ref> ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და აგრეთვე მიიღო მონაწილეობა 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში.<ref name="missnh">{{cite web |work=[[Miss New Hampshire]] |title=Miss NH in Review |url=http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |access-date=September 4, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905131045/http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |archive-date=September 5, 2014 }}</ref> შემდეგ ჩაირიცხა [[ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტი|ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტ]]ში [[ევანსტონი|ევანსტონ]]ში, [[ილინოისი]],<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/annualcommenceme1976nort|title=Annual commencement / Northwestern University |year=1976|publisher=Northwestern University Evanston, Ill.|page=20}}</ref> ხელოვნების შესასწავლად.ჯეინმა უნივერსიტეტი [[1976]] წელს დაამთავრა.<ref>Knutzen, Eirik (May 5, 1984). [https://www.newspapers.com/image/945572442/?clipping_id=174539715 "Space Oddity: Jane Badler's a beauty with the heart (and mind and body) of a serpent in the sci-fi thriller V: The Final Battle"]. ''[[The Toronto Star|Starweek Magazine]]''. p.&nbsp;6. Retrieved June 15, 2025. "After high school, she spent a summer singing professionally at various Holiday Inns and Ramada Inns with her own pop band ('It must have been ludicrous to listen to an 18-year-old singing I've Got To Be Me, but they loved it.'), then enrolled at Northwestern University. Immediately following her graduation in 1976, she headed for New York."</ref> ==კარიერა== ===კინო და ტელე კარიერა=== ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი, ამერიკულ სერიალში, რომელსაც ასრულებდა [[1977]]-დან [[1981]] წლამდე და შემდგომ კვლავ [[1983]] წელს. [[1979]] წელს, მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ „Fantasy Island“-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა სერიალ „The Doctors“-ში, სადაც [[1981]]-დან [[1982]] წლამდე განასახიერებდა პერსონაჟს, სახელად ნატალი ბელს. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში. V-ის შემდეგ, ბედლერი [[ხოსე ფერერი|ხოსე ფერერ]]თან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ სერიალ „ქორებს ბორცვში“, სადაც პერსონაჟ მერედიტ ბრაქსტონს თამაშობდა. [[1987]] წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ ჰაივეიმენ-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს. სერიალს შეუერთდა პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი [[ტერი მარქველი]] და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალში დარჩა მეორე სეზონისთვისაც. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ა[[ავსტრალია|ვსტრალია]]ში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. [[2010]] წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ სერიალში.<ref>{{cite web|url=http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|title=V actress cast as Neighbours baddie|work=[[MSN]]|date=March 29, 2010|access-date=June 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301015726/http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|archive-date=1 March 2012|url-status=dead}}</ref> [[2020]] წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმში. ფილმი მაყურებელს [[2022]] წლის სექტემბერშიწარუდგინეს. ==მუსიკალური და თეატრალური კარიერა== ბედლერმა პირველი ალბომი [[2008]] წლის [[1 ივნისი|1 ივნის]]ს გამოუშვა. [[2011]] წელს კი მეორე ალბომი გამოუშვა. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი, რომელიც [[2014]] წლის სექტემბერში გამოვიდა.<ref>{{cite web|last=Xiberras |first=Paula |url=http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |title=Reptilian Alien to Fairy Princess |website=[[Tasmanian Times]] |date=May 19, 2014 |access-date=February 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618085220/http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |archive-date=June 18, 2018}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== [[1990]] წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ [[სტივენ ჰეინზი|სტივენ ჰეინზ]]ზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/hains/ |title=2024 Australia's 50 Richest Net Worth |work=Forbes |date=February 14, 2024 |url-status=live |archive-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408200513/https://www.forbes.com/profile/hains/}}</ref> ერთმანეთი გაიცნეს სერიალის გადაღების დროს [[ავსტრალია]]ში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და სახლი [[მელბურნი|მელბურნ]]ში აქვს. ასევე ჰყავს ორი შვილი.<ref name="SMH"/> [[2020]] წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ. == სქოლიო == {{Reflist}} == რესურსები ინტერნეტში == {{commons category}} * {{official website}} * {{IMDb name}} * {{Tcmdb name}} * {{Discogs artist}} * [http://www.rockwired.com/janebadler.html Jane Badler interview with Rockwired] * [https://web.archive.org/web/20090815063931/http://boxcutters.net/blog/2008/12/08/ep-160-jane-badler-diana-from-v-sons-of-anarchy/ Jane Badler interviewed on Boxcutters podcast] <ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html |title=Harry Hains, 'American Horror Story' actor, dead at 27 |last=Picheta |first=Rob |date=January 10, 2020 |work=CNN |url-status=live |archive-date=March 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328020323/https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html}}</ref> {{DEFAULTSORT:ბედლერი,ჯეინ}} [[კატეგორია:ამერიკელი ქალი მსახიობები]] jj3phh2sqoq40aalp88quv1lu3yap29 5405388 5405386 2026-06-01T21:33:38Z Eletskh-QR 175175 დაემატა [[კატეგორია:ბრუკლინში დაბადებულები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405388 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | სურათი = Jane Badler.JPG | სათაური = ბედლერი 2012-ში | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1953|12|21}} | დაბადგილი = [[ბრუკლინი]], [[ნიუ-იორკი]] |კარიერა = Actress, singer | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა [[ბრუკლინი|ბრუკლინ]]ში, [[ნიუ-იორკი]], 31 დეკემბერს, 1953 წელს. მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა [[მანჩესტერი|მანჩესტერ]]ში, [[ნიუ-ჰემფშირი]]. ბედლერს 18 წლის იყო,როდესაც მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.<ref name="SMH">{{Cite web|last=Lallo|first=Michael|date=July 1, 2020|title='Even after a great loss, you can live a life that's beautiful'|url=https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html|access-date=June 3, 2021|website=The Sydney Morning Herald|language=en|url-status=live|archive-date=April 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413025239/https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html}}</ref> ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და აგრეთვე მიიღო მონაწილეობა 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში.<ref name="missnh">{{cite web |work=[[Miss New Hampshire]] |title=Miss NH in Review |url=http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |access-date=September 4, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905131045/http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |archive-date=September 5, 2014 }}</ref> შემდეგ ჩაირიცხა [[ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტი|ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტ]]ში [[ევანსტონი|ევანსტონ]]ში, [[ილინოისი]],<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/annualcommenceme1976nort|title=Annual commencement / Northwestern University |year=1976|publisher=Northwestern University Evanston, Ill.|page=20}}</ref> ხელოვნების შესასწავლად.ჯეინმა უნივერსიტეტი [[1976]] წელს დაამთავრა.<ref>Knutzen, Eirik (May 5, 1984). [https://www.newspapers.com/image/945572442/?clipping_id=174539715 "Space Oddity: Jane Badler's a beauty with the heart (and mind and body) of a serpent in the sci-fi thriller V: The Final Battle"]. ''[[The Toronto Star|Starweek Magazine]]''. p.&nbsp;6. Retrieved June 15, 2025. "After high school, she spent a summer singing professionally at various Holiday Inns and Ramada Inns with her own pop band ('It must have been ludicrous to listen to an 18-year-old singing I've Got To Be Me, but they loved it.'), then enrolled at Northwestern University. Immediately following her graduation in 1976, she headed for New York."</ref> ==კარიერა== ===კინო და ტელე კარიერა=== ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი, ამერიკულ სერიალში, რომელსაც ასრულებდა [[1977]]-დან [[1981]] წლამდე და შემდგომ კვლავ [[1983]] წელს. [[1979]] წელს, მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ „Fantasy Island“-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა სერიალ „The Doctors“-ში, სადაც [[1981]]-დან [[1982]] წლამდე განასახიერებდა პერსონაჟს, სახელად ნატალი ბელს. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში. V-ის შემდეგ, ბედლერი [[ხოსე ფერერი|ხოსე ფერერ]]თან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ სერიალ „ქორებს ბორცვში“, სადაც პერსონაჟ მერედიტ ბრაქსტონს თამაშობდა. [[1987]] წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ ჰაივეიმენ-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს. სერიალს შეუერთდა პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი [[ტერი მარქველი]] და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალში დარჩა მეორე სეზონისთვისაც. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ა[[ავსტრალია|ვსტრალია]]ში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. [[2010]] წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ სერიალში.<ref>{{cite web|url=http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|title=V actress cast as Neighbours baddie|work=[[MSN]]|date=March 29, 2010|access-date=June 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301015726/http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|archive-date=1 March 2012|url-status=dead}}</ref> [[2020]] წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმში. ფილმი მაყურებელს [[2022]] წლის სექტემბერშიწარუდგინეს. ==მუსიკალური და თეატრალური კარიერა== ბედლერმა პირველი ალბომი [[2008]] წლის [[1 ივნისი|1 ივნის]]ს გამოუშვა. [[2011]] წელს კი მეორე ალბომი გამოუშვა. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი, რომელიც [[2014]] წლის სექტემბერში გამოვიდა.<ref>{{cite web|last=Xiberras |first=Paula |url=http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |title=Reptilian Alien to Fairy Princess |website=[[Tasmanian Times]] |date=May 19, 2014 |access-date=February 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618085220/http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |archive-date=June 18, 2018}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== [[1990]] წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ [[სტივენ ჰეინზი|სტივენ ჰეინზ]]ზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/hains/ |title=2024 Australia's 50 Richest Net Worth |work=Forbes |date=February 14, 2024 |url-status=live |archive-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408200513/https://www.forbes.com/profile/hains/}}</ref> ერთმანეთი გაიცნეს სერიალის გადაღების დროს [[ავსტრალია]]ში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და სახლი [[მელბურნი|მელბურნ]]ში აქვს. ასევე ჰყავს ორი შვილი.<ref name="SMH"/> [[2020]] წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ. == სქოლიო == {{Reflist}} == რესურსები ინტერნეტში == {{commons category}} * {{official website}} * {{IMDb name}} * {{Tcmdb name}} * {{Discogs artist}} * [http://www.rockwired.com/janebadler.html Jane Badler interview with Rockwired] * [https://web.archive.org/web/20090815063931/http://boxcutters.net/blog/2008/12/08/ep-160-jane-badler-diana-from-v-sons-of-anarchy/ Jane Badler interviewed on Boxcutters podcast] <ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html |title=Harry Hains, 'American Horror Story' actor, dead at 27 |last=Picheta |first=Rob |date=January 10, 2020 |work=CNN |url-status=live |archive-date=March 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328020323/https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html}}</ref> {{DEFAULTSORT:ბედლერი,ჯეინ}} [[კატეგორია:ამერიკელი ქალი მსახიობები]] [[კატეგორია:ბრუკლინში დაბადებულები]] bbh4g23websig1lsitlsmu6tbnfac3h 5405389 5405388 2026-06-01T21:33:56Z Eletskh-QR 175175 დაემატა [[კატეგორია:ავსტრალიელი მსახიობები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405389 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | სურათი = Jane Badler.JPG | სათაური = ბედლერი 2012-ში | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1953|12|21}} | დაბადგილი = [[ბრუკლინი]], [[ნიუ-იორკი]] |კარიერა = Actress, singer | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა [[ბრუკლინი|ბრუკლინ]]ში, [[ნიუ-იორკი]], 31 დეკემბერს, 1953 წელს. მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა [[მანჩესტერი|მანჩესტერ]]ში, [[ნიუ-ჰემფშირი]]. ბედლერს 18 წლის იყო,როდესაც მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.<ref name="SMH">{{Cite web|last=Lallo|first=Michael|date=July 1, 2020|title='Even after a great loss, you can live a life that's beautiful'|url=https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html|access-date=June 3, 2021|website=The Sydney Morning Herald|language=en|url-status=live|archive-date=April 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413025239/https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html}}</ref> ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და აგრეთვე მიიღო მონაწილეობა 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში.<ref name="missnh">{{cite web |work=[[Miss New Hampshire]] |title=Miss NH in Review |url=http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |access-date=September 4, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905131045/http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |archive-date=September 5, 2014 }}</ref> შემდეგ ჩაირიცხა [[ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტი|ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტ]]ში [[ევანსტონი|ევანსტონ]]ში, [[ილინოისი]],<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/annualcommenceme1976nort|title=Annual commencement / Northwestern University |year=1976|publisher=Northwestern University Evanston, Ill.|page=20}}</ref> ხელოვნების შესასწავლად.ჯეინმა უნივერსიტეტი [[1976]] წელს დაამთავრა.<ref>Knutzen, Eirik (May 5, 1984). [https://www.newspapers.com/image/945572442/?clipping_id=174539715 "Space Oddity: Jane Badler's a beauty with the heart (and mind and body) of a serpent in the sci-fi thriller V: The Final Battle"]. ''[[The Toronto Star|Starweek Magazine]]''. p.&nbsp;6. Retrieved June 15, 2025. "After high school, she spent a summer singing professionally at various Holiday Inns and Ramada Inns with her own pop band ('It must have been ludicrous to listen to an 18-year-old singing I've Got To Be Me, but they loved it.'), then enrolled at Northwestern University. Immediately following her graduation in 1976, she headed for New York."</ref> ==კარიერა== ===კინო და ტელე კარიერა=== ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი, ამერიკულ სერიალში, რომელსაც ასრულებდა [[1977]]-დან [[1981]] წლამდე და შემდგომ კვლავ [[1983]] წელს. [[1979]] წელს, მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ „Fantasy Island“-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა სერიალ „The Doctors“-ში, სადაც [[1981]]-დან [[1982]] წლამდე განასახიერებდა პერსონაჟს, სახელად ნატალი ბელს. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში. V-ის შემდეგ, ბედლერი [[ხოსე ფერერი|ხოსე ფერერ]]თან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ სერიალ „ქორებს ბორცვში“, სადაც პერსონაჟ მერედიტ ბრაქსტონს თამაშობდა. [[1987]] წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ ჰაივეიმენ-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს. სერიალს შეუერთდა პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი [[ტერი მარქველი]] და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალში დარჩა მეორე სეზონისთვისაც. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ა[[ავსტრალია|ვსტრალია]]ში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. [[2010]] წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ სერიალში.<ref>{{cite web|url=http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|title=V actress cast as Neighbours baddie|work=[[MSN]]|date=March 29, 2010|access-date=June 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301015726/http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|archive-date=1 March 2012|url-status=dead}}</ref> [[2020]] წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმში. ფილმი მაყურებელს [[2022]] წლის სექტემბერშიწარუდგინეს. ==მუსიკალური და თეატრალური კარიერა== ბედლერმა პირველი ალბომი [[2008]] წლის [[1 ივნისი|1 ივნის]]ს გამოუშვა. [[2011]] წელს კი მეორე ალბომი გამოუშვა. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი, რომელიც [[2014]] წლის სექტემბერში გამოვიდა.<ref>{{cite web|last=Xiberras |first=Paula |url=http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |title=Reptilian Alien to Fairy Princess |website=[[Tasmanian Times]] |date=May 19, 2014 |access-date=February 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618085220/http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |archive-date=June 18, 2018}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== [[1990]] წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ [[სტივენ ჰეინზი|სტივენ ჰეინზ]]ზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/hains/ |title=2024 Australia's 50 Richest Net Worth |work=Forbes |date=February 14, 2024 |url-status=live |archive-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408200513/https://www.forbes.com/profile/hains/}}</ref> ერთმანეთი გაიცნეს სერიალის გადაღების დროს [[ავსტრალია]]ში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და სახლი [[მელბურნი|მელბურნ]]ში აქვს. ასევე ჰყავს ორი შვილი.<ref name="SMH"/> [[2020]] წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ. == სქოლიო == {{Reflist}} == რესურსები ინტერნეტში == {{commons category}} * {{official website}} * {{IMDb name}} * {{Tcmdb name}} * {{Discogs artist}} * [http://www.rockwired.com/janebadler.html Jane Badler interview with Rockwired] * [https://web.archive.org/web/20090815063931/http://boxcutters.net/blog/2008/12/08/ep-160-jane-badler-diana-from-v-sons-of-anarchy/ Jane Badler interviewed on Boxcutters podcast] <ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html |title=Harry Hains, 'American Horror Story' actor, dead at 27 |last=Picheta |first=Rob |date=January 10, 2020 |work=CNN |url-status=live |archive-date=March 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328020323/https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html}}</ref> {{DEFAULTSORT:ბედლერი,ჯეინ}} [[კატეგორია:ამერიკელი ქალი მსახიობები]] [[კატეგორია:ბრუკლინში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ავსტრალიელი მსახიობები]] 0mvg8x57x0gqg3dk478d4h8suo7ufhs 5405390 5405389 2026-06-01T21:34:26Z Eletskh-QR 175175 დაემატა [[კატეგორია:მსახიობი ქალები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405390 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Eletskh-QR|Eletskh-QR]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა პიროვნება | სახელი = ჯეინ ბედლერი | სურათი = Jane Badler.JPG | სათაური = ბედლერი 2012-ში | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1953|12|21}} | დაბადგილი = [[ბრუკლინი]], [[ნიუ-იორკი]] |კარიერა = Actress, singer | შვილები = 2 }} '''ჯეინ ბედლერი''' (ინგლ.Jane Badler; დ. [[31 დეკემბერი]], [[1953]]) — ამერიკელ-ავსტრალიელი [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ცნობილია დიანას როლით,რომელიც მთავარი ანტაგონისტია NBC-ის სამეცნიერო-ფანტასტიკურ სერიალში, რომელიც გადიოდა [[1983]]-დან [[1985]] წლამდე. ავსტრალიაში ცნობილია, როგორც წარმატებული ნაიტქლაბების მომღერალი, სადაც დღემდე ცხოვრობს, და გამოუშვებული აქვს სამი ალბომი. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბედლერი დაიბადა [[ბრუკლინი|ბრუკლინ]]ში, [[ნიუ-იორკი]], 31 დეკემბერს, 1953 წელს. მოზარდობის წლები გაატარა გრეიტ ნეკში, ნიუ-იორკი, შემდეგ კი საშუალო სკოლის პერიოდში გადავიდა [[მანჩესტერი|მანჩესტერ]]ში, [[ნიუ-ჰემფშირი]]. ბედლერს 18 წლის იყო,როდესაც მამა და ძმა თვითმფრინავის კატასტროფაში დაიღუპნენ.<ref name="SMH">{{Cite web|last=Lallo|first=Michael|date=July 1, 2020|title='Even after a great loss, you can live a life that's beautiful'|url=https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html|access-date=June 3, 2021|website=The Sydney Morning Herald|language=en|url-status=live|archive-date=April 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413025239/https://www.smh.com.au/culture/music/even-after-a-great-loss-you-can-live-a-life-that-s-beautiful-20200623-p5557j.html}}</ref> ბედლერმა მოიპოვა Miss New Hampshire-ის ტიტული და აგრეთვე მიიღო მონაწილეობა 1973 წლის Miss America-ს კონკურსში.<ref name="missnh">{{cite web |work=[[Miss New Hampshire]] |title=Miss NH in Review |url=http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |access-date=September 4, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905131045/http://missnewhampshire.org/About/history.aspx |archive-date=September 5, 2014 }}</ref> შემდეგ ჩაირიცხა [[ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტი|ჩრდილო-დასავლეთის უნივერსიტეტ]]ში [[ევანსტონი|ევანსტონ]]ში, [[ილინოისი]],<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/annualcommenceme1976nort|title=Annual commencement / Northwestern University |year=1976|publisher=Northwestern University Evanston, Ill.|page=20}}</ref> ხელოვნების შესასწავლად.ჯეინმა უნივერსიტეტი [[1976]] წელს დაამთავრა.<ref>Knutzen, Eirik (May 5, 1984). [https://www.newspapers.com/image/945572442/?clipping_id=174539715 "Space Oddity: Jane Badler's a beauty with the heart (and mind and body) of a serpent in the sci-fi thriller V: The Final Battle"]. ''[[The Toronto Star|Starweek Magazine]]''. p.&nbsp;6. Retrieved June 15, 2025. "After high school, she spent a summer singing professionally at various Holiday Inns and Ramada Inns with her own pop band ('It must have been ludicrous to listen to an 18-year-old singing I've Got To Be Me, but they loved it.'), then enrolled at Northwestern University. Immediately following her graduation in 1976, she headed for New York."</ref> ==კარიერა== ===კინო და ტელე კარიერა=== ბედლერის პირველი სატელევიზიო როლი იყო მელინდა კრამერ იანსენი, ამერიკულ სერიალში, რომელსაც ასრულებდა [[1977]]-დან [[1981]] წლამდე და შემდგომ კვლავ [[1983]] წელს. [[1979]] წელს, მონაწილეობა მიიღო პრაიმთაიმ სერიალ „Fantasy Island“-ის ეპიზოდში. ბედლერი ასევე მთავარ როლს ასრულებდა სერიალ „The Doctors“-ში, სადაც [[1981]]-დან [[1982]] წლამდე განასახიერებდა პერსონაჟს, სახელად ნატალი ბელს. შემდეგ ბედლერმა მოიპოვა ყველაზე გამორჩეული როლი — მბოროტი უცხოპლანეტელი დიანა სამეცნიერო-ფანტასტიკურ მინი-სერიალ V-ში. V-ის შემდეგ, ბედლერი [[ხოსე ფერერი|ხოსე ფერერ]]თან ერთად მოღვაწეობდა ტელეფილმ Covenant-ში — ზებუნებრივი თრილერი. მომდევნო წელს სტუმრად გამოჩნდა CBS-ის პრაიმთაიმ სერიალ „ქორებს ბორცვში“, სადაც პერსონაჟ მერედიტ ბრაქსტონს თამაშობდა. [[1987]] წელს ასრულებდა ტანია უინთროპის როლს მოკლე სამოქმედო-სათავგადასავლო სერიალ ჰაივეიმენ-ში. შემდეგ გაემგზავრა ავსტრალიაში, სადაც Mission: Impossible-ის 1980-იანებში განახლებულ ვერსიაში ასრულებდა აგენტ შენონ რიდის როლს. სერიალს შეუერთდა პირველი სეზონის შუა პერიოდში (ჩაანაცვლა მსახიობი [[ტერი მარქველი]] და მისი პერსონაჟი ქეისი რენდელი); შემდეგ სერიალში დარჩა მეორე სეზონისთვისაც. სერიალის დასრულების შემდეგ ბედლერი ა[[ავსტრალია|ვსტრალია]]ში გადასახლდა სამუდამოდ და გათხოვდა ბიზნესმენ სტივენ ჰეინზზე. მათ ჰყავთ ორი ვაჟი, სემი და ჰარი. [[2010]] წლის მარტში ბედლერი დაამტკიცეს მბოროტი დიანა მარშალის როლზე ავსტრალიურ სერიალში.<ref>{{cite web|url=http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|title=V actress cast as Neighbours baddie|work=[[MSN]]|date=March 29, 2010|access-date=June 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301015726/http://tv.uk.msn.com/news/articles.aspx?cp-documentid=152799172|archive-date=1 March 2012|url-status=dead}}</ref> [[2020]] წლის ნოემბერში ბედლერმა ლორენ ბალმერი განასახიერა საშინელებათა ფილმში. ფილმი მაყურებელს [[2022]] წლის სექტემბერშიწარუდგინეს. ==მუსიკალური და თეატრალური კარიერა== ბედლერმა პირველი ალბომი [[2008]] წლის [[1 ივნისი|1 ივნის]]ს გამოუშვა. [[2011]] წელს კი მეორე ალბომი გამოუშვა. შემდეგ ავსტრალიელ მუსიკოსებთან მეტ დოლთან და ბაირონ სენთ ჯონთან ერთად დაწერა მესამე ალბომი, რომელიც [[2014]] წლის სექტემბერში გამოვიდა.<ref>{{cite web|last=Xiberras |first=Paula |url=http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |title=Reptilian Alien to Fairy Princess |website=[[Tasmanian Times]] |date=May 19, 2014 |access-date=February 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618085220/http://tasmaniantimes.com/index.php?/weblog/arts-article/reptilian-alien-to-fairy-princess/show_comments |archive-date=June 18, 2018}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== [[1990]] წელს ბედლერი გათხოვდა ავსტრალიელ ბიზნესმენ [[სტივენ ჰეინზი|სტივენ ჰეინზ]]ზე, დევიდ ჰეინზის ვაჟზე.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/hains/ |title=2024 Australia's 50 Richest Net Worth |work=Forbes |date=February 14, 2024 |url-status=live |archive-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408200513/https://www.forbes.com/profile/hains/}}</ref> ერთმანეთი გაიცნეს სერიალის გადაღების დროს [[ავსტრალია]]ში. ბედლერი ავსტრალიაში დარჩა და სახლი [[მელბურნი|მელბურნ]]ში აქვს. ასევე ჰყავს ორი შვილი.<ref name="SMH"/> [[2020]] წლის 7 იანვარს ბედლერმა გამოაცხადა, რომ მისი 27 წლის ვაჟი, მსახიობი ჰარი ჰეინზი, გარდაიცვალა ფენტანილის გადაჭარბებული მოხმარებით, "ფსიქიკური ავადმყოფობის, ქრონიკული ძილის დარღვევებისა და დამოკიდებულების" წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ. == სქოლიო == {{Reflist}} == რესურსები ინტერნეტში == {{commons category}} * {{official website}} * {{IMDb name}} * {{Tcmdb name}} * {{Discogs artist}} * [http://www.rockwired.com/janebadler.html Jane Badler interview with Rockwired] * [https://web.archive.org/web/20090815063931/http://boxcutters.net/blog/2008/12/08/ep-160-jane-badler-diana-from-v-sons-of-anarchy/ Jane Badler interviewed on Boxcutters podcast] <ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html |title=Harry Hains, 'American Horror Story' actor, dead at 27 |last=Picheta |first=Rob |date=January 10, 2020 |work=CNN |url-status=live |archive-date=March 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328020323/https://edition.cnn.com/2020/01/10/entertainment/harry-hains-dies-scli-intl/index.html}}</ref> {{DEFAULTSORT:ბედლერი,ჯეინ}} [[კატეგორია:ამერიკელი ქალი მსახიობები]] [[კატეგორია:ბრუკლინში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ავსტრალიელი მსახიობები]] [[კატეგორია:მსახიობი ქალები]] 58khxos4icf64sl1gfc32vd65zrw5as 0 890434 5405283 2026-06-01T16:56:24Z TasoAnastasia55 169146 ახალი გვერდი: {{subst:მუშავდება}} 5405283 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} ektn3dbbnvv2n05fzzlrhc9qg1xqd2n 5405290 5405283 2026-06-01T16:58:06Z TasoAnastasia55 169146 5405290 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} 1c6cxcsrfz03oanwdh44rk5ooa4vc94 5405292 5405290 2026-06-01T16:58:28Z TasoAnastasia55 169146 5405292 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1770''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[10 აგვისტო]]ს. 9a53i4z422z2evyezt44hwb8waqgj1s 5405294 5405292 2026-06-01T16:59:05Z TasoAnastasia55 169146 5405294 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|1|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1770''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[10 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== [[ერაყი|ერაყში]] გაეროს დამხმარე მისიის (UNAMI) [[მანდატი]]ს 12 თვით გაგრძელების დამტკიცებით, უშიშროების საბჭომ დღეს გააფართოვა გაეროს პოლიტიკური როლი ერაყში, რაც მიზნად ისახავს შიდა დაპირისპირებით მოცული ქვეყნის მეტოქე ფრაქციების გაერთიანებას, მეზობელი ქვეყნებისგან უფრო ფართო მხარდაჭერის მოპოვებასა და მზარდი ჰუმანიტარული კრიზისის დაძლევას. რეზოლუცია 1770-ის (2007) ერთხმად მიღებით, [[გაეროს უშიშროების საბჭო|საბჭომ]] გაზარდა ოთხი წლის წინ შექმნილი მისიის პასუხისმგებლობები, რომლის არსებული მანდატიც დღეს იწურებოდა. სხვა საკითხებთან ერთად, მიღებულმა ზომამ უფლებამოსილება მიანიჭა UNAMI-ის ხელმძღვანელს, „კონსულტაცია გაუწიოს, მხარი დაუჭიროს და დაეხმაროს“ ერაყის მთავრობას „ყოვლისმომცველი ეროვნული დიალოგისა და პოლიტიკური შერიგების“ წინსვლაში, კონსტიტუციის გადახედვაში, შიდა საზღვრების დადგენასა და იმ მილიონობით [[ერაყელები|ერაყელის]] პრობლემების მოგვარებაში, რომლებმაც საკუთარი სახლები დატოვეს. [[გაეროს გენერალური მდივანი]] [[პან გი მუნი]] დაუყოვნებლივ მიესალმა რეზოლუციის მიღებას და 15-წევრიან საბჭოს განუცხადა, რომ მშვიდობიანი და კეთილდღეობით აღსავსე მომავლის შექმნა თავად ერაყელების საქმეა, საერთაშორისო თანამეგობრობა კი მხოლოდ მხარს დაუჭერს მათ ძალისხმევას. [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია]] გაზრდის თავის როლს და მოუთმენლად ელის ერაყის მთავრობასა და ხალხთან „მჭიდრო პარტნიორობით“ მუშაობას ეროვნული პოლიტიკური დიალოგის წასახალისებლად, [[ჰუმანიტარული დახმარება|ჰუმანიტარული დახმარებ]]ის გასაწევად და ადამიანის უფლებების დასაცავად.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9095.doc.htm|title= Security Council expands United Nations role in Iraq as part of efforts to end strife, win regional support, tackle humanitarian crisis|date=August 10, 2007|publisher=United Nations}}</ref> g9pcbk0ojxjk0gnmzamrww2nrkj4unc 5405297 5405294 2026-06-01T17:00:34Z TasoAnastasia55 169146 5405297 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1765 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1770''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[10 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== [[ერაყი|ერაყში]] გაეროს დამხმარე მისიის (UNAMI) [[მანდატი]]ს 12 თვით გაგრძელების დამტკიცებით, უშიშროების საბჭომ დღეს გააფართოვა გაეროს პოლიტიკური როლი ერაყში, რაც მიზნად ისახავს შიდა დაპირისპირებით მოცული ქვეყნის მეტოქე ფრაქციების გაერთიანებას, მეზობელი ქვეყნებისგან უფრო ფართო მხარდაჭერის მოპოვებასა და მზარდი ჰუმანიტარული კრიზისის დაძლევას. რეზოლუცია 1770-ის (2007) ერთხმად მიღებით, [[გაეროს უშიშროების საბჭო|საბჭომ]] გაზარდა ოთხი წლის წინ შექმნილი მისიის პასუხისმგებლობები, რომლის არსებული მანდატიც დღეს იწურებოდა. სხვა საკითხებთან ერთად, მიღებულმა ზომამ უფლებამოსილება მიანიჭა UNAMI-ის ხელმძღვანელს, „კონსულტაცია გაუწიოს, მხარი დაუჭიროს და დაეხმაროს“ ერაყის მთავრობას „ყოვლისმომცველი ეროვნული დიალოგისა და პოლიტიკური შერიგების“ წინსვლაში, კონსტიტუციის გადახედვაში, შიდა საზღვრების დადგენასა და იმ მილიონობით [[ერაყელები|ერაყელის]] პრობლემების მოგვარებაში, რომლებმაც საკუთარი სახლები დატოვეს. [[გაეროს გენერალური მდივანი]] [[პან გი მუნი]] დაუყოვნებლივ მიესალმა რეზოლუციის მიღებას და 15-წევრიან საბჭოს განუცხადა, რომ მშვიდობიანი და კეთილდღეობით აღსავსე მომავლის შექმნა თავად ერაყელების საქმეა, საერთაშორისო თანამეგობრობა კი მხოლოდ მხარს დაუჭერს მათ ძალისხმევას. [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია]] გაზრდის თავის როლს და მოუთმენლად ელის ერაყის მთავრობასა და ხალხთან „მჭიდრო პარტნიორობით“ მუშაობას ეროვნული პოლიტიკური დიალოგის წასახალისებლად, [[ჰუმანიტარული დახმარება|ჰუმანიტარული დახმარებ]]ის გასაწევად და ადამიანის უფლებების დასაცავად.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9095.doc.htm|title= Security Council expands United Nations role in Iraq as part of efforts to end strife, win regional support, tackle humanitarian crisis|date=August 10, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1770(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] huy2j486hlvwl7wijvkk7p43xp2gtof 5405307 5405297 2026-06-01T17:24:03Z TasoAnastasia55 169146 5405307 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1770 |ორგანო = უს |თარიღი =10 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,729 |კოდი =S/RES/1767 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1770(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ერაყი|ერაყში]] |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1770''' ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[10 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== [[ერაყი|ერაყში]] გაეროს დამხმარე მისიის (UNAMI) [[მანდატი]]ს 12 თვით გაგრძელების დამტკიცებით, უშიშროების საბჭომ დღეს გააფართოვა გაეროს პოლიტიკური როლი ერაყში, რაც მიზნად ისახავს შიდა დაპირისპირებით მოცული ქვეყნის მეტოქე ფრაქციების გაერთიანებას, მეზობელი ქვეყნებისგან უფრო ფართო მხარდაჭერის მოპოვებასა და მზარდი ჰუმანიტარული კრიზისის დაძლევას. რეზოლუცია 1770-ის (2007) ერთხმად მიღებით, [[გაეროს უშიშროების საბჭო|საბჭომ]] გაზარდა ოთხი წლის წინ შექმნილი მისიის პასუხისმგებლობები, რომლის არსებული მანდატიც დღეს იწურებოდა. სხვა საკითხებთან ერთად, მიღებულმა ზომამ უფლებამოსილება მიანიჭა UNAMI-ის ხელმძღვანელს, „კონსულტაცია გაუწიოს, მხარი დაუჭიროს და დაეხმაროს“ ერაყის მთავრობას „ყოვლისმომცველი ეროვნული დიალოგისა და პოლიტიკური შერიგების“ წინსვლაში, კონსტიტუციის გადახედვაში, შიდა საზღვრების დადგენასა და იმ მილიონობით [[ერაყელები|ერაყელის]] პრობლემების მოგვარებაში, რომლებმაც საკუთარი სახლები დატოვეს. [[გაეროს გენერალური მდივანი]] [[პან გი მუნი]] დაუყოვნებლივ მიესალმა რეზოლუციის მიღებას და 15-წევრიან საბჭოს განუცხადა, რომ მშვიდობიანი და კეთილდღეობით აღსავსე მომავლის შექმნა თავად ერაყელების საქმეა, საერთაშორისო თანამეგობრობა კი მხოლოდ მხარს დაუჭერს მათ ძალისხმევას. [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია]] გაზრდის თავის როლს და მოუთმენლად ელის ერაყის მთავრობასა და ხალხთან „მჭიდრო პარტნიორობით“ მუშაობას ეროვნული პოლიტიკური დიალოგის წასახალისებლად, [[ჰუმანიტარული დახმარება|ჰუმანიტარული დახმარებ]]ის გასაწევად და ადამიანის უფლებების დასაცავად.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9095.doc.htm|title= Security Council expands United Nations role in Iraq as part of efforts to end strife, win regional support, tackle humanitarian crisis|date=August 10, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1770(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ერაყის ომის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ერაყში]] 6ucypomla2npzau307argddiiq4mqbk 1 890435 5405288 2026-06-01T16:57:33Z TasoAnastasia55 169146 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405288 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 1 890436 5405330 2026-06-01T18:06:34Z ლაზარე ზანგური 170233 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405330 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 890438 5405365 2026-06-01T19:21:26Z Nebskyy 183668 ახალი გვერდი: wiki {{ვიკი}} '''საქართველოს მართვის მოწმობა''' არის [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს]] მომსახურების სააგენტოს მიერ გაცემული დოკ... 5405365 wikitext text/x-wiki wiki {{ვიკი}} '''საქართველოს მართვის მოწმობა''' არის [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს]] მომსახურების სააგენტოს მიერ გაცემული დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს მისი მფლობელის უფლებას, მართოს შესაბამისი კატეგორიის სატრანსპორტო საშუალება საქართველოს ტერიტორიაზე. მართვის მოწმობის ასაღებად საქართველოს მოქალაქე ვალდებულია გაიაროს რამდენიმე ეტაპიანი გამოცდა. == ისტორია == თანამედროვე, ციფრული გამოცდის სისტემა საქართველოში ნაბიჯ-ნაბიჯ ფორმირდებოდა 2000-იანი წლების შემდეგ. 2017 წელს დაემატა '''ქალაქის გამოცდის''' ეტაპი, რომელიც ტარდება რეალურ ქალაქის გზებზე. 2026 წელს შეიცვალა თეორიული გამოცდის შეფასების კრიტერიუმები: ჩასაბარებლად აუცილებელია 30-დან 25 სწორი პასუხის გაცემა (იყო 27 სწორი პასუხი), მაქსიმუმ 5 შეცდომით.<ref>[https://sa.gov.ge/ საქართველოს მომსახურების სააგენტოს ოფიციალური ვებგვერდი]</ref> == კატეგორიები == საქართველოში მართვის მოწმობა გაიცემა შემდეგი კატეგორიების მიხედვით: * '''A1, A''' - მოტოციკლი * '''B1''' - მცირე ზომის სატრანსპორტო საშუალება * '''B''' - მსუბუქი ავტომობილი (ყველაზე გავრცელებული კატეგორია) * '''BE''' - მსუბუქი ავტომობილი მისაბმელით * '''C1, C''' - სატვირთო ავტომობილი * '''CE''' - სატვირთო ავტომობილი მისაბმელით * '''D1, D''' - ავტობუსი * '''DE''' - ავტობუსი მისაბმელით * '''T''' - ტრამვაი * '''S''' - სასოფლო-სამეურნეო თვითმავალი მანქანა == გამოცდის ეტაპები == მართვის უფლების მისაღებად კანდიდატმა უნდა გაიაროს სამი ეტაპი თანმიმდევრულად: # თეორიული გამოცდა # პრაქტიკული გამოცდა ავტოდრომზე # ქალაქის გამოცდა თითოეული ეტაპის ჩასაბარებლად ფაქტობრივად საჭიროა წინა ეტაპის წარმატებით გავლა. === ფერთა აღქმის ტესტი === გამოცდის დაწყებამდე კანდიდატი ვალდებულია გაიაროს ფერთა აღქმის ელექტრონული ტესტი. ტესტი მოიცავს სამ ილუსტრირებულ კითხვას, თითოეულზე ოთხ სავარაუდო პასუხს. დადებითი შეფასების მისაღებად საჭიროა 10 წუთის განმავლობაში სამივე კითხვაზე სწორი პასუხის გაცემა. ფერთა აღქმის ტესტის ვერჩაბარების შემთხვევაში კანდიდატმა უნდა წარადგინოს ფორმა 100-ის სამედიცინო ცნობა. === თეორიული გამოცდა === თეორიული გამოცდა ტარდება კომპიუტერული ფორმით საგამოცდო ცენტრებში. გამოცდის ძირითადი პარამეტრები: * '''კითხვების რაოდენობა''': 30, შემთხვევითად შერჩეული 921 ბილეთის ოფიციალური ბაზიდან * '''ხანგრძლივობა''': 30 წუთი * '''ჩაბარების ზღვარი''': 25 სწორი პასუხი (მაქს. 5 შეცდომა, 2026 წლის წესით) * '''ავტომატური ვერჩაბარება''': 6 შეცდომის შემთხვევაში ბილეთების ბაზა მოიცავს 32 თემას, მათ შორის: საგზაო ნიშნები, გავლის უპირატესობა, გასწრების წესები, სიჩქარის შეზღუდვები, განათების მოწყობილობების გამოყენება, საგანგებო სიტუაციები და პირველადი დახმარების მინიჭება. ბილეთები ხელმისაწვდომია ქართულ, ინგლისურ და რუსულ ენებზე.<ref>[https://sa.gov.ge/ მომსახურების სააგენტო]</ref> თეორიული გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატს ეძლევა '''30 დღე''' შემდეგი ეტაპის (პრაქტიკული გამოცდის) ჩასატარებლად. === პრაქტიკული გამოცდა (ავტოდრომი) === პრაქტიკული გამოცდის პირველი ეტაპი ტარდება ავტოდრომზე ან დახურულ მოედანზე, რომელიც წარმოადგენს იზოლირებულ, ელექტრონული მოწყობილობებით აღჭურვილ მყარსაფარიან ტერიტორიას. ტერიტორიაზე განთავსებულია '''6 ელემენტი''', რომელთა სწორად შესრულების შემთხვევაში გამოცდა ითვლება ჩაბარებულად: # '''ბოქსი''' - უკუსვლით პარკირება # '''ზიგზაგი''' - მოხვევები ვიწრო ხაზებში # '''საგაბარიტო შესვლა''' - ვიწრო კარიდან გავლა # '''რვიანი''' - წრიული მოძრაობა რვის ფიგურით # '''აღმართი''' - დაწყება ფერდობზე, უკან-დაგორების გარეშე # '''პარკირება''' - პარალელური პარკირება ელემენტების სრულყოფილ შესრულებას აკონტროლებს ავტომატური ელექტრონული სისტემა. გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატს ეძლევა '''12 თვე''' ქალაქის გამოცდის ჩასატარებლად. === ქალაქის გამოცდა === ქალაქის გამოცდა მართვის უფლების მოპოვების მესამე და ბოლო ეტაპია. გამოცდა ტარდება რეალურ ქალაქის გზებზე, საგამოცდო ცენტრის ინსტრუქტორთან ერთად ავტომობილში. ==== ქალაქების სია ==== ქალაქის გამოცდა ხელმისაწვდომია საქართველოს 10 ქალაქში. სულ ფუნქციონირებს '''36 ოფიციალური საგამოცდო მარშრუტი'''. {| class="wikitable" ! ქალაქი !! მარშრუტების რაოდენობა |- | [[რუსთავი]] (თბილისის რეგიონის ცენტრი) || 8 |- | [[საჩხერე]] || 7 |- | [[ქუთაისი]] || 4 |- | [[ფოთი]] || 3 |- | [[ზუგდიდი]] || 3 |- | [[ახალციხე]] || 3 |- | [[ბათუმი]] || 2 |- | [[გორი]] || 2 |- | [[ოზურგეთი]] || 2 |- | [[თელავი]] || 2 |} [[თბილისი]]ს რეგიონის გამოცდები ბარდება [[რუსთავი]]ს საგამოცდო ცენტრში. ეს ცენტრი არის ყველაზე გადატვირთული საქართველოში. ==== გამოცდის მსვლელობა ==== გამოცდის დაწყებამდე კანდიდატმა უნდა გასცეს პასუხი '''20 ტექნიკურ კითხვაზე'''. კითხვები ეხება ავტომობილის უსაფრთხოების სისტემებს, ექსპლუატაციას, ფარების და სიგნალების მუშაობას, საბურავების მდგომარეობის შემოწმებას, ძრავის ზეთის და სამუხრუჭე სითხის დონის შემოწმებას. ერთი არასწორი პასუხი იწვევს გამოცდის ვერჩაბარებას ჯერ კიდევ მართვის დაწყებამდე. გამოცდის მსვლელობისას: * ბორტ-კომპიუტერი რეალურ დროში გასცემს მიმართულების ინსტრუქციებს (ხმოვანი მითითება "მოუხვიეთ მარჯვნივ", "გააგრძელე პირდაპირ" და ა.შ.) * ინსტრუქტორი დაჯდება მგზავრის ადგილზე და აფასებს კანდიდატის ქცევას ==== შეფასების კრიტერიუმები ==== * სარკეებში გახედვა მანევრის წინ და შემდეგ * მიმართულების მაჩვენებლების სწორი გამოყენება * შესაბამისი სიჩქარის შერჩევა * დისტანციის დაცვა წინა ავტომობილთან * საფეხმავლოებთან გაჩერების წესების დაცვა * გავლის უპირატესობის წესების დაცვა * ცალმხრივი მოძრაობის გზებზე ორიენტირება * ფარების და სიგნალების სწორი გამოყენება ქალაქის გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატი იღებს მართვის მოწმობას. == ხელახალი ჩაბარება == თუ კანდიდატი ვერ ჩააბარა გამოცდის რომელიმე ეტაპი, შესაძლებელია ხელახალი ცდა. პრაქტიკული გამოცდის რეჟიმში არსებობს რამდენიმე უფასო ცდის შესაძლებლობა, რის შემდეგაც ცდები ფასიანი ხდება. დეტალური წესები მითითებულია [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|შსს]] მომსახურების სააგენტოს ვებგვერდზე. == საჭირო დოკუმენტები == მართვის გამოცდის ჩასატარებლად კანდიდატმა უნდა წარადგინოს: * პირადობის მოწმობა ან პასპორტი * სამედიცინო ცნობა (ფორმა 100), თუ საჭიროა * საფასურის გადახდის ქვითარი * B კატეგორიის შემთხვევაში - 18 წლის ასაკი (პრაქტიკული ცდის ჩატარების მომენტისთვის) * A1 კატეგორიის შემთხვევაში - 16 წლის ასაკი == იხილეთ აგრეთვე == * [[მართვის მოწმობა]] * [[მართვის მოწმობის კატეგორიები]] * [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო]] * [[საგზაო მოძრაობა]] == წყაროები == <references /> == გარე ბმულები == * [https://sa.gov.ge/ მომსახურების სააგენტოს ოფიციალური ვებგვერდი] - მართვის უფლების მინიჭების ოფიციალური ორგანო * [https://api-bookings.sa.gov.ge/ მართვის გამოცდის ჯავშნის სისტემა] - საგამოცდო თარიღების დაჯავშნა * [https://police.ge/ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო] - საგზაო მოძრაობის წესების ოფიციალური ინფორმაცია [[კატეგორია:საქართველოს ტრანსპორტი]] [[კატეგორია:საქართველოს კანონმდებლობა]] [[კატეგორია:საბუთები]] dhptuoznxngi8hrzn89yk52hrk8z5r3 5405366 5405365 2026-06-01T19:21:44Z Nebskyy 183668 5405366 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} '''საქართველოს მართვის მოწმობა''' არის [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს]] მომსახურების სააგენტოს მიერ გაცემული დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს მისი მფლობელის უფლებას, მართოს შესაბამისი კატეგორიის სატრანსპორტო საშუალება საქართველოს ტერიტორიაზე. მართვის მოწმობის ასაღებად საქართველოს მოქალაქე ვალდებულია გაიაროს რამდენიმე ეტაპიანი გამოცდა. == ისტორია == თანამედროვე, ციფრული გამოცდის სისტემა საქართველოში ნაბიჯ-ნაბიჯ ფორმირდებოდა 2000-იანი წლების შემდეგ. 2017 წელს დაემატა '''ქალაქის გამოცდის''' ეტაპი, რომელიც ტარდება რეალურ ქალაქის გზებზე. 2026 წელს შეიცვალა თეორიული გამოცდის შეფასების კრიტერიუმები: ჩასაბარებლად აუცილებელია 30-დან 25 სწორი პასუხის გაცემა (იყო 27 სწორი პასუხი), მაქსიმუმ 5 შეცდომით.<ref>[https://sa.gov.ge/ საქართველოს მომსახურების სააგენტოს ოფიციალური ვებგვერდი]</ref> == კატეგორიები == საქართველოში მართვის მოწმობა გაიცემა შემდეგი კატეგორიების მიხედვით: * '''A1, A''' - მოტოციკლი * '''B1''' - მცირე ზომის სატრანსპორტო საშუალება * '''B''' - მსუბუქი ავტომობილი (ყველაზე გავრცელებული კატეგორია) * '''BE''' - მსუბუქი ავტომობილი მისაბმელით * '''C1, C''' - სატვირთო ავტომობილი * '''CE''' - სატვირთო ავტომობილი მისაბმელით * '''D1, D''' - ავტობუსი * '''DE''' - ავტობუსი მისაბმელით * '''T''' - ტრამვაი * '''S''' - სასოფლო-სამეურნეო თვითმავალი მანქანა == გამოცდის ეტაპები == მართვის უფლების მისაღებად კანდიდატმა უნდა გაიაროს სამი ეტაპი თანმიმდევრულად: # თეორიული გამოცდა # პრაქტიკული გამოცდა ავტოდრომზე # ქალაქის გამოცდა თითოეული ეტაპის ჩასაბარებლად ფაქტობრივად საჭიროა წინა ეტაპის წარმატებით გავლა. === ფერთა აღქმის ტესტი === გამოცდის დაწყებამდე კანდიდატი ვალდებულია გაიაროს ფერთა აღქმის ელექტრონული ტესტი. ტესტი მოიცავს სამ ილუსტრირებულ კითხვას, თითოეულზე ოთხ სავარაუდო პასუხს. დადებითი შეფასების მისაღებად საჭიროა 10 წუთის განმავლობაში სამივე კითხვაზე სწორი პასუხის გაცემა. ფერთა აღქმის ტესტის ვერჩაბარების შემთხვევაში კანდიდატმა უნდა წარადგინოს ფორმა 100-ის სამედიცინო ცნობა. === თეორიული გამოცდა === თეორიული გამოცდა ტარდება კომპიუტერული ფორმით საგამოცდო ცენტრებში. გამოცდის ძირითადი პარამეტრები: * '''კითხვების რაოდენობა''': 30, შემთხვევითად შერჩეული 921 ბილეთის ოფიციალური ბაზიდან * '''ხანგრძლივობა''': 30 წუთი * '''ჩაბარების ზღვარი''': 25 სწორი პასუხი (მაქს. 5 შეცდომა, 2026 წლის წესით) * '''ავტომატური ვერჩაბარება''': 6 შეცდომის შემთხვევაში ბილეთების ბაზა მოიცავს 32 თემას, მათ შორის: საგზაო ნიშნები, გავლის უპირატესობა, გასწრების წესები, სიჩქარის შეზღუდვები, განათების მოწყობილობების გამოყენება, საგანგებო სიტუაციები და პირველადი დახმარების მინიჭება. ბილეთები ხელმისაწვდომია ქართულ, ინგლისურ და რუსულ ენებზე.<ref>[https://sa.gov.ge/ მომსახურების სააგენტო]</ref> თეორიული გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატს ეძლევა '''30 დღე''' შემდეგი ეტაპის (პრაქტიკული გამოცდის) ჩასატარებლად. === პრაქტიკული გამოცდა (ავტოდრომი) === პრაქტიკული გამოცდის პირველი ეტაპი ტარდება ავტოდრომზე ან დახურულ მოედანზე, რომელიც წარმოადგენს იზოლირებულ, ელექტრონული მოწყობილობებით აღჭურვილ მყარსაფარიან ტერიტორიას. ტერიტორიაზე განთავსებულია '''6 ელემენტი''', რომელთა სწორად შესრულების შემთხვევაში გამოცდა ითვლება ჩაბარებულად: # '''ბოქსი''' - უკუსვლით პარკირება # '''ზიგზაგი''' - მოხვევები ვიწრო ხაზებში # '''საგაბარიტო შესვლა''' - ვიწრო კარიდან გავლა # '''რვიანი''' - წრიული მოძრაობა რვის ფიგურით # '''აღმართი''' - დაწყება ფერდობზე, უკან-დაგორების გარეშე # '''პარკირება''' - პარალელური პარკირება ელემენტების სრულყოფილ შესრულებას აკონტროლებს ავტომატური ელექტრონული სისტემა. გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატს ეძლევა '''12 თვე''' ქალაქის გამოცდის ჩასატარებლად. === ქალაქის გამოცდა === ქალაქის გამოცდა მართვის უფლების მოპოვების მესამე და ბოლო ეტაპია. გამოცდა ტარდება რეალურ ქალაქის გზებზე, საგამოცდო ცენტრის ინსტრუქტორთან ერთად ავტომობილში. ==== ქალაქების სია ==== ქალაქის გამოცდა ხელმისაწვდომია საქართველოს 10 ქალაქში. სულ ფუნქციონირებს '''36 ოფიციალური საგამოცდო მარშრუტი'''. {| class="wikitable" ! ქალაქი !! მარშრუტების რაოდენობა |- | [[რუსთავი]] (თბილისის რეგიონის ცენტრი) || 8 |- | [[საჩხერე]] || 7 |- | [[ქუთაისი]] || 4 |- | [[ფოთი]] || 3 |- | [[ზუგდიდი]] || 3 |- | [[ახალციხე]] || 3 |- | [[ბათუმი]] || 2 |- | [[გორი]] || 2 |- | [[ოზურგეთი]] || 2 |- | [[თელავი]] || 2 |} [[თბილისი]]ს რეგიონის გამოცდები ბარდება [[რუსთავი]]ს საგამოცდო ცენტრში. ეს ცენტრი არის ყველაზე გადატვირთული საქართველოში. ==== გამოცდის მსვლელობა ==== გამოცდის დაწყებამდე კანდიდატმა უნდა გასცეს პასუხი '''20 ტექნიკურ კითხვაზე'''. კითხვები ეხება ავტომობილის უსაფრთხოების სისტემებს, ექსპლუატაციას, ფარების და სიგნალების მუშაობას, საბურავების მდგომარეობის შემოწმებას, ძრავის ზეთის და სამუხრუჭე სითხის დონის შემოწმებას. ერთი არასწორი პასუხი იწვევს გამოცდის ვერჩაბარებას ჯერ კიდევ მართვის დაწყებამდე. გამოცდის მსვლელობისას: * ბორტ-კომპიუტერი რეალურ დროში გასცემს მიმართულების ინსტრუქციებს (ხმოვანი მითითება "მოუხვიეთ მარჯვნივ", "გააგრძელე პირდაპირ" და ა.შ.) * ინსტრუქტორი დაჯდება მგზავრის ადგილზე და აფასებს კანდიდატის ქცევას ==== შეფასების კრიტერიუმები ==== * სარკეებში გახედვა მანევრის წინ და შემდეგ * მიმართულების მაჩვენებლების სწორი გამოყენება * შესაბამისი სიჩქარის შერჩევა * დისტანციის დაცვა წინა ავტომობილთან * საფეხმავლოებთან გაჩერების წესების დაცვა * გავლის უპირატესობის წესების დაცვა * ცალმხრივი მოძრაობის გზებზე ორიენტირება * ფარების და სიგნალების სწორი გამოყენება ქალაქის გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატი იღებს მართვის მოწმობას. == ხელახალი ჩაბარება == თუ კანდიდატი ვერ ჩააბარა გამოცდის რომელიმე ეტაპი, შესაძლებელია ხელახალი ცდა. პრაქტიკული გამოცდის რეჟიმში არსებობს რამდენიმე უფასო ცდის შესაძლებლობა, რის შემდეგაც ცდები ფასიანი ხდება. დეტალური წესები მითითებულია [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|შსს]] მომსახურების სააგენტოს ვებგვერდზე. == საჭირო დოკუმენტები == მართვის გამოცდის ჩასატარებლად კანდიდატმა უნდა წარადგინოს: * პირადობის მოწმობა ან პასპორტი * სამედიცინო ცნობა (ფორმა 100), თუ საჭიროა * საფასურის გადახდის ქვითარი * B კატეგორიის შემთხვევაში - 18 წლის ასაკი (პრაქტიკული ცდის ჩატარების მომენტისთვის) * A1 კატეგორიის შემთხვევაში - 16 წლის ასაკი == იხილეთ აგრეთვე == * [[მართვის მოწმობა]] * [[მართვის მოწმობის კატეგორიები]] * [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო]] * [[საგზაო მოძრაობა]] == წყაროები == <references /> == გარე ბმულები == * [https://sa.gov.ge/ მომსახურების სააგენტოს ოფიციალური ვებგვერდი] - მართვის უფლების მინიჭების ოფიციალური ორგანო * [https://api-bookings.sa.gov.ge/ მართვის გამოცდის ჯავშნის სისტემა] - საგამოცდო თარიღების დაჯავშნა * [https://police.ge/ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო] - საგზაო მოძრაობის წესების ოფიციალური ინფორმაცია [[კატეგორია:საქართველოს ტრანსპორტი]] [[კატეგორია:საქართველოს კანონმდებლობა]] [[კატეგორია:საბუთები]] fv6cfj334xn7pa05st5d7wrapv4q5da 5405368 5405366 2026-06-01T19:22:33Z Nebskyy 183668 5405368 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} '''საქართველოს მართვის მოწმობა''' არის [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს]] მომსახურების სააგენტოს მიერ გაცემული დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს მისი მფლობელის უფლებას, მართოს შესაბამისი კატეგორიის სატრანსპორტო საშუალება საქართველოს ტერიტორიაზე. მართვის მოწმობის ასაღებად საქართველოს მოქალაქე ვალდებულია გაიაროს რამდენიმე ეტაპიანი გამოცდა. == ისტორია == თანამედროვე, ციფრული გამოცდის სისტემა საქართველოში ნაბიჯ-ნაბიჯ ფორმირდებოდა 2000-იანი წლების შემდეგ. 2017 წელს დაემატა '''ქალაქის გამოცდის''' ეტაპი, რომელიც ტარდება რეალურ ქალაქის გზებზე. 2026 წელს შეიცვალა თეორიული გამოცდის შეფასების კრიტერიუმები: ჩასაბარებლად აუცილებელია 30-დან 25 სწორი პასუხის გაცემა (იყო 27 სწორი პასუხი), მაქსიმუმ 5 შეცდომით.<ref>[https://sa.gov.ge/ საქართველოს მომსახურების სააგენტოს ოფიციალური ვებგვერდი]</ref> == კატეგორიები == საქართველოში მართვის მოწმობა გაიცემა შემდეგი კატეგორიების მიხედვით: * '''A1, A''' - მოტოციკლი * '''B1''' - მცირე ზომის სატრანსპორტო საშუალება * '''B''' - მსუბუქი ავტომობილი (ყველაზე გავრცელებული კატეგორია) * '''BE''' - მსუბუქი ავტომობილი მისაბმელით * '''C1, C''' - სატვირთო ავტომობილი * '''CE''' - სატვირთო ავტომობილი მისაბმელით * '''D1, D''' - ავტობუსი * '''DE''' - ავტობუსი მისაბმელით * '''T''' - ტრამვაი * '''S''' - სასოფლო-სამეურნეო თვითმავალი მანქანა == გამოცდის ეტაპები == მართვის უფლების მისაღებად კანდიდატმა უნდა გაიაროს სამი ეტაპი თანმიმდევრულად: # თეორიული გამოცდა # პრაქტიკული გამოცდა ავტოდრომზე # ქალაქის გამოცდა თითოეული ეტაპის ჩასაბარებლად ფაქტობრივად საჭიროა წინა ეტაპის წარმატებით გავლა. === ფერთა აღქმის ტესტი === გამოცდის დაწყებამდე კანდიდატი ვალდებულია გაიაროს ფერთა აღქმის ელექტრონული ტესტი. ტესტი მოიცავს სამ ილუსტრირებულ კითხვას, თითოეულზე ოთხ სავარაუდო პასუხს. დადებითი შეფასების მისაღებად საჭიროა 10 წუთის განმავლობაში სამივე კითხვაზე სწორი პასუხის გაცემა. ფერთა აღქმის ტესტის ვერჩაბარების შემთხვევაში კანდიდატმა უნდა წარადგინოს ფორმა 100-ის სამედიცინო ცნობა. === თეორიული გამოცდა === თეორიული გამოცდა ტარდება კომპიუტერული ფორმით საგამოცდო ცენტრებში. გამოცდის ძირითადი პარამეტრები: * '''კითხვების რაოდენობა''': 30, შემთხვევითად შერჩეული 921 ბილეთის ოფიციალური ბაზიდან * '''ხანგრძლივობა''': 30 წუთი * '''ჩაბარების ზღვარი''': 25 სწორი პასუხი (მაქს. 5 შეცდომა, 2026 წლის წესით) * '''ავტომატური ვერჩაბარება''': 6 შეცდომის შემთხვევაში ბილეთების ბაზა მოიცავს 32 თემას, მათ შორის: საგზაო ნიშნები, გავლის უპირატესობა, გასწრების წესები, სიჩქარის შეზღუდვები, განათების მოწყობილობების გამოყენება, საგანგებო სიტუაციები და პირველადი დახმარების მინიჭება. ბილეთები ხელმისაწვდომია ქართულ, ინგლისურ და რუსულ ენებზე.<ref>[https://sa.gov.ge/ მომსახურების სააგენტო]</ref> თეორიული გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატს ეძლევა '''30 დღე''' შემდეგი ეტაპის (პრაქტიკული გამოცდის) ჩასატარებლად. === პრაქტიკული გამოცდა (ავტოდრომი) === პრაქტიკული გამოცდის პირველი ეტაპი ტარდება ავტოდრომზე ან დახურულ მოედანზე, რომელიც წარმოადგენს იზოლირებულ, ელექტრონული მოწყობილობებით აღჭურვილ მყარსაფარიან ტერიტორიას. ტერიტორიაზე განთავსებულია '''6 ელემენტი''', რომელთა სწორად შესრულების შემთხვევაში გამოცდა ითვლება ჩაბარებულად: # '''ბოქსი''' - უკუსვლით პარკირება # '''ზიგზაგი''' - მოხვევები ვიწრო ხაზებში # '''საგაბარიტო შესვლა''' - ვიწრო კარიდან გავლა # '''რვიანი''' - წრიული მოძრაობა რვის ფიგურით # '''აღმართი''' - დაწყება ფერდობზე, უკან-დაგორების გარეშე # '''პარკირება''' - პარალელური პარკირება ელემენტების სრულყოფილ შესრულებას აკონტროლებს ავტომატური ელექტრონული სისტემა. გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატს ეძლევა '''12 თვე''' ქალაქის გამოცდის ჩასატარებლად. === ქალაქის გამოცდა === ქალაქის გამოცდა მართვის უფლების მოპოვების მესამე და ბოლო ეტაპია. გამოცდა ტარდება რეალურ ქალაქის გზებზე, საგამოცდო ცენტრის ინსტრუქტორთან ერთად ავტომობილში. ==== ქალაქების სია ==== ქალაქის გამოცდა ხელმისაწვდომია საქართველოს 10 ქალაქში. სულ ფუნქციონირებს '''36 ოფიციალური საგამოცდო მარშრუტი'''. {| class="wikitable" ! ქალაქი !! მარშრუტების რაოდენობა |- | [[რუსთავი]] (თბილისის რეგიონის ცენტრი) || 8 |- | [[საჩხერე]] || 7 |- | [[ქუთაისი]] || 4 |- | [[ფოთი]] || 3 |- | [[ზუგდიდი]] || 3 |- | [[ახალციხე]] || 3 |- | [[ბათუმი]] || 2 |- | [[გორი]] || 2 |- | [[ოზურგეთი]] || 2 |- | [[თელავი]] || 2 |} [[თბილისი]]ს რეგიონის გამოცდები ბარდება [[რუსთავი]]ს საგამოცდო ცენტრში. ეს ცენტრი არის ყველაზე გადატვირთული საქართველოში. ==== გამოცდის მსვლელობა ==== გამოცდის დაწყებამდე კანდიდატმა უნდა გასცეს პასუხი '''20 ტექნიკურ კითხვაზე'''. კითხვები ეხება ავტომობილის უსაფრთხოების სისტემებს, ექსპლუატაციას, ფარების და სიგნალების მუშაობას, საბურავების მდგომარეობის შემოწმებას, ძრავის ზეთის და სამუხრუჭე სითხის დონის შემოწმებას. ერთი არასწორი პასუხი იწვევს გამოცდის ვერჩაბარებას ჯერ კიდევ მართვის დაწყებამდე. გამოცდის მსვლელობისას: * ბორტ-კომპიუტერი რეალურ დროში გასცემს მიმართულების ინსტრუქციებს (ხმოვანი მითითება "მოუხვიეთ მარჯვნივ", "გააგრძელე პირდაპირ" და ა.შ.) * ინსტრუქტორი დაჯდება მგზავრის ადგილზე და აფასებს კანდიდატის ქცევას ==== შეფასების კრიტერიუმები ==== * სარკეებში გახედვა მანევრის წინ და შემდეგ * მიმართულების მაჩვენებლების სწორი გამოყენება * შესაბამისი სიჩქარის შერჩევა * დისტანციის დაცვა წინა ავტომობილთან * საფეხმავლოებთან გაჩერების წესების დაცვა * გავლის უპირატესობის წესების დაცვა * ცალმხრივი მოძრაობის გზებზე ორიენტირება * ფარების და სიგნალების სწორი გამოყენება ქალაქის გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატი იღებს მართვის მოწმობას. == ხელახალი ჩაბარება == თუ კანდიდატი ვერ ჩააბარა გამოცდის რომელიმე ეტაპი, შესაძლებელია ხელახალი ცდა. პრაქტიკული გამოცდის რეჟიმში არსებობს რამდენიმე უფასო ცდის შესაძლებლობა, რის შემდეგაც ცდები ფასიანი ხდება. დეტალური წესები მითითებულია [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|შსს]] მომსახურების სააგენტოს ვებგვერდზე. == საჭირო დოკუმენტები == მართვის გამოცდის ჩასატარებლად კანდიდატმა უნდა წარადგინოს: * პირადობის მოწმობა ან პასპორტი * სამედიცინო ცნობა (ფორმა 100), თუ საჭიროა * საფასურის გადახდის ქვითარი * B კატეგორიის შემთხვევაში - 18 წლის ასაკი (პრაქტიკული ცდის ჩატარების მომენტისთვის) * A1 კატეგორიის შემთხვევაში - 16 წლის ასაკი == იხილეთ აგრეთვე == * [[მართვის მოწმობა]] * [[მართვის მოწმობის კატეგორიები]] * [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო]] * [[საგზაო მოძრაობა]] == წყაროები == <references /> == გარე ბმულები == * [https://sa.gov.ge/ მომსახურების სააგენტოს ოფიციალური ვებგვერდი] - მართვის უფლების მინიჭების ოფიციალური ორგანო * [https://police.ge/ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო] - საგზაო მოძრაობის წესების ოფიციალური ინფორმაცია [[კატეგორია:საქართველოს ტრანსპორტი]] [[კატეგორია:საქართველოს კანონმდებლობა]] [[კატეგორია:საბუთები]] b63fimngslc0er3qdf486aopnj3ogtl 5405394 5405368 2026-06-01T21:50:26Z Nebskyy 183668 5405394 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} '''საქართველოს მართვის მოწმობა''' არის [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს]] მომსახურების სააგენტოს მიერ გაცემული დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს მისი მფლობელის უფლებას, მართოს შესაბამისი კატეგორიის სატრანსპორტო საშუალება საქართველოს ტერიტორიაზე. მართვის მოწმობის ასაღებად საქართველოს მოქალაქე ვალდებულია გაიაროს რამდენიმე ეტაპიანი გამოცდა. == ისტორია == თანამედროვე, ციფრული გამოცდის სისტემა საქართველოში ნაბიჯ-ნაბიჯ ფორმირდებოდა 2000-იანი წლების შემდეგ. 2017 წელს დაემატა '''ქალაქის გამოცდის''' ეტაპი, რომელიც ტარდება რეალურ ქალაქის გზებზე. 2026 წელს შეიცვალა თეორიული გამოცდის შეფასების კრიტერიუმები: ჩასაბარებლად აუცილებელია 30-დან 25 სწორი პასუხის გაცემა (იყო 27 სწორი პასუხი), მაქსიმუმ 5 შეცდომით.<ref>[https://sa.gov.ge/ საქართველოს მომსახურების სააგენტოს ოფიციალური ვებგვერდი]</ref> == კატეგორიები == საქართველოში მართვის მოწმობა გაიცემა შემდეგი კატეგორიების მიხედვით: * '''A1, A''' - მოტოციკლი * '''B1''' - მცირე ზომის სატრანსპორტო საშუალება * '''B''' - მსუბუქი ავტომობილი (ყველაზე გავრცელებული კატეგორია) * '''BE''' - მსუბუქი ავტომობილი მისაბმელით * '''C1, C''' - სატვირთო ავტომობილი * '''CE''' - სატვირთო ავტომობილი მისაბმელით * '''D1, D''' - ავტობუსი * '''DE''' - ავტობუსი მისაბმელით * '''T''' - ტრამვაი * '''S''' - სასოფლო-სამეურნეო თვითმავალი მანქანა == გამოცდის ეტაპები == მართვის უფლების მისაღებად კანდიდატმა უნდა გაიაროს სამი ეტაპი თანმიმდევრულად: # თეორიული გამოცდა # პრაქტიკული გამოცდა ავტოდრომზე # ქალაქის გამოცდა თითოეული ეტაპის ჩასაბარებლად ფაქტობრივად საჭიროა წინა ეტაპის წარმატებით გავლა. === თეორიული გამოცდა === თეორიული გამოცდა ტარდება კომპიუტერული ფორმით საგამოცდო ცენტრებში. გამოცდის ძირითადი პარამეტრები: * '''კითხვების რაოდენობა''': 30, შემთხვევითად შერჩეული 921 ბილეთის ოფიციალური ბაზიდან * '''ხანგრძლივობა''': 30 წუთი * '''ჩაბარების ზღვარი''': 25 სწორი პასუხი (მაქს. 5 შეცდომა, 2026 წლის წესით) * '''ავტომატური ვერჩაბარება''': 6 შეცდომის შემთხვევაში ბილეთების ბაზა მოიცავს 32 თემას, მათ შორის: საგზაო ნიშნები, გავლის უპირატესობა, გასწრების წესები, სიჩქარის შეზღუდვები, განათების მოწყობილობების გამოყენება, საგანგებო სიტუაციები და პირველადი დახმარების მინიჭება. ბილეთები ხელმისაწვდომია ქართულ, ინგლისურ და რუსულ ენებზე.<ref>[https://sa.gov.ge/ მომსახურების სააგენტო]</ref> თეორიული გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატს ეძლევა '''30 დღე''' შემდეგი ეტაპის (პრაქტიკული გამოცდის) ჩასატარებლად. === პრაქტიკული გამოცდა (ავტოდრომი) === პრაქტიკული გამოცდის პირველი ეტაპი ტარდება ავტოდრომზე ან დახურულ მოედანზე, რომელიც წარმოადგენს იზოლირებულ, ელექტრონული მოწყობილობებით აღჭურვილ მყარსაფარიან ტერიტორიას. ტერიტორიაზე განთავსებულია '''6 ელემენტი''', რომელთა სწორად შესრულების შემთხვევაში გამოცდა ითვლება ჩაბარებულად: # '''ბოქსი''' - უკუსვლით პარკირება # '''ზიგზაგი''' - მოხვევები ვიწრო ხაზებში # '''საგაბარიტო შესვლა''' - ვიწრო კარიდან გავლა # '''რვიანი''' - წრიული მოძრაობა რვის ფიგურით # '''აღმართი''' - დაწყება ფერდობზე, უკან-დაგორების გარეშე # '''პარკირება''' - პარალელური პარკირება ელემენტების სრულყოფილ შესრულებას აკონტროლებს ავტომატური ელექტრონული სისტემა. გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატს ეძლევა '''12 თვე''' ქალაქის გამოცდის ჩასატარებლად. === ქალაქის გამოცდა === ქალაქის გამოცდა მართვის უფლების მოპოვების მესამე და ბოლო ეტაპია. გამოცდა ტარდება რეალურ ქალაქის გზებზე, საგამოცდო ცენტრის ინსტრუქტორთან ერთად ავტომობილში. ==== ქალაქების სია ==== ქალაქის გამოცდა ხელმისაწვდომია საქართველოს 10 ქალაქში. სულ ფუნქციონირებს '''36 ოფიციალური საგამოცდო მარშრუტი'''. {| class="wikitable" ! ქალაქი !! მარშრუტების რაოდენობა |- | [[რუსთავი]] (თბილისის რეგიონის ცენტრი) || 8 |- | [[საჩხერე]] || 7 |- | [[ქუთაისი]] || 4 |- | [[ფოთი]] || 3 |- | [[ზუგდიდი]] || 3 |- | [[ახალციხე]] || 3 |- | [[ბათუმი]] || 2 |- | [[გორი]] || 2 |- | [[ოზურგეთი]] || 2 |- | [[თელავი]] || 2 |} [[თბილისი]]ს რეგიონის გამოცდები ბარდება [[რუსთავი]]ს საგამოცდო ცენტრში. ეს ცენტრი არის ყველაზე გადატვირთული საქართველოში. ==== გამოცდის მსვლელობა ==== გამოცდის დაწყებამდე კანდიდატმა უნდა გასცეს პასუხი '''20 ტექნიკურ კითხვაზე'''. კითხვები ეხება ავტომობილის უსაფრთხოების სისტემებს, ექსპლუატაციას, ფარების და სიგნალების მუშაობას, საბურავების მდგომარეობის შემოწმებას, ძრავის ზეთის და სამუხრუჭე სითხის დონის შემოწმებას. ერთი არასწორი პასუხი იწვევს გამოცდის ვერჩაბარებას ჯერ კიდევ მართვის დაწყებამდე. გამოცდის მსვლელობისას: * ბორტ-კომპიუტერი რეალურ დროში გასცემს მიმართულების ინსტრუქციებს (ხმოვანი მითითება "მოუხვიეთ მარჯვნივ", "გააგრძელე პირდაპირ" და ა.შ.) * ინსტრუქტორი დაჯდება მგზავრის ადგილზე და აფასებს კანდიდატის ქცევას ==== შეფასების კრიტერიუმები ==== * სარკეებში გახედვა მანევრის წინ და შემდეგ * მიმართულების მაჩვენებლების სწორი გამოყენება * შესაბამისი სიჩქარის შერჩევა * დისტანციის დაცვა წინა ავტომობილთან * საფეხმავლოებთან გაჩერების წესების დაცვა * გავლის უპირატესობის წესების დაცვა * ცალმხრივი მოძრაობის გზებზე ორიენტირება * ფარების და სიგნალების სწორი გამოყენება ქალაქის გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატი იღებს მართვის მოწმობას. == ხელახალი ჩაბარება == თუ კანდიდატმა ვერ ჩააბარა გამოცდის რომელიმე ეტაპი, შესაძლებელია ხელახალი ცდა. მხოლოდ პრაქტიკული გამოცდის რეჟიმში არსებობს უფასო ცდის შესაძლებლობა, რის შემდეგაც ის ფასიანი ხდება. დეტალური წესები მითითებულია [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|შსს]] მომსახურების სააგენტოს ვებგვერდზე. == საჭირო დოკუმენტები == მართვის გამოცდის ჩასატარებლად კანდიდატმა უნდა წარადგინოს: * პირადობის მოწმობა ან პასპორტი * სამედიცინო ცნობა (ფორმა 100), თუ საჭიროა * საფასურის გადახდის ქვითარი == იხილეთ აგრეთვე == * [[მართვის მოწმობა]] * [[მართვის მოწმობის კატეგორიები]] * [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო]] * [[საგზაო მოძრაობა]] == წყაროები == <references /> == გარე ბმულები == * [https://sa.gov.ge/ მომსახურების სააგენტოს ოფიციალური ვებგვერდი] - მართვის უფლების მინიჭების ოფიციალური ორგანო * [https://police.ge/ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო] - საგზაო მოძრაობის წესების ოფიციალური ინფორმაცია [[კატეგორია:საქართველოს ტრანსპორტი]] [[კატეგორია:საქართველოს კანონმდებლობა]] [[კატეგორია:საბუთები]] c6k9041p3u4ktgd0x58egvdf1eqk5kn 5405428 5405394 2026-06-02T01:40:42Z ToprakBot 172403 სხვადასხვა სქოლიო შესწორებები 5405428 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} '''საქართველოს მართვის მოწმობა''' არის [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს]] მომსახურების სააგენტოს მიერ გაცემული დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს მისი მფლობელის უფლებას, მართოს შესაბამისი კატეგორიის სატრანსპორტო საშუალება საქართველოს ტერიტორიაზე. მართვის მოწმობის ასაღებად საქართველოს მოქალაქე ვალდებულია გაიაროს რამდენიმე ეტაპიანი გამოცდა. == ისტორია == თანამედროვე, ციფრული გამოცდის სისტემა საქართველოში ნაბიჯ-ნაბიჯ ფორმირდებოდა 2000-იანი წლების შემდეგ. 2017 წელს დაემატა '''ქალაქის გამოცდის''' ეტაპი, რომელიც ტარდება რეალურ ქალაქის გზებზე. 2026 წელს შეიცვალა თეორიული გამოცდის შეფასების კრიტერიუმები: ჩასაბარებლად აუცილებელია 30-დან 25 სწორი პასუხის გაცემა (იყო 27 სწორი პასუხი), მაქსიმუმ 5 შეცდომით.<ref>[https://sa.gov.ge/ საქართველოს მომსახურების სააგენტოს ოფიციალური ვებგვერდი]</ref> == კატეგორიები == საქართველოში მართვის მოწმობა გაიცემა შემდეგი კატეგორიების მიხედვით: * '''A1, A''' - მოტოციკლი * '''B1''' - მცირე ზომის სატრანსპორტო საშუალება * '''B''' - მსუბუქი ავტომობილი (ყველაზე გავრცელებული კატეგორია) * '''BE''' - მსუბუქი ავტომობილი მისაბმელით * '''C1, C''' - სატვირთო ავტომობილი * '''CE''' - სატვირთო ავტომობილი მისაბმელით * '''D1, D''' - ავტობუსი * '''DE''' - ავტობუსი მისაბმელით * '''T''' - ტრამვაი * '''S''' - სასოფლო-სამეურნეო თვითმავალი მანქანა == გამოცდის ეტაპები == მართვის უფლების მისაღებად კანდიდატმა უნდა გაიაროს სამი ეტაპი თანმიმდევრულად: # თეორიული გამოცდა # პრაქტიკული გამოცდა ავტოდრომზე # ქალაქის გამოცდა თითოეული ეტაპის ჩასაბარებლად ფაქტობრივად საჭიროა წინა ეტაპის წარმატებით გავლა. === თეორიული გამოცდა === თეორიული გამოცდა ტარდება კომპიუტერული ფორმით საგამოცდო ცენტრებში. გამოცდის ძირითადი პარამეტრები: * '''კითხვების რაოდენობა''': 30, შემთხვევითად შერჩეული 921 ბილეთის ოფიციალური ბაზიდან * '''ხანგრძლივობა''': 30 წუთი * '''ჩაბარების ზღვარი''': 25 სწორი პასუხი (მაქს. 5 შეცდომა, 2026 წლის წესით) * '''ავტომატური ვერჩაბარება''': 6 შეცდომის შემთხვევაში ბილეთების ბაზა მოიცავს 32 თემას, მათ შორის: საგზაო ნიშნები, გავლის უპირატესობა, გასწრების წესები, სიჩქარის შეზღუდვები, განათების მოწყობილობების გამოყენება, საგანგებო სიტუაციები და პირველადი დახმარების მინიჭება. ბილეთები ხელმისაწვდომია ქართულ, ინგლისურ და რუსულ ენებზე.<ref>[https://sa.gov.ge/ მომსახურების სააგენტო]</ref> თეორიული გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატს ეძლევა '''30 დღე''' შემდეგი ეტაპის (პრაქტიკული გამოცდის) ჩასატარებლად. === პრაქტიკული გამოცდა (ავტოდრომი) === პრაქტიკული გამოცდის პირველი ეტაპი ტარდება ავტოდრომზე ან დახურულ მოედანზე, რომელიც წარმოადგენს იზოლირებულ, ელექტრონული მოწყობილობებით აღჭურვილ მყარსაფარიან ტერიტორიას. ტერიტორიაზე განთავსებულია '''6 ელემენტი''', რომელთა სწორად შესრულების შემთხვევაში გამოცდა ითვლება ჩაბარებულად: # '''ბოქსი''' - უკუსვლით პარკირება # '''ზიგზაგი''' - მოხვევები ვიწრო ხაზებში # '''საგაბარიტო შესვლა''' - ვიწრო კარიდან გავლა # '''რვიანი''' - წრიული მოძრაობა რვის ფიგურით # '''აღმართი''' - დაწყება ფერდობზე, უკან-დაგორების გარეშე # '''პარკირება''' - პარალელური პარკირება ელემენტების სრულყოფილ შესრულებას აკონტროლებს ავტომატური ელექტრონული სისტემა. გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატს ეძლევა '''12 თვე''' ქალაქის გამოცდის ჩასატარებლად. === ქალაქის გამოცდა === ქალაქის გამოცდა მართვის უფლების მოპოვების მესამე და ბოლო ეტაპია. გამოცდა ტარდება რეალურ ქალაქის გზებზე, საგამოცდო ცენტრის ინსტრუქტორთან ერთად ავტომობილში. ==== ქალაქების სია ==== ქალაქის გამოცდა ხელმისაწვდომია საქართველოს 10 ქალაქში. სულ ფუნქციონირებს '''36 ოფიციალური საგამოცდო მარშრუტი'''. {| class="wikitable" ! ქალაქი !! მარშრუტების რაოდენობა |- | [[რუსთავი]] (თბილისის რეგიონის ცენტრი) || 8 |- | [[საჩხერე]] || 7 |- | [[ქუთაისი]] || 4 |- | [[ფოთი]] || 3 |- | [[ზუგდიდი]] || 3 |- | [[ახალციხე]] || 3 |- | [[ბათუმი]] || 2 |- | [[გორი]] || 2 |- | [[ოზურგეთი]] || 2 |- | [[თელავი]] || 2 |} [[თბილისი]]ს რეგიონის გამოცდები ბარდება [[რუსთავი]]ს საგამოცდო ცენტრში. ეს ცენტრი არის ყველაზე გადატვირთული საქართველოში. ==== გამოცდის მსვლელობა ==== გამოცდის დაწყებამდე კანდიდატმა უნდა გასცეს პასუხი '''20 ტექნიკურ კითხვაზე'''. კითხვები ეხება ავტომობილის უსაფრთხოების სისტემებს, ექსპლუატაციას, ფარების და სიგნალების მუშაობას, საბურავების მდგომარეობის შემოწმებას, ძრავის ზეთის და სამუხრუჭე სითხის დონის შემოწმებას. ერთი არასწორი პასუხი იწვევს გამოცდის ვერჩაბარებას ჯერ კიდევ მართვის დაწყებამდე. გამოცდის მსვლელობისას: * ბორტ-კომპიუტერი რეალურ დროში გასცემს მიმართულების ინსტრუქციებს (ხმოვანი მითითება "მოუხვიეთ მარჯვნივ", "გააგრძელე პირდაპირ" და ა.შ.) * ინსტრუქტორი დაჯდება მგზავრის ადგილზე და აფასებს კანდიდატის ქცევას ==== შეფასების კრიტერიუმები ==== * სარკეებში გახედვა მანევრის წინ და შემდეგ * მიმართულების მაჩვენებლების სწორი გამოყენება * შესაბამისი სიჩქარის შერჩევა * დისტანციის დაცვა წინა ავტომობილთან * საფეხმავლოებთან გაჩერების წესების დაცვა * გავლის უპირატესობის წესების დაცვა * ცალმხრივი მოძრაობის გზებზე ორიენტირება * ფარების და სიგნალების სწორი გამოყენება ქალაქის გამოცდის ჩაბარების შემდეგ კანდიდატი იღებს მართვის მოწმობას. == ხელახალი ჩაბარება == თუ კანდიდატმა ვერ ჩააბარა გამოცდის რომელიმე ეტაპი, შესაძლებელია ხელახალი ცდა. მხოლოდ პრაქტიკული გამოცდის რეჟიმში არსებობს უფასო ცდის შესაძლებლობა, რის შემდეგაც ის ფასიანი ხდება. დეტალური წესები მითითებულია [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო|შსს]] მომსახურების სააგენტოს ვებგვერდზე. == საჭირო დოკუმენტები == მართვის გამოცდის ჩასატარებლად კანდიდატმა უნდა წარადგინოს: * პირადობის მოწმობა ან პასპორტი * სამედიცინო ცნობა (ფორმა 100), თუ საჭიროა * საფასურის გადახდის ქვითარი == იხილეთ აგრეთვე == * [[მართვის მოწმობა]] * [[მართვის მოწმობის კატეგორიები]] * [[საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო]] * [[საგზაო მოძრაობა]] == წყაროები == {{სქოლიო}} == გარე ბმულები == * [https://sa.gov.ge/ მომსახურების სააგენტოს ოფიციალური ვებგვერდი] - მართვის უფლების მინიჭების ოფიციალური ორგანო * [https://police.ge/ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო] - საგზაო მოძრაობის წესების ოფიციალური ინფორმაცია [[კატეგორია:საქართველოს ტრანსპორტი]] [[კატეგორია:საქართველოს კანონმდებლობა]] [[კატეგორია:საბუთები]] iuw9j7w9y5rh72qq6lauemjuur3azat 3 890439 5405462 2026-06-02T05:30:32Z Mfield 178349 მომხმარებელმა Mfield გვერდი „[[მომხმარებლის განხილვა:Giovanni Messe]]“ გადაიტანა გვერდზე „[[მომხმარებლის განხილვა:ArchivioItalia]]“: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Giovanni Messe|Giovanni Messe]]" to "[[Special:CentralAuth/ArchivioItalia|ArchivioItalia]]" 5405462 wikitext text/x-wiki #გადამისამართება [[მომხმარებლის განხილვა:ArchivioItalia]] 5f66vshx0xfu83bz5bxldxy5l07193d 0 890440 5405480 2026-06-02T07:02:18Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |ა... 5405480 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' qf60cy61dofr0eo537k7ry5phsvtcwg 5405481 5405480 2026-06-02T07:05:12Z Jaba1977 3604 5405481 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' მიიღეს 2006 წლის 11 აგვისტოს, რომლის მიზანიც 2006 წლის ლიბანის ომის დარეგულირება იყო. რეზოლუცია მოუწოდებს მხარეებს [[ისრაელი|ისრაელსა]] და [[ჰეზბოლა (ლიბანი)|ჰეზბოლას]] შორის საომარი მოქმედებების სრული შეწყვეტისკენ, ჰეზბოლასა და სხვა ძალების გაყვანისკენ ლიბანის სამხრეთით მდებარე მდინარე ლიტანის მიღმა, ჰეზბოლასა და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების განიარაღებისკენ, ასევე [[ლიბანი]]დან ისრაელის ძალების გაყვანისკენ. რეზოლუციის თანახმად, მდინარე ლიტანის სამხრეთით (რომელიც საზღვრიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 29 კილომეტრში მიედინება) არ უნდა იმყოფებოდეს სხვა შეიარაღებული ძალა, გარდა გაეროს დროებითი ძალებისა (UNIFIL) და ლიბანის არმიისა. იგი ხაზს უსვამს ლიბანის საჭიროებას, სრულად განახორციელოს სამთავრობო კონტროლი თავის ტერიტორიაზე, და მოითხოვს ძალისხმევას გატაცებული ისრაელელი ჯარისკაცების უპირობო გათავისუფლების უზრუნველსაყოფად. იგი ერთხმად დაამტკიცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ 2006 წლის 11 აგვისტოს. ლიბანის მინისტრთა კაბინეტმა რეზოლუციას ერთხმად დაუჭირა მხარი 2006 წლის 12 აგვისტოს. იმავე დღეს, „ჰეზბოლას“ ლიდერმა [[ჰასან ნასრალა]]მ განაცხადა, რომ მისი დაჯგუფება დაემორჩილებოდა ცეცხლის შეწყვეტის მოთხოვნას. მან ასევე აღნიშნა, რომ როგორც კი ისრაელის შეტევა შეწყდებოდა, „ჰეზბოლას“ მხრიდან ისრაელზე სარაკეტო დარტყმებიც დასრულდებოდა. 13 აგვისტოს ისრაელის მინისტრთა კაბინეტმა ხმების თანაფარდობით 24–0 (ერთი თავშეკავებით) მხარი დაუჭირა რეზოლუციას. ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი ამოქმედდა ორშაბათს, 2006 წლის 14 აგვისტოს, ადგილობრივი დროით დილის 8 საათზე, რასაც წინ უძღოდა ორივე მხარის მიერ თავდასხმების გაძლიერება. ar50ua085uzm6wrkzfvq1mqnwe76bs6 5405482 5405481 2026-06-02T07:07:59Z Jaba1977 3604 5405482 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' მიიღეს 2006 წლის 11 აგვისტოს, რომლის მიზანიც 2006 წლის ლიბანის ომის დარეგულირება იყო. რეზოლუცია მოუწოდებს მხარეებს [[ისრაელი|ისრაელსა]] და [[ჰეზბოლა (ლიბანი)|ჰეზბოლას]] შორის საომარი მოქმედებების სრული შეწყვეტისკენ, ჰეზბოლასა და სხვა ძალების გაყვანისკენ ლიბანის სამხრეთით მდებარე მდინარე ლიტანის მიღმა, ჰეზბოლასა და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების განიარაღებისკენ, ასევე [[ლიბანი]]დან ისრაელის ძალების გაყვანისკენ. რეზოლუციის თანახმად, მდინარე ლიტანის სამხრეთით (რომელიც საზღვრიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 29 კილომეტრში მიედინება) არ უნდა იმყოფებოდეს სხვა შეიარაღებული ძალა, გარდა გაეროს დროებითი ძალებისა (UNIFIL) და ლიბანის არმიისა.<ref>{{Cite web |title=Resolution 1701 (2006) |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/465/03/pdf/n0646503.pdf}}</ref> იგი ხაზს უსვამს ლიბანის საჭიროებას, სრულად განახორციელოს სამთავრობო კონტროლი თავის ტერიტორიაზე, და მოითხოვს ძალისხმევას გატაცებული ისრაელელი ჯარისკაცების უპირობო გათავისუფლების უზრუნველსაყოფად. იგი ერთხმად დაამტკიცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ 2006 წლის 11 აგვისტოს. ლიბანის მინისტრთა კაბინეტმა რეზოლუციას ერთხმად დაუჭირა მხარი 2006 წლის 12 აგვისტოს. იმავე დღეს, „ჰეზბოლას“ ლიდერმა [[ჰასან ნასრალა]]მ განაცხადა, რომ მისი დაჯგუფება დაემორჩილებოდა ცეცხლის შეწყვეტის მოთხოვნას. მან ასევე აღნიშნა, რომ როგორც კი ისრაელის შეტევა შეწყდებოდა, „ჰეზბოლას“ მხრიდან ისრაელზე სარაკეტო დარტყმებიც დასრულდებოდა. 13 აგვისტოს ისრაელის მინისტრთა კაბინეტმა ხმების თანაფარდობით 24–0 (ერთი თავშეკავებით) მხარი დაუჭირა რეზოლუციას. ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი ამოქმედდა ორშაბათს, 2006 წლის 14 აგვისტოს, ადგილობრივი დროით დილის 8 საათზე, რასაც წინ უძღოდა ორივე მხარის მიერ თავდასხმების გაძლიერება. [[2024]] წლის მდგომარეობით, რეზოლუცია სრულად არ განხორციელებულა. „ჰეზბოლას“ და სამხრეთ ლიბანში მოქმედ სხვა შეიარაღებულ ჯგუფებს ძალები საერთოდ არ გაუყვანიათ; კერძოდ, „ჰეზბოლამ“ მას შემდეგ მნიშვნელოვნად გაზარდა თავისი შეიარაღების პოტენციალი და დაახლოებით 120 000–200 000 საბრძოლო მასალა (მოკლე მანძილის მართვადი ბალისტიკური რაკეტები, მოკლე და საშუალო მანძილის უმართავი ბალისტიკური რაკეტები, ასევე მოკლე და შორეული მოქმედების უმართავი რაკეტები) დააგროვა. გარდა ამისა, მან გაზარდა თავისი შეიარაღებული ძალების ყოფნა მდინარე ლიტანის სამხრეთით, სადაც განავითარა გვირაბების ქსელი, იარაღის საცავები, ასაფრენ-დასაფრენი ზოლები და სამხედრო ობიექტები.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Seth G. |last2=Byman |first2=Daniel |last3=Palmer |first3=Alexander |last4=McCabe |first4=Riley |date=2024-03-21 |title=The Coming Conflict with Hezbollah |url=https://www.csis.org/analysis/coming-conflict-hezbollah |journal=[[Center for Strategic and International Studies]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zanotti |first=Jim |last2=Thomas |first2=Clayton |date=2024-05-10 |title=Lebanese Hezbollah (IF10703) |url=https://crsreports.congress.gov/product/details?prodcode=IF10703 |journal=[[Congressional Research Service]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ghaddar |first=Hanin |last2=Hamm |first2=Ana Estrada |last3=Greene |first3=Miller |date=2024-06-04 |title=Mapping Clashes Along the Israel-Lebanon Border |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/mapping-clashes-along-israel-lebanon-border |access-date=2024-07-24 |website=[[Washington Institute for Near East Policy|The Washington Institute]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bassam |first=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |last3=Perry |first3=Tom |date=2024-06-13 |title=Lebanon's Hezbollah reveals more of its arms in risky escalation |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanons-hezbollah-reveals-more-its-arms-risky-escalation-2024-06-13/ |access-date=2024-07-24 |work=[[Reuters]]}}</ref> თავის მხრივ, ლიბანმა ისრაელი დაადანაშაულა ლიბანის ტერიტორიებიდან (სოფელ ღაჯარის ჩრდილოეთ ნაწილი, შებაას ფერმები და ქფარშუბას მაღლობები) ძალების არასრულ გაყვანასა და მისი საჰაერო და საზღვაო საზღვრების დარღვევაში. ==რესურსები ინტერნეტში== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} s05kk9cg5q0cfsrvv7uoikf3l8jsr2d 5405483 5405482 2026-06-02T07:08:08Z Jaba1977 3604 /* რესურსები ინტერნეტში */ 5405483 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' მიიღეს 2006 წლის 11 აგვისტოს, რომლის მიზანიც 2006 წლის ლიბანის ომის დარეგულირება იყო. რეზოლუცია მოუწოდებს მხარეებს [[ისრაელი|ისრაელსა]] და [[ჰეზბოლა (ლიბანი)|ჰეზბოლას]] შორის საომარი მოქმედებების სრული შეწყვეტისკენ, ჰეზბოლასა და სხვა ძალების გაყვანისკენ ლიბანის სამხრეთით მდებარე მდინარე ლიტანის მიღმა, ჰეზბოლასა და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების განიარაღებისკენ, ასევე [[ლიბანი]]დან ისრაელის ძალების გაყვანისკენ. რეზოლუციის თანახმად, მდინარე ლიტანის სამხრეთით (რომელიც საზღვრიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 29 კილომეტრში მიედინება) არ უნდა იმყოფებოდეს სხვა შეიარაღებული ძალა, გარდა გაეროს დროებითი ძალებისა (UNIFIL) და ლიბანის არმიისა.<ref>{{Cite web |title=Resolution 1701 (2006) |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/465/03/pdf/n0646503.pdf}}</ref> იგი ხაზს უსვამს ლიბანის საჭიროებას, სრულად განახორციელოს სამთავრობო კონტროლი თავის ტერიტორიაზე, და მოითხოვს ძალისხმევას გატაცებული ისრაელელი ჯარისკაცების უპირობო გათავისუფლების უზრუნველსაყოფად. იგი ერთხმად დაამტკიცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ 2006 წლის 11 აგვისტოს. ლიბანის მინისტრთა კაბინეტმა რეზოლუციას ერთხმად დაუჭირა მხარი 2006 წლის 12 აგვისტოს. იმავე დღეს, „ჰეზბოლას“ ლიდერმა [[ჰასან ნასრალა]]მ განაცხადა, რომ მისი დაჯგუფება დაემორჩილებოდა ცეცხლის შეწყვეტის მოთხოვნას. მან ასევე აღნიშნა, რომ როგორც კი ისრაელის შეტევა შეწყდებოდა, „ჰეზბოლას“ მხრიდან ისრაელზე სარაკეტო დარტყმებიც დასრულდებოდა. 13 აგვისტოს ისრაელის მინისტრთა კაბინეტმა ხმების თანაფარდობით 24–0 (ერთი თავშეკავებით) მხარი დაუჭირა რეზოლუციას. ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი ამოქმედდა ორშაბათს, 2006 წლის 14 აგვისტოს, ადგილობრივი დროით დილის 8 საათზე, რასაც წინ უძღოდა ორივე მხარის მიერ თავდასხმების გაძლიერება. [[2024]] წლის მდგომარეობით, რეზოლუცია სრულად არ განხორციელებულა. „ჰეზბოლას“ და სამხრეთ ლიბანში მოქმედ სხვა შეიარაღებულ ჯგუფებს ძალები საერთოდ არ გაუყვანიათ; კერძოდ, „ჰეზბოლამ“ მას შემდეგ მნიშვნელოვნად გაზარდა თავისი შეიარაღების პოტენციალი და დაახლოებით 120 000–200 000 საბრძოლო მასალა (მოკლე მანძილის მართვადი ბალისტიკური რაკეტები, მოკლე და საშუალო მანძილის უმართავი ბალისტიკური რაკეტები, ასევე მოკლე და შორეული მოქმედების უმართავი რაკეტები) დააგროვა. გარდა ამისა, მან გაზარდა თავისი შეიარაღებული ძალების ყოფნა მდინარე ლიტანის სამხრეთით, სადაც განავითარა გვირაბების ქსელი, იარაღის საცავები, ასაფრენ-დასაფრენი ზოლები და სამხედრო ობიექტები.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Seth G. |last2=Byman |first2=Daniel |last3=Palmer |first3=Alexander |last4=McCabe |first4=Riley |date=2024-03-21 |title=The Coming Conflict with Hezbollah |url=https://www.csis.org/analysis/coming-conflict-hezbollah |journal=[[Center for Strategic and International Studies]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zanotti |first=Jim |last2=Thomas |first2=Clayton |date=2024-05-10 |title=Lebanese Hezbollah (IF10703) |url=https://crsreports.congress.gov/product/details?prodcode=IF10703 |journal=[[Congressional Research Service]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ghaddar |first=Hanin |last2=Hamm |first2=Ana Estrada |last3=Greene |first3=Miller |date=2024-06-04 |title=Mapping Clashes Along the Israel-Lebanon Border |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/mapping-clashes-along-israel-lebanon-border |access-date=2024-07-24 |website=[[Washington Institute for Near East Policy|The Washington Institute]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bassam |first=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |last3=Perry |first3=Tom |date=2024-06-13 |title=Lebanon's Hezbollah reveals more of its arms in risky escalation |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanons-hezbollah-reveals-more-its-arms-risky-escalation-2024-06-13/ |access-date=2024-07-24 |work=[[Reuters]]}}</ref> თავის მხრივ, ლიბანმა ისრაელი დაადანაშაულა ლიბანის ტერიტორიებიდან (სოფელ ღაჯარის ჩრდილოეთ ნაწილი, შებაას ფერმები და ქფარშუბას მაღლობები) ძალების არასრულ გაყვანასა და მისი საჰაერო და საზღვაო საზღვრების დარღვევაში. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1701(2006) Text of United Nations Security Council Resolution 1701 at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution Paragraph-by-Paragraph|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|work=[[JURIST]]|date=13 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063604/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *{{cite news|last1=Sabel|first1=Robbie|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution: A View from Israel|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|work=[[JURIST]]|date=14 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063602/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *[https://undocs.org/S/RES/1559(2004) United Nations Security Council Resolution 1559] *[https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8723.doc.htm United Nations Security Council Resolution 1680 Press Release] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 1jfqf2nvpalnuwme2uqu52i5oprt7j7 5405484 5405483 2026-06-02T07:08:32Z Jaba1977 3604 /* სქოლიო */ 5405484 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' მიიღეს 2006 წლის 11 აგვისტოს, რომლის მიზანიც 2006 წლის ლიბანის ომის დარეგულირება იყო. რეზოლუცია მოუწოდებს მხარეებს [[ისრაელი|ისრაელსა]] და [[ჰეზბოლა (ლიბანი)|ჰეზბოლას]] შორის საომარი მოქმედებების სრული შეწყვეტისკენ, ჰეზბოლასა და სხვა ძალების გაყვანისკენ ლიბანის სამხრეთით მდებარე მდინარე ლიტანის მიღმა, ჰეზბოლასა და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების განიარაღებისკენ, ასევე [[ლიბანი]]დან ისრაელის ძალების გაყვანისკენ. რეზოლუციის თანახმად, მდინარე ლიტანის სამხრეთით (რომელიც საზღვრიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 29 კილომეტრში მიედინება) არ უნდა იმყოფებოდეს სხვა შეიარაღებული ძალა, გარდა გაეროს დროებითი ძალებისა (UNIFIL) და ლიბანის არმიისა.<ref>{{Cite web |title=Resolution 1701 (2006) |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/465/03/pdf/n0646503.pdf}}</ref> იგი ხაზს უსვამს ლიბანის საჭიროებას, სრულად განახორციელოს სამთავრობო კონტროლი თავის ტერიტორიაზე, და მოითხოვს ძალისხმევას გატაცებული ისრაელელი ჯარისკაცების უპირობო გათავისუფლების უზრუნველსაყოფად. იგი ერთხმად დაამტკიცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ 2006 წლის 11 აგვისტოს. ლიბანის მინისტრთა კაბინეტმა რეზოლუციას ერთხმად დაუჭირა მხარი 2006 წლის 12 აგვისტოს. იმავე დღეს, „ჰეზბოლას“ ლიდერმა [[ჰასან ნასრალა]]მ განაცხადა, რომ მისი დაჯგუფება დაემორჩილებოდა ცეცხლის შეწყვეტის მოთხოვნას. მან ასევე აღნიშნა, რომ როგორც კი ისრაელის შეტევა შეწყდებოდა, „ჰეზბოლას“ მხრიდან ისრაელზე სარაკეტო დარტყმებიც დასრულდებოდა. 13 აგვისტოს ისრაელის მინისტრთა კაბინეტმა ხმების თანაფარდობით 24–0 (ერთი თავშეკავებით) მხარი დაუჭირა რეზოლუციას. ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი ამოქმედდა ორშაბათს, 2006 წლის 14 აგვისტოს, ადგილობრივი დროით დილის 8 საათზე, რასაც წინ უძღოდა ორივე მხარის მიერ თავდასხმების გაძლიერება. [[2024]] წლის მდგომარეობით, რეზოლუცია სრულად არ განხორციელებულა. „ჰეზბოლას“ და სამხრეთ ლიბანში მოქმედ სხვა შეიარაღებულ ჯგუფებს ძალები საერთოდ არ გაუყვანიათ; კერძოდ, „ჰეზბოლამ“ მას შემდეგ მნიშვნელოვნად გაზარდა თავისი შეიარაღების პოტენციალი და დაახლოებით 120 000–200 000 საბრძოლო მასალა (მოკლე მანძილის მართვადი ბალისტიკური რაკეტები, მოკლე და საშუალო მანძილის უმართავი ბალისტიკური რაკეტები, ასევე მოკლე და შორეული მოქმედების უმართავი რაკეტები) დააგროვა. გარდა ამისა, მან გაზარდა თავისი შეიარაღებული ძალების ყოფნა მდინარე ლიტანის სამხრეთით, სადაც განავითარა გვირაბების ქსელი, იარაღის საცავები, ასაფრენ-დასაფრენი ზოლები და სამხედრო ობიექტები.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Seth G. |last2=Byman |first2=Daniel |last3=Palmer |first3=Alexander |last4=McCabe |first4=Riley |date=2024-03-21 |title=The Coming Conflict with Hezbollah |url=https://www.csis.org/analysis/coming-conflict-hezbollah |journal=[[Center for Strategic and International Studies]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zanotti |first=Jim |last2=Thomas |first2=Clayton |date=2024-05-10 |title=Lebanese Hezbollah (IF10703) |url=https://crsreports.congress.gov/product/details?prodcode=IF10703 |journal=[[Congressional Research Service]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ghaddar |first=Hanin |last2=Hamm |first2=Ana Estrada |last3=Greene |first3=Miller |date=2024-06-04 |title=Mapping Clashes Along the Israel-Lebanon Border |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/mapping-clashes-along-israel-lebanon-border |access-date=2024-07-24 |website=[[Washington Institute for Near East Policy|The Washington Institute]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bassam |first=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |last3=Perry |first3=Tom |date=2024-06-13 |title=Lebanon's Hezbollah reveals more of its arms in risky escalation |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanons-hezbollah-reveals-more-its-arms-risky-escalation-2024-06-13/ |access-date=2024-07-24 |work=[[Reuters]]}}</ref> თავის მხრივ, ლიბანმა ისრაელი დაადანაშაულა ლიბანის ტერიტორიებიდან (სოფელ ღაჯარის ჩრდილოეთ ნაწილი, შებაას ფერმები და ქფარშუბას მაღლობები) ძალების არასრულ გაყვანასა და მისი საჰაერო და საზღვაო საზღვრების დარღვევაში. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1701(2006) Text of United Nations Security Council Resolution 1701 at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution Paragraph-by-Paragraph|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|work=[[JURIST]]|date=13 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063604/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *{{cite news|last1=Sabel|first1=Robbie|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution: A View from Israel|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|work=[[JURIST]]|date=14 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063602/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *[https://undocs.org/S/RES/1559(2004) United Nations Security Council Resolution 1559] *[https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8723.doc.htm United Nations Security Council Resolution 1680 Press Release] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} bj19i8x53lfihgdtces7ney3ymabkth 5405485 5405484 2026-06-02T07:08:55Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405485 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' მიიღეს 2006 წლის 11 აგვისტოს, რომლის მიზანიც 2006 წლის ლიბანის ომის დარეგულირება იყო. რეზოლუცია მოუწოდებს მხარეებს [[ისრაელი|ისრაელსა]] და [[ჰეზბოლა (ლიბანი)|ჰეზბოლას]] შორის საომარი მოქმედებების სრული შეწყვეტისკენ, ჰეზბოლასა და სხვა ძალების გაყვანისკენ ლიბანის სამხრეთით მდებარე მდინარე ლიტანის მიღმა, ჰეზბოლასა და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების განიარაღებისკენ, ასევე [[ლიბანი]]დან ისრაელის ძალების გაყვანისკენ. რეზოლუციის თანახმად, მდინარე ლიტანის სამხრეთით (რომელიც საზღვრიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 29 კილომეტრში მიედინება) არ უნდა იმყოფებოდეს სხვა შეიარაღებული ძალა, გარდა გაეროს დროებითი ძალებისა (UNIFIL) და ლიბანის არმიისა.<ref>{{Cite web |title=Resolution 1701 (2006) |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/465/03/pdf/n0646503.pdf}}</ref> იგი ხაზს უსვამს ლიბანის საჭიროებას, სრულად განახორციელოს სამთავრობო კონტროლი თავის ტერიტორიაზე, და მოითხოვს ძალისხმევას გატაცებული ისრაელელი ჯარისკაცების უპირობო გათავისუფლების უზრუნველსაყოფად. იგი ერთხმად დაამტკიცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ 2006 წლის 11 აგვისტოს. ლიბანის მინისტრთა კაბინეტმა რეზოლუციას ერთხმად დაუჭირა მხარი 2006 წლის 12 აგვისტოს. იმავე დღეს, „ჰეზბოლას“ ლიდერმა [[ჰასან ნასრალა]]მ განაცხადა, რომ მისი დაჯგუფება დაემორჩილებოდა ცეცხლის შეწყვეტის მოთხოვნას. მან ასევე აღნიშნა, რომ როგორც კი ისრაელის შეტევა შეწყდებოდა, „ჰეზბოლას“ მხრიდან ისრაელზე სარაკეტო დარტყმებიც დასრულდებოდა. 13 აგვისტოს ისრაელის მინისტრთა კაბინეტმა ხმების თანაფარდობით 24–0 (ერთი თავშეკავებით) მხარი დაუჭირა რეზოლუციას. ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი ამოქმედდა ორშაბათს, 2006 წლის 14 აგვისტოს, ადგილობრივი დროით დილის 8 საათზე, რასაც წინ უძღოდა ორივე მხარის მიერ თავდასხმების გაძლიერება. [[2024]] წლის მდგომარეობით, რეზოლუცია სრულად არ განხორციელებულა. „ჰეზბოლას“ და სამხრეთ ლიბანში მოქმედ სხვა შეიარაღებულ ჯგუფებს ძალები საერთოდ არ გაუყვანიათ; კერძოდ, „ჰეზბოლამ“ მას შემდეგ მნიშვნელოვნად გაზარდა თავისი შეიარაღების პოტენციალი და დაახლოებით 120 000–200 000 საბრძოლო მასალა (მოკლე მანძილის მართვადი ბალისტიკური რაკეტები, მოკლე და საშუალო მანძილის უმართავი ბალისტიკური რაკეტები, ასევე მოკლე და შორეული მოქმედების უმართავი რაკეტები) დააგროვა. გარდა ამისა, მან გაზარდა თავისი შეიარაღებული ძალების ყოფნა მდინარე ლიტანის სამხრეთით, სადაც განავითარა გვირაბების ქსელი, იარაღის საცავები, ასაფრენ-დასაფრენი ზოლები და სამხედრო ობიექტები.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Seth G. |last2=Byman |first2=Daniel |last3=Palmer |first3=Alexander |last4=McCabe |first4=Riley |date=2024-03-21 |title=The Coming Conflict with Hezbollah |url=https://www.csis.org/analysis/coming-conflict-hezbollah |journal=[[Center for Strategic and International Studies]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zanotti |first=Jim |last2=Thomas |first2=Clayton |date=2024-05-10 |title=Lebanese Hezbollah (IF10703) |url=https://crsreports.congress.gov/product/details?prodcode=IF10703 |journal=[[Congressional Research Service]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ghaddar |first=Hanin |last2=Hamm |first2=Ana Estrada |last3=Greene |first3=Miller |date=2024-06-04 |title=Mapping Clashes Along the Israel-Lebanon Border |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/mapping-clashes-along-israel-lebanon-border |access-date=2024-07-24 |website=[[Washington Institute for Near East Policy|The Washington Institute]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bassam |first=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |last3=Perry |first3=Tom |date=2024-06-13 |title=Lebanon's Hezbollah reveals more of its arms in risky escalation |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanons-hezbollah-reveals-more-its-arms-risky-escalation-2024-06-13/ |access-date=2024-07-24 |work=[[Reuters]]}}</ref> თავის მხრივ, ლიბანმა ისრაელი დაადანაშაულა ლიბანის ტერიტორიებიდან (სოფელ ღაჯარის ჩრდილოეთ ნაწილი, შებაას ფერმები და ქფარშუბას მაღლობები) ძალების არასრულ გაყვანასა და მისი საჰაერო და საზღვაო საზღვრების დარღვევაში. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1701(2006) Text of United Nations Security Council Resolution 1701 at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution Paragraph-by-Paragraph|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|work=[[JURIST]]|date=13 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063604/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *{{cite news|last1=Sabel|first1=Robbie|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution: A View from Israel|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|work=[[JURIST]]|date=14 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063602/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *[https://undocs.org/S/RES/1559(2004) United Nations Security Council Resolution 1559] *[https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8723.doc.htm United Nations Security Council Resolution 1680 Press Release] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] awyhg7kj6zh4xtlej9s4ldgn1ash7ow 5405486 5405485 2026-06-02T07:09:09Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელის შესახებ]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405486 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' მიიღეს 2006 წლის 11 აგვისტოს, რომლის მიზანიც 2006 წლის ლიბანის ომის დარეგულირება იყო. რეზოლუცია მოუწოდებს მხარეებს [[ისრაელი|ისრაელსა]] და [[ჰეზბოლა (ლიბანი)|ჰეზბოლას]] შორის საომარი მოქმედებების სრული შეწყვეტისკენ, ჰეზბოლასა და სხვა ძალების გაყვანისკენ ლიბანის სამხრეთით მდებარე მდინარე ლიტანის მიღმა, ჰეზბოლასა და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების განიარაღებისკენ, ასევე [[ლიბანი]]დან ისრაელის ძალების გაყვანისკენ. რეზოლუციის თანახმად, მდინარე ლიტანის სამხრეთით (რომელიც საზღვრიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 29 კილომეტრში მიედინება) არ უნდა იმყოფებოდეს სხვა შეიარაღებული ძალა, გარდა გაეროს დროებითი ძალებისა (UNIFIL) და ლიბანის არმიისა.<ref>{{Cite web |title=Resolution 1701 (2006) |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/465/03/pdf/n0646503.pdf}}</ref> იგი ხაზს უსვამს ლიბანის საჭიროებას, სრულად განახორციელოს სამთავრობო კონტროლი თავის ტერიტორიაზე, და მოითხოვს ძალისხმევას გატაცებული ისრაელელი ჯარისკაცების უპირობო გათავისუფლების უზრუნველსაყოფად. იგი ერთხმად დაამტკიცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ 2006 წლის 11 აგვისტოს. ლიბანის მინისტრთა კაბინეტმა რეზოლუციას ერთხმად დაუჭირა მხარი 2006 წლის 12 აგვისტოს. იმავე დღეს, „ჰეზბოლას“ ლიდერმა [[ჰასან ნასრალა]]მ განაცხადა, რომ მისი დაჯგუფება დაემორჩილებოდა ცეცხლის შეწყვეტის მოთხოვნას. მან ასევე აღნიშნა, რომ როგორც კი ისრაელის შეტევა შეწყდებოდა, „ჰეზბოლას“ მხრიდან ისრაელზე სარაკეტო დარტყმებიც დასრულდებოდა. 13 აგვისტოს ისრაელის მინისტრთა კაბინეტმა ხმების თანაფარდობით 24–0 (ერთი თავშეკავებით) მხარი დაუჭირა რეზოლუციას. ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი ამოქმედდა ორშაბათს, 2006 წლის 14 აგვისტოს, ადგილობრივი დროით დილის 8 საათზე, რასაც წინ უძღოდა ორივე მხარის მიერ თავდასხმების გაძლიერება. [[2024]] წლის მდგომარეობით, რეზოლუცია სრულად არ განხორციელებულა. „ჰეზბოლას“ და სამხრეთ ლიბანში მოქმედ სხვა შეიარაღებულ ჯგუფებს ძალები საერთოდ არ გაუყვანიათ; კერძოდ, „ჰეზბოლამ“ მას შემდეგ მნიშვნელოვნად გაზარდა თავისი შეიარაღების პოტენციალი და დაახლოებით 120 000–200 000 საბრძოლო მასალა (მოკლე მანძილის მართვადი ბალისტიკური რაკეტები, მოკლე და საშუალო მანძილის უმართავი ბალისტიკური რაკეტები, ასევე მოკლე და შორეული მოქმედების უმართავი რაკეტები) დააგროვა. გარდა ამისა, მან გაზარდა თავისი შეიარაღებული ძალების ყოფნა მდინარე ლიტანის სამხრეთით, სადაც განავითარა გვირაბების ქსელი, იარაღის საცავები, ასაფრენ-დასაფრენი ზოლები და სამხედრო ობიექტები.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Seth G. |last2=Byman |first2=Daniel |last3=Palmer |first3=Alexander |last4=McCabe |first4=Riley |date=2024-03-21 |title=The Coming Conflict with Hezbollah |url=https://www.csis.org/analysis/coming-conflict-hezbollah |journal=[[Center for Strategic and International Studies]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zanotti |first=Jim |last2=Thomas |first2=Clayton |date=2024-05-10 |title=Lebanese Hezbollah (IF10703) |url=https://crsreports.congress.gov/product/details?prodcode=IF10703 |journal=[[Congressional Research Service]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ghaddar |first=Hanin |last2=Hamm |first2=Ana Estrada |last3=Greene |first3=Miller |date=2024-06-04 |title=Mapping Clashes Along the Israel-Lebanon Border |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/mapping-clashes-along-israel-lebanon-border |access-date=2024-07-24 |website=[[Washington Institute for Near East Policy|The Washington Institute]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bassam |first=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |last3=Perry |first3=Tom |date=2024-06-13 |title=Lebanon's Hezbollah reveals more of its arms in risky escalation |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanons-hezbollah-reveals-more-its-arms-risky-escalation-2024-06-13/ |access-date=2024-07-24 |work=[[Reuters]]}}</ref> თავის მხრივ, ლიბანმა ისრაელი დაადანაშაულა ლიბანის ტერიტორიებიდან (სოფელ ღაჯარის ჩრდილოეთ ნაწილი, შებაას ფერმები და ქფარშუბას მაღლობები) ძალების არასრულ გაყვანასა და მისი საჰაერო და საზღვაო საზღვრების დარღვევაში. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1701(2006) Text of United Nations Security Council Resolution 1701 at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution Paragraph-by-Paragraph|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|work=[[JURIST]]|date=13 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063604/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *{{cite news|last1=Sabel|first1=Robbie|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution: A View from Israel|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|work=[[JURIST]]|date=14 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063602/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *[https://undocs.org/S/RES/1559(2004) United Nations Security Council Resolution 1559] *[https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8723.doc.htm United Nations Security Council Resolution 1680 Press Release] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელის შესახებ]] eoei9fluwrdzmz4nv8hny3q65lqw321 5405487 5405486 2026-06-02T07:09:19Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ლიბანის შესახებ]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405487 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' მიიღეს 2006 წლის 11 აგვისტოს, რომლის მიზანიც 2006 წლის ლიბანის ომის დარეგულირება იყო. რეზოლუცია მოუწოდებს მხარეებს [[ისრაელი|ისრაელსა]] და [[ჰეზბოლა (ლიბანი)|ჰეზბოლას]] შორის საომარი მოქმედებების სრული შეწყვეტისკენ, ჰეზბოლასა და სხვა ძალების გაყვანისკენ ლიბანის სამხრეთით მდებარე მდინარე ლიტანის მიღმა, ჰეზბოლასა და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების განიარაღებისკენ, ასევე [[ლიბანი]]დან ისრაელის ძალების გაყვანისკენ. რეზოლუციის თანახმად, მდინარე ლიტანის სამხრეთით (რომელიც საზღვრიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 29 კილომეტრში მიედინება) არ უნდა იმყოფებოდეს სხვა შეიარაღებული ძალა, გარდა გაეროს დროებითი ძალებისა (UNIFIL) და ლიბანის არმიისა.<ref>{{Cite web |title=Resolution 1701 (2006) |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/465/03/pdf/n0646503.pdf}}</ref> იგი ხაზს უსვამს ლიბანის საჭიროებას, სრულად განახორციელოს სამთავრობო კონტროლი თავის ტერიტორიაზე, და მოითხოვს ძალისხმევას გატაცებული ისრაელელი ჯარისკაცების უპირობო გათავისუფლების უზრუნველსაყოფად. იგი ერთხმად დაამტკიცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ 2006 წლის 11 აგვისტოს. ლიბანის მინისტრთა კაბინეტმა რეზოლუციას ერთხმად დაუჭირა მხარი 2006 წლის 12 აგვისტოს. იმავე დღეს, „ჰეზბოლას“ ლიდერმა [[ჰასან ნასრალა]]მ განაცხადა, რომ მისი დაჯგუფება დაემორჩილებოდა ცეცხლის შეწყვეტის მოთხოვნას. მან ასევე აღნიშნა, რომ როგორც კი ისრაელის შეტევა შეწყდებოდა, „ჰეზბოლას“ მხრიდან ისრაელზე სარაკეტო დარტყმებიც დასრულდებოდა. 13 აგვისტოს ისრაელის მინისტრთა კაბინეტმა ხმების თანაფარდობით 24–0 (ერთი თავშეკავებით) მხარი დაუჭირა რეზოლუციას. ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი ამოქმედდა ორშაბათს, 2006 წლის 14 აგვისტოს, ადგილობრივი დროით დილის 8 საათზე, რასაც წინ უძღოდა ორივე მხარის მიერ თავდასხმების გაძლიერება. [[2024]] წლის მდგომარეობით, რეზოლუცია სრულად არ განხორციელებულა. „ჰეზბოლას“ და სამხრეთ ლიბანში მოქმედ სხვა შეიარაღებულ ჯგუფებს ძალები საერთოდ არ გაუყვანიათ; კერძოდ, „ჰეზბოლამ“ მას შემდეგ მნიშვნელოვნად გაზარდა თავისი შეიარაღების პოტენციალი და დაახლოებით 120 000–200 000 საბრძოლო მასალა (მოკლე მანძილის მართვადი ბალისტიკური რაკეტები, მოკლე და საშუალო მანძილის უმართავი ბალისტიკური რაკეტები, ასევე მოკლე და შორეული მოქმედების უმართავი რაკეტები) დააგროვა. გარდა ამისა, მან გაზარდა თავისი შეიარაღებული ძალების ყოფნა მდინარე ლიტანის სამხრეთით, სადაც განავითარა გვირაბების ქსელი, იარაღის საცავები, ასაფრენ-დასაფრენი ზოლები და სამხედრო ობიექტები.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Seth G. |last2=Byman |first2=Daniel |last3=Palmer |first3=Alexander |last4=McCabe |first4=Riley |date=2024-03-21 |title=The Coming Conflict with Hezbollah |url=https://www.csis.org/analysis/coming-conflict-hezbollah |journal=[[Center for Strategic and International Studies]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zanotti |first=Jim |last2=Thomas |first2=Clayton |date=2024-05-10 |title=Lebanese Hezbollah (IF10703) |url=https://crsreports.congress.gov/product/details?prodcode=IF10703 |journal=[[Congressional Research Service]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ghaddar |first=Hanin |last2=Hamm |first2=Ana Estrada |last3=Greene |first3=Miller |date=2024-06-04 |title=Mapping Clashes Along the Israel-Lebanon Border |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/mapping-clashes-along-israel-lebanon-border |access-date=2024-07-24 |website=[[Washington Institute for Near East Policy|The Washington Institute]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bassam |first=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |last3=Perry |first3=Tom |date=2024-06-13 |title=Lebanon's Hezbollah reveals more of its arms in risky escalation |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanons-hezbollah-reveals-more-its-arms-risky-escalation-2024-06-13/ |access-date=2024-07-24 |work=[[Reuters]]}}</ref> თავის მხრივ, ლიბანმა ისრაელი დაადანაშაულა ლიბანის ტერიტორიებიდან (სოფელ ღაჯარის ჩრდილოეთ ნაწილი, შებაას ფერმები და ქფარშუბას მაღლობები) ძალების არასრულ გაყვანასა და მისი საჰაერო და საზღვაო საზღვრების დარღვევაში. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1701(2006) Text of United Nations Security Council Resolution 1701 at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution Paragraph-by-Paragraph|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|work=[[JURIST]]|date=13 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063604/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *{{cite news|last1=Sabel|first1=Robbie|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution: A View from Israel|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|work=[[JURIST]]|date=14 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063602/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *[https://undocs.org/S/RES/1559(2004) United Nations Security Council Resolution 1559] *[https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8723.doc.htm United Nations Security Council Resolution 1680 Press Release] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ლიბანის შესახებ]] 5qohs94of44n33dq9y8x0xvo9c0d26x 5405488 5405487 2026-06-02T07:09:30Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელ-ლიბანის კონფლიქტის შესახებ]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405488 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' მიიღეს 2006 წლის 11 აგვისტოს, რომლის მიზანიც 2006 წლის ლიბანის ომის დარეგულირება იყო. რეზოლუცია მოუწოდებს მხარეებს [[ისრაელი|ისრაელსა]] და [[ჰეზბოლა (ლიბანი)|ჰეზბოლას]] შორის საომარი მოქმედებების სრული შეწყვეტისკენ, ჰეზბოლასა და სხვა ძალების გაყვანისკენ ლიბანის სამხრეთით მდებარე მდინარე ლიტანის მიღმა, ჰეზბოლასა და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების განიარაღებისკენ, ასევე [[ლიბანი]]დან ისრაელის ძალების გაყვანისკენ. რეზოლუციის თანახმად, მდინარე ლიტანის სამხრეთით (რომელიც საზღვრიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 29 კილომეტრში მიედინება) არ უნდა იმყოფებოდეს სხვა შეიარაღებული ძალა, გარდა გაეროს დროებითი ძალებისა (UNIFIL) და ლიბანის არმიისა.<ref>{{Cite web |title=Resolution 1701 (2006) |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/465/03/pdf/n0646503.pdf}}</ref> იგი ხაზს უსვამს ლიბანის საჭიროებას, სრულად განახორციელოს სამთავრობო კონტროლი თავის ტერიტორიაზე, და მოითხოვს ძალისხმევას გატაცებული ისრაელელი ჯარისკაცების უპირობო გათავისუფლების უზრუნველსაყოფად. იგი ერთხმად დაამტკიცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ 2006 წლის 11 აგვისტოს. ლიბანის მინისტრთა კაბინეტმა რეზოლუციას ერთხმად დაუჭირა მხარი 2006 წლის 12 აგვისტოს. იმავე დღეს, „ჰეზბოლას“ ლიდერმა [[ჰასან ნასრალა]]მ განაცხადა, რომ მისი დაჯგუფება დაემორჩილებოდა ცეცხლის შეწყვეტის მოთხოვნას. მან ასევე აღნიშნა, რომ როგორც კი ისრაელის შეტევა შეწყდებოდა, „ჰეზბოლას“ მხრიდან ისრაელზე სარაკეტო დარტყმებიც დასრულდებოდა. 13 აგვისტოს ისრაელის მინისტრთა კაბინეტმა ხმების თანაფარდობით 24–0 (ერთი თავშეკავებით) მხარი დაუჭირა რეზოლუციას. ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი ამოქმედდა ორშაბათს, 2006 წლის 14 აგვისტოს, ადგილობრივი დროით დილის 8 საათზე, რასაც წინ უძღოდა ორივე მხარის მიერ თავდასხმების გაძლიერება. [[2024]] წლის მდგომარეობით, რეზოლუცია სრულად არ განხორციელებულა. „ჰეზბოლას“ და სამხრეთ ლიბანში მოქმედ სხვა შეიარაღებულ ჯგუფებს ძალები საერთოდ არ გაუყვანიათ; კერძოდ, „ჰეზბოლამ“ მას შემდეგ მნიშვნელოვნად გაზარდა თავისი შეიარაღების პოტენციალი და დაახლოებით 120 000–200 000 საბრძოლო მასალა (მოკლე მანძილის მართვადი ბალისტიკური რაკეტები, მოკლე და საშუალო მანძილის უმართავი ბალისტიკური რაკეტები, ასევე მოკლე და შორეული მოქმედების უმართავი რაკეტები) დააგროვა. გარდა ამისა, მან გაზარდა თავისი შეიარაღებული ძალების ყოფნა მდინარე ლიტანის სამხრეთით, სადაც განავითარა გვირაბების ქსელი, იარაღის საცავები, ასაფრენ-დასაფრენი ზოლები და სამხედრო ობიექტები.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Seth G. |last2=Byman |first2=Daniel |last3=Palmer |first3=Alexander |last4=McCabe |first4=Riley |date=2024-03-21 |title=The Coming Conflict with Hezbollah |url=https://www.csis.org/analysis/coming-conflict-hezbollah |journal=[[Center for Strategic and International Studies]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zanotti |first=Jim |last2=Thomas |first2=Clayton |date=2024-05-10 |title=Lebanese Hezbollah (IF10703) |url=https://crsreports.congress.gov/product/details?prodcode=IF10703 |journal=[[Congressional Research Service]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ghaddar |first=Hanin |last2=Hamm |first2=Ana Estrada |last3=Greene |first3=Miller |date=2024-06-04 |title=Mapping Clashes Along the Israel-Lebanon Border |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/mapping-clashes-along-israel-lebanon-border |access-date=2024-07-24 |website=[[Washington Institute for Near East Policy|The Washington Institute]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bassam |first=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |last3=Perry |first3=Tom |date=2024-06-13 |title=Lebanon's Hezbollah reveals more of its arms in risky escalation |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanons-hezbollah-reveals-more-its-arms-risky-escalation-2024-06-13/ |access-date=2024-07-24 |work=[[Reuters]]}}</ref> თავის მხრივ, ლიბანმა ისრაელი დაადანაშაულა ლიბანის ტერიტორიებიდან (სოფელ ღაჯარის ჩრდილოეთ ნაწილი, შებაას ფერმები და ქფარშუბას მაღლობები) ძალების არასრულ გაყვანასა და მისი საჰაერო და საზღვაო საზღვრების დარღვევაში. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1701(2006) Text of United Nations Security Council Resolution 1701 at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution Paragraph-by-Paragraph|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|work=[[JURIST]]|date=13 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063604/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *{{cite news|last1=Sabel|first1=Robbie|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution: A View from Israel|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|work=[[JURIST]]|date=14 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063602/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *[https://undocs.org/S/RES/1559(2004) United Nations Security Council Resolution 1559] *[https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8723.doc.htm United Nations Security Council Resolution 1680 Press Release] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ლიბანის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელ-ლიბანის კონფლიქტის შესახებ]] lo5fp5hhm1ze8kehk3x73a3mlpmh2zh 5405489 5405488 2026-06-02T07:09:41Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:2006 წელი ისრაელში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405489 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' მიიღეს 2006 წლის 11 აგვისტოს, რომლის მიზანიც 2006 წლის ლიბანის ომის დარეგულირება იყო. რეზოლუცია მოუწოდებს მხარეებს [[ისრაელი|ისრაელსა]] და [[ჰეზბოლა (ლიბანი)|ჰეზბოლას]] შორის საომარი მოქმედებების სრული შეწყვეტისკენ, ჰეზბოლასა და სხვა ძალების გაყვანისკენ ლიბანის სამხრეთით მდებარე მდინარე ლიტანის მიღმა, ჰეზბოლასა და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების განიარაღებისკენ, ასევე [[ლიბანი]]დან ისრაელის ძალების გაყვანისკენ. რეზოლუციის თანახმად, მდინარე ლიტანის სამხრეთით (რომელიც საზღვრიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 29 კილომეტრში მიედინება) არ უნდა იმყოფებოდეს სხვა შეიარაღებული ძალა, გარდა გაეროს დროებითი ძალებისა (UNIFIL) და ლიბანის არმიისა.<ref>{{Cite web |title=Resolution 1701 (2006) |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/465/03/pdf/n0646503.pdf}}</ref> იგი ხაზს უსვამს ლიბანის საჭიროებას, სრულად განახორციელოს სამთავრობო კონტროლი თავის ტერიტორიაზე, და მოითხოვს ძალისხმევას გატაცებული ისრაელელი ჯარისკაცების უპირობო გათავისუფლების უზრუნველსაყოფად. იგი ერთხმად დაამტკიცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ 2006 წლის 11 აგვისტოს. ლიბანის მინისტრთა კაბინეტმა რეზოლუციას ერთხმად დაუჭირა მხარი 2006 წლის 12 აგვისტოს. იმავე დღეს, „ჰეზბოლას“ ლიდერმა [[ჰასან ნასრალა]]მ განაცხადა, რომ მისი დაჯგუფება დაემორჩილებოდა ცეცხლის შეწყვეტის მოთხოვნას. მან ასევე აღნიშნა, რომ როგორც კი ისრაელის შეტევა შეწყდებოდა, „ჰეზბოლას“ მხრიდან ისრაელზე სარაკეტო დარტყმებიც დასრულდებოდა. 13 აგვისტოს ისრაელის მინისტრთა კაბინეტმა ხმების თანაფარდობით 24–0 (ერთი თავშეკავებით) მხარი დაუჭირა რეზოლუციას. ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი ამოქმედდა ორშაბათს, 2006 წლის 14 აგვისტოს, ადგილობრივი დროით დილის 8 საათზე, რასაც წინ უძღოდა ორივე მხარის მიერ თავდასხმების გაძლიერება. [[2024]] წლის მდგომარეობით, რეზოლუცია სრულად არ განხორციელებულა. „ჰეზბოლას“ და სამხრეთ ლიბანში მოქმედ სხვა შეიარაღებულ ჯგუფებს ძალები საერთოდ არ გაუყვანიათ; კერძოდ, „ჰეზბოლამ“ მას შემდეგ მნიშვნელოვნად გაზარდა თავისი შეიარაღების პოტენციალი და დაახლოებით 120 000–200 000 საბრძოლო მასალა (მოკლე მანძილის მართვადი ბალისტიკური რაკეტები, მოკლე და საშუალო მანძილის უმართავი ბალისტიკური რაკეტები, ასევე მოკლე და შორეული მოქმედების უმართავი რაკეტები) დააგროვა. გარდა ამისა, მან გაზარდა თავისი შეიარაღებული ძალების ყოფნა მდინარე ლიტანის სამხრეთით, სადაც განავითარა გვირაბების ქსელი, იარაღის საცავები, ასაფრენ-დასაფრენი ზოლები და სამხედრო ობიექტები.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Seth G. |last2=Byman |first2=Daniel |last3=Palmer |first3=Alexander |last4=McCabe |first4=Riley |date=2024-03-21 |title=The Coming Conflict with Hezbollah |url=https://www.csis.org/analysis/coming-conflict-hezbollah |journal=[[Center for Strategic and International Studies]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zanotti |first=Jim |last2=Thomas |first2=Clayton |date=2024-05-10 |title=Lebanese Hezbollah (IF10703) |url=https://crsreports.congress.gov/product/details?prodcode=IF10703 |journal=[[Congressional Research Service]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ghaddar |first=Hanin |last2=Hamm |first2=Ana Estrada |last3=Greene |first3=Miller |date=2024-06-04 |title=Mapping Clashes Along the Israel-Lebanon Border |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/mapping-clashes-along-israel-lebanon-border |access-date=2024-07-24 |website=[[Washington Institute for Near East Policy|The Washington Institute]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bassam |first=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |last3=Perry |first3=Tom |date=2024-06-13 |title=Lebanon's Hezbollah reveals more of its arms in risky escalation |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanons-hezbollah-reveals-more-its-arms-risky-escalation-2024-06-13/ |access-date=2024-07-24 |work=[[Reuters]]}}</ref> თავის მხრივ, ლიბანმა ისრაელი დაადანაშაულა ლიბანის ტერიტორიებიდან (სოფელ ღაჯარის ჩრდილოეთ ნაწილი, შებაას ფერმები და ქფარშუბას მაღლობები) ძალების არასრულ გაყვანასა და მისი საჰაერო და საზღვაო საზღვრების დარღვევაში. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1701(2006) Text of United Nations Security Council Resolution 1701 at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution Paragraph-by-Paragraph|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|work=[[JURIST]]|date=13 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063604/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *{{cite news|last1=Sabel|first1=Robbie|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution: A View from Israel|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|work=[[JURIST]]|date=14 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063602/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *[https://undocs.org/S/RES/1559(2004) United Nations Security Council Resolution 1559] *[https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8723.doc.htm United Nations Security Council Resolution 1680 Press Release] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ლიბანის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელ-ლიბანის კონფლიქტის შესახებ]] [[კატეგორია:2006 წელი ისრაელში]] 12jjyp4078gbl2v89uqf8vr29mu0xg9 5405490 5405489 2026-06-02T07:09:52Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:2006 წელი ლიბანში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405490 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1701 |ორგანო = უს |თარიღი =11 აგვისტო |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1701 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1701(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =BTR-80A_UNIFIL_Kontingen_Indonesia.png |წარწერა =UNIFIL-ის ძალები }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701''' მიიღეს 2006 წლის 11 აგვისტოს, რომლის მიზანიც 2006 წლის ლიბანის ომის დარეგულირება იყო. რეზოლუცია მოუწოდებს მხარეებს [[ისრაელი|ისრაელსა]] და [[ჰეზბოლა (ლიბანი)|ჰეზბოლას]] შორის საომარი მოქმედებების სრული შეწყვეტისკენ, ჰეზბოლასა და სხვა ძალების გაყვანისკენ ლიბანის სამხრეთით მდებარე მდინარე ლიტანის მიღმა, ჰეზბოლასა და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების განიარაღებისკენ, ასევე [[ლიბანი]]დან ისრაელის ძალების გაყვანისკენ. რეზოლუციის თანახმად, მდინარე ლიტანის სამხრეთით (რომელიც საზღვრიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 29 კილომეტრში მიედინება) არ უნდა იმყოფებოდეს სხვა შეიარაღებული ძალა, გარდა გაეროს დროებითი ძალებისა (UNIFIL) და ლიბანის არმიისა.<ref>{{Cite web |title=Resolution 1701 (2006) |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/465/03/pdf/n0646503.pdf}}</ref> იგი ხაზს უსვამს ლიბანის საჭიროებას, სრულად განახორციელოს სამთავრობო კონტროლი თავის ტერიტორიაზე, და მოითხოვს ძალისხმევას გატაცებული ისრაელელი ჯარისკაცების უპირობო გათავისუფლების უზრუნველსაყოფად. იგი ერთხმად დაამტკიცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ 2006 წლის 11 აგვისტოს. ლიბანის მინისტრთა კაბინეტმა რეზოლუციას ერთხმად დაუჭირა მხარი 2006 წლის 12 აგვისტოს. იმავე დღეს, „ჰეზბოლას“ ლიდერმა [[ჰასან ნასრალა]]მ განაცხადა, რომ მისი დაჯგუფება დაემორჩილებოდა ცეცხლის შეწყვეტის მოთხოვნას. მან ასევე აღნიშნა, რომ როგორც კი ისრაელის შეტევა შეწყდებოდა, „ჰეზბოლას“ მხრიდან ისრაელზე სარაკეტო დარტყმებიც დასრულდებოდა. 13 აგვისტოს ისრაელის მინისტრთა კაბინეტმა ხმების თანაფარდობით 24–0 (ერთი თავშეკავებით) მხარი დაუჭირა რეზოლუციას. ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი ამოქმედდა ორშაბათს, 2006 წლის 14 აგვისტოს, ადგილობრივი დროით დილის 8 საათზე, რასაც წინ უძღოდა ორივე მხარის მიერ თავდასხმების გაძლიერება. [[2024]] წლის მდგომარეობით, რეზოლუცია სრულად არ განხორციელებულა. „ჰეზბოლას“ და სამხრეთ ლიბანში მოქმედ სხვა შეიარაღებულ ჯგუფებს ძალები საერთოდ არ გაუყვანიათ; კერძოდ, „ჰეზბოლამ“ მას შემდეგ მნიშვნელოვნად გაზარდა თავისი შეიარაღების პოტენციალი და დაახლოებით 120 000–200 000 საბრძოლო მასალა (მოკლე მანძილის მართვადი ბალისტიკური რაკეტები, მოკლე და საშუალო მანძილის უმართავი ბალისტიკური რაკეტები, ასევე მოკლე და შორეული მოქმედების უმართავი რაკეტები) დააგროვა. გარდა ამისა, მან გაზარდა თავისი შეიარაღებული ძალების ყოფნა მდინარე ლიტანის სამხრეთით, სადაც განავითარა გვირაბების ქსელი, იარაღის საცავები, ასაფრენ-დასაფრენი ზოლები და სამხედრო ობიექტები.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Seth G. |last2=Byman |first2=Daniel |last3=Palmer |first3=Alexander |last4=McCabe |first4=Riley |date=2024-03-21 |title=The Coming Conflict with Hezbollah |url=https://www.csis.org/analysis/coming-conflict-hezbollah |journal=[[Center for Strategic and International Studies]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zanotti |first=Jim |last2=Thomas |first2=Clayton |date=2024-05-10 |title=Lebanese Hezbollah (IF10703) |url=https://crsreports.congress.gov/product/details?prodcode=IF10703 |journal=[[Congressional Research Service]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ghaddar |first=Hanin |last2=Hamm |first2=Ana Estrada |last3=Greene |first3=Miller |date=2024-06-04 |title=Mapping Clashes Along the Israel-Lebanon Border |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/mapping-clashes-along-israel-lebanon-border |access-date=2024-07-24 |website=[[Washington Institute for Near East Policy|The Washington Institute]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bassam |first=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |last3=Perry |first3=Tom |date=2024-06-13 |title=Lebanon's Hezbollah reveals more of its arms in risky escalation |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanons-hezbollah-reveals-more-its-arms-risky-escalation-2024-06-13/ |access-date=2024-07-24 |work=[[Reuters]]}}</ref> თავის მხრივ, ლიბანმა ისრაელი დაადანაშაულა ლიბანის ტერიტორიებიდან (სოფელ ღაჯარის ჩრდილოეთ ნაწილი, შებაას ფერმები და ქფარშუბას მაღლობები) ძალების არასრულ გაყვანასა და მისი საჰაერო და საზღვაო საზღვრების დარღვევაში. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1701(2006) Text of United Nations Security Council Resolution 1701 at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution Paragraph-by-Paragraph|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|work=[[JURIST]]|date=13 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063604/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *{{cite news|last1=Sabel|first1=Robbie|title=The UN Mideast Ceasefire Resolution: A View from Israel|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|work=[[JURIST]]|date=14 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063602/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/08/un-mideast-ceasefire-resolution-view.php|archive-date=2 November 2013|language=en}} *[https://undocs.org/S/RES/1559(2004) United Nations Security Council Resolution 1559] *[https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8723.doc.htm United Nations Security Council Resolution 1680 Press Release] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ლიბანის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ისრაელ-ლიბანის კონფლიქტის შესახებ]] [[კატეგორია:2006 წელი ისრაელში]] [[კატეგორია:2006 წელი ლიბანში]] 86qhi9r33mv94bz6purly5omg0xde7t 1 890441 5405491 2026-06-02T07:10:23Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405491 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 890442 5405493 2026-06-02T07:14:33Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1718 |ორგანო = უს |თარიღი =14 ოქტომბერი |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1718 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1718(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა... 5405493 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1718 |ორგანო = უს |თარიღი =14 ოქტომბერი |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1718 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1718(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობა; კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა |შედეგი =მიღებულია |სურათი =United_Nations_Security_Council_Resolution_1718.jpg |წარწერა =კენჭისყრის პროცესი }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1718''' 3bgzgjsmzqicm3cne7ishw01rt1673x 5405494 5405493 2026-06-02T07:15:16Z Jaba1977 3604 5405494 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1718 |ორგანო = უს |თარიღი =14 ოქტომბერი |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1718 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1718(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობა; კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1718''' ერთხმად მიიღეს 2006 წლის 14 ოქტომბერს. რეზოლუცია, რომელიც [[გაეროს წესდების VII თავი|გაეროს წესდების VII თავის]], 41-ე მუხლის შესაბამისად იქნა მიღებული, ჩრდილოეთ კორეის (კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა ან კსდრ) მიერ 2006 წლის 9 ოქტომბერს განხორციელებული ბირთვული გამოცდის საპასუხოდ, ამ ქვეყანას ეკონომიკურ და სავაჭრო სანქციებს უწესებს. gz2ni8z4beext0xbfu9xjmh5g740ii2 5405495 5405494 2026-06-02T07:15:41Z Jaba1977 3604 5405495 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1718 |ორგანო = უს |თარიღი =14 ოქტომბერი |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1718 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1718(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობა; კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1718''' ერთხმად მიიღეს 2006 წლის 14 ოქტომბერს. რეზოლუცია, რომელიც [[გაეროს წესდების VII თავი|გაეროს წესდების VII თავის]], 41-ე მუხლის შესაბამისად იქნა მიღებული, ჩრდილოეთ კორეის (კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა ან კსდრ) მიერ 2006 წლის 9 ოქტომბერს განხორციელებული ბირთვული გამოცდის საპასუხოდ, ამ ქვეყანას ეკონომიკურ და სავაჭრო სანქციებს უწესებს. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://www.un.org/webcast/sc.html UN video feeds of Security Council vote] *[https://undocs.org/S/RES/1718(2006) Text of the Resolution at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=Pyongyang and Proliferation: The UN North Korea Resolution|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|work=[[JURIST]]|date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208162938/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|url-status=dead|archive-date=8 February 2012}} nrgi3ecuy6vc1ryj0x88waa274qj3z8 5405497 5405495 2026-06-02T07:17:03Z Jaba1977 3604 /* რესურსები ინტერნეტში */ 5405497 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1718 |ორგანო = უს |თარიღი =14 ოქტომბერი |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1718 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1718(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობა; კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1718''' ერთხმად მიიღეს 2006 წლის 14 ოქტომბერს. რეზოლუცია, რომელიც [[გაეროს წესდების VII თავი|გაეროს წესდების VII თავის]], 41-ე მუხლის შესაბამისად იქნა მიღებული, ჩრდილოეთ კორეის (კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა ან კსდრ) მიერ 2006 წლის 9 ოქტომბერს განხორციელებული ბირთვული გამოცდის საპასუხოდ, ამ ქვეყანას ეკონომიკურ და სავაჭრო სანქციებს უწესებს. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://www.un.org/webcast/sc.html UN video feeds of Security Council vote] *[https://undocs.org/S/RES/1718(2006) Text of the Resolution at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=Pyongyang and Proliferation: The UN North Korea Resolution|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|work=[[JURIST]]|date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208162938/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|url-status=dead|archive-date=8 February 2012}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} pkrw4ruhinw0hz7ilhysw16jfjwnu9t 5405498 5405497 2026-06-02T07:17:17Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405498 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1718 |ორგანო = უს |თარიღი =14 ოქტომბერი |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1718 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1718(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობა; კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1718''' ერთხმად მიიღეს 2006 წლის 14 ოქტომბერს. რეზოლუცია, რომელიც [[გაეროს წესდების VII თავი|გაეროს წესდების VII თავის]], 41-ე მუხლის შესაბამისად იქნა მიღებული, ჩრდილოეთ კორეის (კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა ან კსდრ) მიერ 2006 წლის 9 ოქტომბერს განხორციელებული ბირთვული გამოცდის საპასუხოდ, ამ ქვეყანას ეკონომიკურ და სავაჭრო სანქციებს უწესებს. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://www.un.org/webcast/sc.html UN video feeds of Security Council vote] *[https://undocs.org/S/RES/1718(2006) Text of the Resolution at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=Pyongyang and Proliferation: The UN North Korea Resolution|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|work=[[JURIST]]|date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208162938/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|url-status=dead|archive-date=8 February 2012}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] ld0emr2opisoht2xfix2rqge39huh8o 5405499 5405498 2026-06-02T07:17:50Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ჩრდილოეთ კორეის შესახებ]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405499 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1718 |ორგანო = უს |თარიღი =14 ოქტომბერი |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1718 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1718(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობა; კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1718''' ერთხმად მიიღეს 2006 წლის 14 ოქტომბერს. რეზოლუცია, რომელიც [[გაეროს წესდების VII თავი|გაეროს წესდების VII თავის]], 41-ე მუხლის შესაბამისად იქნა მიღებული, ჩრდილოეთ კორეის (კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა ან კსდრ) მიერ 2006 წლის 9 ოქტომბერს განხორციელებული ბირთვული გამოცდის საპასუხოდ, ამ ქვეყანას ეკონომიკურ და სავაჭრო სანქციებს უწესებს. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://www.un.org/webcast/sc.html UN video feeds of Security Council vote] *[https://undocs.org/S/RES/1718(2006) Text of the Resolution at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=Pyongyang and Proliferation: The UN North Korea Resolution|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|work=[[JURIST]]|date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208162938/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|url-status=dead|archive-date=8 February 2012}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ჩრდილოეთ კორეის შესახებ]] lw2xyoofvds63qaqwirtxq807fod17r 5405500 5405499 2026-06-02T07:18:12Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ბირთვული იარაღის გავრცელების შესახებ]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405500 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1718 |ორგანო = უს |თარიღი =14 ოქტომბერი |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1718 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1718(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობა; კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1718''' ერთხმად მიიღეს 2006 წლის 14 ოქტომბერს. რეზოლუცია, რომელიც [[გაეროს წესდების VII თავი|გაეროს წესდების VII თავის]], 41-ე მუხლის შესაბამისად იქნა მიღებული, ჩრდილოეთ კორეის (კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა ან კსდრ) მიერ 2006 წლის 9 ოქტომბერს განხორციელებული ბირთვული გამოცდის საპასუხოდ, ამ ქვეყანას ეკონომიკურ და სავაჭრო სანქციებს უწესებს. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://www.un.org/webcast/sc.html UN video feeds of Security Council vote] *[https://undocs.org/S/RES/1718(2006) Text of the Resolution at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=Pyongyang and Proliferation: The UN North Korea Resolution|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|work=[[JURIST]]|date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208162938/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|url-status=dead|archive-date=8 February 2012}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ჩრდილოეთ კორეის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ბირთვული იარაღის გავრცელების შესახებ]] g06gqsxcgggweorlvgzff73b91esynd 5405501 5405500 2026-06-02T07:18:30Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:2006 წელი ჩრდილოეთ კორეაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405501 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი =1718 |ორგანო = უს |თარიღი =14 ოქტომბერი |წელი = 2006 |სხდომა =5,511 |კოდი = S/RES/1718 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1718(2006) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობა; კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა |შედეგი =მიღებულია |სურათი = |წარწერა = }} '''გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1718''' ერთხმად მიიღეს 2006 წლის 14 ოქტომბერს. რეზოლუცია, რომელიც [[გაეროს წესდების VII თავი|გაეროს წესდების VII თავის]], 41-ე მუხლის შესაბამისად იქნა მიღებული, ჩრდილოეთ კორეის (კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა ან კსდრ) მიერ 2006 წლის 9 ოქტომბერს განხორციელებული ბირთვული გამოცდის საპასუხოდ, ამ ქვეყანას ეკონომიკურ და სავაჭრო სანქციებს უწესებს. ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://www.un.org/webcast/sc.html UN video feeds of Security Council vote] *[https://undocs.org/S/RES/1718(2006) Text of the Resolution at undocs.org] *{{cite news|last1=D'Amato|first1=Anthony|title=Pyongyang and Proliferation: The UN North Korea Resolution|url=http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|work=[[JURIST]]|date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208162938/http://jurist.law.pitt.edu/forumy/2006/10/pyongyang-and-proliferation-un-north.php|url-status=dead|archive-date=8 February 2012}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2006}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2006 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ჩრდილოეთ კორეის შესახებ]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ბირთვული იარაღის გავრცელების შესახებ]] [[კატეგორია:2006 წელი ჩრდილოეთ კორეაში]] pjyle1zdsc6k32jg2bi4883bk8r2l20 1 890443 5405496 2026-06-02T07:16:31Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405496 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 890444 5405502 2026-06-02T07:19:23Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:2006 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები ჩრდილოეთ კორეაში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები ჩრდილოეთ კორეაში]] [[კატეგორია:2006 წელი აზიაში]] 5405502 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:2006 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის წლები ჩრდილოეთ კორეაში]] [[კატეგორია:2000-იანი წლები ჩრდილოეთ კორეაში]] [[კატეგორია:2006 წელი აზიაში]] kb6sc0p0823hjsh1ukbc9blc85znzo6 15 890445 5405503 2026-06-02T07:19:45Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405503 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 3 890447 5405518 2026-06-02T08:23:22Z ქართული ვიკიპედია 174425 დაემატა [[თარგი:გამარჯობა|მისალმების შეტყობინება]] ახალი მომხმარებლის განხილვის გვერდზე 5405518 wikitext text/x-wiki {{გამარჯობა}} -- [[მომხმარებელი:ქართული ვიკიპედია|ქართული ვიკიპედია]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ქართული ვიკიპედია|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ქართული ვიკიპედია|წვლილი]]) 08:23, 2 ივნისი 2026 (UTC) 2rzncvi2ycxhrh07k416vnfj5zjd7zi 0 890449 5405525 2026-06-02T09:05:51Z Gobrona 28077 გადამისამართება გვერდზე „[[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]]“ 5405525 wikitext text/x-wiki #გადამისამართება [[ედუარდ-ჟან ჟილბერი]] 8iyco3xju0bfo7mmpz48j98uhypy60g 0 890450 5405546 2026-06-02T09:40:20Z Mehman 75871 ახალი გვერდი: {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= პრი... 5405546 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]]<small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1980]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] g0mzuf4f7xyodkqd8thzrat2rgh5n7g 5405547 5405546 2026-06-02T09:41:03Z Mehman 75871 5405547 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Mehman|Mehman]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]]<small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1980]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] itjdlxa5lhhpsfncrn486857dga1r73 5405556 5405547 2026-06-02T09:46:23Z Mehman 75871 5405556 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Mehman|Mehman]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]] <small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1980]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] ayhva1hk5ikjipfafjt6roh2l2t29mo 5405557 5405556 2026-06-02T09:46:40Z Mehman 75871 დაემატა [[კატეგორია:დაბადებული 1980]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405557 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Mehman|Mehman]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]] <small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1980]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1980]] 6x9pof8cwqbobvhw9kxmotmso9pvkf8 5405558 5405557 2026-06-02T09:47:05Z Mehman 75871 5405558 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Mehman|Mehman]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]] <small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1880]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1880]] icuz5s4s5n6thtpjom0km990bnkbmw2 5405559 5405558 2026-06-02T09:47:24Z Mehman 75871 დაემატა [[კატეგორია:გარდაცვლილი 7 მაისი]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405559 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Mehman|Mehman]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]] <small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1880]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1880]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 7 მაისი]] 4xcz7cgn6lqpsr9ec0xjhqqkjhecjab 5405560 5405559 2026-06-02T09:47:36Z Mehman 75871 დაემატა [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1943]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405560 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Mehman|Mehman]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]] <small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1880]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1880]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 7 მაისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1943]] po1oxbt37adj8dv4eugn0eidgk5cz3j 5405561 5405560 2026-06-02T09:47:48Z Mehman 75871 დაემატა [[კატეგორია:თურქეთის პრემიერ-მინისტრები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405561 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Mehman|Mehman]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]] <small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1880]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1880]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 7 მაისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1943]] [[კატეგორია:თურქეთის პრემიერ-მინისტრები]] hlhfo9fp1fpara90c2bwx32scyuikuz 5405562 5405561 2026-06-02T09:48:13Z Mehman 75871 დაემატა [[კატეგორია:თურქეთის პარლამენტის თავმჯდომარეები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405562 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Mehman|Mehman]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]] <small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1880]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1880]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 7 მაისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1943]] [[კატეგორია:თურქეთის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:თურქეთის პარლამენტის თავმჯდომარეები]] b5mcleevflo1rov72p77vlrfjwoiw5n 5405563 5405562 2026-06-02T09:48:22Z Mehman 75871 დაემატა [[კატეგორია:თურქი პოლიტიკოსები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5405563 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Mehman|Mehman]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]] <small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1880]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1880]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 7 მაისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1943]] [[კატეგორია:თურქეთის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:თურქეთის პარლამენტის თავმჯდომარეები]] [[კატეგორია:თურქი პოლიტიკოსები]] cox1f0meiuwcmtxh9fwavd8bgjlrs48 5405564 5405563 2026-06-02T09:49:15Z Mehman 75871 /* სქოლიო */ 5405564 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Mehman|Mehman]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ფეთჰი ოქიარი | სურათი= Fethi Okyar.jpg | სურათის ზომა =220პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1880|4|29}} | დაბადების ადგილი= [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] (დღეს [[ჩრდილოეთი მაკედონია]]) | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1943|5|7|1880|4|29}} | გარდაცვალების ადგილი= [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|ოსმალეთის იმპერია}}→<br />{{დროშა|თურქეთი}} | ეროვნება = | რეზიდენცია = | დაკრძალულია = [[ზინჯირლიქუიუს სასაფლაო]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = გალიბე ოქიარი | შვილები=2 | ნათესავები = | განათლება =[[მანასტირის უმაღლესი სამხედრო სკოლა]], [[თურქეთის სამხედრო აკადემია]] | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1930–1943) <br/>სახალხო ლიბერალური პარტია (1930)<br /> [[სახალხო რესპუბლიკური პარტია (თურქეთი)|სახალხო რესპუბლიკური პარტია]] (1923–1930) <br /> ოსმალეთის სახალხო ლიბერალური პარტია (1918–1919) <br/> [[ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტი]] (1913–1918) | საიტი= | რიგი = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-2 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა = [[3 მარტი]], [[1925]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ისმეთ ინენიუ]] | მემკვიდრე = [[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი2 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|მე-4 პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა2 = [[14 აგვისტო]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა2= [[27 ოქტომბერი]], [[1923]] | წინამორბედი2 = [[რაუფ ორბეი]] | მემკვიდრე2 = [[ისმეთ ინენიუ]] <small>''(როგორც თურქეთის პრემიერ-მინისტრი)''</small> | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = [[ფაილი:Flag of Turkey.svg|25პქ]]&nbsp;[[თურქეთი]]ს [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|დიდი ეროვნული ასამბლეის]] [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარე|მე-3 თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1 ნოემბერი]], [[1923]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | წინამორბედი3 = [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | მემკვიდრე3 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | პრეზიდენტი3 =[[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]] | პრემიერ-მინისტრი3=[[ისმეთ ინენიუ]] | რიგი4 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის იუსტიციის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა4 = [[26 მაისი]], [[1939]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[12 მარტი]], [[1941]] | წინამორბედი4 = თევფიქ ფიქრეთ სილაი | მემკვიდრე4 = ჰასან მენემენჯიოღლუ | პრეზიდენტი4 =[[ისმეთ ინენიუ]] | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = [[თურქეთი]]ს [[თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო|იუსტიციის]] [[თურქეთის იუსტიციის მინისტრების სია|მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა5 = [[22 ნოემბერი]], [[1924]] | თანამდებობა დატოვა5 = [[3 მარტი]], [[1925]] | წინამორბედი5 = [[ქიაზიმ იოზალფი]] | მემკვიდრე5 = [[რეჯეფ ფექერი]] | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5=თვითონ }} '''ალი ფეთჰი ოქიარი''' ({{lang-tr|Ali Fethi Okyar}}; დ. [[29 აპრილი]], [[1880]], [[პრილეპი]], [[მანასტირის ვილაიეთი|მანასტირი]], [[ოსმალეთის იმპერია]] – გ. [[7 მაისი]], [[1943]], [[სტამბოლი]], [[თურქეთი]]) — [[თურქები|თურქი]] პოლიტიკოსი და დიპლომატი, რომელიც [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] ბოლო წლებში მსახურობდა, როგორც სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი. ასევე იყო [[თურქეთი]]ს მეორე [[თურქეთის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] და [[მუსტაფა ქემალ ათათურქი]]ს შემდეგ [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა|თურქეთის პარლამენტის]] მეორე თავმჯდომარე. ==ადრეული წლები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{თურქეთის პარლამენტის თავმჯდომარეები}} {{თურქეთის პრემიერ-მინისტრები}} {{DEFAULTSORT:ოქიარი, ფეთჰი}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 აპრილი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1880]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 7 მაისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1943]] [[კატეგორია:თურქეთის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:თურქეთის პარლამენტის თავმჯდომარეები]] [[კატეგორია:თურქი პოლიტიკოსები]] j1zddpr5xiug10x66hna2tfxam9vzuo 0 890451 5405548 2026-06-02T09:42:10Z Mehman 75871 გადამისამართება გვერდზე „[[ფეთჰი ოქიარი]]“ 5405548 wikitext text/x-wiki #გადამისამართება [[ფეთჰი ოქიარი]] 5itaym2n1c41v2rnrcc1ogp8e8tff4x 0 890452 5405552 2026-06-02T09:44:42Z Mehman 75871 მომხმარებელმა Mehman გვერდი „[[დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა (თურქეთი)]]“ გადაიტანა გვერდზე „[[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა]]“: სტილის გასწორება 5405552 wikitext text/x-wiki #გადამისამართება [[თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა]] 9vhua25vmzlawrvil5ipwguj4i8w70u 1 890453 5405554 2026-06-02T09:44:42Z Mehman 75871 მომხმარებელმა Mehman გვერდი „[[განხილვა:დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა (თურქეთი)]]“ გადაიტანა გვერდზე „[[განხილვა:თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა]]“: სტილის გასწორება 5405554 wikitext text/x-wiki #გადამისამართება [[განხილვა:თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის მთავრობა]] 3081mwna28op8lwztlylscvcgnf9ix4 1 890454 5405555 2026-06-02T09:45:30Z Mehman 75871 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405555 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 890455 5405567 2026-06-02T10:06:44Z ლაზარე ზანგური 170233 ახალი გვერდი: {{subst:მუშავდება}}Elginerpeton 5405567 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton nhdo1tbzgt96insf3a2d4asdizsbb3e 5405569 5405567 2026-06-02T10:10:01Z ლაზარე ზანგური 170233 5405569 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton ელგინერპეტონი — სტეგოცეფალების (ადრეული ოთხფეხა ხერხემლიანების წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია გაერთიანებული სამეფოს მორეიშირის რეგიონში, სკატ-კრეიგის ადგილმდებარეობაზე. ეს ნაშთები გვიანი დევონური პერიოდის ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა ელგინერპეტონ პანჩენი. lzdhmsxai6ks1d5gyptcotvxvroz6g9 5405570 5405569 2026-06-02T10:11:13Z ლაზარე ზანგური 170233 5405570 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — სტეგოცეფალების (ადრეული ოთხფეხა ხერხემლიანების წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია გაერთიანებული სამეფოს მორეიშირის რეგიონში, სკატ-კრეიგის ადგილმდებარეობაზე. ეს ნაშთები გვიანი დევონური პერიოდის ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა ელგინერპეტონ პანჩენი. oaqfpvfcrtah274tfoho0wmfkny6xro 5405571 5405570 2026-06-02T10:12:29Z ლაზარე ზანგური 170233 5405571 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — სტეგოცეფალების (ადრეული ოთხფეხა ხერხემლიანების წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია გაერთიანებული სამეფოს მორეიშირის რეგიონში, სკატ-კრეიგის ადგილმდებარეობაზე. ეს ნაშთები გვიანი დევონური პერიოდის ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა ელგინერპეტონ პანჩენი.<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> r2iuylu9h8l010xybu23r72rl7xb4n9 5405572 5405571 2026-06-02T10:12:56Z ლაზარე ზანგური 170233 5405572 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — სტეგოცეფალების (ადრეული ოთხფეხა ხერხემლიანების წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია გაერთიანებული სამეფოს მორეიშირის რეგიონში, სკატ-კრეიგის ადგილმდებარეობაზე. ეს ნაშთები გვიანი დევონური პერიოდის ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა ელგინერპეტონ პანჩენი.<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> k7277k5c4xm52zq66b3qh7r9r331nbm 5405573 5405572 2026-06-02T10:15:11Z ლაზარე ზანგური 170233 5405573 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — [[სტეგოცეფალები|სტეგოცეფალების]] (ადრეული ოთხფეხა [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანების]] წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია გაერთიანებული სამეფოს მორეიშირის რეგიონში, სკატ-კრეიგის ადგილმდებარეობაზე. ეს ნაშთები გვიანი დევონური პერიოდის ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა ელგინერპეტონ პანჩენი.<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> m30l3owtm81pz9wu9lzcj33uv9hrmhx 5405574 5405573 2026-06-02T10:15:49Z ლაზარე ზანგური 170233 5405574 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — [[სტეგოცეფალები|სტეგოცეფალების]] (ადრეული ოთხფეხა [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანების]] წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებული სამეფოს]] მორეიშირის რეგიონში, სკატ-კრეიგის ადგილმდებარეობაზე. ეს ნაშთები გვიანი დევონური პერიოდის ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა ელგინერპეტონ პანჩენი.<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> kie35qkfdnnoj5kf37kdyz6c81mkahn 5405575 5405574 2026-06-02T10:17:28Z ლაზარე ზანგური 170233 5405575 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — [[სტეგოცეფალები|სტეგოცეფალების]] (ადრეული ოთხფეხა [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანების]] წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებული სამეფოს]] [[მორეიშირი|მორეიშირის]] რეგიონში, სკატ-კრეიგის მახლობლად. ეს ნაშთები გვიანი [[დევონური სისტემა|დევონური პერიოდის]] ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა ელგინერპეტონ პანჩენი.<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> cr0cfxikaiu7preppnqznwrl5fsksvc 5405576 5405575 2026-06-02T10:18:27Z ლაზარე ზანგური 170233 5405576 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — [[სტეგოცეფალები|სტეგოცეფალების]] (ადრეული ოთხფეხა [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანების]] წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებული სამეფოს]] [[მორეიშირი|მორეიშირის]] რეგიონში, სკატ-კრეიგის მახლობლად. ეს ნაშთები გვიანი [[დევონური სისტემა|დევონური პერიოდის]] ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა [[ელგინერპეტონ პანჩენი]].<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> glkmb6c94i8a79pxfla9nptv3puxk35 5405577 5405576 2026-06-02T10:20:32Z ლაზარე ზანგური 170233 5405577 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — [[სტეგოცეფალები|სტეგოცეფალების]] (ადრეული ოთხფეხა [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანების]] წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებული სამეფოს]] [[მორეიშირი|მორეიშირის]] რეგიონში, სკატ-კრეიგის მახლობლად. ეს ნაშთები გვიანი [[დევონური სისტემა|დევონური პერიოდის]] ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა [[ელგინერპეტონ პანჩენი]].<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> ==ფილოგენეზი== io90uuhkjcgr3kaua1djz1h9yxo5ibw 5405578 5405577 2026-06-02T10:22:05Z ლაზარე ზანგური 170233 /* ფილოგენეზი */ 5405578 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — [[სტეგოცეფალები|სტეგოცეფალების]] (ადრეული ოთხფეხა [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანების]] წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებული სამეფოს]] [[მორეიშირი|მორეიშირის]] რეგიონში, სკატ-კრეიგის მახლობლად. ეს ნაშთები გვიანი [[დევონური სისტემა|დევონური პერიოდის]] ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა [[ელგინერპეტონ პანჩენი]].<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> ==ფილოგენეზი== {{clade|style=font-size:85%;line-height:85% |label1=[[ელპისტოსტეგალია]] |1={{clade |1=''[[პანდერიხტისი]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Panderichthys BW.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1={{clade |1=''[[ტიკტაალიკი]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Tiktaalik restoration (side view) by ObsidianSoul 02.png| 70px]]</span> |2=''[[ელპისტოსტეგე]]''}} |label2=[[სტეგოკეფალები]] |2={{clade |1=''[[ელგინერპეტონი]]'' [[File:Elginerpeton BW.jpg|70 px]] |2={{clade |1=''[[ვენტასტეგა]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Ventastega life restoration white background.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=''[[აკანტოსტეგა]]'' [[File:Acanthostega gunnari.png|70 px]] |2={{clade |1=[[იქტოსტეგა]] [[File:Ichthyostega stensioei.png|50 px]] |2={{clade |1=[[ვატჩერიისებრნი]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Pederpes22small.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=[[კოლოსტეიდები]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Greererpeton BW.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=''[[კრასიგირინუსი]]'' [[File:Crassigyrinus BW.jpg|70 px]] |2={{clade |1=[[ბაფეტიდები]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Loxomma1DB.jpg|70 px]]</span> |2=[[ტეტრაპოდი]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Seymouria2.jpg|70 px]]</span> }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} 5epg4tdo7wjzlzzr27bmm3no0o5qss6 5405579 5405578 2026-06-02T10:23:55Z ლაზარე ზანგური 170233 /* ფილოგენეზი */ 5405579 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — [[სტეგოცეფალები|სტეგოცეფალების]] (ადრეული ოთხფეხა [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანების]] წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებული სამეფოს]] [[მორეიშირი|მორეიშირის]] რეგიონში, სკატ-კრეიგის მახლობლად. ეს ნაშთები გვიანი [[დევონური სისტემა|დევონური პერიოდის]] ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა [[ელგინერპეტონ პანჩენი]].<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> ==ფილოგენეზი== {{clade|style=font-size:85%;line-height:85% |label1=[[ელპისტოსტეგალია]] |1={{clade |1=''[[პანდერიხტისი]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Panderichthys BW.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1={{clade |1=''[[ტიკტაალიკი]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Tiktaalik restoration (side view) by ObsidianSoul 02.png| 70px]]</span> |2=''[[ელპისტოსტეგე]]''}} |label2=[[სტეგოცეფალები]] |2={{clade |1=''[[ელგინერპეტონი]]'' [[File:Elginerpeton BW.jpg|70 px]] |2={{clade |1=''[[ვენტასტეგა]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Ventastega life restoration white background.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=''[[აკანტოსტეგა]]'' [[File:Acanthostega gunnari.png|70 px]] |2={{clade |1=[[იქტოსტეგა]] [[File:Ichthyostega stensioei.png|50 px]] |2={{clade |1=[[ვატჩერიისებრნი]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Pederpes22small.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=[[კოლოსტეიდები]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Greererpeton BW.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=''[[კრასიგირინუსი]]'' [[File:Crassigyrinus BW.jpg|70 px]] |2={{clade |1=[[ბაფეტიდები]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Loxomma1DB.jpg|70 px]]</span> |2=[[ტეტრაპოდი]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Seymouria2.jpg|70 px]]</span> }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} rqdor5bvl7wqlqgt46pk6qj1v5ww71j 5405592 5405579 2026-06-02T11:15:43Z ლაზარე ზანგური 170233 5405592 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — [[სტეგოცეფალები|სტეგოცეფალების]] (ადრეული ოთხფეხა [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანების]] წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებული სამეფოს]] [[მორეიშირი|მორეიშირის]] რეგიონში, სკატ-კრეიგის მახლობლად. ეს ნაშთები გვიანი [[დევონური სისტემა|დევონური პერიოდის]] ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა [[ელგინერპეტონ პანჩენი]].<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> ==ფილოგენეზი== {{clade|style=font-size:85%;line-height:85% |label1=[[ელპისტოსტეგალია]] |1={{clade |1=''[[პანდერიხტისი]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Panderichthys BW.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1={{clade |1=''[[ტიკტაალიკი]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Tiktaalik restoration (side view) by ObsidianSoul 02.png| 70px]]</span> |2=''[[ელპისტოსტეგე]]''}} |label2=[[სტეგოცეფალები]] |2={{clade |1=''[[ელგინერპეტონი]]'' [[File:Elginerpeton BW.jpg|70 px]] |2={{clade |1=''[[ვენტასტეგა]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Ventastega life restoration white background.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=''[[აკანტოსტეგა]]'' [[File:Acanthostega gunnari.png|70 px]] |2={{clade |1=[[იქტოსტეგა]] [[File:Ichthyostega stensioei.png|50 px]] |2={{clade |1=[[ვატჩერიისებრნი]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Pederpes22small.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=[[კოლოსტეიდები]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Greererpeton BW.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=''[[კრასიგირინუსი]]'' [[File:Crassigyrinus BW.jpg|70 px]] |2={{clade |1=[[ბაფეტიდები]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Loxomma1DB.jpg|70 px]]</span> |2=[[ტეტრაპოდი]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Seymouria2.jpg|70 px]]</span> }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 5o4hgu52hk682jtu0v70z76wkezvwms 5405594 5405592 2026-06-02T11:18:19Z ლაზარე ზანგური 170233 5405594 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|2|06|2026}}Elginerpeton '''ელგინერპეტონი''' — [[სტეგოცეფალები|სტეგოცეფალების]] (ადრეული ოთხფეხა [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანების]] წინაპართა ჯგუფის) გვარი. მისი ნამარხები აღმოჩენილია [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებული სამეფოს]] [[მორეიშირი|მორეიშირის]] რეგიონში, სკატ-კრეიგის მახლობლად. ეს ნაშთები გვიანი [[დევონური სისტემა|დევონური პერიოდის]] ქანებშია ნაპოვნი და დაახლოებით 375 მილიონი წლის წინანდელია (გვიანი ფრასნიული ეპოქა). ამ გვარის ტიპური სახეობაა [[ელგინერპეტონ პანჩენი]].<ref>Ahlberg, Per E. (1995). "Elginerpeton pancheni and the earliest tetrapod clade". Nature. 373 (6513): 420–425. Bibcode:1995Natur.373..420A. doi:10.1038/373420a0.</ref> ==ფილოგენეზი== {{clade|style=font-size:85%;line-height:85% |label1=[[ელპისტოსტეგალია]] |1={{clade |1=''[[პანდერიხტისი]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Panderichthys BW.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1={{clade |1=''[[ტიკტაალიკი]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Tiktaalik restoration (side view) by ObsidianSoul 02.png| 70px]]</span> |2=''[[ელპისტოსტეგე]]''}} |label2=[[სტეგოცეფალები]] |2={{clade |1=''[[ელგინერპეტონი]]'' [[File:Elginerpeton BW.jpg|70 px]] |2={{clade |1=''[[ვენტასტეგა]]'' <span style="{{MirrorH}}">[[File:Ventastega life restoration white background.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=''[[აკანტოსტეგა]]'' [[File:Acanthostega gunnari.png|70 px]] |2={{clade |1=[[იქტოსტეგა]] [[File:Ichthyostega stensioei.png|50 px]] |2={{clade |1=[[ვატჩერიისებრნი]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Pederpes22small.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=[[კოლოსტეიდები]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Greererpeton BW.jpg|70 px]]</span> |2={{clade |1=''[[კრასიგირინუსი]]'' [[File:Crassigyrinus BW.jpg|70 px]] |2={{clade |1=[[ბაფეტიდები]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Loxomma1DB.jpg|70 px]]</span> |2=[[ტეტრაპოდი]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Seymouria2.jpg|70 px]]</span> }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} taukflgqyt9cf8jfgmgnd580n83g28x 0 890456 5405595 2026-06-02T11:18:40Z TasoAnastasia55 169146 ახალი გვერდი: {{subst:მუშავდება}} 5405595 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|2|06|2026}} k813qnwialqmnj6fo4ffh4b9895vg9l 5405596 5405595 2026-06-02T11:34:41Z TasoAnastasia55 169146 5405596 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = |ორგანო = უს |თარიღი = |წელი =2007 |სხდომა = |კოდი = |დოკუმენტი = |მომხრე = |წინააღმდეგი = |თავი შეიკავა = |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა = |შედეგი = |სურათი = |წარწერა = }} [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1773]] ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[24 აგვისტო]]ს. 60bo64thl3lxn8f4d2d32bf88jpsdvr 5405597 5405596 2026-06-02T11:36:17Z TasoAnastasia55 169146 5405597 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = |ორგანო = უს |თარიღი = |წელი =2007 |სხდომა = |კოდი = |დოკუმენტი = |მომხრე = |წინააღმდეგი = |თავი შეიკავა = |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა = |შედეგი = |სურათი =UNIFIL soldier on the Beach in Tyre.jpg |წარწერა = }} [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1773]] ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[24 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== ლიბანში არსებული სიტუაციის საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოებისთვის საფრთხის შემცველი გარემოების დადგენის შემდეგ, უშიშროების საბჭომ ლიბანში გაერთიანებული ერების დროებითი ძალების (UNIFIL) მანდატი კიდევ ერთი წლით, 2008 წლის 31 აგვისტომდე გაახანგრძლივა. 1773 (2007) რეზოლუციის თანახმად, რომელიც ერთხმად იქნა მიღებული, საბჭომ მოუწოდა ყველა დაინტერესებულ მხარეს, პატივი ეცათ საომარი მოქმედებების შეწყვეტისა და ლურჯი ხაზის სრულად გაგრძელების შესახებ და მოუწოდა მათ სრულად ეთანამშრომლათ გაერთიანებულ ერებთან და UNIFIL-თან და ზედმიწევნით პატივი ეცათ თავიანთი პერსონალის უსაფრთხოებისთვის, თავიდან აიცილონ ნებისმიერი ქმედება, რომელიც საფრთხეს შეუქმნის ამ პერსონალს და მიანიჭონ მათ სრული თავისუფლება გადაადგილების ძალების მოქმედების არეალში. გარდა ამისა, საბჭომ ასევე მოუწოდა მხარეებს, სრულად ეთანამშრომლათ უშიშროების საბჭოსთან და გენერალურ მდივანთან მუდმივი ცეცხლის შეწყვეტისა და გრძელვადიანი გადაწყვეტის მისაღწევად, როგორც ეს გათვალისწინებულია 1701 (2006) რეზოლუციით, და ხაზი გაუსვა ამ მხრივ უფრო მეტი პროგრესის საჭიროებას. ძალების მანდატი გაგრძელდა ლიბანის პრემიერ-მინისტრის მოთხოვნით (დოკუმენტი S/2007/396) და გენერალური მდივნის რეკომენდაციებით, რომელმაც საბჭოს პრეზიდენტისადმი გაგზავნილ ბოლო წერილში (დოკუმენტი S/2007/470) აღნიშნა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ UNIFIL-ის სწრაფმა და ეფექტურმა განლაგებამ ხელი შეუწყო სამხრეთ ლიბანში ახალი სტრატეგიული, სამხედრო და უსაფრთხოების გარემოს შექმნას, ჯერ კიდევ ბევრი სამუშაოა გასაკეთებელი, რასაც ტრაგიკულად აჩვენებს ქვეყანაში ბოლო დროს განვითარებული მოვლენები. 6lx06auil3ow6ueky1711ga4cteisbz 5405599 5405597 2026-06-02T11:42:04Z TasoAnastasia55 169146 5405599 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1773 |ორგანო = უს |თარიღი =24 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,733 |კოდი =S/RES/1773 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1773(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ახლო აღმოსავლეთი|ახლო აღმოსავლეთ]]ში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =UNIFIL soldier on the Beach in Tyre.jpg |წარწერა =UNIFIL-ის ჯარისკაცი }} [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1773]] ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[24 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== ლიბანში არსებული სიტუაციის საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოებისთვის საფრთხის შემცველი გარემოების დადგენის შემდეგ, უშიშროების საბჭომ ლიბანში გაერთიანებული ერების დროებითი ძალების (UNIFIL) მანდატი კიდევ ერთი წლით, 2008 წლის 31 აგვისტომდე გაახანგრძლივა. 1773 (2007) რეზოლუციის თანახმად, რომელიც ერთხმად იქნა მიღებული, საბჭომ მოუწოდა ყველა დაინტერესებულ მხარეს, პატივი ეცათ საომარი მოქმედებების შეწყვეტისა და ლურჯი ხაზის სრულად გაგრძელების შესახებ და მოუწოდა მათ სრულად ეთანამშრომლათ გაერთიანებულ ერებთან და UNIFIL-თან და ზედმიწევნით პატივი ეცათ თავიანთი პერსონალის უსაფრთხოებისთვის, თავიდან აიცილონ ნებისმიერი ქმედება, რომელიც საფრთხეს შეუქმნის ამ პერსონალს და მიანიჭონ მათ სრული თავისუფლება გადაადგილების ძალების მოქმედების არეალში. გარდა ამისა, საბჭომ ასევე მოუწოდა მხარეებს, სრულად ეთანამშრომლათ უშიშროების საბჭოსთან და გენერალურ მდივანთან მუდმივი ცეცხლის შეწყვეტისა და გრძელვადიანი გადაწყვეტის მისაღწევად, როგორც ეს გათვალისწინებულია 1701 (2006) რეზოლუციით, და ხაზი გაუსვა ამ მხრივ უფრო მეტი პროგრესის საჭიროებას. ძალების მანდატი გაგრძელდა ლიბანის პრემიერ-მინისტრის მოთხოვნით (დოკუმენტი S/2007/396) და გენერალური მდივნის რეკომენდაციებით, რომელმაც საბჭოს პრეზიდენტისადმი გაგზავნილ ბოლო წერილში (დოკუმენტი S/2007/470) აღნიშნა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ UNIFIL-ის სწრაფმა და ეფექტურმა განლაგებამ ხელი შეუწყო სამხრეთ ლიბანში ახალი სტრატეგიული, სამხედრო და უსაფრთხოების გარემოს შექმნას, ჯერ კიდევ ბევრი სამუშაოა გასაკეთებელი, რასაც ტრაგიკულად აჩვენებს ქვეყანაში ბოლო დროს განვითარებული მოვლენები. 023h19j73nzm4fpn40b50qwkktgougj 5405601 5405599 2026-06-02T11:44:45Z TasoAnastasia55 169146 5405601 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1773 |ორგანო = უს |თარიღი =24 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,733 |კოდი =S/RES/1773 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1773(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ახლო აღმოსავლეთი|ახლო აღმოსავლეთ]]ში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =UNIFIL soldier on the Beach in Tyre.jpg |წარწერა =UNIFIL-ის ჯარისკაცი }} [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1773]] ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[24 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== ლიბანში არსებული სიტუაციის საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოებისთვის საფრთხის შემცველი გარემოების დადგენის შემდეგ, უშიშროების საბჭომ ლიბანში გაერთიანებული ერების დროებითი ძალების (UNIFIL) მანდატი კიდევ ერთი წლით, 2008 წლის 31 აგვისტომდე გაახანგრძლივა. 1773 (2007) რეზოლუციის თანახმად, რომელიც ერთხმად იქნა მიღებული, საბჭომ მოუწოდა ყველა დაინტერესებულ მხარეს, პატივი ეცათ საომარი მოქმედებების შეწყვეტისა და ლურჯი ხაზის სრულად გაგრძელების შესახებ და მოუწოდა მათ სრულად ეთანამშრომლათ გაერთიანებულ ერებთან და UNIFIL-თან და ზედმიწევნით პატივი ეცათ თავიანთი პერსონალის უსაფრთხოებისთვის, თავიდან აიცილონ ნებისმიერი ქმედება, რომელიც საფრთხეს შეუქმნის ამ პერსონალს და მიანიჭონ მათ სრული თავისუფლება გადაადგილების ძალების მოქმედების არეალში. გარდა ამისა, საბჭომ ასევე მოუწოდა მხარეებს, სრულად ეთანამშრომლათ უშიშროების საბჭოსთან და გენერალურ მდივანთან მუდმივი ცეცხლის შეწყვეტისა და გრძელვადიანი გადაწყვეტის მისაღწევად, როგორც ეს გათვალისწინებულია 1701 (2006) რეზოლუციით, და ხაზი გაუსვა ამ მხრივ უფრო მეტი პროგრესის საჭიროებას. ძალების მანდატი გაგრძელდა ლიბანის პრემიერ-მინისტრის მოთხოვნით (დოკუმენტი S/2007/396) და გენერალური მდივნის რეკომენდაციებით, რომელმაც საბჭოს პრეზიდენტისადმი გაგზავნილ ბოლო წერილში (დოკუმენტი S/2007/470) აღნიშნა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ UNIFIL-ის სწრაფმა და ეფექტურმა განლაგებამ ხელი შეუწყო სამხრეთ ლიბანში ახალი სტრატეგიული, სამხედრო და უსაფრთხოების გარემოს შექმნას, ჯერ კიდევ ბევრი სამუშაოა გასაკეთებელი, რასაც ტრაგიკულად აჩვენებს ქვეყანაში ბოლო დროს განვითარებული მოვლენები.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9102.doc.htm|title=Security Council extends mandate of Lebanon force until 31 august 2008, Unanimously adopting resolution 1773 (2007)|date=August 24, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1773(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} 8ixro785em1ucwojkybqdi3mpl5ic1y 5405603 5405601 2026-06-02T11:46:26Z TasoAnastasia55 169146 5405603 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|2|06|2026}} {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1773 |ორგანო = უს |თარიღი =24 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,733 |კოდი =S/RES/1773 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1773(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ახლო აღმოსავლეთი|ახლო აღმოსავლეთ]]ში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =UNIFIL soldier on the Beach in Tyre.jpg |წარწერა =UNIFIL-ის ჯარისკაცი }} [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1773]] ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[24 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== ლიბანში არსებული სიტუაციის საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოებისთვის საფრთხის შემცველი გარემოების დადგენის შემდეგ, უშიშროების საბჭომ ლიბანში გაერთიანებული ერების დროებითი ძალების (UNIFIL) მანდატი კიდევ ერთი წლით, 2008 წლის 31 აგვისტომდე გაახანგრძლივა. 1773 (2007) რეზოლუციის თანახმად, რომელიც ერთხმად იქნა მიღებული, საბჭომ მოუწოდა ყველა დაინტერესებულ მხარეს, პატივი ეცათ საომარი მოქმედებების შეწყვეტისა და ლურჯი ხაზის სრულად გაგრძელების შესახებ და მოუწოდა მათ სრულად ეთანამშრომლათ გაერთიანებულ ერებთან და UNIFIL-თან და ზედმიწევნით პატივი ეცათ თავიანთი პერსონალის უსაფრთხოებისთვის, თავიდან აიცილონ ნებისმიერი ქმედება, რომელიც საფრთხეს შეუქმნის ამ პერსონალს და მიანიჭონ მათ სრული თავისუფლება გადაადგილების ძალების მოქმედების არეალში. გარდა ამისა, საბჭომ ასევე მოუწოდა მხარეებს, სრულად ეთანამშრომლათ უშიშროების საბჭოსთან და გენერალურ მდივანთან მუდმივი ცეცხლის შეწყვეტისა და გრძელვადიანი გადაწყვეტის მისაღწევად, როგორც ეს გათვალისწინებულია 1701 (2006) რეზოლუციით, და ხაზი გაუსვა ამ მხრივ უფრო მეტი პროგრესის საჭიროებას. ძალების მანდატი გაგრძელდა ლიბანის პრემიერ-მინისტრის მოთხოვნით (დოკუმენტი S/2007/396) და გენერალური მდივნის რეკომენდაციებით, რომელმაც საბჭოს პრეზიდენტისადმი გაგზავნილ ბოლო წერილში (დოკუმენტი S/2007/470) აღნიშნა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ UNIFIL-ის სწრაფმა და ეფექტურმა განლაგებამ ხელი შეუწყო სამხრეთ ლიბანში ახალი სტრატეგიული, სამხედრო და უსაფრთხოების გარემოს შექმნას, ჯერ კიდევ ბევრი სამუშაოა გასაკეთებელი, რასაც ტრაგიკულად აჩვენებს ქვეყანაში ბოლო დროს განვითარებული მოვლენები.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9102.doc.htm|title=Security Council extends mandate of Lebanon force until 31 august 2008, Unanimously adopting resolution 1773 (2007)|date=August 24, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1773(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ლიბანის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ლიბანში]] n3eearyaubv0wcnk55mdxb3nf4ik4u0 5405606 5405603 2026-06-02T11:57:15Z TasoAnastasia55 169146 5405606 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გაეროს რეზოლუცია |ნომერი = 1773 |ორგანო = უს |თარიღი =24 აგვისტო |წელი =2007 |სხდომა =5,733 |კოდი =S/RES/1773 |დოკუმენტი =https://undocs.org/S/RES/1773(2007) |მომხრე =15 |წინააღმდეგი =0 |თავი შეიკავა =0 |არ ესწრებოდა = |არ მონაწილეობდა = |თემა =სიტუაცია [[ახლო აღმოსავლეთი|ახლო აღმოსავლეთ]]ში |შედეგი =მიღებულია |სურათი =UNIFIL soldier on the Beach in Tyre.jpg |წარწერა =UNIFIL-ის ჯარისკაცი }} [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1773]] ერთხმად იქნა მიღებული [[2007]] წლის [[24 აგვისტო]]ს. ==რეზოლუცია== [[ლიბანი|ლიბანში]] არსებული სიტუაციის საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოებისთვის საფრთხის შემცველი გარემოების დადგენის შემდეგ, უშიშროების საბჭომ ლიბანში გაერთიანებული ერების დროებითი ძალების (UNIFIL) [[მანდატი]] კიდევ ერთი წლით, [[2008]] წლის [[31 აგვისტო]]მდე გაახანგრძლივა. 1773 (2007) რეზოლუციის თანახმად, რომელიც ერთხმად იქნა მიღებული, [[გაეროს უშიშროების საბჭო|საბჭომ]] მოუწოდა ყველა დაინტერესებულ მხარეს, პატივი ეცათ საომარი მოქმედებების შეწყვეტისა და ლურჯი ხაზის სრულად გაგრძელების შესახებ და მოუწოდა მათ სრულად ეთანამშრომლათ გაერთიანებულ ერებთან და UNIFIL-თან და ზედმიწევნით პატივი ეცათ თავიანთი პერსონალის უსაფრთხოებისთვის, თავიდან აიცილონ ნებისმიერი ქმედება, რომელიც საფრთხეს შეუქმნის ამ პერსონალს და მიანიჭონ მათ სრული თავისუფლება გადაადგილების ძალების მოქმედების არეალში. გარდა ამისა, საბჭომ ასევე მოუწოდა მხარეებს, სრულად ეთანამშრომლათ უშიშროების საბჭოსთან და [[გაეროს გენერალური მდივანი|გენერალურ მდივან]]თან მუდმივი ცეცხლის შეწყვეტისა და გრძელვადიანი გადაწყვეტის მისაღწევად, როგორც ეს გათვალისწინებულია [[გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1701|1701]] ([[2006]]) რეზოლუციით, და ხაზი გაუსვა ამ მხრივ უფრო მეტი პროგრესის საჭიროებას. ძალების მანდატი გაგრძელდა ლიბანის პრემიერ-მინისტრის მოთხოვნით (დოკუმენტი S/2007/396) და გენერალური მდივნის რეკომენდაციებით, რომელმაც საბჭოს პრეზიდენტისადმი გაგზავნილ ბოლო წერილში (დოკუმენტი S/2007/470) აღნიშნა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ UNIFIL-ის სწრაფმა და ეფექტურმა განლაგებამ ხელი შეუწყო სამხრეთ ლიბანში ახალი სტრატეგიული, სამხედრო და უსაფრთხოების გარემოს შექმნას, ჯერ კიდევ ბევრი სამუშაოა გასაკეთებელი, რასაც ტრაგიკულად აჩვენებს ქვეყანაში ბოლო დროს განვითარებული მოვლენები.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9102.doc.htm|title=Security Council extends mandate of Lebanon force until 31 august 2008, Unanimously adopting resolution 1773 (2007)|date=August 24, 2007|publisher=United Nations}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[https://undocs.org/S/RES/1773(2007) Text of the Resolution at undocs.org] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები 2007}} [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს 2007 წლის რეზოლუციები]] [[კატეგორია:გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციები ლიბანის შესახებ]] [[კატეგორია:2007 წელი ლიბანში]] 5murhxfg1z20gihadilsvo3h5mibmte 3 890457 5405602 2026-06-02T11:44:46Z ქართული ვიკიპედია 174425 დაემატა [[თარგი:გამარჯობა|მისალმების შეტყობინება]] ახალი მომხმარებლის განხილვის გვერდზე 5405602 wikitext text/x-wiki {{გამარჯობა}} -- [[მომხმარებელი:ქართული ვიკიპედია|ქართული ვიკიპედია]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ქართული ვიკიპედია|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ქართული ვიკიპედია|წვლილი]]) 11:44, 2 ივნისი 2026 (UTC) pxmgzm4ypit19f27qyb1ttrhezlvkwc 1 890458 5405608 2026-06-02T11:57:43Z TasoAnastasia55 169146 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5405608 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 890459 5405609 2026-06-02T11:58:45Z TasoAnastasia55 169146 ახალი გვერდი: {{subst:მუშავდება}} 5405609 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/TasoAnastasia55|TasoAnastasia55]].|2|06|2026}} k813qnwialqmnj6fo4ffh4b9895vg9l